Examenvragen tekstverbanden en signaalwoorden Nederlands havo
40 vragen over tekstverbanden en signaalwoorden uit 15 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Tekstverbanden en signaalwoorden komt in 15 van de 18 examens Nederlands havo voor, met 40 vragen (6% van alle examenvragen). Het meest in 2022, tijdvak 1 (6 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over tekstverbanden en signaalwoorden
Per examen de vragen over tekstverbanden en signaalwoorden, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Deel 2 Doorbreek de taal-impasse
Opgavetekst
Tekst 6: Doorbreek de taal-impasse
(1) Mijnheer Van Dale zit er maar mee in zijn maag. Wat te doen met woorden voor beroepen eindigend op -man, nu het na meerdere emancipatiegolven en een #MeToo-revolutie glashelder is dat daar net zo goed een vrouw achter schuil kan gaan? Wat moeten we met alle vuilnismannen, politiemannen en topmannen die dagelijks de revue passeren? Politievrouw lijkt een logisch alternatief, maar voelt vreemd als er niet naar een specifiek persoon verwezen wordt. Zullen we dan maar gaan voor politiepersoon? Toppersoon? En wordt straks elke actrice een acteur? Een duidelijke koers bepalen voor deze en andere gendergerelateerde vraagstukken blijkt voor onze taalinstanties een ware hersenkraker.
(2) Toch is een koerswijziging hard nodig. Waar het gender betreft, is de Nederlandse taal een log, ouderwets en anachronistisch systeem, waarin de man nog altijd als ongenaakbare standaard geldt. De mannelijke norm is vanzelfsprekend: kennen we het geslacht van een woord niet, dan maken we het — zeker in Nederland — mannelijk. Verwijzen we naar een onbekende lezer, dan wordt deze steevast een `hij'. Maak je daar een `zij' van, dan klinkt de zinsconstructie afwijkend en krom.
(3) De mannelijke vorm klinkt nu eenmaal `normaler' in de oren en mijnheer Van Dale en consorten lijken vooralsnog niet van plan om daar iets aan te veranderen. Zo doen we het al eeuwen. Zo heb ik het geleerd en zo leert mijn dochter het op school. De vraag is echter: waarom? Of liever: waarom nog altijd?
(4) Deze zomer liet de Taalunie, die verantwoordelijk is voor het beleid rond de Nederlandse standaardtaal, van zich horen. Twee jaar geleden werd een werkgroep ingesteld van taalkundigen en genderdeskundigen om na te denken over zogenoemde genderbewuste taalconstructies. "Vanwege de toegenomen belangstelling voor taalgebruik waarin iedereen zich kan herkennen" werd met het oog op genderbewust taalgebruik een aantal adviezen en voorbeeldteksten gepresenteerd. Het zijn vrijblijvende suggesties en — op haar zachtst gezegd — halfslachtige maatregelen. De reden: tornen aan taal is nog altijd een taboe.
(5) "Niets moet", benadrukt taalwetenschapster Ingrid van Alphen, die deel uitmaakt van het taalteam. Politieman (grammaticaal mannelijk) en politieagente (grammaticaal vrouwelijk) `mogen' dus gewoon blijven, maar ze kunnen aangevuld worden met bijvoorbeeld het woord `politiepersoon', dat als een genderoverkoepelende term wordt gekarakteriseerd. Nu word ik nogal moe van woorden als `genderbewust', laat staan `genderoverkoepelend'. Dat soort gefoehnde woorden hebben iets betweterigs; alsof ze de taalgebruiker wijzen op wat ze eigenlijk hoort te vinden, hoe ze zich hoort te gedragen. Ik snap dan ook de irritatie over wat sommigen zullen ervaren als oppervlakkig taalgeneuzel.
(6) En toch. Niemand leeft zonder taal. Taal is geen bijzaak, maar noodzaak. Taal is een machtig, overkoepelend systeem waar we allemaal mee leven. De taal die we dagelijks bezigen, is een weerspiegeling van hoe we in de wereld staan en als die spiegel niet langer de werkelijkheid weergeeft, is er iets goed mis. Als onze taal de gelijkwaardigheid tussen vrouwen en mannen niet in zich bergt — dezelfde taal waar we in onderhandelen en overtuigen, bekvechten en liefkozen — loont het de moeite om daar, ondanks de onvermijdelijke neuzelwoorden, zorgvuldig naar te kijken. Niet alleen naar de taal zelf, maar ook naar de onderliggende processen die haar vormen.
(7) Taal is een organisch systeem en doorgaans wordt aangenomen dat een taal zich via haar gebruikers aanpast aan maatschappelijke ontwikkelingen. Kunstmatig de regels veranderen is volgens deze zienswijze overbodig en misschien zelfs kwalijk: taalvernieuwing gebeurt in de samenleving en zal uiteindelijk door instanties als de Taalunie worden opgepikt en overgenomen. Deze redenering loopt echter spaak en heeft geleid tot een paradox. Nieuwe regels maken onze taal niet kunstmatig; juist het uitblijven van die aangepaste regels zorgt voor een gekunsteld taalgebruik.
(8) Niemand wil fouten maken; we spreken en schrijven het liefst `zoals het hoort', dus volgens de grammaticale regels die onze taalvrijheid beperken. Omdat we ons binnen deze grenzen bewegen en aan deze regels houden, verandert ons taalgebruik nauwelijks. Terwijl de taalinstanties wachten op veranderingen bij de gebruikers vooraleer ze de regels aanpassen. Ziedaar: een taal-impasse.
(9) Het lijkt een kip-eiprobleem, maar de weg naar een oplossing is glashelder. De regels die onze taal zouden moeten faciliteren, hebben haar decennialang gegijzeld. Die regels moeten ingrijpend op de schop. Maar, wat doen onze taalexperts? Die hersenknarsen, bakkeleien en komen na twee jaar met adviezen en voorbeeldteksten ter inspiratie. Doeltreffende ingrepen verpak je echter niet in bubbelplastic woorden die vooral ergernis opwekken. Veranderen is uitpakken.
(10) Ergens moet de schakel om. `Hij' is eeuwenlang ingeburgerd en gedoemd de norm te blijven, tenzij de Taalunie eindelijk doorzet. In het nieuwe advies worden heel wat lastige vraagstukken aangekaart en keurig omschreven, maar het antwoord van de experts blijft bij een reeks optionele, inclusieve alternatieven. De Taalunie zegt niets te kunnen voorschrijven, maar uiteindelijk is grammatica een verzameling regels die we op school hebben geleerd en die wel degelijk voorgeschreven zijn.
(11) Ergens begrijp ik de aarzeling, misschien zelfs de angst bij de beleidsmakers: taal is een gevoelig, dierbaar iets en tornen aan taal roept felle reacties op. Nou en? Een opsomming van vrijblijvende opties om haar/hem/hen tevreden te stellen, is niet langer afdoende. Laat het maar knetteren en schuren. Geen verandering zonder wrijving.
(12) Uit de huidige taal-impasse komen we alleen als de experts het aandurven om door de zure appel heen te bijten. Hak die knopen door. Stop met halfslachtige richtlijnen en kom met nieuwe, heldere regels. Maak onze taal weer eigentijds opdat we ons allemaal kunnen gaan realiseren dat topmensen ook vrouwen zijn en dat mijnheer Van Dale misschien wel al die tijd mevrouw Van Dale is geweest.
Sarah Meuleman, NRC, 22 september 2022. Sarah Meuleman is journalist en auteur, onder meer van de roman Zie mij graag.
noot 1 mijnheer Van Dale: verwijzing naar de maker van het Van Dale-woordenboek. noot 2 #MeToo-revolutie: wereldwijde protestbeweging van mensen die zich massaal uitspraken tegen seksueel grensoverschrijdend gedrag, begonnen in 2017. noot 3 anachronistisch: niet meer passend in deze tijd.
Tekst 6 kan met onderstaande kopjes worden onderverdeeld in vijf opeenvolgende delen.
- Deel 1: Inleiding
- Deel 2: De huidige omgang met het gendervraagstuk in taal
- Deel 3: Belang van een andere aanpak van het gendervraagstuk in taal
- Deel 4: Andere koers, andere regels
- Deel 5: Over tot actie
Vraag 18 1 punt
Bij welke alinea begint deel 2?
Bekijk het antwoord
Alinea 4.
Vraag 19 1 punt
Bij welke alinea begint deel 3?
Bekijk het antwoord
Alinea 6.
2026, tijdvak 2: Deel 1 Gentechnologie
Opgavetekst
Lees bron 1.
Bron 1
Gentech is juist goed
(1) Onlangs mocht ik bij het Food 40 (3) Want zo'n heel grote vriezer is Film Festival praten over de docu- natuurlijk leuk, maar het belangrijkste mentaire Seeds of Time, over de wapen in de strijd voor klimaat- Amerikaanse landbouwexpert Cary bestendige landbouw blijft onbespro- Fowler, die een bibliotheek bouwt ken – en dat is gentechnologie. Die waarin hij het zaad van alle gewas- 45 enorme rijkdom aan diversiteit die sen en alle varianten in de wereld wil Fowler daar verzameld heeft, kun je verzamelen. Die gewasdiversiteit vooral fantastisch gebruiken om mee staat sterk onder druk: van elk gewas te recombineren. Daar zijn talloze cultiveren we nog maar een handvol voorbeelden van: een gen uit soorten, verkocht door een handvol zaadproducenten. Steeds grotere 50 Afrikaanse rijst kan Aziatische rijst monocultuur in tijden van klimaat- helpen om een bacterieplaag te verandering en bevolkingsgroei overleven. En een gen uit Oostbetekent volgens Fowler dat we Indiase rijst zou biologische rijstafstevenen op een ‘perfecte storm’. boeren kunnen helpen om zonder Niet voor niets is de zaadbibliotheek 55 herbiciden toch hoge opbrengsten te gevestigd op het Noorse eiland behalen. De mogelijkheden zijn legio. Spitsbergen, hoog en koud, bestand Fowlers zaadbank moet je vooral tegen de heftigste weersomstandig- zien als een heel grote collectie heden en overstromingen. Straks als verschillende legoblokjes waarmee er hongersnood dreigt omdat onze 60 we alles kunnen bouwen wat we gewassen massaal verschrompelen willen.
of verzuipen, hebben we altijd (4) En in een nog verdere toekomst Fowlers Doomsday Vault¹⁾ nog, die is die gigantische vriezer misschien als een Ark van Noach²⁾ de wereld wel helemaal overbodig. Dan kan je weer van biodiversiteit zal voorzien. 65 die legoblokjes gewoon printen, in
(2) Ik mocht de film vooraf bekijken synthetische chromosomen. Dan past en ik moet zeggen dat ik die docual die diversiteit op een usb-stickje. mentairemakers voor geen cent Last van langdurige droogte? Dan leg vertrouw. En dat is niet om wat de je de bouwtekening voor droogtefilm wél vertelt, maar om wat het 70 resistente mais op de tekentafel, verhaal achterwege laat. Als je eventueel gecombineerd met een tegenwoordig een film maakt over hoogrendementvariant, printen, gewasdiversiteit zonder het ook maar knippen en plakken en het probleem één keer over de genetica te hebben, is opgelost.
dan heb je ofwel onder een steen 75 (5) Dat ligt in de toekomst, althans, geleefd, ofwel heb je een politieke van de rest van de wereld. In Europa agenda. Ik vrees het laatste.
lopen we hopeloos achter. Momenteel zijn zelfs de meest basale huis-, wordt gerelateerd aan gentech. Op tuin- en keuken-gentechzaden 110 moderne hybride-zaden, zonder verboden in de EU³⁾. Testveldjes gentech, zit ook copyright – en worden steeds minder toegelaten of terecht. Ze zijn helemaal niet ‘van ze worden vernield door activisten. In ons allemaal’. Modern zaad is het de strijd om beter zaad moeten de eindresultaat van een uiterst Europese ingenieurs meedoen met 115 ingewikkeld ontwikkelingsproces dat, één hand op de rug. net als in de farmaceutische
(6) Er lijkt geen enkel schot in de industrie, duur, lang en risicovol is, zaak te zitten, mede dankzij een mede dankzij de strenge regelgeving. enorme hoeveelheid onzin die wordt (8) Dat is meteen ook een belangrijke verspreid. Ook nadat 400 miljoen 120 reden waarom kleine bedrijven hectare aan gentechgewas en momenteel weinig kans maken. De minstens tien jaar aan consumptie kans is groot dat je prachtige, nog nooit één ongeluk opleverde, smaakvolle, ziekte- en wordt de veiligheid van gengewassen klimaatresistente hoogrendementin Europa toch consequent als 125 tomaten verboden worden, omdat ‘omstreden’ bestempeld. Gentech een of andere EU-ambtenaar toch zou een ramp zijn voor boeren, nog een keer bevestigd wil zien dat omdat ze de zaadjes van hun eigen er na honderd jaar consumptie van planten niet meer mogen hergebrui- die tomaat nog steeds niemand ken voor de volgende ronde. Een 130 doodvalt.
heerlijk dramatisch argument. De (9) U begrijpt: zo blijft Europa in het gemiddelde politicus of consument stenen tijdperk achter. We zijn weet toch niet dat het hergebruik van gevangen door onze eigen bizarre zaden ook zonder gentech nauwelijks angsten en idealen waarin geen meer voorkomt in de moderne 135 ruimte is voor technologie. We zijn te landbouw. ontvankelijk voor het idee dat we ooit
(7) En dan het heetste hangijzer: gered moeten worden door een intellectueel eigendom. Een idealistische Amerikaan en zijn probleem dat wederom onterecht vriezer.
Rosanne Hertzberger, NRC, 10 mei 2014
Rosanne Hertzberger is microbioloog. Zij schreef jarenlang een wekelijkse column voor NRC.
noot 1 Fowlers Doomsday Vault: vrij vertaald: Fowlers kluis voor de dag waarop de aarde vergaat noot 2 De Ark van Noach is volgens de Bijbel het schip waarmee Noach, zijn gezin en steeds een mannetje en vrouwtje van de verschillende soorten landdieren en vogels de zondvloed overleefden.
noot 3 EU: Europese Unie, een economisch en politiek partnerschap van bijna 30 landen in Europa
“Ik mocht de film vooraf bekijken en ik moet zeggen dat ik die documentairemakers voor geen cent vertrouw.” (regels 28-31)
Bron 1 kan met onderstaande kopjes worden onderverdeeld in vijf opeenvolgende delen.
Deel 1: Film over gewasdiversiteit Deel 2: Toekomstbeeld dankzij gentechnologie Deel 3: Stand van zaken gentechnologie in Europa Deel 4: Tegenargumenten bij kritiek op gentechnologie Deel 5: De toekomst van gentechnologie in Europa
Vraag 2 1 punt
Bij welke alinea begint deel 2?
Bekijk het antwoord
(alinea) 3
Vraag 3 1 punt
Bij welke alinea begint deel 4?
Bekijk het antwoord
(alinea) 6
2026, tijdvak 2: Deel 3 Opvoeden
Opgavetekst
Lees bron 8.
Bron 8 Opvoeden in een winstgedreven samenleving is kansloos
(1) Stel je voor: je bent 15 jaar oud, product zélf te verbieden. omringd door vrienden op het school- (5) Het vape-probleem illustreert een plein. Kies je voor de verleiding van 45 bredere kwestie in onze sameneen glanzende vape¹⁾ in je ene hand leving: het welzijn van onze jeugd of een folder vol waarschuwingen wordt ondergeschikt gemaakt aan over gezondheidsrisico’s in de economische belangen. Obesitas andere? neemt toe, maar snoep wordt
(2) Vanuit mijn werk als pedagoog 50 gepresenteerd op kinderhoogte in spreek ik regelmatig jeugd- supermarkten. Al jaren waarschuwen professionals die werken aan kinderrechtenorganisaties hoe voorlichtingsmateriaal tegen vapen schadelijk ‘kindermarketing’ is, maar voor jongeren. Doel van het voor- er verandert weinig. We oordelen niet lichtingsmateriaal is om Nederlandse 55 over het beleid van supermarkten, jongeren bewust te maken van de maar vooral over de opvoedvaardiggevaarlijke gevolgen van vapen. heden van ouders die hun kinderen Mooi dat er actie wordt ondernomen, te veel suiker geven.
maar het enige wat ik kan denken is: (6) Maatschappijcriticus Noam kansloos. 60 Chomsky legt uit dat in kapitalistische
(3) Voorlichting over risico’s op zich- samenlevingen rechten er vooral zijn zelf werkt namelijk nauwelijks bij voor de rijken en voor de machtigen. jongeren, die in deze levensfase juist Met andere woorden, geld en invloed gevoelig zijn voor kortetermijn- bepalen wie welke rechten en privibeloningen. Dat maakt hen goed in 65 leges heeft. Hierdoor heeft een kleine staat om te experimenteren en groep grootbezitters de touwtjes in creatief te zijn, maar maakt hen ook handen, ten koste van grote groepen vatbaar voor verleidingen. mensen die structureel worden
(4) Voorlichting voelt daarbij als een benadeeld.
kleine pleister op een gigantische 70 (7) Die machtsongelijkheid belooft wond. Want tegenover dit kleine weinig goeds voor de rechten van team aan jeugdprofessionals staan onze jonge medemensen. Inzetten op machtige industrieën die vapen doel- positieve en gezonde ontwikkeling bewust zo aantrekkelijk en versla- van kinderen en jongeren kost grote vend mogelijk maken. De schadelijke 75 bedrijven tijd en levert te weinig op. stoffen en hoge nicotinegehaltes in Inspelen op de kwetsbaarheden van vapes maken ze extreem verslavend. jongeren daarentegen werkt vaak erg Onderzoek van RTL Nieuws laat zien lucratief. Deze doelgroep gekluisterd dat er zelfs vapes tussen zitten met houden aan een product of dienst een hoeveelheid nicotine van twee- 80 met schadelijke gevolgen heeft honderd tot vierhonderd sigaretten. daarom prioriteit.
Desondanks proberen we jongeren (8) Zo las ik met schrik een artikel in ervan te overtuigen om niet te vapen NRC over schermtijd bij kleine in plaats van dat we proberen het kinderen en de onschuldig uitziende kinderserie Cocomelon, die ook mijn opvoeden een collectieve verantkind toen hij twee was verdacht 115 woordelijkheid is. De invloed van ons boeiend vond. Deze serie wordt handelen als volwassenen op de getest op peuters. Telkens als er ontwikkeling van jeugdigen moet eentje wegkijkt, wordt iets toege- centraal staan bij álle sectoren in voegd om de aandacht terug te onze maatschappij.
halen. Kleine kinderen blijven hier- 120 (11) Overigens ben ik geen voordoor langer kijken, ondanks de stander van alle risico’s wegnemen; negatieve gevolgen daarvan op hun zelfregulatie aanleren blijft een prikkelverwerking. belangrijk onderdeel van de ontwik-
(9) Een ander voorbeeld: keling van kinderen en jongeren. Nederlandse jongeren besteden 125 Maar tegen de grote bedrijven die gemiddeld 6,5 uur per dag aan bewust aansturen op het verslaafd sociale media, wat vaak leidt tot maken van kinderen en jongeren in slaapproblemen en verminderd onze samenleving kunnen we niet concentratievermogen. We laten op.
leerkrachten hard werken om 130 (12) Stel je een samenleving voor jongeren op een veilige manier te waarin het welzijn van onze jeugd leren omgaan met sociale media, écht vooropstaat. Waarin grote maar zij staan kansloos tegenover bedrijven innoveren voor gezondheid multinationals die apps als TikTok en in plaats van verslaving. Waarin Instagram zo verslavend mogelijk 135 beleidsmakers kiezen voor langemaken. termijnwinst in plaats van snel
(10) Kortom, we leggen complexe resultaat. Een maatschappij die pedagogische verantwoordelijkheden investeert in de gezonde ontwikkeling te makkelijk bij kinderen, jongeren en van kinderen en jongeren, zodat die (professionele) opvoeders. Ik pleit 140 de kans krijgen om op te groeien tot voor een samenleving waarin het gezonde en stabiele volwassenen. pedagogisch belang vooropstaat en Dat is pas echte winst voor iedereen.
Sophie Vermaning, NRC, 10 juli 2024
Sophie Vermaning is pedagoog en teamleider bij de opleiding Communicatie en Multimedia Design bij de Hogeschool van Amsterdam.
noot 1 Een vape of e-sigaret wordt soms gebruikt als alternatief voor het roken van tabak.
Bron 8 kun je na de inleiding met onderstaande kopjes onderverdelen in drie opeenvolgende delen.
Deel 1: Het onderliggende probleem Deel 2: Voorbeelden Deel 3: Naar een oplossing
Vraag 23 1 punt
Bij welke alinea begint deel 1?
Bekijk het antwoord
(alinea) 4 of 5
Vraag 24 1 punt
Bij welke alinea begint deel 3?
Bekijk het antwoord
alinea 10
2025, tijdvak 1: Deel 3 Regels in de ruimte
Opgavetekst
Bron 1
De ruimte is van cruciaal belang voor de aarde, en daarom zijn er regels nodig
(1) Met een testvlucht van zijn Virgin Galactic-ruimtevliegtuig schoot multimiljardair Richard Branson in juli 2021 door de stratosfeer. Zijn jongensdroom kwam uit: vier minuten zweefde hij met zijn vijfkoppige crew gewichtloos boven de aarde. De bijzondere trip had hij speciaal vervroegd om Amazon-tycoon Jeff Bezos voor te zijn. Bezos stapte anderhalve week later in zijn Blue Origin-raket.
(2) De nieuwe space race1) ging niet tussen rivaliserende staten, maar tussen ijdele miljardairs. Na de aankondiging van Bransons lancering liet Bezos in een wrevelige reactie weten zijn rivaal een goede reis te wensen, ook al zou die officieel de ruimte niet ingaan. De tachtigkilometergrens die ‘SpaceShipTwo Unity 22’ aantikte, werd in de jaren vijftig door de NASA bestempeld tot begin van de ruimte, maar internationaal wordt de grens van honderd kilometer boven de aarde aangehouden.
(3) De boodschap was duidelijk: Branson mocht eerder zijn, Bezos ging hoger. Baas boven baas. En dan is er nóg een baas: Elon Musk, die met zijn bedrijf SpaceX eerder al de eerste commerciële partij was die een bemenste ruimtevlucht in een baan rond de aarde kreeg.
(4) De space barons2) worden ze wel genoemd. Kort gezegd willen Musk en Branson vooral Mars ‘koloniseren’, Jeff Bezos de ruimte rondom de aarde. Het zijn mannen die meer gemeen hebben dan hun kleur, levensfase en torenhoge ambitie. Als jongetjes lazen ze grotendeels dezelfde sciencefictionboeken. Als jongemannen waren ze stuk voor stuk buitenbeentjes; ze zijn geobsedeerd door raketten en willen, boven alles, winnen. Met miljoenen fans, miljarden dollars om te investeren en deals met grote ruimtevaartorganisaties zijn ze inmiddels beeldbepalend voor de ruimtevaart.
(5) Hun taalgebruik verraadt een wereldbeeld. De ruimte noemen ze een ‘frontier’3), een plek om te ‘koloniseren’, zoals ooit het Wilde Westen. Steeds als ik dat lees, struikel ik erover. Koloniseren. Alsof dat woord niet zucht onder de last van het verleden. Als onze taal bepaalt hoe we naar de wereld, en dus ook naar de ruimte kijken, moeten we zorgvuldig zijn met onze woorden. Waarom niet ‘bezoeken’ in plaats van ‘koloniseren’? Ook voor ‘frontier’ is vast een minder beladen term te vinden. Mijn voorstel: the unknown4), maar ik vermoed dat die term te nederig stemt.
(6) Je kunt je afvragen of wij, aardgebonden stakkers, ons hier nu druk om moeten maken. Waarom laten we een klein clubje interplanetaire adel zich niet vermaken in het heelal? Omdat de ruimte inmiddels van cruciaal belang is voor de aarde, daarom. We kunnen allang niet meer zonder al die satellieten daarboven, en er valt wat te halen. De eerste buitenaardse mijnbouwbedrijven zijn al opgericht. Lyndon B. Johnson, later president van de Verenigde Staten, voorzag het in 1958 al: “De ruimte controleren is de wereld controleren.”
(7) Volgens het Ruimteverdrag dat de basis vormt voor het internationale ruimterecht moeten we de ruimte beschouwen als een “provincie voor de hele mensheid” en dat is precies wat het zou moeten zijn en blijven.
(8) Onze sterrenhemel is de bron van onze wetenschappelijke kennis, en van de oudste verhalen van de mensheid. Cultureel en wetenschappelijk is het heelal voor ieder van ons van grote betekenis. Alles wat daar gebeurt zou in het belang moeten zijn van zo veel mogelijk aardbewoners.
(9) Het probleem is alleen dat dit idee van een gedeelde menselijke provincie zich maar moeilijk vertaalt in harde wetten. Het Ruimteverdrag stamt uit de jaren zestig, het is niet bedacht op de commerciële exploitatie van private partijen. Het zou naïef zijn te stellen dat buiten de dampkring geen geld mag worden verdiend. Maar als we de space cowboys ongemoeid hun gang laten gaan, kan de ruimte een exclusief wingewest worden voor de superrijken.
(10) Zelf koppelen ze hun interplanetaire ambities trouwens niet in de eerste plaats aan financiële winst. Rond de lancering van de Virgin Galactic noemde Branson het ‘overzichtseffect’ als motivatie om omhoog te gaan.
(11) Dit effect treedt op bij veel astronauten die vanuit de ruimte naar de aarde kijken en doordrongen raken van de kwetsbaarheid en verbluffende schoonheid van onze planeet. Door de grote afstand zien ze plotseling hoe alles hier beneden een geheel vormt. Geen boom, geen mens, geen wolk staat op zichzelf. Dit diepe besef van de aardse verwevenheid maakt dat veel ruimtevaarders zich bij terugkomst van hun missie gaan inzetten voor behoud en versterking van ons ecosysteem.
(12) Branson zegt met zijn plannen voor ruimtetoerisme zo veel mogelijk mensen deze ervaring te willen bieden. Maar het is zeer de vraag of vier minuten zweven op tachtig kilometer hoogte een overzichtseffect oplevert. Onderzoek naar het effect wijst uit dat een enkele keer kijken niet genoeg is voor een langdurige impact. Bovendien speelt niet alleen het uitzicht een rol maar ook de grote afstand en de complete afzondering. Het ligt dus wat genuanceerder dan Branson het doet voorkomen.
(13) Ook Bezos en Musk framen hun plannen graag als filantropische ondernemingen. Ze weten dondersgoed dat ruimtevaart drijft op grote verhalen. Raketbrandstof is een mengeling van kerosine en mythevorming, schreef de Deense godsdienstwetenschapper Thore Bjørnvig.
(14) Het is aan ons die verhalen door te prikken, te zien wat overblijft als de lucht is ontsnapt. Met alleen een kritische houding komen we er niet. Er is betere regelgeving nodig. Hiervoor zou de internationale gemeenschap een voorbeeld kunnen nemen aan Antarctica, qua status vergelijkbaar met de ruimte. Overheden moeten overeenkomen dat het gebied buiten de dampkring niet voor commerciële doeleinden mag worden geëxploiteerd.
(15) Het heelal heeft ons nog van alles te leren, over onze oorsprong en onze toekomst. De sterrenhemel kan ons helpen verwondering en relativering te vinden in een benauwde tijd. Maar daarvoor moet de ruimte wel de ruimte blijven. En niet het speelveld van groot geld en dito ego’s.
Marjolijn van Heemstra, NRC Handelsblad, 16 juli 2021
Marjolijn van Heemstra is schrijver en theatermaker. Ze publiceerde onlangs het boek In lichtjaren heeft niemand haast. Een pleidooi voor meer ruimte in ons leven.
- noot 1 space: (de) ruimte
- noot 2 barons: baronnen
- noot 3 frontier: grens; een term die ten tijde van de kolonisatie van Amerika werd gebruikt om de grens aan te duiden tussen het reeds door kolonisten bevolkte en het nog niet door kolonisten bevolkte deel
- noot 4 the unknown: het onbekende
Bron 2 is een cartoon met de namen JEFF BEZOS en RICHARD BRANSON. Carlos Alberto da Costa Amorim, toonpool.com, 12 juli 2021. Zie de figuurverwijzing bij vraag 36.
Bron 3
(1) Het ideaalbeeld van Musk is om Mars te koloniseren. Bezos en Branson gaan niet eens naar een andere planeet, maar schieten ieder in hun eigen raket zo’n 100 kilometer omhoog, koekeloeren daar een paar minuten in de rondte, en zijn binnen een kwartier weer terug op aarde. Het is je reinste decadentie.
(2) Maar helemaal nutteloos zijn de inspanningen van deze drie ruimtemusketiers niet. Dankzij hun ondernemersneus is het ontwikkelen van ruimteschepen stukken goedkoper geworden. Ook hebben ze in belangrijke mate bijgedragen aan het verduurzamen van de ruimtevaart, door te zorgen voor recyclebare materialen in deze industrie.
(3) Ruimtereizen voelen voor velen van ons zinloos, omdat we er het belang niet van inzien. Maar dat zagen we 100 jaar geleden ook niet van het vliegtuig, en 600 jaar geleden ook niet toen Columbus in een boot de oceaan overstak en op Amerika stuitte. Alleen door te ontdekken gaan we nieuwe mogelijkheden zien.
(4) In het dagelijks leven, tussen werkstress en sociale verplichtingen door, is het soms lastig ons te realiseren hoe wonderlijk het eigenlijk is dat we hier rond mogen lopen. Maar astronauten hebben onderweg door het kleine raampje van hun ruimteschip de bolling van de aarde mogen aanschouwen en hebben van een afstandje onze planeet bekeken. Die ervaring maakte bij hen in één klap duidelijk hoe fragiel en kwetsbaar onze aarde is, en dat er goed voor haar gezorgd moet worden.
(5) Met een beetje mazzel kickt dat besef ook in bij deze machtige miljardairs.
Barbara Noordermeer, intermediair.nl, geraadpleegd op 21 november 2022
Barbara Noordermeer is Amerika-correspondent.
Bron 4
(1) De ruimtemijnbouw, het winnen van grondstoffen in de ruimte, kan de mensheid vele voordelen brengen. Permanente bewoning in de ruimte komt dan opeens heel dichtbij. En wat dacht je van de talloze mogelijkheden voor ruimtemineralen?
(2) Aan de andere kant zijn er ook grote risico’s: een asteroïde zou ter aarde kunnen storten of het getij zou kunnen veranderen. En is de ruimtemijnbouw wel zo rechtvaardig? Elk land opereert nu voor zich, waardoor het recht van de sterkste zal regeren. Het gevolg: landen die niet meedoen, lopen de ruimterijkdommen mis. Terwijl volgens het Ruimteverdrag hemellichamen juist dienen te worden gebruikt in het belang van alle staten, ongeacht hun niveau van economische of wetenschappelijke ontwikkeling.
(3) Het is daarom de hoogste tijd voor een intergouvernementele toezichthouder. Gelukkig is er een uitstekend voorbeeld: de Internationale Zeebodemautoriteit van de VN. Net als de Internationale Zeebodemautoriteit, zou een internationale ruimte-autoriteit kunnen toezien op mijnbouwvergunning, nadere regelgeving kunnen invoeren en voor de (milieu)belangen van het gebied kunnen opkomen.
Florentine Vos, NRC Handelsblad, 2 maart 2021
Florentine Vos is advocaat internationaal publiekrecht in Londen.
Stel, bij het vak Nederlands ga je meedoen aan een discussie over de volgende vraagstelling: ‘Zijn er regels nodig voor commerciële activiteiten in de ruimte?’
Ter voorbereiding krijg je van de docent een setje bronnen. Je maakt een analyse van de opbouw en de inhoud van bron 1. Om de discussie te structureren wil je eerst zicht krijgen op de deelthema’s in deze tekst.
Lees bron 1.
Je kunt bron 1 na de inleiding met onderstaande kopjes in vier opeenvolgende delen onderverdelen:
- deel 1: Het wereldbeeld van de space barons
- deel 2: De meerwaarde van de ruimte voor de mensheid
- deel 3: De ruimte als domein voor ondernemers om van te profiteren
- deel 4: Wat er moet gebeuren tegen de ruimtecowboys
Vraag 27 1 punt
Bij welke alinea begint deel 3?
Bekijk het antwoord
(alinea) 9
Vraag 28 1 punt
Bij welke alinea begint deel 4?
Bekijk het antwoord
(alinea) 14
2024, tijdvak 1: Tekst 1: Concentratie graag!
Opgavetekst
Tekst 1 Concentratie graag!
(1) Onze samenleving maakt een uitzonderlijke ontwikkeling door. Door de enorm snelle digitale ontwikkelingen en de groeiende hoeveelheid beschikbare informatie bevinden we ons in een aandachtscrisis. Dit is terug te zien in de boeken en artikelen die bijna wekelijks verschijnen en waarin wordt gewaarschuwd voor de desastreuze gevolgen van sociale media en smartphonegebruik op onze creativiteit en productiviteit. Daarnaast hebben veel mensen moeite zich te concentreren. Eén moment van mentale zwakheid of verveling en de mobiele telefoon komt tevoorschijn. En als er dan eindelijk geconcentreerd gewerkt wordt, komt er een nieuw bericht binnen, waardoor de aandacht weer is afgeleid. Dit moet anders.
(2) Niet alle doemscenario’s die de media en zelfhulpboeken schetsen, zijn terecht. Er wordt veel onzin verteld: er is geen reden om aan te nemen dat we digitaal dement worden en er is geen solide wetenschappelijk bewijs voor een vermindering van onze intelligentie en creativiteit. Dit betekent echter niet dat er niets aan de hand is. Door het vele multitasken en de vele prikkels gebruiken we onze concentratie niet optimaal.
(3) Maar er is goed nieuws. Naast de opkomst van de digitale samenleving is er namelijk nog een ontwikkeling gaande: de kennis over ons gedrag en onze hersenen neemt toe. Hierdoor snappen we beter dan ooit hoe we ons optimaal kunnen concentreren. We hebben dus zelf de oplossing in handen om met de toegenomen informatie om te gaan en ons werkzame leven anders in te richten.
(4) Bij veel bedrijven wordt verwacht dat er snel op berichten gereageerd wordt en zijn medewerkers verplicht chatschermen open te hebben om snel bereikbaar te zijn. Medewerkers die snel reageren, worden gewaardeerd om hun bereikbaarheid en reactiesnelheid. Maar je kunt je afvragen of dit de medewerkers zijn die daadwerkelijk optimaal presteren. Een studie bij een Australisch telecommunicatiebedrijf liet zien dat de meeste medewerkers minder dan tien minuten aaneengesloten aan iets werkten, met een gemiddelde van drie minuten.
(5) Het regelmatig wisselen van taak zorgt ervoor dat je werk oppervlakkiger wordt omdat je nooit echt tot de kern van de zaak komt. Er moet binnen bedrijven daarom juist waardering komen voor medewerkers die meldingen over nieuwe mail uitzetten en (daardoor) niet direct op mail reageren, of die de telefoon op stil hebben staan als zij ervoor kiezen zich niet te laten afleiden en in volle concentratie te werken.
(6) En: de kantoortuinen1) moeten verdwijnen. Jarenlang onderzoek heeft uitgewezen dat het brein zeer gevoelig is voor afleiding. Elke telefoon die op de achtergrond gaat, kan je afleiden. Toch kiezen bedrijven er massaal voor om veel mensen in dezelfde ruimte te laten werken. Natuurlijk kunnen deze kantoortuinen de samenwerking verbeteren en leveren ze besparingen op qua huisvesting, maar de vraag is of deze winst opweegt tegen de kosten die gepaard gaan met de continue afleiding door gesprekken van collega’s of langslopende collega’s.
(7) Elke afleiding kan leiden tot het wisselen van taak. Dat wisselen zorgt voor stress en je gaat er fouten van maken. We hebben het niet voor niets over belangrijke ontdekkingen die ‘op zolderkamers’ worden gedaan. Die zolderkamer betekent dan: een plek zonder afleiding waar opperste concentratie nog mogelijk is.
(8) Om medewerkers weerbaarder te maken tegen de afleiding, is het belangrijk de concentratie goed te onderhouden. Concentratie is als een spier die je kunt trainen. Hoe meer je traint, hoe beter de concentratie.
(9) Aan de potentie van medewerkers om zich te concentreren is niets veranderd. De inspanning die de ‘concentratiespier’ moet leveren is echter wel veranderd: de spierkracht die geleverd moet worden om geconcentreerd te blijven neemt toe als je je omringt met afleidende prikkels en veel aan het multitasken bent. Het is zaak de spier zo sterk mogelijk te maken (en te houden), maar tegelijkertijd de benodigde spierkracht zo laag mogelijk te houden.
(10) Stop dan ook met de lunchvergaderingen en laat werknemers wandelen in de pauze om de concentratie weer op te laden (het liefst in de natuur). Verzorg concentratietrainingen, zoals meditatie, om de spier sterk te houden en zorg ervoor dat werknemers ‘s avonds echt vrij zijn. Dat betaalt zich de dag erna uit in betere concentratie.
(11) Binnen bedrijven moet een dialoog op gang komen over concentratie in deze tijden van afleiding. Het is voor een effectief arbeidsproces cruciaal dat managers en werknemers zich er bewust van worden dat we zuinig moeten zijn op onze concentratie en aandacht, omdat we er maar een beperkte hoeveelheid van hebben.
Stefan van der Stigchel is hoogleraar cognitieve psychologie aan de Universiteit Utrecht en schrijver van het boek Concentratie.
noot 1 Kantoortuinen zijn grote kantoorruimtes met meerdere bureaus en werkplekken die vaak niet van elkaar worden afgeschermd.
naar: Stefan van der Stigchel, uit: NRC Handelsblad, 9 november 2018
Vraag 1 1 punt
Met welk begrip kan de functie van alinea 2 ten opzichte van alinea 1 het best aangeduid worden?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
2023, tijdvak 1: Stop met lokken buitenlandse studenten
Opgavetekst
Tekst 3 Stop met lokken buitenlandse studenten
(1) Wie dacht dat bestuurders van universiteiten en hogescholen zouden voorstellen de intussen zwaar bekritiseerde instroom van buitenlandse studenten terug te dringen, komt bedrogen uit. Volgens hun recente Internationaliseringsagenda mikken ze doodleuk op het “doortrekken (van de) huidige trends”. De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, Van Engelshoven, ondersteunt dit van harte, zo blijkt uit haar vorige week verschenen Kamerbrief. Dat is niet goed voor Nederland.
(2) ‘Hoe meer, hoe beter’ is al jaren een vuistregel in het hoger onderwijs, dat immers voor een relatief groot deel wordt bekostigd met variabele inkomsten. Naast het collegegeld, momenteel 2006 euro per jaar, gaat het per student om een rijksbijdrage van gemiddeld 6800 euro. Omdat de instroom van Nederlandse studenten al enkele jaren stabiel is, kunnen universiteiten en hogescholen hun inkomsten alleen aanvullen door buitenlandse studenten aan te trekken.
(3) Inmiddels komt gemiddeld een kwart van de masterstudenten uit het buitenland, zijn vrijwel alle universitaire masteropleidingen Engelstalig geworden, en worden bachelorstudies steeds vaker in het Engels aangeboden. Dit leidt tot hogere werkdruk voor het onderwijzend personeel – wat in de vorige week afgesloten cao nog niet is verholpen. Het tast bovendien de kwaliteit van het onderwijs aan, mede doordat bij Nederlandse studenten een goede beheersing van hun moedertaal minder telt.
(4) Ook buiten de muren van universiteiten en hogescholen zijn de gevolgen van de internationalisering voelbaar. De woningmarkt staat al zwaar onder druk, zeker in universiteitssteden, en dan moet jaarlijks ook nog aan circa 125.000 buitenlandse studenten huisvesting worden geboden. Voor projectontwikkelaars, studentenhuisvesters en woningcorporaties is bouwen voor buitenlandse studenten dan ook een aantrekkelijke groeimarkt geworden. Als het aan hen ligt, moeten Nederlandse jongeren desnoods maar wat langer wachten op een betaalbare woning.
(5) En wat te denken van het effect op de overheidsuitgaven? Zolang onderwijsinstellingen zich niet eindverantwoordelijk voelen voor de huisvesting van hun buitenlandse studenten, krijgt de samenleving indirect de rekening gepresenteerd, door extra uitgaven voor huurtoeslag. Wie een zelfstandige woonruimte huurt en minder dan 22.200 euro op jaarbasis verdient, heeft er recht op. Dat geldt ook voor buitenlandse studenten. De huiseigenaar informeert hen graag over deze typisch Nederlandse sociale voorziening, want dankzij de toeslag kan hij hogere huurprijzen vragen. Het kan geen toeval zijn dat de uitgaven voor huurtoeslag flink zijn gestegen sinds 2013, toen de instroom van buitenlandse studenten sterk ging groeien.
(6) Talrijk zijn de oplossingen die worden aangedragen om die instroom te beperken, maar het zal allemaal niet helpen, althans niet bij het huidige bekostigingssysteem. De onderwijsinstellingen trekken namelijk bij voorkeur studenten aan van buiten de EU, want die betalen het ‘instellingscollegegeld’. Dat ligt veel hoger dan de combinatie van wettelijk collegegeld en de rijksbijdrage die ze bij Nederlandse en Europese studenten ontvangen. Het compenseert ook ruimschoots de extra kosten die iedere (buitenlandse) student met zich meebrengt. Want heb je eenmaal een onderwijsapparaat beschikbaar, dan kan een extra student meestal gewoon aanschuiven in de collegebanken, zeker als de opleiding al Engelstalig is.
(7) Dat het instellingscollegegeld is gebaseerd op de kostprijs, zoals universiteiten voortdurend stellen, geldt alleen voor nieuwe opleidingen met uitsluitend buitenlandse studenten. Nu is het simpelweg een winstmaker die uitnodigt tot nog meer groei.
(8) Een ander, degressief bekostigingssysteem lijkt mij de enige uitweg, nu internationalisering een vlucht naar voren is geworden. Zo'n systeem houdt in dat een onderwijsinstelling voor, zeg, de eerste 10.000 studenten een hogere rijksbijdrage krijgt dan voor de volgende 10.000, waarna de bijdrage per student nog verder afneemt. Op deze manier is groei financieel minder aantrekkelijk en kunnen de instellingen eindelijk inzetten op ‘selectieve kwaliteit’: alleen die opleidingen verzorgen waar je goed in bent. Dan heb je inderdaad meer universiteiten nodig om al die studenten te kunnen bedienen. En dat is juist goed. Ook in het hoger onderwijs komt innovatie eerder tot stand bij nieuwe organisaties die met een schone lei kunnen beginnen. Onze jongste universiteit staat in Maastricht en is al 42 jaar oud. Het is tijd voor een nieuwe generatie universiteiten, op kleine leest geschoeid.
(9) Dat je daarmee nog niet af bent van buitenlandse studenten klopt. EU-studenten mag je niet weigeren en de overige buitenlandse studenten wil je niet weren, omdat ze het hoge instellingscollegegeld betalen. Het hoeft ook geen probleem te zijn. Bied om te beginnen gewoon minder Engelstalige opleidingen en cursussen aan; dan wordt de toestroom vanuit de EU vanzelf minder. Het is geen wettelijke verplichting om alle masters in het Engels aan te bieden.
(10) De overige buitenlandse studenten mogen rustig blijven komen, maar de onderwijsinstellingen zouden verplicht moeten worden om het verschil tussen het instellingscollegegeld en het wettelijke collegegeld in een fonds te storten. Daaruit kunnen beurzen worden verstrekt aan buitenlandse studenten die niet genoeg geld hebben om een studie in Nederland te volgen.
(11) Want dat is een ander probleem: vanwege het hoge collegegeld komen nu overwegend studenten met rijke ouders naar Nederland. Kijk maar naar de 100 procent-bezettingsgraad van het peperdure Student Hotel. Een ander teken aan de wand: in de periode 2006-2017 was het percentage studenten uit het arme Sub-Sahara-Afrika gedaald van 7 procent naar een schamele 3 procent.
(12) Ben benieuwd of bij mijn voorstel de universitaire bestuurders nog steeds de zegeningen van internationalisering blijven prediken.
Hein Vrolijk is econoom, onderzoeker en blogger.
naar: Hein Vrolijk
in: Trouw, 13 juli 2018
Vraag 20 1 punt
Tekst 3 kan na de inleiding worden onderverdeeld in vier opeenvolgende delen die van de volgende kopjes kunnen worden voorzien:
Deel 1: Oorzaken en gevolgen van de internationalisering
Deel 2: Kritiek op het financieringsstelsel hoger onderwijs
Deel 3: Een alternatief voor de bekostiging
Deel 4: Een nieuw probleem
Bij welke alinea begint deel 1?
Bekijk het antwoord
- Noemt alinea 2. (1p)
Vraag 21 1 punt
Tekst 3 kan na de inleiding worden onderverdeeld in vier opeenvolgende delen die van de volgende kopjes kunnen worden voorzien:
Deel 1: Oorzaken en gevolgen van de internationalisering
Deel 2: Kritiek op het financieringsstelsel hoger onderwijs
Deel 3: Een alternatief voor de bekostiging
Deel 4: Een nieuw probleem
Bij welke alinea begint deel 2?
Bekijk het antwoord
- Noemt alinea 6. (1p)
2023, tijdvak 1: Waarom moet lezen per se leuk zijn?
Opgavetekst
Tekst 4 Waarom moet lezen per se leuk zijn?
(1) Ik weet niet wat voorspelbaarder is: de bezorgde constatering dat jongeren niet meer lezen, of de beoogde oplossing. Docenten moeten hun leerlingen bijbrengen hoe leuk lezen eigenlijk is. Onlangs publiceerde de Raad voor Cultuur (RvC) De daad bij het woord: ruim 100 pagina’s aan noodklokgeluid. “Het aantal leesuren onder Nederlanders neemt al jaren af. (...) In 1975 lazen we nog gemiddeld 6,5 uur boeken per week, in 2011 was dat gedaald naar 2,5 uur.” Vooral millennials lezen minder.
(2) Allicht hebben de letteren er met Facebook en WhatsApp concurrenten bij gekregen. Maar zelf zijn ze ook schuldig. “Het is onaanvaardbaar”, staat berispend in het rapport, “dat een steeds groter deel van de Nederlandse bevolking zich niet kan herkennen in de literaire producten die er in het eigen taalgebied worden gemaakt.” De RvC heeft het diversiteitsbeleid inmiddels ook omarmd.
(3) Minder modieus was de volgende analyse: “Het belang van boeken lezen kan niet genoeg worden onderstreept.” Eens. Maar dan: “Het begint allemaal met het kweken van leesplezier.” Dat moet “speerpunt” worden. De inbreng van een bevlogen docent is cruciaal, weten de auteurs.
(4) Dat hebben we eerder gehoord. In 2016 woedde er een polemiekje in nrc.next. Schrijver Christiaan Weijts had de leeslijst gezien van een gymnasiumleerling. “Ik schrok me kapot. Tachtig procent van wat op die vier kantjes stond, was in z’n eentje in staat om je voorgoed bij de boekenkasten weg te jagen. Karel ende Elegast1), Vondel, Hooft, Bilderdijk, Rhijnvis Feith2)…” Geen wonder dat jongeren geen lange teksten meer lezen.
(5) Ergo: literatuuronderwijs moet leuker. Maak gebruik van games, suggereerde de RvC, of speel in op populaire series zoals Game of Thrones. Een truc moet het onverteerbare verteerbaar maken. Maar waarom moet literatuuronderwijs lezen leuker maken? Dat eisen we ook niet van de wiskundedocent. Zijn klas hoort de stelling van Pythagoras te kunnen toepassen. Alleen: hier ook nog eens enthousiast over raken? Als een leerling enthousiast wordt, valt het in de categorie mooi meegenomen.
(6) Rekenplezier staat – in tegenstelling tot leesplezier – niet eens in Van Dale. Gelukkig maar dat ‘Leuk!’ geen leidraad is, want vermoedelijk moest Pythagoras dan vrezen voor zijn plek in het curriculum. Hooguit een enkeling kan er de schoonheid van inzien, schouderophalend nemen de meeste leerlingen de lesstof tot zich.
(7) Eerst komt het leesplezier, vervolgens de leesvaardigheid, is de populaire aanname. Vaak gaat het andersom: er is leesvaardigheid nodig om het gelezene te kunnen waarderen. Wijn moet je ook leren drinken. Het is niet de schuld van Vondel, Hooft en Bilderdijk dat jongeren geen lange teksten meer verwerken. Het gaat mis als onderwijskundigen ervoor pleiten jongeren daarmee niet meer lastig te vallen omdat ze de concentratie hebben van een goudvis.
(8) De aanbeveling van de RvC is: “Onderzoek hoe het onderwijs effectiever methoden kan ontwikkelen om leesvaardigheid en leesplezier te bevorderen.” Ik zou zeggen: bevorder de leesvaardigheid en het leesplezier volgt later. Niet noodzakelijkerwijs, maar wellicht.
noot 1 Karel ende Elegast: Middelnederlandse literaire tekst
noot 2 Vondel, Hooft, Bilderdijk, Rhijnvis Feith: auteurs uit de Nederlandse literaire geschiedenis
naar: Sebastien Valkenberg
in: de Volkskrant, 26 april 2018
Vraag 33 1 punt
In alinea 3 wordt het belang van leesplezier en van een bevlogen docent besproken.
Welk verband heeft alinea 4 met alinea 3?
Alinea 4
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
tekstfragment 3
(1) Dat leesvaardigheid een voorwaarde is voor leesplezier, zoals onlangs door een filosoof gesteld werd, is evident. Maar de veronderstelling dat leesvaardigheid vanzelf tot leesplezier zal leiden wordt gelogenstraft door jarenlang internationaal onderzoek door de OESO en de International Association for the Evaluation of Educational Achievement. Daaruit blijkt dat Nederlandse leerlingen in vergelijking met andere landen prima scoren op leesvaardigheid, maar dat zij extreem laag scoren op leesplezier.
(2) De roep van de Raad voor Cultuur om meer aandacht voor leesplezier is dan ook geheel terecht en moet zeer serieus genomen worden, omdat alleen mensen die met plezier lezen ook in hun vrije tijd een boek pakken, ook nadat ze de school hebben verlaten. En door te blijven lezen, onderhouden ze hun leesvaardigheid. De waarde van lezen, zowel voor de taalontwikkeling als voor de persoonlijke ontwikkeling van mensen, is door talloze studies aangetoond.
naar: Kees Broekhof
in: de Volkskrant, 30 april 2018
Vraag 34 3 punten
De titel van tekst 4 is ‘Waarom moet lezen per se leuk zijn?’
Tekstfragment 3 geeft als antwoord op deze vraag een oorzaak-gevolgketen. Geef deze keten weer.
Neem daartoe de volgende woorden over en vul ze zo aan dat er volledige zinnen ontstaan.
Alleen …
Daardoor …
en dat …
Bekijk het antwoord
- Alleen mensen die met plezier lezen, pakken in hun vrije tijd een boek (of: alleen als mensen lezen leuk vinden, pakken ze in hun vrije tijd een boek of blijven ze lezen). (1p)
- Daardoor onderhouden ze hun leesvaardigheid (of: daardoor blijven ze lezen). (1p)
- En dat is goed voor de taalontwikkeling of de persoonlijke ontwikkeling (of: het onderhouden van hun leesvaardigheid). (1p)
Beoordeel de spelling en grammatica. Per onderdeel 1 punt. Het eerste onderdeel telt als 'alleen mensen die met plezier lezen, pakken in hun vrije tijd een boek' (of 'alleen als mensen lezen leuk vinden, pakken ze in hun vrije tijd een boek / blijven ze lezen'), het tweede als 'daardoor onderhouden ze hun leesvaardigheid' (of 'daardoor blijven ze lezen'), het derde als 'en dat is goed voor de taalontwikkeling of de persoonlijke ontwikkeling' (of 'het onderhouden van hun leesvaardigheid').
2023, tijdvak 2: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Maar ik bén gelukkig en ik bén productief
(1) “Het is geen afgunst, maar ik ga toch sommigen ontvolgen om niet elke keer geconfronteerd te worden met wat ik niet heb.” Dit bericht stuurde een vriendin van bijna dertig mij. Voor haar is het tijd om afstand te nemen van sociale media, en vooral van het succes dat daar ongebreideld wordt gedeeld. Mijn vriendin wil trots zijn op haar leven, maar dagelijks posts zien van anderen die carrière maken en een mooi leven leiden, geeft haar toch het gevoel dat ze het niet goed doet. Of in elk geval niet goed genoeg.
(2) En inderdaad, een uurtje scrollen en klikken op Instagram, Twitter en LinkedIn is niets anders dan kijken naar een successhow. Een oud-klasgenoot deelt een foto van sleutels in haar hand. Ze heeft net een huis gekocht met haar vriend. Een kennis is van baan gewisseld en is nu directeur van een groeiend creatief bedrijf. Een oud-studiegenoot plaatst elke dag een foto of video van hoe ze vroeg uit bed gaat om buiten te sporten, voor zij en haar strakke lichaam aan het werk gaan bij haar eigen bedrijf dat al sinds haar afstuderen een succes is.
(3) Nederlanders zitten gemiddeld anderhalf uur per dag op sociale media, blijkt uit recent onderzoek van marktonderzoeksbureau Newcom. Jongvolwassenen tussen de 20 en 39 jaar zitten er met zo’n 111 minuten per dag het meest op, na jongeren tussen de 15 en 19 jaar (160 minuten). Post na post beklijft het idee: het leven is maakbaar en succes een keuze.
(4) Een van mijn vrienden vraagt tijdens een brunch of hij niet een online lessenpakket moet kopen om te leren meer uit zijn dag te halen. Hij heeft een eigen onderneming, een vol sociaal leven en traint voor een triatlon. “Iets met beter plannen of productiviteit. Of juist mindfulness, zodat ik gelukkiger word?” Hij was een aanbieding tegengekomen: de cursus was afgeprijsd voor early birds.1)
(5) Ik snap zijn behoefte. Als ik internet en sociale media afstruin, stuit ik op online cursussen, workshops en lezingen om beter te werken of gelukkiger te worden en elke keer slaat de twijfel even toe. Zal ik? De Instagramcursus Leer productief werken à 49 euro kan uitstelgedrag en perfectionisme wegnemen en helpen “intuïtief productief” te zijn – wat dat dan ook mag zijn. Het online programma Vandaag gelukkig, morgen succesvol belooft me inzichten en technieken te geven voor een “mooier, positiever en gelukkiger” leven. “Al 1500 mensen” gingen me voor. Met een paar klikken maak ik mezelf een paar honderd, zo niet vele honderden euro’s afhandig, terwijl: ik bén gelukkig en ik bén productief. Maar kan ik niet nog gelukkiger worden? Hoe kan het allemaal nóg beter?
(6) Richard Layard, emeritus hoogleraar arbeidseconomie, noemt dit de happiness paradox. In zijn onderzoek naar geluk analyseerde hij de relatie tussen inkomen en geluk en concludeerde hij dat individuen nooit echt gelukkig kunnen zijn wanneer ze hun eigen geluk vergelijken met wat anderen hebben. Door het maken van een vergelijking hebben ze onvoldoende aandacht voor wat henzelf gelukkig maakt.
(7) De vergelijkcultuur verklaart deels ook de continue honger naar meer. Er zal immers áltijd iemand beter zijn of in ieder geval de beste. Het vergelijken met anderen is iets van alle tijden, zegt prestatie- en sportpsycholoog Kelly Dekker. “Het lastige nu is dat we ons met iedereen kunnen vergelijken. Vroeger keek je naar je leeftijdsgenoten in hetzelfde dorp of uit dezelfde buurt. Die stonden niet heel ver van je af. Nu zie je door het internet continu hoe iemand uit een heel ander milieu en heel andere omgeving presteert. Dat kan voor onrust zorgen.”
(8) Online zien we louter de uitkomst, benadrukt Dekker. “Je ziet zelden de weg die iemand aflegt om bij een punt te komen. We zien bijvoorbeeld niet dat mensen supergestrest zijn of uitgeput. We plaatsen trots de resultaten, maar de weg ernaartoe ontbreekt.”
(9) Ergens weten we dat sociale media lang niet alles laten zien; toch helpt dat maar weinig. “Als je continu succesvolle mensen ziet, wordt het steeds lastiger dat beeld te relativeren”, zegt Dekker. “We kunnen het idee krijgen dat het leven draait om resultaten behalen en doelen afvinken. Maar voor je iets gaat nastreven, is het goed om je af te vragen wat je zelf wilt in het leven.”
(10) Een oudere vriend adviseerde me ooit het leven te zien als één dag: tot 06.00 uur ben je kind. Vanaf dan tot ongeveer 15.00 uur heb je de tijd om veertig te worden. Om 18.00 uur ga je met pensioen en de avond is voor de laatste levensfase. “Hoe laat op de dag is het dan nu bij jou? Zie je wel dat je niet hoeft te haasten.”
(11) De 27-jarige freelancer Maaike Schneiders, die als ‘manusje-van-alles’ in de media werkt, ziet zichzelf ook ‘ingehaald’ worden door leeftijdsgenoten. “Ik heb precies dezelfde stage gelopen als een leeftijdsgenoot. Zij heeft nu succes, zie ik op Instagram. Ze heeft een vaste baan en doet er dingen naast. Ik zie dat ze superlekker gaat en ik weet natuurlijk ook dat ze er hard voor werkt. Toch denk ik vaak: waarom ben ik daar niet?”
(12) Schneiders noemt online ‘grootheden’ als videomaker en tekenaar Lize Korpershoek en Yara Michels, oud-hoofdredacteur van Linda Meiden en oprichter van blog Chapter Friday. “Zij zijn ouder en toch denk ik: wauw, dat wil ik ook. Dan ga ik harder en meer werken, terwijl ik al hard werk. En de druk om te presteren neemt almaar toe. Als ik eerlijk ben, voel ik me daar soms wel ongelukkig door. Het lijkt alsof ik links en rechts word ingehaald.”
(13) Wie denkt dezelfde weg te willen volgen, moet dus mee, ook als dat wringt met iemands capaciteiten of portemonnee. Schneiders zou graag een cursus volgen om efficiënter te leren werken. “Als ik meer geld had, zou ik zo’n cursus serieus overwegen. Nu lukt het gewoon niet. Soms zijn die dingen wel 1000 euro...”
(14) Alles lijkt te koop, stelt psycholoog Dekker. “Mensen houden van controle. Als zo’n cursus belooft dat je in honderd dagen gelukkiger wordt, denk je dat je dat nodig hebt. Bedrijven maken slim gebruik van onze hang naar controle en ons streven naar zelfvertrouwen.”
(15) Toch wil Dekker benadrukken: er is nu eenmaal geen recept voor succes en vooral niet voor geluk. “Als je eenmaal die carrière, dat koophuis of dat getrainde lichaam hebt, wil dat niet zeggen dat je je altijd beter voelt. Zelfvertrouwen en trots zijn gevoelens. Gevoelens komen en gaan. Het is heel normaal dat je het ene moment denkt: ik voel me goed, en het andere moment: wat ben ik aan het doen?”
(16) Dat zoekende gevoel ontbreekt op sociale media. En hoe leg je écht geluk eigenlijk vast? Moet je dat wel willen vastleggen?
(17) Volgens de eerdergenoemde Layard, tevens een autoriteit op het gebied van onderzoek naar geluk, is een groot deel van de mensen verkeerd bezig in de zoektocht naar geluk. Nog altijd wordt te vaak gefocust op individuele successen die gericht zijn op winnen, op beter zijn dan een ander en op vrijheid, stelt hij. In zijn boek Can we be happier? Evidence and ethics2) zet hij een andere definitie uiteen. Volgens Layard zitten de mensen die zich toeleggen op samenwerken met anderen, vertrouwensbanden opbouwen en onderdeel uitmaken van een groter geheel daadwerkelijk op de route naar geluk. Kwalitatieve banden met anderen leveren meer levensvreugde op dan het nastreven van kwantitatieve successen zoals veel volgers op sociale media.
(18) De afgelopen jaren is de mentale druk bij jongvolwassenen alleen maar toegenomen, ziet Jet Bussemaker, voorzitter van de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving. In 2018 publiceerde de Raad al een essay waarin werd gepleit voor een maatschappelijke aanpak om die druk te verminderen. “Dat stuk heeft alleen maar aan urgentie gewonnen”, zegt Bussemaker nu. “Jongvolwassenen vergelijken zichzelf met elkaar, maar ook wij als maatschappij hebben nog altijd starre en knellende verwachtingen van de nieuwe lichtingen. We gebruiken te eenzijdige maatstaven: studiecijfers moeten hoog zijn, cv’s moeten volstaan met allerlei bijbanen, vrijwilligerswerk en stages. Het is alsof we in een ratrace zitten: alles moet snel, nu en perfect. De druk van buitenaf is groot en leidt behalve tot stress ook tot onrechtvaardigheid: de ene jongere kan bijvoorbeeld bewust allerlei extra functies op het cv zetten, terwijl de ander voor een ziek familielid zorgt. Als je mantelzorger bent, krijg je daar dan ook waardering voor? De levens van mensen zijn pluriform en die van jongvolwassenen ook.”
(19) Er is nadrukkelijk ook een rol weggelegd voor werkgevers, organisaties en onderwijsinstellingen, zegt Bussemaker. “We kunnen jongeren niet oproepen hun eigen pad te tekenen, terwijl de maatschappij op dezelfde manier blijft opereren.” Jongeren zou ze vooral willen zeggen: stop met vergelijken. “We moeten niet vergeten dat je op latere leeftijd ook nog kunt leren en carrière kunt maken. Laten we iets meer ruimte nemen met z’n allen. Je hoeft niet op je twintigste of dertigste al je hele leven te hebben uitgestippeld. Je kan nog een leven lang leren en jezelf ontwikkelen.”
noot 1 early birds: klanten die heel vroeg bestellen en daarom korting krijgen
noot 2 Can we be happier? Evidence and ethics: Kunnen we gelukkiger zijn? Bewijs en ethiek
naar: Raounak Khaddari
uit: Het Parool, 19 juni 2021
Raounak Khaddari werkt als journalist voor Het Parool.
Vraag 6 1 punt
Welk kopje vat de inhoud van alinea 11 tot en met 13 het best samen?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
Vraag 7 1 punt
Welk kopje vat de inhoud van alinea 14 tot en met 17 het best samen?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
2023, tijdvak 2: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 Politiek debat hoort juist in de schoolbank
(1) “Nee, bij ons op school hebben we het niet over de verkiezingen gehad”, zo vertelde mijn zoon. Zijn docenten in 3 vwo gaven aan dat het lastig is om over politiek te praten zonder je eigen mening te delen. Daarom hadden ze besloten om het er niet over te hebben. Politieke socialisatie vonden zij iets voor thuis, niet voor school.
(2) Uit mijn onderzoek naar scholierenverkiezingen weet ik dat aandacht voor de verkiezingen enorm verschilt. Bij de ene school organiseren leerlingen en docenten samen scholierenverkiezingen, bij de andere beperken docenten zich tot het uitdelen van een link naar een stemwijzer. Bij de ene school praten leerlingen en docenten uitgebreid over hun politieke zorgen, vragen en ervaringen, bij de andere worden gesprekken over controversiële (politieke) kwesties vermeden.
(3) Hoezo dit verschil? In Nederland is politieke vorming in het voortgezet onderwijs primair belegd bij het vak maatschappijleer. Dit vak richt zich op het bevorderen van kennis en denkvaardigheden. Veel docenten maatschappijleer zullen leerlingen wel ondersteunen bij het vormen en bevragen van een mening over politieke kwesties. Het ondersteunen van leerlingen bij het leren vormen en geven van hun mening over, bijvoorbeeld, de zin(loosheid) van stemmen valt alleen niet onder hun formele taak.
(4) De wet burgerschapsvorming uit 2006 bood weinig houvast. Deze wet verplichtte scholen om actieve participatie van leerlingen te bevorderen, maar bood verder geen criteria. Als een school plastic ging prikken met leerlingen, voldeed zij formeel aan deze eis. De huidige burgerschapswet, die in 2020 door de Tweede Kamer is goedgekeurd, zet gelukkig steviger in op het bevorderen van democratische participatieve vaardigheden. Aandacht voor politieke meningsvorming die verder gaat dan ‘wat vind je van standpunt x’ is echter nog geen gemeengoed in politiek onderwijs.
(5) Nu begrijp ik heel goed dat docenten in onze afrekencultuur niet staan te popelen om hun mening te delen over politieke kwesties. Ook ben ik – net als de docenten van mijn zoon – van mening dat socialisatie in het gedachtegoed van een bepaalde politieke partij niet thuishoort in het onderwijs.
(6) Toch vind ik het, met veel internationale collega-onderzoekers op het gebied van burgerschapsonderwijs, enorm belangrijk dat er op scholen aandacht is voor politieke meningsvorming.
(7) Ten eerste hoort aandacht voor politieke meningsvorming bij de kwalificerende taak van het onderwijs: elke docent is expert in een specifiek onderwerp. Met die expertise kan de docent maatschappijleer bijvoorbeeld leerlingen helpen om zich een geïnformeerde mening te vormen over de (on)zin, (on)haalbaarheid en (on)rechtsstatelijkheid van voorgenomen beleid van politieke partijen over onderwerpen die hen bezighouden.
(8) Ten tweede hoort het bij de socialiserende taak van het onderwijs. Veel mensen bevinden zich in hun eigen politieke bubbel. Respect voor het feit dat mensen een andere mening hebben dan jij, en op respectvolle wijze jouw mening uiten (zonder doodsbedreigingen) krijgt niet iedereen van huis uit mee. Bescheidenheid over wat je niet weet en de moed om je mening bij te stellen ook niet. Juist op school kunnen leerlingen (ouders met) verschillende politieke kleuren gezamenlijk stilstaan bij huidige en wenselijke waarden en normen op het gebied van vrijheid van meningsuiting.
(9) Ten derde hoort het bij de persoonsvormende taak van het onderwijs. Leerlingen en docenten maken zich allemaal zorgen over bepaalde maatschappelijke kwesties. Ze hebben allemaal een mening over hoe (weinig) zinvol het is om je stem uit te brengen, en over wat er (minder) goed geregeld is in Nederland. Met een beetje geluk durven zij in onze meningensamenleving ook af en toe aan te geven dat ze ergens te weinig over weten om ergens iets van te vinden.
(10) Door in gesprek te gaan over deze zorgen, meningen, twijfels en vragen kunnen docenten leerlingen ondersteunen bij het vinden van hun eigen stem. Laten we jongeren in het onderwijs dus blijven ondersteunen bij hun politieke meningsvorming, en leren hoe zij respectvol met politieke meningen van anderen kunnen omgaan.
naar: Isolde de Groot
uit: Trouw, 17 maart 2021
Isolde de Groot is universitair docent burgerschapseducatie en betekenisvol onderwijs aan de Universiteit voor Humanistiek.
Vraag 16 1 punt
Wat is de belangrijkste functie van alinea 1?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
2023, tijdvak 2: Tekst 4
Opgavetekst
Tekst 4 Ga loten als je iets wil doen aan ongelijkheid
(1) Discriminatie speelt een rol in basisschooladviezen, stagetoewijzingen, sollicitaties, toelating tot nachtclubs en in etnische profilering door de politie en Belastingdienst, zoals blijkt uit een overzichtsartikel in de Volkskrant (Ten eerste, 6 juni 2020). Deze lijst is niet compleet. Ook op de woningmarkt en bij de toekenning van beurzen en prijzen is sprake van bevooroordeling.
(2) Alle bovengenoemde praktijken zijn expliciet verboden in de Algemene wet gelijke behandeling. Maar als zo vaak biedt een verbod geen oplossing. In dit geval is dat omdat mensen die selectiebeslissingen nemen, hun oordeelsvermogen over andere mensen schromelijk overschatten. Vrijwel iedereen heeft hier last van, zo blijkt keer op keer uit psychologisch onderzoek.
(3) Het is wetenschappelijk gezien vrijwel onmogelijk te voorspellen wie het goed gaat doen in een opleiding of in een baan. Alleen verschillen in expertise, zoals vast te stellen met objectieve testen, hebben enige voorspellende waarde. Persoonlijkheid bijvoorbeeld, gemeten in tests of interviews, draagt niet bij. Ook inschattingen van motivatie hebben geen toegevoegde waarde. Het is welbekend dat ‘zachte’ selectiemethoden, zoals interviews en brieven, riskanter zijn dan ‘harde’ methoden, zoals toelatingstesten en examens. De vaak verafschuwde eindtoets basisonderwijs blijkt keer op keer minder te discrimineren dan de basisschoolleerkracht. Bijkomend probleem is dat in de meeste gevallen vele kandidaten gewoonweg geschikt zijn. Juist in dit soort gevallen spelen vooroordelen een grote rol en kiezen mensen kandidaten die het meest op henzelf lijken.
(4) Een manier om deze menselijke fout te compenseren is positieve discriminatie. Daar heb ik zo mijn twijfels bij. In de eerste plaats is positieve discriminatie in strijd met de grondwet. Een man die jarenlang keihard heeft gewerkt en gestudeerd enkel vanwege zijn sekse uitsluiten voor een bepaalde baan is discriminatie.
(5) In de tweede plaats werkt positieve discriminatie vaak averechts. Ze veroorzaakt polarisatie tussen groepen, die versterkt wordt door de keren dat positieve discriminatie verkeerd uitwerkt, bijvoorbeeld door hoge uitval onder groepen die dankzij quota tot opleidingen zijn toegelaten.
(6) In de derde plaats zijn quota vaak onwerkbaar. Stel dat een gehandicapte witte man, een zwangere vrouw en een Surinaamse man solliciteren naar een baan. Hoe wegen we deze achtergronden dan mee? Aan de universiteiten worden op dit moment alleen voor sekse quota gehanteerd. Dit leidt logischerwijs tot extra discriminatie van andere benadeelde groepen.
(7) Een betere methode is gewogen loting, waarbij de weging zoveel mogelijk op objectieve criteria is gebaseerd. Als het gaat om gelijkschakeling van groepen in de samenleving is deze methode op de lange termijn effectiever en eerlijker, en bovendien goed uitvoerbaar. Neem de selectie voor een opleiding als geneeskunde. Op basis van objectieve gegevens, de resultaten op de middelbare school en eventueel aanvullende testen, maken we bijvoorbeeld drie groepen: zeer geschikte, geschikte en ongeschikte kandidaten. We loten eerst in de zeer geschikte groep, en bij voldoende plaats ook in de geschikte groep. In veel gevallen kunnen we ook kiezen voor maar twee groepen; dan loten we alleen uit geschikte kandidaten.
(8) In allerlei selectieprocessen in de samenleving passen we dit al toe, onder andere in het onderwijs en op de woningmarkt. Maar ook op de arbeidsmarkt zouden we dit vaker moeten doen. Sollicitatiecommissies delen kandidaten in geschiktheidsgroepen in, bij voorkeur zonder het zwaar overschatte sollicitatiegesprek, waarna via loting de toewijzing volgt. Een afwijzing via loting is natuurlijk zeer vervelend, zeker als dit vaker gebeurt. Maar toch is dit beter uit te leggen dan een afwijzing om levensovertuiging, geslacht, afkomst of ras.
(9) Gewogen loting is eerlijker, meer in overeenstemming met de grondwet en leidt op langere termijn tot gelijkere uitkomsten in de samenleving.
naar: Han van der Maas
uit: de Volkskrant, 9 juni 2020
Han van der Maas is hoogleraar psychologie aan de Universiteit van Amsterdam.
Vraag 30 3 punten
Hieronder staan in alfabetische volgorde vijf mogelijke tussenkopjes voor tekst 4:
1 De moeilijkheid van onbevooroordeeld oordelen
2 Discriminatie in het dagelijks leven
3 Gewogen loting als oplossing
4 Positieve discriminatie als oplossing
5 Selectie voor opleidingen en banen
Welk tussenkopje past het best bij welk tekstgedeelte? Neem onderstaande tabel over op je antwoordblad en noteer per tekstgedeelte het nummer van het juiste tussenkopje. Let op: er blijft één tussenkopje over.
| Tekstgedeelte | Tussenkopje |
|---|---|
| alinea 1 en 2 | |
| alinea 3 | |
| alinea 4 t/m 6 | |
| alinea 7 t/m 9 |
Bekijk het antwoord
- Alinea 1 en 2: 2 (Discriminatie in het dagelijks leven); alinea 3: 1 (De moeilijkheid van onbevooroordeeld oordelen); alinea 4 t/m 6: 4 (Positieve discriminatie als oplossing); alinea 7 t/m 9: 3 (Gewogen loting als oplossing). (3p)
Vier juist 3 punten; drie juist 2; twee juist 1; minder dan twee 0.
2022, tijdvak 1: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 Ga toch eens een weekendje spelen
(1) Een man (stoppelbaardje, lang donker haar en een T-shirt van de band Haevn) staat in een bos. Hij zet zijn zonnebril af en trekt een gewaad, gemaakt van bruin leer en met grote schubachtige schouderstukken, over zijn hoofd. Hij gespt een zwaard om zijn middel, schminkt met een kwast zwart rondom zijn ogen, gekleurde strepen op zijn wangen en kroont zich tot slot met een gehoornde bruine helm. Zo kalm als hij nu de laatste hand legt aan zijn uitdossing, zo ongeremd zal hij zich straks in het strijdgewoel storten van een fictieve oorlog tussen mensen die allemaal in hun rol opgaan, in een wereld die niet echt bestaat, maar waar hij een weekend lang vol overgave in zal geloven. Samen met honderden anderen.
(2) Erik d’Aes (40) is ‘larper’ (naar live action role-playing¹) en een van de gezichten uit de korte documentaire De Spelende Mens van Sanne Rovers, die donderdagavond bij NPO3 te zien is. In hetzelfde jaar dat het klassieke historische boek Homo Ludens² van de Leidse historicus Johan Huizinga zijn tachtigste verjaardag viert, brengt Rovers met haar film een ode aan de kunst van het spelen. In de documentaire volgt ze spelende volwassenen – van vrouwen die zeemeermin spelen tot mannen die vliegtuigjes besturen en van voetballers tot sjoelers – in de voorbereiding, de climax en de ontlading van hun spel. Gesproken wordt er in de zevenentwintig minuten durende film nauwelijks, de zintuiglijke beleving van het spelen staat centraal.
(3) Lara Aerts kwam met het idee voor de film en deed de research. Ze deelde haar fascinatie voor de selectieve manier waarop spelen voor volwassenen wordt geaccepteerd met Sanne Rovers. “Live action role-players zoals Erik d’Aes die in bossen fictieve oorlogen uitvechten, worden door buitenstaanders nogal vreemd gevonden”, zegt ze. “Maar voetballers die elke zaterdag met een groepje achter een bal aan rennen, vinden we heel normaal. Wat ik met mijn film wil laten zien, is dat de essentie van het spelen bij al die verschillende vormen dezelfde is.” Of je nu een vrouw bent die in een zwembad voor zeemeermin speelt of een man die een modelvliegtuigje bestuurt, iedereen die speelt, raakt “even in betovering”, zegt ze. “Iedereen die speelt, verliest zich even in een activiteit die geen enkel ander doel dient dan het vrijblijvende plezier van de activiteit zelf.”
(4) Maar volgens filosoof Coen Simon is het juist die vrijblijvende essentie van spel die we in onze doelgerichte maatschappij steeds meer dreigen te verliezen. “We leven in een samenleving die geobsedeerd is door nut en productiviteit. Dat sijpelt ook door in onze vrijetijdsbesteding. Wat we voor ons plezier doen, staat minder op zichzelf, maar moet tegenwoordig steeds vaker een doel dienen. Elke handwerkhobby krijgt tegenwoordig een Instagram-pagina. Elk dagboek wordt een blog. Sporten draait steeds meer om een fit lijf krijgen en steeds minder alleen om het plezier. Door ons spel een hoger doel te geven, voelen we ons ook in onze vrije tijd nog nuttig productief”, zegt hij. “Maar zo ontnemen we onszelf ook de adempauze van het vrijblijvende spelen.”
(5) En dat terwijl juist in dat vrijblijvende volgens experts het biologisch nut van spelen schuilt. Louk Vanderschuren, hoogleraar neurobiologie aan de Universiteit Utrecht, doet al meer dan twintig jaar onderzoek naar het belang van spelen bij jonge ratten. “Ratten die niet of onvoldoende hebben kunnen spelen, kunnen simpele taken op het eerste gezicht prima uitvoeren, maar als de regels plotseling veranderen, kunnen ze daar niet goed mee omgaan”, vertelt Vanderschuren. “Ook zijn ze minder goed in het inschatten van onbekende sociale situaties. Ratten die wel hebben kunnen spelen, zijn flexibeler en voelen beter aan welk gedrag in welke situatie gepast is.”
(6) Dat komt volgens Vanderschuren doordat spel een context biedt waarbinnen sociaal en fysiek gedrag vrijuit kan worden uitgeprobeerd, zonder dat het consequenties heeft in de realiteit. Vanderschuren vertelt: “Juist omdat er tijdens het spelen niets op het spel staat wat in het echte leven gevolgen heeft, is het de ideale context om verder te gaan dan je anders zou durven, en de grenzen van je eigen kunnen op te rekken.”
(7) Voor Erik d’Aes, de larper uit de documentaire, is dat herkenbaar. “Tijdens het larpen kan ik dingen doen die ik anders nooit zou doen en kanten van mezelf verkennen die ik anders nooit zou verkennen. Tijdens het spelen kan ik me out of the box gedragen. Ik merk dat ik daardoor in het echte leven ook creatiever en flexibeler ben. Dat ik door alle onverwachte dingen die ik tijdens het spelen meemaak, me ook in het echte leven gemakkelijker aanpas.”
(8) Maar net als filosoof Coen Simon wijst neurobioloog Vanderschuren erop dat spel om die functie van proeftuin te kunnen vervullen, aan een belangrijke voorwaarde moet voldoen: het moet leuk zijn. “Spelen triggert net als eten en seks het beloningscentrum in de hersenen. We hebben het nodig om te overleven, maar we doen het in de eerste plaats omdat we er plezier aan beleven. Voor kinderen is dat vanzelfsprekend, maar volwassenen verliezen dat gaandeweg vaak uit het oog. De competitie, het doel of de sociale context van het spel wordt belangrijker dan de beleving. Terwijl in die beleving juist de essentie van het spelen schuilt.”
(9) En het is die beleving die Sanne Rovers met haar korte film De Spelende Mens feilloos voor het voetlicht brengt: de betovering van iets doen, puur om het plezier van het doen.
noot 1 live action role-playing: rollenspel waarin mensen live verhalen naspelen
noot 2 Homo Ludens: de spelende mens
naar: Floor Bakhuys Roozeboom in: NRC Handelsblad, 30 mei 2018
Vraag 10 1 punt
Op welke tegenstelling duidt het woord ‘Maar’ aan het begin van alinea 4?
Het duidt op de tegenstelling tussen
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 13 1 punt
Het woord ‘juist’ in de eerste regel van alinea 5 duidt op een verband tussen alinea 4 en alinea 5.
Hoe is dit verband tussen alinea 4 en 5 het best te omschrijven?
In alinea 5 wordt een element van de redenering van Coen Simon in alinea 4
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 21 1 punt
Tekst 2 bestaat eigenlijk uit twee onderdelen.
Welke zin verwoordt het best wat deze twee onderdelen zijn?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
2022, tijdvak 1: Tekst 3
Opgavetekst
Tekst 3 Dienstplicht voor vrouwen is geen emancipatie
(1) De Tweede Kamer stemde vorige week in met het wetsvoorstel om ook voor vrouwen de dienstplicht in te voeren. Dit houdt in dat in de toekomst ook alle meisjes van 17 jaar een brief ontvangen over de dienstplicht. Omdat de opkomstplicht in Nederland sinds 1995 is opgeschort, zal de wijziging geen grote praktische gevolgen hebben. Het voorstel is vooral symbolisch. Toch is het belangrijk stil te staan bij de betekenis van deze wijziging, met name omdat Defensie middels het motto ‘gelijke rechten, gelijke plichten’ pretendeert de emancipatie van vrouwen een dienst te bewijzen. Het invoegen van vrouwen in een verouderd systeem dat ooit door mannen voor mannen is ontworpen, zou echter niet als een mijlpaal in de emancipatie van vrouwen moeten worden gezien.
(2) Militaire dienstplicht voor vrouwen staat niet voor het eerst op de politieke agenda. Sinds 1811, toen de dienstplicht voor mannen in Nederland werd ingevoerd, heeft men meerdere malen overwogen om ook vrouwen dienstplichtig te maken. Tijdens de Tweede Wereldoorlog maakte de Nederlandse regering in Londen plannen om alle Nederlandse vrouwen die zich op dat moment in Groot-Brittannië bevonden, te verplichten tot ‘non-combattante dienst’¹ in militair verband. Ook in de jaren zeventig en tachtig van de twintigste eeuw, toen een begin werd gemaakt met de integratie van vrouwen in allerlei eenheden die tot dan toe alleen voor mannen openstonden, heeft de invoering van een dienstplicht voor vrouwen ter discussie gestaan. Toch is er nooit tot een daadwerkelijke invoering ervan overgegaan. De achterstand van vrouwen op de arbeidsmarkt en hun ongelijke maatschappelijke positie ten opzichte van mannen voor wat betreft inkomen, status en macht vormde voor de regering een reden om vrouwen te ontzien. Militaire dienstplicht bleef hierdoor een mannenaangelegenheid.
(3) Inmiddels is de situatie veranderd. Steeds meer vrouwen studeren af en vinden een baan, waardoor de verschillen tussen vrouwen en mannen op de arbeidsmarkt zijn afgenomen. Deze situatie zorgt er volgens het ministerie van Defensie voor dat gelijke behandeling van mannen en vrouwen nu zwaarder weegt dan een eventuele achterstand op de arbeidsmarkt. Gelijke rechten betekent gelijke plichten, de landsverdediging zou daarbij geen uitzondering moeten zijn. Volgens de minister van Defensie kan een gedeelde verantwoordelijkheid voor de landsverdediging “een belangrijke concrete bijdrage leveren aan de gelijkwaardigheid van man en vrouw”.
(4) Hoewel deze redenering op het eerste gezicht aannemelijk lijkt, valt er wel het een en ander op af te dingen. Zo kun je je afvragen of het invoeren van een dienstplicht voor vrouwen (gelijke plichten) wel het juiste middel is om gelijkwaardigheid tussen vrouwen en mannen (gelijke rechten) te bewerkstelligen. Gelijkwaardigheid betekent namelijk niet dat mannen en vrouwen hetzelfde moeten doen, maar vooral dat zij op gelijke wijze toegang moeten hebben tot macht en het vermogen om invloed uit te oefenen op politieke besluiten. En dat is juist waar het in deze tijd nog aan ontbreekt. Zo zijn vrouwen nog steeds sterk ondervertegenwoordigd in de politieke en militaire top, daar waar de besluiten omtrent militaire operaties en missies worden genomen. Een ‘symbolische’ wetswijziging verandert daar niets aan.
(5) Het is op zich nastrevenswaardig dat de minister iets probeert te doen aan de vreemde situatie waarin de ene helft van de bevolking kan worden opgeroepen tot militaire dienst en de andere niet. Maar zou het niet beter zijn om, juist andersom, de situatie van mannen aan die van vrouwen aan te passen en de dienstplicht in zijn algemeenheid af te schaffen? Zoals de regering in een toelichting bij het wetsvoorstel al aangeeft, is het maar “de vraag of Defensie behoefte heeft aan en ooit toegerust kan zijn op het oproepen van grotere bevolkingsgroepen”. De moderne oorlogsvoering, die gekenmerkt wordt door geavanceerde technologie en wapensystemen, vraagt om een grote mate van expertise en niet om grote groepen onervaren dienstplichtigen, die eerst van begin af aan opgeleid en getraind moeten worden. Bovendien kunnen dienstplichtigen binnen de huidige wetgeving alleen maar op vrijwillige basis buiten NAVO-gebied² worden ingezet. Dit maakt dat een reactivering van de dienstplicht in tijden van conflict waarschijnlijk meer tijd, geld en energie kost dan zij voordelen oplevert.
(6) Waarom dan toch deze maatregel? Het lijkt erop dat Defensie met het uitbreiden van de dienstplicht vooral wil investeren in de betrokkenheid van burgers bij de krijgsmacht. Want hoewel de waardering voor de Nederlandse soldaat hoog is, zijn het maatschappelijk draagvlak voor Defensie en de politieke wil om overheidsgeld vrij te maken niet altijd vanzelfsprekend. Dat het invoeren van een dienstplicht voor vrouwen hiervoor gebruikt wordt, is een politieke keuze. De manier waarop deze keuze echter wordt gerechtvaardigd – alsof het een bijdrage levert aan de emancipatie van vrouwen – is niet alleen onjuist, maar ook enigszins gevaarlijk. Het gesuggereerde verband tussen militaire dienstplicht en een ‘gelijkwaardige’ plaats in de samenleving (gelijke rechten, gelijke plichten) doet denken aan het negentiende-eeuwse, masculiene model van burgerschap, waarin burgerschap pas echt betekenis krijgt via militaire dienst. Omdat vrouwen decennialang zijn uitgesloten van politieke macht op basis van het feit dat zij geen militaire dienst vervulden – en dus niet aan hun nationale plichten zouden voldoen – lijkt mij dit niet een vorm van retoriek waar we naar terug zouden moeten willen.
noot 1 ‘non-combattante dienst’: militaire dienst die geen betrekking heeft op gevechtshandelingen
noot 2 NAVO-gebied: gebied dat behoort tot het militair bondgenootschap van landen die het Noord-Atlantische verdrag uit 1949 hebben ondertekend. Tot de NAVO behoren de meeste Europese landen en de Verenigde Staten en Canada.
Kim Bootsma deed ten tijde van het schrijven van de tekst historisch onderzoek naar de integratie van vrouwen in de Nederlandse krijgsmacht (1968-1997), aan de Rijksuniversiteit Groningen.
naar: Kim Bootsma in: NRC Handelsblad, 12 februari 2018
Vraag 28 1 punt
Welk tussenkopje past het best boven alinea 2 en 3 samen?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2022, tijdvak 1: Tekst 4
Opgavetekst
Tekst 4 Stervende talen
(1) Bij een Franse dorpsbakker moet je nog altijd niet aankomen met Engels. Dus zie je daar ’s zomers regelmatig een Nederlander zwetend een brood bestellen: “Moi, eh... je... suis un pain!”¹ Oef, dat is eruit. Besmuikt lachend reikt de bakkersvrouw het brood aan. Als er op een camping of in een hotel een dokter moet komen, wordt er één stokoude Nederlander uit zijn hol gesleept, die weet wat een gorge (keel) is, of fièvre (koorts). Vaak ben ik dat, of mijn man of vrienden. Wij spreken niet geweldig Frans, maar goed genoeg. Dat is geen verdienste: we hebben het gewoon op school geleerd.
(2) Het zou best kunnen dat die Nederlander bij de Franse bakker waterbouwkundige is, of hoogleraar duurzaamheid. Hoogopgeleid zijn is in Nederland geen garantie meer voor de beheersing van vreemde talen. Ook met het Duits is het droevig gesteld, maar met een komisch Duits accent lijkt het nog wat.
(3) De tijd dat wij als dwergland-bewoners zo goed ‘onze talen’ spraken, is voorbij. Nederlanders spreken nog maar één vreemde taal: Engels. Frans en Duits, de talen van onze buurlanden, tot ver in de vorige eeuw hoofdvakken op school, zakken snel weg. Als examenvak in het voortgezet onderwijs is Engels verplicht; Frans en Duits zijn facultatief. Nog maar 17 procent doet eindexamen Frans en 32 procent Duits. In 1980 was dat 28 procent en 59 procent. Op de in 1968 afgeschafte hbs² deed iedereen examen in drie moderne talen. Nu doet 26 procent van de vwo’ers wél eindexamen Latijn, een dode taal. Ze moeten wel, om te kunnen zeggen dat ze gymnasium doen.
(4) Als minder scholieren Duits en Frans kiezen, gaan minder jongeren die talen studeren. Er komen minder vertalers en leraren in die talen, minder mensen die boeken, films en kunst uit die culturen kennen. Zo verdwijnen ze vanzelf.
(5) Deze week kwam er een tegengeluid. Een noodkreet. Terwijl de discussie over Engels in het hoger onderwijs doorzeurt, laten docenten en wetenschappers in Duitse en Franse taal en cultuur zich horen. Hun hartstochtelijke pleidooi op buurtaalonderwijs.nl/manifest om de positie van Frans en Duits te herwinnen, is ondertekend door onder anderen de oud-politici Ben Bot, Hedy d’Ancona en Bram Peper. In het manifest wordt gepleit voor meer lesuren voor deze vakken, een verplichte kennismaking in de onderbouw, en eindexamens die ook de actieve taalbeheersing toetsen, zoals spreken en luisteren.
(6) De argumenten zijn bekend en overtuigend: Frans en Duits zijn onze buurtalen, Duitsland is onze belangrijkste handelspartner. We kweken sympathie door die talen te spreken; veel Duitse en Franse ondernemers spreken geen Engels. We lopen veel geld mis – “miljarden”, zegt het manifest; ik weet niet hoe je dat uitzoekt – door onze botheid om overal in het Engels te beginnen. En is het niet armoedig dat studenten in de humaniora³ belangrijke teksten niet in de oorspronkelijke taal kunnen lezen?
(7) Het is welbewust beleid geweest. Stelselmatig werd ‘kies exact’ gepromoot, alfa-richtingen waren pretpakketten, voor de kneusjes. Voor de diep gewenste internationalisering was Engels wel goed genoeg. De overheid liet het aan de scholen zelf over of ze de afstervende talen nog wilden geven. Paul Schnabel, van #onderwijs2032⁴, vond dat ze best weg konden: wie Frans of Duits wilde leren moest maar een cursus volgen bij ‘de nonnen in Vught’⁵.
(8) Ze hebben gelijk, de manifestschrijvers. Maar dat gelijk krijgen ze pas als de noodzaak zich aandient. Waarom zou het Engels, met het oog op de brexit⁶, altijd EU-voertaal blijven? Frankrijk en Duitsland zijn de grootste landen van de unie. Misschien is het Amerika van Donald Trump⁷ de komende jaren geen bewonderd gidsland meer. Scholen: spring in dat gat in de markt.
Aleid Truijens is columnist en schrijft vaak over het Nederlandse onderwijs.
noot 1 “Moi, eh... je... suis un pain!”: letterlijk “Ik, eh.. ik… ben een brood!”
noot 2 hbs: hogere burgerschool, de voorloper van het huidige vwo
noot 3 humaniora: de studie van taal, geschiedenis en cultuur
noot 4 #onderwijs2032: voormalige denktank die in opdracht van de overheid adviezen ontwikkelde voor de toekomst van het onderwijs
noot 5 ‘de nonnen in Vught’: verwijst naar een bekende taalschool
noot 6 brexit: het vertrek van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie
noot 7 Donald Trump: 45e president van de Verenigde Staten van Amerika (2017-2021)
naar: Aleid Truijens in: de Volkskrant, 3 februari 2018
Vraag 33 1 punt
De eerste twee alinea’s van tekst 4 kunnen worden beschouwd als de inleiding van de tekst.
Welke omschrijving verwoordt het best wat de functie is van de inleiding (alinea 1 en 2) ten opzichte van de rest van de tekst?
In de inleiding wordt
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 34 3 punten
Uit tekst 4 is een ontwikkeling af te leiden die geleid zou hebben tot het ‘afsterven’ van het Duits en het Frans. Die ontwikkeling is weer te geven in het onderstaande oorzaak-gevolgschema.
Vul dit schema in door de nummers 1 t/m 6 over te nemen en daarachter de letter van het bijbehorende informatie-element (a t/m g) te noteren. Let op! Er blijft één informatie-element over.
Het schema: vakje 1 (boven) en vakje 2 (onder) wijzen samen naar vakje 3. Daarna volgen vakje 4, 5 en 6 in een rij, elk met een pijl (→) naar het volgende vakje.
Kies uit de volgende informatie-elementen:
a Duits en Frans verdwijnen als taal gesproken door Nederlanders.
b Er zijn minder leraren, vertalers, lezers en cultuurdragers in deze talen.
c Er zijn minder studenten in deze talen.
d Exacte studies worden gepromoot.
e Hoogopgeleid zijn is geen garantie meer voor beheersing van Duits en Frans.
f Minder leerlingen kiezen voor Duits en/of Frans.
g Scholen kiezen zelf of Frans en Duits examenvakken zijn op hun school.
Bekijk het antwoord
- Vult het schema juist in: 1 d, 2 g, 3 f, 4 c, 5 b en 6 a (de letter e blijft over) (3p)
Aanvulling op het correctievoorschrift (vraag 34): zes informatie-elementen op de juiste plek: 3 punten. Vijf of vier informatie-elementen op de juiste plek: 2 punten. Drie of twee informatie-elementen op de juiste plek, OF vier informatie-elementen op de verkeerde plek maar in de juiste aaneengesloten reeks: 1 punt. Minder dan twee informatie-elementen op de juiste plek: 0 punten. Opmerkingen: d en g mogen onderling verwisseld worden. e is het informatie-element dat overblijft.
2022, tijdvak 2: Wie durft nog zorgeloos door het bos te banjeren?
Opgavetekst
Tekst 1 Wie durft nog zorgeloos door het bos te banjeren?
(1) In het gras liggen teken op de loer om ons te besmetten met de ziekte van Lyme. Vanuit de bomen belagen eikenprocessierupsen argeloze passanten met hun brandharen. En onder de grond bereidt het mediterraan draaigatje, een bijtgrage en nauwelijks uit te roeien mier (al omgedoopt tot ‘dracula’), zich in miljoenenkolonies voor op een invasie.
(2) En dan hebben we het nog niet eens over de ‘horrorteek’ die deze week in Nederland opdook. De grote broer van de toch al doodenge huis-tuin-en-keukenteek gaat actief op zoek naar slachtoffers die hij rennend tot wel 100 meter kan achtervolgen. Lekker dan. Waren we net bekomen van de terrorbuizerd. En kun je eigenlijk nog wel veilig wandelen op de Veluwe? Het is vast een kwestie van tijd voor het eerste kind wordt verorberd door de grote boze wolf.
(3) Oké, dat laatste is natuurlijk schromelijk overdreven. Maar uw verslaggever bespeurt de laatste tijd een licht aanwakkerende natuurangst. Leidt de fietsroute door een eikenbos? Liever eromheen. Een wandelpaadje met hoog gras? Dan toch maar die saaie asfaltweg. Picknicken aan de slootkant? Mwah, waarom geen terrasje?
(4) Waar is de tijd gebleven dat je nog zorgeloos door de bossen kon banjeren? Tegenwoordig voelt dat toch een beetje als spelen met je leven. Wie zijn gezondheid liefheeft, blijft beter op de gebaande paden. Toch?
(5) “Die angst is herkenbaar”, zegt ecoloog en natuurfilosoof Matthijs Schouten. “Ik zie het ook bij mensen om me heen: vrienden die afzien van hun geplande kampeervakantie in de natuur, bosuitjes voor kinderen die worden afgeblazen. Er is meer onrust over ongemakken en onveiligheid.”
(6) Vergeleken met zo’n beetje de hele rest van de wereld schuilen in de Nederlandse natuur bijzonder weinig gevaren – voor zover je in ons dichtbevolkte landje al van echte natuur kunt spreken. Er sluipen hier geen beren, schorpioenen of wurgslangen rond. Maar de Nederlandse natuur is wel gevaarlijker aan het worden, erkennen biologen. Niet vanwege de anderhalve wolf die hier rondbanjert: wolven eten geen mensen. “Maar door klimaatverandering komen wel meer soorten onze kant op die ongemakken veroorzaken en ziektes kunnen overbrengen”, zegt Schouten, die in dienst is van Staatsbosbeheer en Wageningen Universiteit. “Denk aan de eikenprocessierups, maar ook aan muggen.”
(7) “Naarmate het warmer wordt, neemt niet alleen de kans toe dat exoten als de tijgermug zich in Nederland vestigen. Ook groeit bijvoorbeeld het risico dat onze doodgewone huissteekmug enge tropische ziektes als het westnijlvirus gaat verspreiden”, zegt bioloog Arnold van Vliet (Wageningen Universiteit). “In Zuid-Europa was vorig jaar een grote uitbraak. In Italië, Griekenland en Roemenië heeft het westnijlvirus vorig jaar 181 levens geëist.”
(8) De bioloog en oprichter van de Tekenradar wijst erop dat bij teken in Nederland al een vervelend virus is aangetroffen dat tot voor kort alleen in zuidelijkere landen als Oostenrijk voorkwam: het teken-encefalitisvirus (TBE-virus), dat hersenvliesontsteking kan veroorzaken. “Sorry, ik besef dat ik met zulke verhalen mensen het bos uit jaag. Maar er ontstaat nu eenmaal een nieuwe werkelijkheid. Daar zullen we rekening mee moeten houden.” Dat is goed dat er aandacht is voor de veranderingen die door klimaatverandering gaande zijn in ons landschap. Maar van de 39.730 soorten die in Nederland voorkomen, kan slechts een handjevol echt voor problemen zorgen. Helaas zit de angst voor keukentrapjes niet evolutionair bij ons ingebakken, want daar gebeuren veel meer ongelukken mee.
(9) “We hebben zelf schuld aan de plagen die onze kant op komen. Dat schuldbesef versterkt onze angst”, zegt natuurfilosoof Martin Drenthen van de Radboud Universiteit in Nijmegen. “Klimaatverandering hebben we zelf veroorzaakt. Maar denk ook aan het grootschalige pesticidegebruik en andere manieren waarop we het landschap onleefbaar hebben gemaakt voor veel soorten, waardoor er nu bijvoorbeeld te weinig roofinsecten en vogels zijn om de eikenprocessierups onder controle te houden. Het veroorzaakt een apocalyptisch gevoel, dat ik bij mezelf ook regelmatig bespeur: we hebben het natuurlijk evenwicht verstoord, nu gaat alles mis. Van ons veilige, aangename huis op aarde zijn we een onaangename plek aan het maken.”
(10) “Angst voor enge beesten zit bij mensen sowieso diep ingebakken”, verklaart bioloog Kees Moeliker, directeur van het Natuurhistorisch Museum in Rotterdam. “Ooit leefden we op een ongerepte planeet met alleen maar dieren en planten om ons heen. Dat we op onze hoede zijn voor gevaarlijke dieren, zit in onze evolutionaire bagage. Daarom slaan we sterk aan op berichten over nieuwe vervelende beestjes. Zeker als de media er nog een schepje bovenop doen over hoe gevaarlijk die zijn.”
(11) De gevaren worden volgens Moeliker nogal eens overdreven. “Het is goed dat er aandacht is voor de veranderingen die door klimaatverandering gaande zijn in ons landschap. Maar van de 39.730 soorten die in Nederland voorkomen, kan slechts een handjevol echt voor problemen zorgen. Helaas zit de angst voor keukentrapjes niet evolutionair bij ons ingebakken, want daar gebeuren veel meer ongelukken mee.”
(12) “De mens heeft altijd behoefte aan nieuwe angsten”, stelt bioloog Midas Dekkers. “Het is de reden dat we kaartjes kopen voor griezelfilms. Daarom wordt de angstwekkendheid van nieuwe dieren die door klimaatverandering hierheen komen schilderachtig overdreven. Dat de Fransen of Portugezen al eeuwenlang met diezelfde dieren samenleven, kan ons blijkbaar niet schelen. Als je bang wilt zijn in het bos, kun je beter bang zijn voor honden: die bijten elk jaar 20.000 mensen het ziekenhuis in.”
(13) Onze angst voor nieuwe beesten wordt volgens de biologen ook veroorzaakt doordat we zo weinig meer van de natuur weten. “We zien de natuur tegenwoordig vooral als mooi, nuttig en harmonieus. Dat is een te romantisch beeld”, zegt natuurfilosoof Drenthen. “Vroeger beseften mensen veel beter dat de natuur soms ook lelijk of gevaarlijk kan zijn.”
(14) “Vroeger haalde niemand het in zijn hoofd om in korte broek en sandalen het bos in te gaan”, zegt Midas Dekkers. “Een teek kon lang wachten op zijn grasspriet. Maar nu kunnen ze hun lol op met alle stadse bleekneusjes die door Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer en het IVN (Instituut voor Natuureducatie) de natuur in worden gejaagd. Stadsmensen zien de natuur als recreatieobject. Zodra ze dat pretpark betreden, weten ze niet hoe snel ze in het dichtstbijzijnde pannenkoekenhuis moeten komen. Maar de enige juiste houding om de natuur in te gaan, is met ontzag. Met een lange broek, en stop die in je sokken.”
(15) In landen met meer natuur heerst veel minder angst voor beesten die wij eng vinden. Neem de wolf. “In gebieden waar die nooit is weggeweest, beschouwen mensen hem als normaal onderdeel van het leven. Ze zetten hun schapen achter schrikdraad of stellen een herder aan”, zegt natuurfilosoof Drenthen. “In Nederland is de wereld te klein als één schaap door een wolf wordt gegrepen, terwijl hier jaarlijks honderden schapen worden aangevallen door honden, maar daar hoor je nooit wat van. Net zomin als we ons druk maken over de honderden doden per jaar door fijnstof: die horen kennelijk bij het leven in Nederland.”
(16) “Nieuwe problemen met oprukkende dieren lijken al snel onbeheersbaar omdat we niet meer weten hoe we ermee om moeten gaan,” zegt Drenthen, “terwijl er meestal gewoon praktische oplossingen voor zijn. Zoals niet onder een eik gaan zitten in de periode dat eikenprocessierupsen actief zijn.”
(17) “Een deel van de overlast van nieuwe plaagdieren zal door de natuur zelf worden opgelost”, zegt Midas Dekkers. “Vogels vinden het heerlijk dat er ineens zoveel eikenprocessierupsen te eten zijn. Over vijf jaar is het evenwicht hersteld, dan zijn wij over de schrik heen.”
(18) “Ander goed nieuws: we zullen met onze nieuwe plaagdieren leren leven”, zegt ecoloog-filosoof Schouten. “Ik moet toegeven dat ik aanvankelijk zelf ook behoorlijk paniekerig was over teken. Mijn jonge studenten niet: die hebben standaard een tekentang of tekenkaart op zak. Als je je lichaam na een wandeling goed controleert en teken meteen verwijdert, is er niks aan de hand.”
(19) “Sterker: binnenblijven uit angst voor een horrorteekaanval is ongezonder”, zegt Moeliker. “Het is bewezen dat de natuur mensen gezonder en gelukkiger maakt. Je kunt dus beter gewoon naar buiten gaan en genieten van al het moois om je heen. Controleer jezelf alleen achteraf wel op teken.”
naar: Annemieke van Dongen
uit: Algemeen Dagblad, 22 juli 2019
Annemieke van Dongen is verslaggever en schrijft onder meer over voedsel, landbouw en toerisme.
Vraag 2 1 punt
Na de inleiding kan tekst 1 worden onderverdeeld in vijf delen. Deze delen kunnen achtereenvolgens van de volgende kopjes worden voorzien:
Deel 1: Neemt onze angst voor de natuur werkelijk toe?
Deel 2: Welke nieuwe gevaren in de natuur bedreigen ons?
Deel 3: Waardoor wordt de angst voor de natuur veroorzaakt?
Deel 4: Wat is een goede manier om met de natuur om te gaan?
Deel 5: Wat voor goeds kunnen we verwachten als het om de natuur gaat?
Bij welke alinea begint deel 3?
Bekijk het antwoord
- Noemt alinea 9. (1p)
Vraag 3 1 punt
Na de inleiding kan tekst 1 worden onderverdeeld in vijf delen. Deze delen kunnen achtereenvolgens van de volgende kopjes worden voorzien:
Deel 1: Neemt onze angst voor de natuur werkelijk toe?
Deel 2: Welke nieuwe gevaren in de natuur bedreigen ons?
Deel 3: Waardoor wordt de angst voor de natuur veroorzaakt?
Deel 4: Wat is een goede manier om met de natuur om te gaan?
Deel 5: Wat voor goeds kunnen we verwachten als het om de natuur gaat?
Bij welke alinea begint deel 5?
Bekijk het antwoord
- Noemt alinea 17. (1p)
2022, tijdvak 2: Baan omdat je vrouw bent, wie wil dat nou?
Opgavetekst
Tekst 2 Baan omdat je vrouw bent, wie wil dat nou?
Kort voor het verschijnen van tekst 2 werd een rapport van de planbureaus CPB en SCP gepubliceerd. Daaruit bleek dat de top van Nederlandse bedrijven slechts 15 procent vrouwen telt, terwijl het wettelijk streefcijfer op minimaal 30 procent ligt.
(1) De maat is vol, concluderen sommige media en commentatoren deze dagen: Nederland moet een verplicht vrouwenquotum invoeren aan de top. Bedrijven die de verplichte 30 procent vrouwen niet halen, moeten gewoon een flinke boete krijgen. Zul je eens zien hoe snel dat percentage dan stijgt.
(2) Ik denk dat een verplicht vrouwenquotum niet de oplossing is. Sterker nog: dat kan wel eens averechts werken.
(3) Een verplicht vrouwenquotum betekent dat bedrijven het criterium best person for the job1) moeten loslaten. Uit ervaring weet ik dat – hoe bedrijven ook hun best doen – zich lang niet altijd geschikte vrouwen aandienen voor een topfunctie. Bij een verplicht quotum zullen bedrijven moeten blijven doorzoeken. Dat betekent dat ze de lat lager zullen leggen, en vervolgens nog wat lager, net zo lang tot ze een vrouw gevonden hebben die “ja” zegt.
(4) Wat dat betekent voor het imago van topvrouwen laat zich raden. Het (terechte) beeld zal ontstaan dat vrouwen in topfuncties niet om hun kwaliteiten zijn geselecteerd, maar om hun vrouw-zijn. Het cliché dat mannen beter functioneren dan vrouwen zal weer terugkeren. En in dit geval nog terecht ook. Dat is het laatste waar de vrouwenemancipatie mee gediend is.
(5) We moeten het probleem van te weinig topvrouwen niet oplossen met een kunstmatig (en grondwettelijk dubieus) noodverband. We moeten kijken naar de achterliggende oorzaken. En daarvoor biedt het rapport van CPB2) en SCP3) genoeg aanknopingspunten. De oorzaak van het vrouwentekort aan de top ligt in de managementlagen daaronder. Zoals bekend zijn vrouwen tegenwoordig gemiddeld hoger opgeleid dan mannen. En in hun eerste baan doen vrouwen het dan ook minstens zo goed als, zo niet beter dan mannen. Maar daarna gaat het mis. Nog steeds is het in Nederland – meer dan in andere landen – de gewoonte dat de vrouw minder gaat werken zodra er kinderen komen. Die wijdverbreide cultuur fnuikt natuurlijk de kansen om door te groeien naar de top.
(6) Bijkomend gevolg is dat veel vrouwen nog steeds niet financieel onafhankelijk zijn; een groot probleem, omdat een op de drie huwelijken strandt.
(7) Gebrek aan topvrouwen vraagt om een cultuuromslag in de samenleving. De vrouwelijke arbeidsparticipatie moet worden gelijkgetrokken naar het niveau van de man. Er moeten geen quota komen voor vrouwen aan de top, er moeten harde streefcijfers komen voor het aandeel vrouwen dat fulltime werkt. Laat bedrijven met een heel goed verhaal komen als blijkt dat 80 procent van hun mannelijke personeel vijf dagen werkt, en slechts 15 procent van hun vrouwelijke. Als dat structureel verbetert, werkt dat automatisch door naar boven, en stijgt het aantal topvrouwen op een gezonde manier.
(8) Dat zo’n cultuuromslag hard nodig is, blijkt ook uit andere mannvrouwverschillen die beide planbureaus signaleren. Vrouwen zijn minder competitief, minder bereid om risico’s te nemen en veel meer dan mannen geneigd het gezin thuis draaiend te houden. Vind je het gek dat je op je werk minder competitief bent als je maar tweeënhalve dag per week werkt, en jij altijd degene bent die het schoolreisje begeleidt als de juf (het gebrek aan meesters in het basisonderwijs is minstens zo’n groot probleem als het gebrek aan topvrouwen in Raden van Bestuur) een dringend beroep op ouders doet.
(9) Die cultuur moet worden aangepakt. Dan komt de rest vanzelf.
noot 1 best person for the job: beste persoon voor de baan
noot 2 CPB: Centraal Planbureau: een organisatie van de Nederlandse overheid die economisch wetenschappelijk onderzoek doet om beleidsmakers en politici te ondersteunen in hun beleidsbeslissingen
noot 3 SCP: Sociaal en Cultureel Planbureau: een organisatie van de Nederlandse overheid die sociaalwetenschappelijk beleidsrelevant onderzoek verricht en hierover rapporteert aan regering en parlement
naar: Aylin Bilic
uit: De Telegraaf, 27 augustus 2019
Aylin Bilic is publicist.
Vraag 18 1 punt
In de inleiding van een tekst kunnen diverse functies onderscheiden worden, zoals:
1 aanleiding schetsen
2 afweging maken
3 belang voor de lezer benadrukken
4 centraal standpunt benoemen
5 geschiedenis weergeven
Behalve het schetsen van een aanleiding hebben alinea 1 en 2 nog een andere functie.
Welke functie is dat?
Noteer het nummer van je antwoord.
Bekijk het antwoord
- Noemt nummer 4 (centraal standpunt benoemen). (1p)
2022, tijdvak 2: Praat een beetje Nederlands met me
Opgavetekst
Tekst 4 Praat een beetje Nederlands met me
(1) Ter kennismaking ga ik een kopje koffie drinken met een nieuwe collega, buiten de deur. Zij zit al aan een tafeltje als ik kom aanlopen; de serveerster heeft haar net een kop koffie gebracht. Ik vraag of ik ook iets mag bestellen. De serveerster kijkt me vaag aan. Ik herhaal: of ik ook een kop koffie met melk kan bestellen, voor datzelfde tafeltje. Geen cappuccino, maar een gewone koffie met melk. Dus? Weer die vage blik. En dan doorbreekt ze de ongemakkelijke situatie: “In English please.”
(2) Dat zal wel lukken. Maar hoe moeilijk is het om als je in een lunchcafé werkt, jezelf een paar woorden en zinnetjes aan te leren waarmee je je Nederlandse klandizie kunt benaderen en verstaan?
(3) Bij het afrekenen blijkt dat ik niet toevallig een oproepkracht uit een Engelstalig buitenland heb getroffen. Er staat een meneer bij de kassa die duidelijk haar zakenpartner is en evenmin het Nederlands machtig is. Hij is vriendelijk, maar er zit geen woord Hollands bij.
(4) Verbaasd denk ik: je neemt een lunchcafé over – want ik weet dat hiervoor andere mensen de tent runden – en dan spreek je geen woord Nederlands en probeer je niet eens iets te stamelen in je nieuwe landstaal. Een vreemde kijk op hospitality1).
(5) Dezelfde taferelen spelen zich in vooral kledingzaken ook af. Je vraagt een voorbijdenderende winkeldame of ze weet waar de vesten hangen, of er ook een maat kleiner voorhanden is, en dan klinkt het in wisselende gradaties van vriendelijkheid: “English please!” Ach, de cardigans2), hoe kon ik zo dom zijn een vestje te zoeken. De rest laat ik maar zitten, I search wel for myself. De studentikoze medewerker is niet voor mij ingeroosterd, maar voor toeristen. Wat doe ik als Dutch local ook in de Bijenkorf of H&M te Amsterdam-International?
(6) Die lichte irritatie is niet helemaal particulier. Dagblad Metro peilde al eens bij 1400 Nederlanders hoe ze de Engelstalige benadering op het terras en in het pashokje vonden: twee derde beviel die helemaal niet. Het AD3) ging in Den Haag op onderzoek uit: 73 procent van de ondervraagden vond het niet fijn in winkel of horeca te worden aangesproken in het Engels.
(7) Natuurlijk, er is die andere kant van de medaille: de Randstad is een internationale gemeenschap en wordt bedolven onder toeristen. “Er zijn op de universiteiten en hogescholen studenten uit alle delen van de wereld en die vinden het net als toeristen en expats fijn om in het Engels geholpen te worden”, zegt Jeroen van Dijken van INretail, de landelijke brancheorganisatie van modezaken. En dan zijn er nog die eindeloze vacatures. Van Dijken: “Het aanbod schept de vraag: al die studenten willen ook graag iets bijverdienen, dus zijn werkgevers blij als zij zich melden om te werken.”
(8) Wat is er mis met een kosmopolitische metropool, waar je als toevallige Nederlander steeds vaker je biertje of broodje in de nieuwe lingua franca4) moet bestellen? Ik mag blij zijn dat ik nog bij iemand iets kán bestellen. Schuilt in mij een vreemdeling-in-eigen-land-huiliebalkie, een vleugje rancuneus nationalisme, omdat op mijn oude barkruk nieuw volk zit te zitten?
(9) Het kortste antwoord is ‘ja’. Maar gelukkig schieten hier de middenstands- en horecavertegenwoordigers mij te hulp. “De acceptatie bij gasten staat of valt bij de geboden gastvrijheid. Dat gaat over landsgrenzen heen”, zegt bijvoorbeeld Robèr Willemsen, voorzitter van de Koninklijke Horeca Nederland. Hij staat pal voor het Europa van de vrije bewegende werknemer, zeker in een toch al krappe arbeidsmarkt en een groeiende horeca. Somber is hij niet over de taalkwestie. “In de regel gaat dat heel goed.”
(10) En daar zit het addertje: in de regel gaat het goed. Maar die uitzonderingen blijven je zo lang bij. Bijvoorbeeld als de vraag om Engels te praten richting snauw gaat, en in de verveelde toon van “Sorry, I don’t speak Dutch” de ondertoon zo voelbaar is: ben jij gek of zo?
(11) Inmiddels bestaat in de Randstad volgens INretail een deel van het winkelpersoneel uit jonge, buitenlandse medewerkers, vaak studenten, die als oproepkracht werken of een bijbaan hebben. Van Dijken heeft daar geen oordeel over. Centraal staat voor hem klantvriendelijkheid; die moet de norm zijn en blijven. “De klant is koning en personeel dat niet zo met zijn klanten omgaat, heeft gewoon een verkeerde attitude. Dat gaat voorbij de taalkwestie.”
(12) Klopt, maar als ik in Parijs ben, probeer ik wat Frans, in China oefen ik op de groet. Niet veel, maar andermans taal gebruiken is een teken van interesse. Ook dat hoort, andersom, bij een gastvrije attitude. Dus hé, jij komt hiernaartoe, superleuk, maar toon dan ook een beetje belangstelling voor de taal die ze hier spreken. Want jij, Engelstalige oproepkracht of caféhouder, bent allesbehalve een analfabeet, je bent een zelfverzekerde globetrotter of ondernemende avonturier. Dus: praat Nederlands met me, al is het maar een beetje.
noot 1 hospitality: gastvrijheid
noot 2 cardigans: Engelse term voor vestjes
noot 3 AD: Algemeen Dagblad
noot 4 lingua franca: taal die als gemeenschappelijke taal wordt gebruikt door mensen met verschillende moedertalen
naar: Mirjam Schöttelndreier
uit: Nederlands Dagblad, 5 augustus 2019
Mirjam Schöttelndreier is redacteur van de Volkskrant.
Vraag 35 1 punt
Welk kopje past het best bij alinea 7?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
2022, tijdvak 3: Tijd om digitaal te ontspullen
Opgavetekst
Tekst 1 Tijd om digitaal te ontspullen: maak je smartphone eens leeg
(1) Voor het eerst in de geschiedenis verdwijnt de mogelijkheid om alleen te zijn, schrijft de Amerikaanse informaticus Cal Newport in zijn boek Digitaal minimalisme. De smartphone zorgt ervoor dat we elk moment dat verveling dreigt, direct naar die onuitputtelijke bron van afleiding en vermaak grijpen. Er is geen enkel moment meer dat we ons niet met andere mensen omringen, fysiek of virtueel.
(2) Het is nogal een boude bewering in een tijd waarin eenzaamheid steeds hoger op de politieke agenda komt – en uit de statistieken juist precies die gevoelens van alleen-zijn een hoogtepunt bereiken. Kranten staan vol met verhalen over vereenzaamde ouderen, het Sociaal en Cultureel Planbureau1) constateerde onlangs dat meer ouderen eenzaam zijn. Ja, als je net als Newport onderscheid maakt tussen ‘alleen-zijn’ en ‘eenzaamheid’, zie je Newports gelijk plots overal. ‘Alleen-zijn’ gedefinieerd als ‘het vrij zijn van andermans aanwezigheid of ideeën’, is nogal wat anders dan eenzaamheid in de zin van ‘sociale isolatie’.
(3) Je kunt eenzaam zijn en toch nooit alleen. En terwijl eenzaamheid schadelijk en soms zelfs dodelijk kan zijn, is alleen-zijn juist nogal belangrijk voor het gezond functioneren van mensen. Alleen-zijn is wat er in je brein gebeurt, niet in je omgeving.
(4) Digitaal minimalisme, dat in februari verscheen, haalt allerlei studies aan waaruit blijkt dat tijd met je eigen gedachten doorbrengen cruciaal is voor zelfreflectie, contemplatie, de vorming van je normen en waarden. En voor creativiteit. Niet voor niets sluiten veel schrijvers zich wekenlang op in prikkelarme en wifiloze schrijvershuisjes. “Als je echt wilt begrijpen wat er in je leven gebeurt, heb je zelfreflectie in stilte nodig”, schrijft Newport. Er is tijd nodig om alle input die je op een dag binnenkrijgt, te verwerken. En dat doen we nu te weinig: “Je kunt moeilijk overdrijven hoe radicaal de recente omslag is geweest.” Alleen-zijn is een standaardstand van het brein, en het is ook nodig voor een gezonde geest, zegt hij.
(5) Wat merken we ervan, nu we door de massale smartphoneverslaving het vermogen verliezen om onszelf echt af te zonderen en om te reflecteren? Newport noemt de huidige generatie tieners ‘de kanarie in de kolenmijn’: de vogel die gebruikt werd om te kijken of de lucht in mijnschachten giftig was. Jongeren brengen volgens alle statistieken met afstand de meeste tijd door op hun smartphone, volgens sommige onderzoeken tot gemiddeld ruim vier uur per dag.
(6) Hij haalt studies aan die een sterke stijging laten zien van het aantal angststoornissen en depressies bij tieners. Andere onderzoeken wijzen op afnemende empathie, verminderde concentratie en toenemende stress als gevolg van overmatig smartphonegebruik.
(7) Én eenzaamheid. Als je dan een keer alleen bent, schreeuwt Instagram naar je: “Kijk! Al je vrienden zijn wel allemaal leuke dingen aan het doen met elkaar!” Dat kan een gevoel van isolatie opwekken.
(8) Dit soort onderzoeken stuit op veel kritiek van andere wetenschappers. Het is namelijk de vraag of je bij studies die de psychische gesteldheid van grote groepen jongeren meten, alleen de invloed van de smartphone meet, of ook andere grote trends die invloed hebben. Bijvoorbeeld de laatste economische recessie. Experts op het gebied van het puberbrein waarschuwen consequent voor al te grote conclusies over wat smartphones met de hersenen doen, vooral omdat de hersenen nogal flexibel zijn.
(9) Maar dat de digitale revolutie soms doorslaat en dat er sprake is van massale smartphoneverslaving, moge duidelijk zijn voor iedereen die weleens met het openbaar vervoer reist.
(10) De oplossing van Cal Newport: digitaal minimalisme, virtueel ontspullen. Hij raadt mensen aan om hun digitale kast leeg te ruimen. Socialemedia-apps verwijderen, alle pushberichten uitzetten, je beginscherm zo clean en saai mogelijk maken, extreem selectief zijn in welke apps je gebruikt en die in mapjes stoppen, zodat de snoepkleurige icoontjes je niet zo toeschreeuwen.
(11) Newports pleidooi voor digitaal ontspullen is zinnig, aanstekelijk geschreven en past perfect in het minimalisme dat opruimgoeroes als Marie Kondō2) prediken. Newport schrijft het niet met zoveel woorden, maar hij roept op om je af te vragen welke apps een spark of joy3) geven – en apps die dat niet doen weg te gooien. Dat opruimen slaat enorm aan, zowel in huis als op de smartphone.
(12) Als reactie op de overdaad en overconsumptie van de laatste decennia snakken mensen blijkbaar naar het afslanken van bezittingen, keuzeopties en afleidingen. Het minimaliseren van overbodige digitale prikkels kan mensen een groot gevoel van bevrijding geven – en weer wat meer broodnodige alone time4) scheppen. Voor iedereen die het gevoel heeft dat de smartphone de baas is over hem in plaats van andersom, biedt Digitaal minimalisme nuttige tips en inzichten.
(13) Maar hoe hip ook, Newport biedt een individuele oplossing voor een collectief probleem. Het is alsof je in je eentje op een motorfiets langs een file zoeft: dat werkt prima voor jezelf, maar de file blijft staan. Je kunt nog zo rigoureus digitaal ontspullen, de standaardwerkplek in de moderne economie is nog altijd een flexbureau in een open kantoor5), waar prikkels en impulsen van anderen constant binnenkomen. Mail checken buiten werktijd blijft de norm. Klaslokalen en studieruimtes hangen, staan en zitten vol digitale schermen, waardoor multitasken het daar telkens wint van concentratie en contemplatie. In sommige beroepen lijk je soms niet zonder sociale media te kunnen functioneren. De sociale druk om actief te zijn op Instagram, WhatsApp of Snapchat kan enorm zijn.
(14) Achter de smartphone en socialemedia-apps zit bovendien een miljardenindustrie die drijft op het mensen zo verslaafd mogelijk maken aan hun schermen, zodat ze maximaal data kan oogsten. Die industrie is er puur op gericht om “menselijke zwaktes uit te buiten”, aldus Sean Parker, nota bene medeoprichter van Facebook.
(15) Daar lost een data cleanse6) of een andere individuele digitale ontspulactie weinig aan op. Zijn gezamenlijke afspraken, acties en misschien zelfs strengere wetten daarvoor niet geschiktere middelen? Te beginnen met het vaststellen van een nieuwe digitale etiquette om níet van elkaar te eisen om constant op alles direct te reageren en permanent aan te staan. Of om het alleen-zijn zonder afleiding van andermans likes en retweets weer sociaal acceptabel te maken. Het moet toch gewoon oké zijn om een weekend lang onbereikbaar te zijn? Of om op vakanties helemaal offline te gaan? Digitaal ontspullen kan een mooi begin zijn, maar is zeker niet de definitieve oplossing.
(16) Naast het digitale minimalisme van Newport zijn er ook recente ideeën over digital pollution7), een concept dat ervan uitgaat dat de digitale revolutie op dezelfde manier maatschappelijk ongewenste effecten veroorzaakt als indertijd de industriële revolutie. En net als luchtvervuiling en kinderarbeid zijn schermverslaving, gebrek aan alleen-zijn en andere negatieve gevolgen van de smartphone problemen die behalve individuele actie ook een gezamenlijke aanpak vereisen.
(17) ‘Een beter milieu begint bij jezelf’ bleek niet het sluitende antwoord op milieuvervuiling en klimaatverandering. ‘Ruim je digitale kast op’ is dat net zomin voor de collectieve digitale vervuiling van de menselijke geest.
noot 1 Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) is een wetenschappelijk instituut dat onderzoek verricht naar sociale en culturele verschijnselen in Nederland.
noot 2 Marie Kondō is een Japanse adviseur en bestsellerauteur. Ze geeft cursussen en seminars in het weggooien en ordenen van spullen, wat zij als uitgangspunt ziet voor ‘innerlijke ordening’.
noot 3 spark of joy, letterlijk vreugdevonk: een begrip uit de filosofie van Marie Kondō, dat erop neerkomt dat je alleen die spullen moet houden die je een gevoel van vreugde bezorgen.
noot 4 alone time: tijd alleen, tijd voor jezelf.
noot 5 Dit was de situatie zoals dat voor maart 2020, toen de coronapandemie begon, gebruikelijk was.
noot 6 data cleanse: het opschonen van (digitale) gegevens.
noot 7 digital pollution: digitale vervuiling.
naar: Wouter van Noort, uit: NRC-Handelsblad, 1 maart 2019
Vraag 3 1 punt
Welk kopje past het best boven alinea 5 tot en met 7?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 9 1 punt
Welk kopje past het best boven alinea 13 tot en met 17?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
2022, tijdvak 3: Iederéén denkt in hokjes
Opgavetekst
Tekst 3 Iederéén denkt in hokjes
(1) Wat zou het mooi zijn: een samenleving waarin we ieder mens zien als uniek individu, zonder vooroordelen; niet als lid van de groep waar iemand toevallig bij hoort, maar als medemens. Wat waren velen het uit de grond van hun hart eens met Arnon Grunberg, toen hij op 4 mei 2020 bij de Nationale Dodenherdenking in de Nieuwe Kerk Primo Levi1) aanhaalde: “Ik kan niet begrijpen, niet verdragen dat men een mens beoordeelt niet naar wat hij is, maar naar de groep waar hij toevallig toe behoort.”
(2) Toch zal het nooit gebeuren. Zelfs al zouden we willen, we kunnen het niet. Alles wat we waarnemen, wordt door ons brein gecategoriseerd: voedsel, meubilair, muziek, dieren. En mensen. Categorieën ordenen onze waarnemingen, geven betekenis. Ook Grunberg gebruikt ze, bijvoorbeeld in deze tweet: “De zes miljoen vermoorde Joden waren slachtoffer van witte, christelijke Europeanen.”
(3) Een categorielabel (‘bètastudent’, ‘Brabander’, ‘boekhouder’, ‘NRC-lezer’) helpt een persoon te plaatsen en maakt ook onze aandacht vrij voor andere taken. Deelnemers aan een onderzoek die bij een persoon zowel een label kregen als een reeks beschrijvingen, bleken beter te scoren op een andere taak die ze tegelijkertijd moesten uitvoeren dan degenen die zonder dit label naar de persoon keken – de indrukvorming kostte hun meer aandacht.
(4) De keerzijde: categorieën simplificeren de wereld. We zien de onderlinge verschillen binnen een categorie als kleiner dan ze feitelijk zijn. En we vullen ontbrekende informatie in op basis van stereotypen. Zo hebben veel vrouwelijke hoogleraren weleens post ontvangen voor ‘de heer…’ De verzender neemt aan dat een hoogleraar wel een man zal zijn.
(5) Het categoriseren en stereotyperen verloopt automatisch: snel, moeiteloos, onbewust, dus zonder het zelf te beseffen. Dat betekent dat we allemaal – ook mensen die dat ongewenst vinden – geregeld gedachteloos kenmerken aan een persoon toeschrijven, puur en alleen op grond van diens categorie. Het lijkt voor onszelf alsof onze indrukken gebaseerd zijn op informatie over een persoon, maar ongemerkt wordt alles gekleurd door stereotypen.
(6) Als je bijvoorbeeld leest dat de nonnen klaagden over de drank op het feest, neem je aan dat er te veel gedronken werd. Maar zijn het studenten die klaagden over de drank, dan denk je eerder aan te wéinig drank. Wordt een politicus agressief genoemd, dan denk je waarschijnlijk aan verbale agressie: anderen onderbreken, snel kwaad worden, scherpe woorden gebruiken. Bij een voetbalsupporter die agressief is, denk je eerder aan fysieke agressie. Zou iemand dan opperen dat je stereotypeert, dan denk je in alle oprechtheid: echt niet, er werd toch zeker gezégd dat ’ie agressief was. Niemand hoort ooit in het brein een belletje rinkelen dat zegt: pas op, nu ben je zelf aan het invullen.
(7) We kúnnen het wel: mensen als individu bekijken, op basis van hun persoonlijke eigenschappen en gedragingen. De beoordeling van een persoon is dan gebaseerd op alle stukjes informatie die we combineren tot een uniek totaalbeeld. Dat vergt meer aandacht. We moeten gevolgtrekkingen maken van de betekenis van iemands gedrag, soms nadenken over de oorzaken van het gedrag en alles samenvoegen tot een samenhangende indruk.
(8) Bijvoorbeeld: ik hoor op de radio een FNV-vrouw2) in wanhoop over het gebrek aan beschermingsmiddelen voor zorgpersoneel tijdens de coronacrisis. Ik overweeg: heeft ze gelijk, is de minister aan het klungelen? Of is ze een paniekerig type? Of overdrijft ze omdat ze iets voor elkaar wil krijgen? Ze maakt zich druk, leeft mee met de zorgmedewerkers en is zwaar gefrustreerd (mijn gevolgtrekkingen). Ze lijkt de feiten goed te kennen, haar toon is kalm en beheerst, ze houdt haar emotie goed in bedwang (nog meer gevolgtrekkingen). Ik verbind mijn gevolgtrekkingen aan elkaar: ze is betrokken. Zo ontstaat een heel ander beeld dan als ik categorieën en daaraan gekoppelde associaties zou gebruiken, bijvoorbeeld vrouw (emotioneel) of vakbond (fanatiek).
(9) Ik had tijd voor mijn overdenkingen, want ik zat in de auto en had niets anders te doen. Onderzoek wijst erop dat we anderen alleen als uniek individu bekijken wanneer het kan (als we voldoende cognitieve capaciteit hebben, dus bijvoorbeeld niet tegelijkertijd met iets anders bezig zijn) en we het willen (gemotiveerd zijn om tot een realistisch en compleet beeld te komen, bijvoorbeeld wanneer we van iemand afhankelijk zijn, zoals een leidinggevende).
(10) In het dagelijks leven is dit ondoenlijk bij iedere persoon die ons pad kruist: de bakker, pakketbezorger, medepassagier in de trein – en maken we gebruik van quick-and-dirty-verwerking3) met behulp van categorieën. Stereotypen worden in ons brein direct en automatisch geactiveerd. Als we een bejaarde zien, worden eigenschappen als ‘vergeetachtig’ en ‘traag’ getriggerd. Susan Fiske, stereotype-onderzoeker aan de universiteit van Princeton, trad diverse malen op als getuigedeskundige in rechtszaken, onder meer tegen bedrijven die vrouwen benadeelden. Ze vertelde ooit dat ze weleens nachtmerries had waarin de rechter haar vroeg: “Uw eigen onderzoek laat zien dat stereotypen automatisch worden geactiveerd. Moet ik iemand straffen voor iets waar hij geen controle over heeft?”
(11) Het is onvermijdelijk dat categorieën ons beeld van een persoon beïnvloeden. Iemands etniciteit, leeftijd, sekse en uiterlijke kenmerken zien we als eerste en dat kleurt alle verdere informatie. Het is als het zout in de soep: het beïnvloedt de smaak van alle ingrediënten en je kunt het er niet meer uit halen.
(12) Willen we die invloed reduceren, zoals Grunberg bepleitte, dan begint dat met het erkennen dát we categorieën en vooroordelen hanteren. Dit ontkennen heeft alleen maar tot gevolg dat onze stereotypen ondergronds een andere weg vinden. Dat helpt dus niet. Blij en tevreden zijn met zo’n speech ook niet: dat vind ik nou ook, mensen moeten stoppen met die vooroordelen. Want wie zijn die mensen? ‘Witte christenen’, PVV’ers, FvD’ers? Kijk, daar zijn de categorieën en vooroordelen alweer. Zeg daarom niet: “Als ze het over Marokkanen hebben, dan hebben ze het over mij”, zoals Grunberg deed. Maar zeg: “Als we het hebben over mensen die in hokjes en vakjes en vooroordelen denken, dan hebben we het ook over mij.” Alleen met dat inzicht komen we verder.
Roos Vonk is hoogleraar sociale psychologie aan Radboud Universiteit in Nijmegen en schreef onder meer De eerste indruk.
noot 1 Primo Levi was een Joods-Italiaans schrijver van korte verhalen, romans, essays en gedichten. Hij overleefde concentratiekamp Auschwitz.
noot 2 FNV: Nederlandse vakbond; deze komt op voor de belangen van werknemers.
noot 3 quick-and-dirty-verwerking: snelle, oppervlakkige verwerking.
naar: Roos Vonk, uit: NRC Handelsblad, zaterdag 23 mei en zondag 24 mei 2020
Vraag 33 1 punt
Welk kopje past het best boven alinea 10 en 11 samen?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
2021, tijdvak 1: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 De vlogger is de toekomst van de journalistiek
(1) Zullen mijn kinderen nog weten wat een journalist is? Over de toekomst van de journalistiek wordt veel gedebatteerd, en steevast valt het woord digitalisering. Die toekomst lijkt niet zo gewis te zijn.
(2) In de vorige eeuw leerde de Franse socioloog en denker Pierre Bourdieu ons dat de maatschappij uit velden bestaat: het culturele veld, het economische veld, het wetenschappelijke veld, het politieke veld en ook het journalistieke veld. Elk veld kent overheersers en onderdrukten, bijvoorbeeld zij die de thema’s van een verkiezingscampagne bepalen versus zij die daarop moeten reageren in het politieke veld, of hoofdredacteuren versus freelancers in het journalistieke veld. Elk veld is een krachtenveld, een strijdperk.
(3) In zijn tekst Sur la télévision (1996) beschrijft Bourdieu hoe de opkomst van de televisie de verhoudingen in het journalistieke veld veranderde. Televisie kon de massa op een heel andere manier bespelen dan radio en printmedia gewend waren. Om de aandacht van het publiek moest opnieuw worden gestreden. Maar waar de televisie een verandering bracht in het journalistieke veld, zorgt de digitalisering voor een verandering van het journalistieke veld. De overheersers van weleer staren hulpeloos naar hun verdienmodellen, terwijl de onderdrukten van toen aan status en invloed winnen met hun eigen YouTube-kanaal. Het is niet langer duidelijk of er nog wel een journalistiek veld bestaat, en hoe we dat moeten afbakenen.
(4) Terwijl de gebruikers van de oude infrastructuur (verkopers en consumenten van journalistieke verhalen) elkaar in alle digitale commotie niet meer kunnen vinden, wordt de journalistiek bovendien bedreigd door vier apocalyptische ruiters, aldus Emily Bell, oud-journalist van The Guardian en aan de prestigieuze Columbia School of Journalism verantwoordelijk voor de afdeling digitaal.
(5) Die vier ruiters zijn: Facebook, Apple, Google en Amazon. Vooral de eerste twee willen zich volgens Bell meester maken van de journalistiek. Facebooks instant articles (de mogelijkheid om nieuwsberichten van derden in de tijdlijn te lezen zonder Facebook te verlaten) en Apple News (een iTunes-achtige app voor nieuwsartikelen) zijn er in haar perceptie voortekenen van dat voor de journalistiek de jongste dag nakende is1). We leggen immers het lot van onze informatievoorziening – dat is: het lot van onze samenleving – in handen van de Mark Zuckerbergs2) van deze wereld, van een kleine groep individuen die door geld worden gedreven en niet te controleren zijn. Het ergste is natuurlijk dat, als Bell gelijk heeft, er straks geen degelijk journalistiek medium meer over zal zijn om van die spectaculaire dag des oordeels verslag te doen.
(6) Maar er is hoop, want de journalistiek lijkt plots terug van weggeweest. Nee, het lijfblad dat op gezette tijden in de bus viel en een NOS Journaal dat nog viel te onderscheiden van de pastiche die LuckyTV erop maakt, komen niet weerom. En nee, die digitalisering gaat nooit meer weg. Sterker, in navolging van computers die romans kunnen schrijven en schilderijen van Rembrandt kunnen produceren, zullen er computers komen die journalistieke verhalen kunnen maken. Net als de verblufte toeschouwer die zo’n Rembrandt uit de printer zag rollen, zullen we die stukken lezen en stamelen: “De handtekening ontbreekt, maar de signatuur is onmiskenbaar.” In sportverslagen en filmrecensies komen ze al een heel eind, onze elektronische collega’s.
(7) Dat mag in de oren van Emily Bell en anderen apocalyptisch klinken, ik denk dat er sprake is van een nieuwe dageraad. Die gloort niet zozeer in de voortrazende technologische ontwikkelingen of de aansluiting die wij, journalisten, mediabedrijven en mediaconsumenten, daarmee vast ooit zullen weten te vinden. Het nieuwe licht komt van ontmoetingen tussen journalisten en niet-journalisten die er beiden een even grote behoefte aan blijken te hebben om de wereld te vertellen wat de wereld moet weten over de wereld.
(8) Een prachtig voorbeeld van zo’n ontmoeting was die tussen presentator Matthijs van Nieuwkerk en hood3)vlogger Ismail Ilgun, live op de oldskool televisie. Op de tafel van De Wereld Draait Door (DWDD) lag het cameraatje waarmee Ilgun zichzelf en zijn hood in korte tijd beroemd had gefilmd. “Dus jij bent een journalist in Zaandam?” vroeg de presentator. Van Nieuwkerk is journalist: hij heeft een krant geleid, een televisiestation en hij presenteert al elf jaar DWDD. Maar nu was hij in verwarring over wie zijn vakbroeder is en wie niet. Het antwoord van Ilgun maakte die verwarring alleen maar groter, en interessanter: “Zo is het. Ik ben gewoon een jongen met een camera, that’s it, ik ben in de groep, ik zeg tegen niemand wat ze moeten doen en ik forceer ook niks, ik trek gewoon die camera en ik film gewoon, dat is gewoon puur realiteit.” Ondertussen hield hij met gestrekte arm zijn hand hoog in de lucht, de palm naar zich toegekeerd, alsof hij een selfie maakte. Ilgun beschouwt zichzelf namelijk als journalist (‘Zo is het’), maar tegelijkertijd is hij zijn eigen onderwerp.
(9) Ook het verhaal, eerder deze week in NRC, over de makers van het YouTube-kanaal Supergaande, getuigt van zo’n ontmoeting. “Ik moet heel nodig naar het toilet, al een halfuur, maar ik durf het interview niet te verlaten. Kan ik even snel naar het toilet?” vraagt een van hen aan de NRC-journalist. Terwijl Supergaande zo’n succes is dat ze niet meer met de metro konden zonder aangesproken te worden door fans, iets wat de gemiddelde NRC-journalist toch niet snel zal overkomen.
(10) Maar nogmaals, er is hoop. Misschien kunnen er nu meer bruggen worden geslagen tussen de volstrekt gescheiden werelden van bijvoorbeeld de DWDD-kijkers en de vlogfans. Ik heb de journalistiek, behalve als mooiste vak, altijd gezien als een belangrijke schakel in de maatschappelijke conversatie: de uitwisseling van nieuws, meningen en verhalen die maakt dat wij mensen een samenleving kunnen vormen. Spat die conversatie uiteen en sluit elk van ons zich op in z’n eigen waarheidsbubbel, dan heb je al snel geen samenleving meer.
(11) Iemand die bereid is een half uur lang zijn plas op te houden om de kennismaking te laten slagen, verdient het om met open armen te worden verwelkomd. Ik wil hiermee zeggen dat op die brug die nu hopelijk wordt gebouwd, de conversatie tussen de waarheidsbubbels kan worden hervat.
(12) De verwarring over wie wel journalist is en wie niet, moet echter niet te lang aanhouden. Een duidelijk afgebakend journalistiek veld zoals Bourdieu voor zich zag, is er niet meer en zal ook niet terugkeren. Maar als sommigen van ons het instrumentarium hebben om journalistieke verhalen te maken (feit en fictie niet mengen, zorgvuldigheid betrachten, hoor en wederhoor toepassen, je bronnen beschermen, enzovoort) en anderen de weg kennen naar de plaatsen in de samenleving waar die verhalen over moeten gaan, dan moeten wij samenwerken. In die samenwerking zal nieuwe, krachtige journalistiek ontstaan.
noot 1 de jongste dag nakende is: de dag des oordeels dichterbij komt, vrij vertaald: het einde nabij is
noot 2 Mark Zuckerbergs: Mark Zuckerberg is medeoprichter en algemeen directeur van Facebook.
noot 3 hood: hier gebruikt in de betekenis van ‘buurt’ (van het Engelse neighbourhood)
naar: Pieter van den Blink
uit: NRC Handelsblad, 15 & 16 oktober 2016
Pieter van den Blink is journalist.
Vraag 19 1 punt
Welke uitspraak is het meest van toepassing op alinea 1?
Alinea 1 bevat
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
2021, tijdvak 1: Tekst 4
Opgavetekst
Tekst 4 Basisinkomen aantasting van autonomie
(1) Als je je afvraagt welk dier je wilt zijn, dan zie je jezelf als een sterke tijger op een schaduwrijke savanne, of als kapucijneraapje in de oerwouden van Suriname. Dichter bij huis zie je een merel in een nestje in het Euromastpark op zoek naar voedsel voor de kleintjes.
(2) Als je jezelf verbeeldt als dier, droom je niet over het leven in een gerenoveerde tijgerkooi van Artis, een tralieloos verblijf in de Apenheul, of een jarendertigvolière in je achtertuin. Het is wel praktischer, leven als dier in Artis, Apenheul of volière: je eten wordt gebracht en je hoeft niet op je hoede te zijn voor andere dieren. Met deze praktische oplossing verdwijnt echter de lol van het leven.
(3) Dat is bij een basisinkomen hetzelfde. Dat gaat uit van het idee dat iedereen dan altijd genoeg heeft, een heel grote mensentuin, waarin beleidsmakers en veelverdieners de verzorgers zijn.
(4) Als argumenten voor het basisinkomen worden genoemd dat er onvoldoende werk is, dat automatisering steeds meer banen laat verdwijnen, dat er veel regels zijn en dat het arbeidsintensief is om de sociale verzekeringswet goed uit te voeren.
(5) Het zou uiteraard fijn zijn als iedereen zijn ideale baan heeft, als 63-jarigen geen sollicitatieplicht meer zouden hebben en als er nooit fouten gemaakt worden bij het uitbetalen van de uitkering. En sommigen vinden het oneerlijk dat je eerst je spaargeld moet gebruiken om in eigen levensonderhoud te voorzien, voordat je in aanmerking komt voor een uitkering.
(6) Zo bezien lijkt het handiger om alles bij elkaar te vegen, een mooie berekening te maken en te stellen dat met het budget dat hiermee gemoeid is iedereen een basisinkomen kan ontvangen. Alle problemen opgelost!
(7) Maar een basisinkomen is geen oplossing. Allereerst haalt het basisinkomen de eigen ‘zin van het bestaan’ weg: mensen willen werken en in hun eigen levensonderhoud voorzien. Dat is leven.
(8) Voor de vele mensen die het vervelend vinden dat zij nu geen werk hebben, lost een basisinkomen bovendien niets op: ze hebben dan nog steeds geen werk. Ook heeft een basisinkomen een aanzuigende werking op mensen met verkeerde intenties. En dat heeft ontwrichtende gevolgen voor de economie. Ter illustratie: als ik hoor dat in Zwitserland na wordt gedacht over een basisinkomen, droom ik over geld en gemak voor mijzelf. Ik droom niet over ouderen helpen of bergen schoonmaken.
(9) Je hebt ook mensen die zich inspannen om naast hun uitkering bij te verdienen zonder dit te melden. Hier is veel inventiviteit in het ontduiken van regels, terwijl op ander gebied – cultuur, sport of zorg – weinig wordt toegevoegd aan de samenleving. Een basisinkomen verandert dit niet.
(10) Een basisinkomen is een slecht plan. Het tast de autonomie van mensen ernstig aan, lost het probleem van werkloosheid niet op, is economisch niet haalbaar en heeft aantrekkingskracht op mensen die weinig ambitie hebben om het land vooruit te helpen.
(11) Ook al is er een basisinkomen, dan is het nog steeds fijner om te horen bij de mensen die het vlees verstoppen voor de tijger, en ben je liever niet de tijger in de mooie kooi.
naar: Esther Schulte
uit: Trouw, 9 juni 2016
Esther Schulte is financieel adviseur bij Ocean Finance.
Vraag 37 2 punten
Het slot van een tekst kan verschillende onderdelen bevatten, zoals
1 een conclusie
2 een samenvatting
3 een toekomstverwachting
4 een uitsmijter
Welke drie van bovenstaande onderdelen bevat het slot van tekst 4?
Noteer alleen de nummers van je antwoord.
Bekijk het antwoord
- Noemt de nummers 1, 2 en 4 (conclusie, samenvatting en uitsmijter) (2p)
Drie juiste antwoorden: 2 punten; twee juiste antwoorden: 1 punt; minder dan twee juiste antwoorden: 0 punten.
2021, tijdvak 3: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 Het rookbeleid is dodelijk
(1) Eind van deze maand is het weer Wereld Niet Roken Dag, een hartenkreet van de Verenigde Naties. Bijna een kwart van de Nederlanders van vijftien jaar en ouder rookt, ruim de helft van de gebruikers sterft aan deze verslaving – ieder jaar ruim 20.000 mensen.
(2) De directeur-generaal Volksgezondheid bij het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport vindt dat er een offensief moet komen tegen roken. Haar aanvalsplan, zoals afschrikwekkende afbeeldingen op pakjes en voorlichtingscampagnes voor scholieren, is louter windowdressing1). Het helpt niet om rookverslaving tegen te gaan bij jongeren.
(3) Ze heeft het niet over hét middel om tabaksgebruik tegen te gaan: verhoging van de accijnzen. In landen waar ze accijnzen wel inzetten tegen het roken, zoals Australië en Zweden, is het aantal rokers beduidend lager dan in Nederland. Een ander probaat middel tegen rookverslaving – verkoop tabak uitsluitend in speciaalzaken met een vergunning – stuit op heftig verzet van de lobby van supermarkten en tankstations. Ook daarover zwijgt de directeur-generaal.
(4) Op 28 januari 2016 was er een plenair debat over de Tabakswet. De zaal in de Tweede Kamer oogde verlaten met slechts de tabakswoordvoerders van zeven politieke partijen. Ieder gevoel van urgentie ontbreekt bij veel politici. Alsof we het hier niet over een nationale gezondheidsramp hebben. Er sterven ieder jaar ruim tien keer zoveel mensen aan de gevolgen van tabaksgebruik als bij de watersnoodramp van 1953, er zijn jaarlijks ongeveer 35 keer zoveel rookdoden als verkeersdoden.
(5) Er werden tijdens het debat dertien moties en amendementen ingediend. Rechtse partijen verwierpen alle tabaksonvriendelijke moties; een enkele linkse fractie kon zich hier voor een belangrijk deel in vinden. De filosofie achter deze politiek is simpel: mensen hebben een vrije keuze en kunnen zelf beslissen of ze roken of niet. Ze bedenken niet dat je niets meer te kiezen hebt als je eenmaal verslaafd bent. Eric van den Burg, wethouder te Amsterdam, heeft dat wel door. In een debat in De Balie op 8 mei stelde hij dat zijn eigen partij – en in het bijzonder de tabakswoordvoerder in de Tweede Kamer – “de verkeerde gedachte erop nahoudt, namelijk dat iedereen in staat is de juiste keuzes te maken”. Verslaafden hebben die vrije keuze simpelweg niet, want dat is precies het kenmerk van een verslaving.
(6) Van den Burg vindt bovendien dat een sigarettenpakje een tientje duurder moet worden, maar dat ziet hij niet gebeuren. “De lobby en de machtsmachine van de tabaksindustrie hebben dat tot nu toe weten te voorkomen”, stelde Van den Burg. “En,” voegde hij eraan toe, “verhoging van de tabaksaccijns zal rechtse voorstemmers twee tot drie zetels kosten en daar zitten ze natuurlijk niet op te wachten.”
(7) Hetzelfde probleem geldt aan de linkerkant van het politieke spectrum waar sommigen ook denken dat krachtige antitabaksmaatregelen leiden tot zetelverlies. Zelfs huisarts Marith Volp, tabakswoordvoerder namens haar partij, pleit niet voor accijnsverhoging. Haar angst is begrijpelijk. Het is juist haar achterban – de rokers met weinig inkomen – die het hardst wordt getroffen bij tabaksaccijnsverhoging. Links heeft hier duidelijk een groter probleem dan rechts. Maar er zijn ook linkse partijen die heel wat moediger opereren: zij vinden de gezondheid van hun kiezers belangrijker dan een paar Kamerzetels.
(8) De conclusie is onontkoombaar: roken is een verslaving die uit angst voor zetelverlies door de coalitie in stand wordt gehouden. De maatschappij betaalt hiervoor een hoge prijs: dodelijke ziekten, vroegtijdig overlijden, terugloop in arbeidsproductiviteit en enorme zorgkosten.
(9) De gang naar de stembus lijkt nog ver weg, maar toch: wat moeten we stemmen als we de maatschappij en in het bijzonder kinderen tegen tabak willen beschermen? Het advies is simpel: stem op een partij met een stevige tabaksparagraaf in het verkiezingsprogramma. In de verkiezingsprogramma’s moet minimaal staan dat accijnzen actief worden ingezet om het roken terug te dringen en dat tabak uitsluitend verkocht mag worden in speciaalzaken met een vergunning.
noot 1 windowdressing: iets voor de vorm doen
naar: Frits van Dam en Wanda de Kanter
uit: Het rookbeleid is dodelijk, NRC Handelsblad, 27 mei 2016
Frits van Dam en Wanda de Kanter waren ten tijde van publicatie respectievelijk de secretaris en de voorzitter van Stichting Rookpreventie Jeugd. Wanda de Kanter was longarts en is nu fulltime antirookactivist.
Vraag 11 1 punt
Welke van de onderstaande functies is de belangrijkste van alinea 1 van tekst 2?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
2019, tijdvak 1: Tekst 4 Beetje inkomensverlies?
Opgavetekst
Tekst 4 Beetje inkomensverlies?
(1) Wat me opvalt aan al het verzet tegen de voorgenomen kabinetsmaatregelen, is dat het vaak zo egoïstisch is. Als je een uitgeklede werkeloosheidsuitkering krijgt met 70 procent van het minimumloon, ja, dan mag je piepen. Maar veel inkomensverlies is verlies van luxe, wat iets heel anders is dan antikraak¹) moeten gaan wonen en overgeleverd zijn aan het slinkende assortiment van de Voedselbank.
(2) Er was geen massaal protest tegen het korten op de ontwikkelingshulp. Over de kortingen op kunsten en wetenschappen heb ik ook niemand horen mopperen. Toch zijn al die kortingen schandalig en de laatste zijn nog eens oliedom ook. Want wie op kunst en wetenschap bezuinigt, snijdt de ziel uit een samenleving en zet die op een dood spoor.
(3) Wat maakt je nou meer mens? Meer asfalt, of meer poëzie? Meer blik in de straat, of meer muziek? Een theaterstuk waar de vonken vanaf springen, of extra vangrails zodat we op meer plekken kunnen rijden? Het zijn de kunstenaars die ons leven smaak en kleur geven, die zingen, spelen en schrijven over liefde en verlies, die ons laten schaterlachen en stilletjes huilen, schrikken en blozen. Een goede roman kan je wijzer maken over jezelf en anderen, een filosoof kan je existentiële vragen aanreiken en dilemma’s voorleggen. Kunstenaars schilderen alle kleuren van onze emotionele regenboog; die afbreken is ons stukje bij beetje ontmenselijken.
(4) En de wetenschap dan? Kan die niet een tandje minder? Nee, die ook niet. Wetenschappers zijn de nieuwsgierigen die achter de horizon kijken. De plek waar de toekomst ligt, die we niet kennen, maar waar we ons wel op moeten voorbereiden. Zonder nieuwsgierigheid geen vooruitgang, geen ontdekkingen, geen nieuwe perspectieven. Wetenschap is het potentieel waarmee we nieuwe problemen kunnen oplossen, grote vragen beantwoord krijgen. In dat potentieel gaan snijden is kortzichtig, zeker als je ziet hoe goed Nederlandse wetenschappers het in de wereld doen.
(5) “Nederland is een calvinistische handelsnatie”, zei een Spinozaprijswinnaar²) onlangs tegen me. We zijn hier goed in het doorverkopen van spullen van anderen en winst maken op de korte termijn. Boven het maaiveld uitsteken mag je niet. Het is een mentaliteit die politici prijzen, maar die funest is voor disciplines die ons een spiegel voorhouden, ons verdieping brengen, een originele kijk geven op wie we zijn, die ons emotioneel verrijken en intellectueel uitdagen.
(6) Wie verbeeldingskracht niet op waarde schat, maar in het knellende korset van het economische winstdenken op de korte termijn dwingt, is bezig met geestelijk afbraakbeleid. Dat heeft op den duur een heel wat dramatischer effect op wie we zijn en hoe we ons kunnen ontplooien dan een paar honderd euro minder in de maand.
noot 1 antikraak wonen: tegen een lage huur wonen als een soort oppas in een pand dat anders leeg zou staan
noot 2 Spinozaprijs: Nederlands belangrijkste onderscheiding voor wetenschappelijk onderzoek, die jaarlijks wordt uitgereikt aan toponderzoekers
naar: Malou van Hintum,
uit: de Volkskrant, 7 november 2012
Malou van Hintum is journalist.
Vraag 39 1 punt
Welk van de onderstaande beschrijvingen geeft de functie van alinea 5 ten opzichte van de alinea’s 2 tot en met 4 het best weer?
Alinea 5 bevat een
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2019, tijdvak 2: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Slimme computers: kunnen ze straks ook kunst maken?
(1) In ‘De verhalenmachine’ (1953), een verhaal van Roald Dahl, ontwerpt de hoofdpersoon een machine die in een kwartier tijd een volledige roman produceert. Daarna wordt ‘minstens de helft’ van alle Engelse romans door deze verhalenmachine gemaakt. Pure fictie?
(2) We spoelen door naar vorig jaar, als een tot dan toe volslagen onbekend schilderij van Rembrandt wordt tentoongesteld. Een man van een jaar of dertig met een grote witte kraag en een zwarte hoed kijkt de bezoekers aan. De felle lichtval van opzij valt op het gezicht. Detail: het doek is niet gemaakt door de meester zelf, maar door een computer, in 148 miljoen pixels. Het typische Rembrandtportret kwam tot stand nadat bestaande werken in een grote database waren ingevoerd. En daar kwam om de hoek kijken waar computers zo goed in zijn: het ontdekken van bepaalde patronen, bijvoorbeeld die van de lichtval, de gezichtscontouren en het kwastgebruik. De computer husselt alles door elkaar en komt met een op algoritmen gebaseerd nieuw werk, uitgevoerd in een 3D-imitatie van de penseelstreek.
(3) Dit ambitieuze project staat niet op zichzelf. Er zijn computers die nu al geheel nieuwe composities in de stijl van The Beatles of Bach maken; er is een vierarmige robot die zijn eigen composities uitvoert op een marimba en Ronald Giphart schrijft samen met een machine een boek. Geen wonder dus dat wetenschappers voorspellen dat over een jaar of tien een volledig machinaal geschreven song op de hitlijsten zal prijken. Voor een door een computer geschreven roman moeten we wat meer geduld hebben: tegen 2050 zal zo’n boek The New York Times-bestsellerlijst bestormen.
(4) De universiteiten van Oxford en Yale vroegen enkele honderden wetenschappers op het gebied van artificial intelligence (AI) jaartallen te plakken op de verschillende doorbraken. Niet alleen op het gebied van kunst, maar ook op zaken als het schrijven van een essay, vertalen, opereren, een auto besturen of lego in elkaar zetten. Kunst blijft een van de lastigste zaken, maar de AI-experts verwachten dat tegen 2060 de machine in álle domeinen de mens de baas is.
(5) Jaap van den Herik (hoogleraar informatica en recht aan de Universiteit Leiden) staat niet te kijken van dit soort voorspellingen: artificial intelligence haalt ons in rap tempo in – met het diagnosticeren van complexe ziektebeelden, maar ook op het gebied van creativiteit. Waar komt dat optimisme vandaan? Van den Herik is behalve informaticus ook schaker. Hij grijpt graag terug op de overwinning van schaakcomputer Deep Blue op schaakgrootmeester Garry Kasparov in 1997 en op de zeer recente zege van AlphaGo op ’s werelds beste go-speler. “Mijn leermeester zei ooit: ‘intuïtie valt niet te programmeren.’ Dat een computer ooit een schaakgrootmeester zou verslaan? Onmogelijk! Grootmeesters zijn immers zo goed in schaken omdat ze intuïtie hebben, was het idee.”
(6) Het liep anders. Kasparov werd verslagen, tot zijn eigen ontsteltenis. “Hij werd destijds verrast door een werkelijk bizarre zet, een zet die een normaal mens nooit zou doen.” De zege werd nog afgedaan als een overwinning gebaseerd op brute rekenkracht. Bij het Chinese denkspel go zou het anders zijn. Het aantal mogelijkheden per zet is vele malen groter dan bij schaak en intuïtie speelt een nog veel grotere rol. Go zou dus nooit ten prooi vallen aan de koele berekeningen van een machine. Maar ook hier moet de mens het hoofd in de schoot leggen. De Chinese go-kampioen Ke Jie verloor onlangs van Google’s AI-machine AlphaGo. Voor Ke Jie was het – net als voor Kasparov twintig jaar eerder – een verschrikkelijke ervaring. Hij had het idee tegen een go-god te hebben gespeeld.
(7) Wat is de volgende stap? Gaan computers straks echt ook baanbrekende schilderijen, romans en muziek maken? “Absoluut”, zegt Van den Herik. Geen imitaties van bestaande schilders, geen hulpmiddeltjes bij het schrijven van een symfonie, maar ‘echte zelfstandige creaties, grensverleggende doorbraken’. “Als je eenmaal de doorbraak bij go goed hebt begrepen, de machine die bij een extreem intuïtief spel beter is dan de beste speler, snap je dat het hier ook gaat gebeuren.”
(8) De grote uitdaging is om computers intuïtief te laten werken. Intuïtie is volgens de hoogleraar kennis die je in je onderbewustzijn hebt, maar waarvan je de regels niet kent. Je weet niet waarom je het doet, zoals bij bewuste kennis. En die intuïtie is te programmeren, zegt Van den Herik.
(9) Machines zullen volgens Van den Herik ooit perfecte Van Goghs kunnen maken, die ook door de kenner niet zijn te onderscheiden van echte. Maar dit blijft knappe imitatie. Kan de computer ook op kunstgebied grenzen verleggen en met écht nieuwe ideeën komen? “Ik zou niet weten waarom niet”, aldus Van den Herik. “Het lijkt erop dat tegenstanders gewoon niet willen dat computers dit ook zullen kunnen, omdat kunst het exclusieve terrein van de mens is.” Van den Herik verheugt zich op nieuwe doorbraken. “Vroeger durfde men niet te denken aan een wereld zonder god. Nu durven we niet te denken aan een wereld zonder de mens.”
(10) De vraag blijft natuurlijk of dit dan kunst is of niet, de cruciale vraag in de esthetica. “Daar kom je nooit uit”, zegt kunstcriticus Sacha Bronwasser. “Vaak wordt gezegd: ‘Kunst is iets wat door een kunstenaar wordt gemaakt’.” En precies dit maakt door machines gemaakte ‘kunst’ controversieel. “Kun je een machine als kunstenaar zien? Of de programmeur die een programma heeft gemaakt? Creativiteit zit ook in het concept, in het voortraject en in het idee.”
(11) Flow Machines is een softwarebedrijf van Sony dat zich met behulp van zelflerende netwerken toelegt op het maken van muziek en teksten. De database van Flow Machines zit tjokvol bestaande muziek, teksten en stijlen, waarna de software er nieuwe combinaties van kan maken. U wilt een Bob Dylan-achtige tekst op de melodie van de Beatles-evergreen Yesterday? Geen punt voor deze software, die liedjes kan maken in iedere gewenste stijl. Op de site van het bedrijf staan de eerste voorbeelden. Deze zijn tot stand gekomen in innige samenwerking tussen een professionele muzikant en de software. De software fungeert als een soort virtuele muzikant die met verrassend creatieve ideeën en invallen komt. De muzikant pikt hier de beste uit en gaat ermee verder.
(12) In een veelbekeken TED Talk1) betoogt Blaise Agüera y Arcas van Google dat creativiteit niet is voorbehouden aan de mens. Waarop hij een sterk staaltje computer-creativiteit laat zien: een hallucinerende trip van door algoritmen voortgestuwde videobeelden die iedere verbeelding te boven gaan. Agüera y Arcas legt uit dat een bepaald neuraal netwerk (bijvoorbeeld het netwerk ‘herken de vogel’) wordt losgelaten op bijvoorbeeld een wolkenpartij. De computer zal dan vogels proberen te herkennen in die wolken, zoals een kind dat op een zomerdag naar de lucht staart. Of, minder onschuldig, zoals een hallucinerend brein.
(13) Best creatief, toch? Eric Postma, hoogleraar AI aan de Universiteit van Tilburg, is niet overtuigd. “We hebben snel de neiging om het in te vullen: een hallucinerend of dromend computerbrein. Het zijn metaforen, meer niet. Zeker, een computer kan van alles en hij komt met oplossingen die wij als creatief interpreteren, maar dat wil niet zeggen dat hij ook zelf creatief is.” Postma is een stuk bescheidener dan Van den Herik over de prestaties van AI. Hij vreest voor overschatting van de prestaties van machines. “Het is een enorm risico als we allerlei beslissingen aan de computer overlaten zonder dat we weten hoe de algoritmen precies werken.” Bij kunst speelt deze vrees geen rol, maar Postma is wel benieuwd of door de computer gegenereerde kunst zal aanslaan bij het publiek.
(14) Zijn AI-collega Arnold Smeulders van de Universiteit van Amsterdam weet één ding zeker: dat soort kunst zal hem niet omverblazen. Per definitie niet. “Kunst is niet te vergelijken met schaken of go. Daar heb je helder gedefinieerde einddoelen. Je weet precies waar je naartoe wil, namelijk het winnen van een partij. Maar wat is ‘goed’ bij kunst? Al stop je de hele kunstgeschiedenis in een grote zelflerende machine, dan nog weet je niet wat goede kunst is. Wordt kunst steeds beter gedurende de tijd? Dat is nog maar de vraag. Of moet je kijken naar welke muziek de meeste downloads heeft en ga je die muziek optimaliseren? Je krijgt dan onherroepelijk middle-of-the-road-kunst. Zeker, ook Smeulders is onder de indruk van alle mooie voorbeelden die de laatste tijd voorbijkomen. Maar dat zijn allemaal voorbeelden binnen bestaande kaders.”
(15) Smeulders stelt: “Bij kunst gaat het ook over het creatieve moment, over disruptieve doorbraken. Waarom ontstond op een gegeven moment abstracte kunst? Waarom begon Monet zo te schilderen als hij deed? Ik zie een computer dit soort creatieve doorbraken nog niet bereiken.”
(16) Iets maken in een bepaalde stijl, ja, dát gaat kortom prima lukken. Maar het onzekere element in de kunst? Daar blijven mensen voor nodig. Mensen met een rechtstreeks lijntje met de muzen. En dat machinaal gemaakte liedje hoog op de hitlijsten? Dat komt er vermoedelijk wel.
noot 1 TED Talk: TED is een non-profitorganisatie die zorgt voor het verspreiden van ideeën, meestal in de vorm van korte, krachtige presentaties, zogenaamde TED Talks.
naar: Laurens Verhagen. uit: https://www.volkskrant.nl/tech/slimme-computers-kunnen-ze-straks-ook-kunst-maken~a4506035/, 15 juli 2017
Vraag 1 1 punt
Op welke manier wordt in de eerste alinea van tekst 1 het onderwerp van de tekst geïntroduceerd? Dit gebeurt door
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2019, tijdvak 2: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 ffw88 jonguh: is die digi-taal nou echt zo erg?
(1) “Hoooooooooooowj keb net de film klein beetje gmonteerd, ziet er strak uit jonguh! :D keb uhm in zwartwit oude film style staan nu is eg fat mja ben wieder weg kom strx nog trug mzzzzzzzzl” De boodschap van dit alledaagse bericht van een zestienjarige voor een zeventienjarige zal voor de meeste mensen te volgen zijn, maar dat is iets anders dan dat het te verteren is. Hoewel het al die ouders en docenten wel duidelijk moet zijn dat de smartphones met Twitter, WhatsApp en Facebook bij de gemiddelde tiener horen, blijft de weerzin tegen de ‘verloedering’ van het Nederlands groot. Waarom al die spreektaal, halve woorden, afkortingen en vreemde samenvoegingen in één berichtje?
(2) Bij elke lezing die neerlandicus Wim Daniëls ‒ de meedogenloze taalanalist van het Koningslied in Pauw & Witteman ‒ in de afgelopen tien jaar gaf, was er altijd iemand in het publiek die hem bezorgd de kwestie voorlegde. “Blijkbaar zijn er nog steeds mensen die denken dat de taal moet blijven zoals zij het ooit hebben geleerd.”
(3) Het is beperkt denken, vindt Hans Bennis, directeur van het Meertens Instituut (KNAW) en bijzonder hoogleraar taalvariatie aan de Universiteit van Amsterdam (UvA). “Mensen die willen dat het Nederlands niet verandert, verklaren het tot een dode taal. Jongeren veranderen taal, dat is altijd zo geweest. Dat lijkt mij eerder reden tot belangstelling.”
(4) De criticus ziet een slordig WhatsAppberichtje vol onvergeeflijke fouten, de aandachtige neerlandicus ziet taalontwikkeling in actie. Taalontwikkeling die bovendien uitgaat van kennis van de Nederlandse taalregels, logica én efficiëntie.
(5) In zijn volgende maand te publiceren boek Korterlands, toont Bennis aan dat de ogenschijnlijk vreemde afkortingen in al die berichtjes een logisch patroon laten zien. “In sommige opzichten zijn de regels van de Nederlandse taal vreemder dan de systematiek van de taal zoals we die op sociale media zien. Vergelijk het met sommige krantenkoppen, telegrammen en contactadvertenties. Daarin wordt ook verkort en afgebroken waar mogelijk, zonder de leesbaarheid aan te tasten. Dat wordt toch ook niet als fout gezien? Zo creatief met taal omgaan, toont ook kennis van de taalregels.”
(6) Ook Lieke Verheijen, onderzoeker taalbeheersing aan de Radboud Universiteit, ontdekte ‘regels’ die onder deze digi-taal schuilgaan. De laatste letter van een woord wordt weggelaten (‘lache’), fonetische spelling (‘jonguh’), eerste letters van woorden in een zin (‘hvj’), vervanging van letters door cijfers (‘suc6’), nadruk door herhaling (‘superrr’) en weglating (‘shoarma in bonus’).
(7) De rode draad in alle digi-taal lijkt vooral efficiëntie te zijn. Taal is het middel, de boodschap overbrengen het doel. De juiste spelling is minder belangrijk. Verheijen: “Velen weten wel dat ze het fout doen, maar dat is in deze context van ondergeschikt belang.”
(8) Op Twitter speelt bovendien de beperking van 140 tekens een rol1). Bennis: “We accepteren allemaal de onafgemaakte en kromme zinnen in onze spreektaal, maar als we het typen, kan het ineens niet meer door de beugel.”
(9) Sinds WhatsAppen het nieuwe bellen is, en de berichten dus in hoog tempo over en weer moeten gaan, mag een zin als ‘Ik weet het niet’, de boel niet onnodig ophouden. ‘Kweenie’, dus. “Maar omdat kenmerken als volume, intonatie en gezichtsuitdrukkingen ontbreken bij die geschreven conversatie, krijgen sommige woorden juist weer nadruk door toevoeging van extra letters of door het gebruik van kapitalen en emoticons,” zegt Verheijen. (“GEENNN zin in school ;)”)
(10) Die digi-taal lijkt eerder logisch dan barbaars te zijn, vinden de taaldeskundigen. En nog zo’n verfrissende visie: Twitter, Facebook en WhatsApp zorgden er wel voor dat jongeren van nu zich meer verdiepen in de taal, omdat ze meer lezen en schrijven dan eerdere generaties en er bovendien vernieuwend en creatief mee omgaan. “Al die creatieve uitingen van taal, zoals ‘ff w88’, zijn goed voor het zogenoemde metalinguïstische bewustzijn, van de onderliggende patronen van letters en klanken in taal. Ze kunnen de geletterdheid van jongeren op een positieve manier beïnvloeden.”
(11) Toch vrezen leraren nog vaak het tegenovergestelde: duikt al die ‘incorrecte’ digi-taal straks niet op in de opstellen van scholieren of de eerste sollicitatiebrief? “Er is in het buitenland enig onderzoek verricht naar de invloed van digi-taal op lezen en schrijven, maar de uitkomsten daarvan zijn divers”, zegt Verheijen, promovenda bij de afdeling Nederlandse taal en cultuur van de Radboud Universiteit. “Daarom onderzoek ik nu of Nederlandse jongeren het onderscheid kunnen maken tussen de digi-taal die ze gebruiken in een WhatsAppje naar een vriend en het officiële Nederlands dat ze horen te schrijven in een opstel voor school.”
(12) Zich baserend op dat buitenlandse onderzoek, verwacht Verheijen dat jonge scholieren wier geletterdheid nog niet volledig is ontwikkeld en laagopgeleide jongeren mogelijk digi-taal zullen gebruiken waar ‘de maatschappij’ nog graag klassiek Nederlands taalgebruik ziet. “Hoogopgeleide jongeren zullen wellicht makkelijker kunnen schakelen tussen de taalvarianten die vereist zijn in een Facebookpost en een essay.” Daarom, benadrukt Verheijen, is het belangrijk jongeren bewust te maken van verschillende varianten van het Nederlands, zoals digi-taal, straattaal, dialect én de standaardtaal.
(13) “Daar”, zegt Bennis, “ligt vooral een taak voor alle basisscholen en middelbare scholen. Docenten Nederlands hebben onverminderd de taak kinderen de taalregels te leren, maar ook om de sociale media in de lessen te betrekken. Van daaruit kunnen jongeren zich de taal eigen maken en toepassen op een manier die hen past.”
(14) Bennis heeft meermaals voor de klas gestaan om dat te doen. “Ik heb leerlingen gevraagd Twittergedichten te maken, maar het zou ook interessant zijn om ze een opstel te laten schrijven in WhatsApptaal en daarna in Standaardnederlands. Dan zien ze ook het onderscheid.”
(15) Uiteindelijk is de taal er voor de gebruiker, aldus Bennis. “In deze maatschappij worden mensen nog beoordeeld op de schrijftaal in hun sollicitatiebrief. Dan is het nuttig dat een sollicitant ‘Hij vindt’ schrijft, maar in een privé-appje naar zijn vriendin moet het snellere ‘Hij vind’ ook kunnen.” Fraai is het niet, vindt Verheijen, maar ze geeft toe: “Het hindert het tekstbegrip niet, voor jongeren is het begrijpelijke digi-taal.”
noot 1 In het verleden waren de berichten op Twitter beperkt tot 140 tekens per bericht.
naar: Merel Straathof. uit: Het Parool, 11 maart 2015
Vraag 12 1 punt
Welke functie heeft de eerste alinea ten opzichte van de rest van de tekst? In de eerste alinea wordt
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 13 1 punt
Wat is het verband tussen alinea 2 en 3? In alinea 2 wordt een mening over het behoud van het Nederlands geformuleerd en in alinea 3
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
2019, tijdvak 2: Tekst 3
Opgavetekst
Tekst 3 WhatsAppachtig taalgebruik
De onderstaande tekst is een column op Neerlandistiek, een online tijdschrift voor taal- en letterkundig onderzoek.
(1) Onlangs kreeg ik een mailtje doorgestuurd waarin de zender, een docent van een hogeschool, de studenten ervoor waarschuwde dat ze zich in hun mailtjes moeten houden aan de “professionele omgangsvormen”. Gebeurt dat niet, dan krijgen ze het mailtje terug met het verzoek om het te herformuleren. Aanleiding voor deze waarschuwing was dat er “steeds vaker gebruikgemaakt werd van WhatsAppachtige omgangsvormen” en blijkbaar dachten de docenten dat dat van invloed was op de manier waarop studenten hun e-mails formuleerden.
(2) Er is een aantal redenen om je te verwonderen over deze redenering. Zo bestaat WhatsApp al acht jaar, en voor veel studenten – het zijn nu eenmaal jongeren – zal het al jaren een vertrouwd communicatiemedium zijn. Dat jongeren tegenwoordig overstappen op services als Snapchat doet daar niks aan af: ongetwijfeld valt dat onder WhatsAppachtig.
(3) Maar veel interessanter nog is het taalkundige perspectief. De docenten gaan uit van een causaal verband waarbij gebruik van WhatsAppachtige apps van invloed is op het taalgebruik in e-mails. Ik heb twee belangrijke bezwaren tegen die redenering.
(4) Ten eerste is het volstrekt onduidelijk hoe WhatsAppachtige omgangsvormen er daadwerkelijk uitzien. Met andere woorden: wat is het probleem dat de docenten aan de kaak willen stellen? Gebruiken de studenten geen volzinnen? Bevatten de mailtjes (te veel) taalfouten? Staan ze vol ongebruikelijke afkortingen? Zijn de mailtjes te kort geformuleerd? Is het taalgebruik te informeel voor een student-docent-relatie? Ik kan alleen maar speculeren, en ik heb de laatste jaren toch redelijk wat mailtjes gehad van studenten. Bovendien weet ik totaal niet of dit kwesties zijn die in WhatsApp voorkomen; ik zie bijna altijd taalkundig juiste volzinnen (tenzij autocorrect vervelend doet).
(5) Mijn tweede probleem is de aanname dat WhatsAppgebruik van invloed is op e-mailgebruik. Het zijn twee totaal verschillende media. Natuurlijk, het zijn beide digitale en geschreven vormen van communicatie en dus lijkt kruisbestuiving aannemelijk, maar daarmee wordt nog altijd aangenomen dat studenten hun WhatsAppnormen toepassen op e-mails; en niet op zomaar e-mails, maar op professionele e-mails. Wie zegt dat studenten niet in staat zijn deze vormen van communicatie van elkaar te onderscheiden?
(6) Ik wil een veel simpelere verklaring voorstellen: socialisatie. Docenten van nu groeiden veelal op in de tijd dat internet en mobiele telefonie in de kinderschoenen stonden. Sommigen zullen natuurlijk gebruik hebben gemaakt van chatprogramma’s, maar van wat ik me herinner, was taalgebruik in het begin nog vrij normatief. Dat betekent dat het taalgebruik in chats weinig verschilde van dat van alledaagse interactie: je paste gewoon de aangeleerde normen toe. Bovendien was voor deze generatie – ja, zelfs voor mij – e-mail een vervanging van analoge post: de handgeschreven of getypte brief.
(7) Vergelijk dat met de studenten van nu. Ze zijn veelal geboren eind jaren negentig en dus opgegroeid in een wereld waarin mobiele telefonie en snel internet doodnormaal waren geworden. Ze hebben e-mail en andere digitale communicatiemiddelen leren gebruiken als simpele en toegankelijke media. Met andere woorden: de professionele normen die de docenten verwachten, hebben die studenten misschien gewoon nooit geleerd. Er is geen kruisbestuiving tussen WhatsApp en e-mail, maar gewoon een ander perspectief.
(8) Ik durf te wedden dat de meeste, zo niet alle studenten wel snappen dat je een e-mail naar een docent, werkgever, collega of manager anders opstelt dan een WhatsAppberichtje naar je vriendengroep. Maar als je niet weet hoe ‘anders’ moet, dan wordt het lastig om het goed te doen. En als je docenten vervolgens zeggen dat je het niet goed doet, maar niet uitleggen waarom, dan leer je er ook niets van.
(9) Om te spreken uit eigen ervaring: toen ik op de middelbare school zat, was msn1) – wie kent het nog – enorm populair, net als sms. En het taalgebruik in die media was totaal anders dan andere vormen van geschreven communicatie. In sms’jes moest je kort zijn, want je had maar 160 tekens, dus gebruikten we allerlei afkortingen. Zo werd ook leetspeak, of 1337speak, populair: je verving letters en woorden door getallen. Het resulteerde in woorden als lol, ff w88, idd (inderdaad) enzovoort. Er was in die tijd ook angst dat we door ons msn- en sms-gebruik niet meer konden schrijven, maar volgens mij is daar nooit enig bewijs voor gevonden.
(10) Voor we dus weer een nieuwe generatie schuldgevoelens gaan aanpraten en nieuwe media vervloeken om de taalverloedering die ze veroorzaken – je zou het ook taalverrijking kunnen noemen – moeten we misschien eerst eens onderzoeken welke omgangsvormen studenten schenden en waarom ze dat doen. Misschien is het al genoeg om hun uit te leggen wat die omgangsvormen zijn, en dan zijn we met een lesje klaar. Zeker nu kinderen standaard opgroeien in een digitale omgeving, is het geen gek idee om met die uitleg maar vroeg te beginnen.
noot 1 msn: een chatprogramma dat tot 2013 veel gebruikt werd
naar: Lucas Seuren. uit: http://www.neerlandistiek.nl/2017/03/13135/, 9 maart 2017 (geraadpleegd op 13 november 2017). Lucas Seuren is taalonderzoeker bij het Radboud Universitair Medisch Centrum en docent aan de Radboud Universiteit Nijmegen.
Vraag 35 1 punt
Welke formulering omschrijft het best de functie van alinea 6 en alinea 7?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
2018, tijdvak 1: Tekstfragment 1
Opgavetekst
Tekstfragment 1
(1) “De overheid investeert fors in studenten en dat is terecht, maar daar mogen we als samenleving wel wat voor terugvragen”, beargumenteerde de VVD al in het partijprogramma. Het geld dat vrijkomt door de studiefinanciering te vervangen door het sociaal leenstelsel wil de VVD investeren in de kwaliteit van het hoger onderwijs. Hoewel veel studenten op hun achterste benen staan en deze maatregel zelfs een verslechtering vinden ten opzichte van de eerder voorgestelde langstudeerboete, vindt econoom Dinand Webbink het onterecht om te stellen dat de maatregel veel studenten zal afschrikken om te gaan studeren.
(2) Webbink deed in het verleden voor het Centraal Plan Bureau (CPB) onderzoek naar de gevolgen van dergelijke maatregelen in andere landen. “In Australië is in de jaren negentig een soortgelijk stelsel ingevoerd en er liggen diverse studies over veranderingen in de Verenigde Staten. Op basis van de ervaringen in het buitenland verwachten we dat ook hier maar weinig studenten zullen afzien van studeren”, aldus de econoom.
(3) Wat studenten vergeten is dat ze, eenmaal afgestudeerd, veel geld gaan verdienen. “Veertig tot vijftig procent meer dan vwo-leerlingen die meteen gaan werken. En dat hun hele leven lang, dat is al gauw een paar ton”, aldus Webbink. Studenten zullen dus later makkelijk in staat zijn om hun lening af te lossen. Ze moeten die dan ook zien als een investering in hun toekomst, niet als een barrière, vinden de voorstanders.
(4) “Wat het leenstelsel bovendien sociaal maakt, is dat afgestudeerden die later toch te weinig verdienen, niet hoeven af te lossen”, aldus econoom Webbink. Ook de Raad van Universiteiten is positief over het plan omdat het een kans biedt de opbrengst van de maatregel meteen te investeren in de kwaliteit van het onderwijs. Ook zou het studenten prikkelen om zo snel mogelijk af te studeren.
naar: de redactie
uit: (onder meer) Tubantia en BNDeStem, 10 oktober 2012
Vraag 22 3 punten
De redenering in alinea 3 van tekstfragment 1 kan samengevat worden in een schema met onderstaande vorm:
standpunt
argument
subargument
toelichting
toelichting
De zinnen uit alinea 3 van tekstfragment 1:
[1] Wat studenten vergeten is dat ze, eenmaal afgestudeerd, veel geld gaan verdienen. [2] ‘Veertig tot vijftig procent meer dan vwo-leerlingen die meteen gaan werken. [3] En dat hun hele leven lang, dat is al gauw een paar ton’, aldus Webbink. [4] Studenten zullen dus later makkelijk in staat zijn om hun lening af te lossen. [5] Ze moeten die dan ook zien als een investering in hun toekomst, niet als een barrière, vinden de voorstanders.
Zet de zinnen op de juiste plaats in het schema.
Neem het schema over en noteer alleen de nummers van je antwoord.
Bekijk het antwoord
- Zinnen op de juiste plaats: standpunt 5; argument 4; subargument 1; toelichting 2; toelichting 3. (3p)
Puntentoekenning volgens de aanvulling op het correctievoorschrift, die de oorspronkelijke tabel vervangt: vijf antwoorden op de juiste plaats 3 punten; vier of drie antwoorden op de juiste plaats 2 punten; twee antwoorden op de juiste plaats 1 punt; minder dan twee antwoorden op de juiste plaats 0 punten.
2018, tijdvak 2: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Wie goed doet... komt nooit in het journaal (en dat is een groot probleem)
(1) In Kapelle moest er een wachtlijst komen – niet voor vluchtelingen, maar voor vrijwilligers. De gemeente kondigde aan dat er tweehonderd mensen uit Syrië zouden komen en een paar uur later hadden honderdvijftig bewoners zich gemeld. In Ootmarsum en Oud-Beijerland gebeurde hetzelfde. In die laatste gemeente meldden zich zelfs meer vrijwilligers dan vluchtelingen.
(2) Terwijl het kabinet inzet op ‘sobere opvang’ staan er duizenden Nederlanders te dringen om te helpen. Terwijl intellectuelen soebatten over quota voor vluchtelingen zijn er voorlopig alleen quota voor vrijwilligers. Velen nemen ondertussen het heft in eigen handen. Zo puilt de oude moskee in de Utrechtse wijk Lombok uit van de kledingpakketten.
(3) De sociale media doen hun naam ineens eer aan. “Wat er ook nodig is,” zo schrijft een Amsterdamse hulpverlener in de Volkskrant, “via oproepen op Facebook is het er binnen een paar uur.” De dankbaarheid onder vluchtelingen is dan ook groot. In Utrecht schreven de vluchtelingen een brief aan de burgemeester: “Ons verblijf in uw stad was kort maar hartverwarmend. Weten dat [we] op de hulp van onze medemensen kunnen rekenen, geeft ons […] vertrouwen in het leven en de mensheid.”
(4) Vertrouwen in de mensheid? Wacht even – voor veel mensen geldt eerder het tegenovergestelde. We zijn in de afgelopen weken overspoeld met berichten over vechtpartijen, bestormingen en scheldkanonnades. Ik heb geen voorpagina gezien over een bijeenkomst waar bewoners rustig met elkaar in gesprek gingen. En de reden is simpel: het goede is zo alomtegenwoordig dat we het niet zien, zeker niet op het journaal.
(5) Deze blindheid is niet zomaar iets van de laatste tijd. Het gaat ook verder dan de neiging van journalisten om te focussen op slecht nieuws. We hebben het hier over een oeroud mensbeeld. Eeuwenlang hebben filosofen betoogd dat we ten diepste beesten zijn. Van Augustinus tot Hobbes tot Nietzsche tot Freud – wijsgeer na wijsgeer heeft geschreven dat de mens eigenlijk egoïstisch is en de beschaving slechts een dun laagje vernis.
(6) Pas in de afgelopen decennia zijn er honderden studies verschenen waaruit blijkt dat dit mensbeeld simpelweg niet klopt. Natuurlijk, de meeste mensen zijn geen heiligen. Dat neemt echter niet weg dat we van nature geneigd zijn tot samenwerking en altruïsme.
(7) Mensen hebben allerlei redenen om anderen te helpen. Soms zijn ze intrinsiek gemotiveerd, soms willen ze hun reputatie opvijzelen, soms apen ze anderen na. Hoe het ook zij: bijna de helft van de Nederlanders doet vrijwilligerswerk, 60 procent is bereid een buurtgenoot te helpen en één op de acht zou zelfs een vluchteling in huis willen nemen. Zogenoemd ‘prosociaal’ gedrag is niet uitzonderlijk. Het is het water waarin we zwemmen.
(8) Maar waar komt ons zwarte mensbeeld dan vandaan? Het punt is niet dat mensen denken dat ze zélf egoïstisch zijn. Integendeel, uit de meeste onderzoeken blijkt dat we onszelf en onze directe omgeving bovengemiddeld sociaal vinden. Pas als het gaat over de mensen die we niet kennen, worden we pessimistischer. “Ik ben goed, wij zijn slecht”, dat is het dominante mensbeeld. Het eerste weten we uit ervaring, het tweede zien we op televisie.
(9) Op 29 augustus 2005 brak de hel los in New Orleans. Op 53 verschillende plekken begaven de dijken het waardoor maar liefst 80 procent van de stad onderliep. De orkaan Katrina werd de grootste natuurramp in de geschiedenis van de Verenigde Staten. Ten minste 1.836 mensen kwamen om.
(10) Het duurde niet lang of de kranten stonden vol met berichten over plunderingen, verkrachtingen en schietpartijen. Er deden allerlei verhalen de ronde over scherpschutters die reddingshelikopters onder vuur namen en gangsters die al plunderend en verkrachtend door de straten zwierven. De hoofdcommissaris van de politie zei dat de stad weggleed in anarchie en de gouverneur van Louisiana vreesde hetzelfde: “Wat mij het meest boos maakt, is dat rampen als deze vaak het slechtste in mensen naar boven brengen.”
(11) Het was dit beeld van New Orleans dat de wereld over ging. “Het vernis van de beschaving is heel dun”, kopte de Volkskrant. De filosoof Ger Groot schreef in De Groene Amsterdammer over “de verdamping van de publieke moraal”. H.J.A. Hofland piekerde in NRC Handelsblad over “de versleten remmen van de beschaving”. Dezelfde krant liet een stuk van de historicus Timothy Garton Ash vertalen. Hij wond er geen doekjes om: “Haal de basiselementen van het ordelijke, beschaafde leven weg – eten, onderdak, drinkwater, een minimum aan persoonlijke veiligheid – en wij vallen binnen een paar uur terug in een hobbesiaanse1) oerstaat, een oorlog van allen tegen allen. […] de meesten gaan het grootste deel van de tijd een meedogenloze strijd aan om te overleven als individu en als soort. Een paar worden tijdelijk engelen, de meesten worden weer apen.”
(12) De Britse historicus vreesde dat we zulke explosies van barbarij steeds vaker zouden meemaken. New Orleans had een klein gaatje geopend in “de dunne korst op het kolkende magma van de menselijke natuur”. En de natuurramp had duidelijk gemaakt wat er onder de oppervlakte schuilt. Een monster.
(13) Pas veel later, toen de journalisten waren verdwenen, het water was weggepompt en de columnisten een nieuw onderwerp hadden gevonden, ontdekten wetenschappers dat er iets heel anders was gebeurd in New Orleans. De stad was niet overspoeld door egoïsme en anarchie. De stad was overspoeld door samenwerking, empathie en heldhaftigheid.
(14) Zeker, er waren voorbeelden van asociaal gedrag te vinden. Maar onderzoekers van het Disaster Research Center van de Universiteit van Delaware concludeerden in 2006 dat “de overweldigende meerderheid van het spontane gedrag prosociaal was”. Honderden groepen werden geformeerd om mensen te redden. Een van die groepen noemde zich de Robin Hood Plunderaars: elf vrienden die voedsel, kleren en medicijnen uitdeelden onder de mensen in de grootste nood.
(15) Het geluid van de scherpschutter bleek achteraf de klep van een gastank te zijn. De hoofdcommissaris moest uiteindelijk toegeven dat hij geen enkel officieel verslag van moord of verkrachting had. En inderdaad: er was veel geplunderd, maar dan vooral door groepen die samenwerkten om te overleven, soms zelfs met de politie. Individueel plundergedrag was zeldzaam en werd sterk afgekeurd.
(16) Katrina voldeed aan het wetenschappelijke beeld van hoe mensen op rampen reageren. Het Disaster Research Center heeft op basis van bijna 700 veldstudies vastgesteld dat er – in tegenstelling tot wat je altijd in films ziet – nooit totale paniek uitbreekt en er nooit sprake is van een vloedgolf van egoïsme. Het aantal misdaden – moord, diefstal, verkrachting – daalt doorgaans. Mensen blijven rustig, ze raken niet in shock en ze komen snel in actie. “En hoeveel er ook geplunderd wordt,” zo merkt een van de oprichters van het onderzoekscentrum in Delaware op, “het verbleekt altijd bij het wijdverspreide altruïsme dat leidt tot het gratis en massale geven en delen van goederen en diensten.”
(17) Het beeld dat geschetst wordt in de media is steevast het omgekeerde van wat er op de rampplek gebeurt. Als de wereld vergaat, is het niet ieder voor zich, maar een voor allen en allen voor een. Als de dijken breken, worden we geen apen, zoals de Britse historicus Timothy Garton Ash verzuchtte, maar excelleren we juist in menselijkheid.
(18) De ramp in New Orleans is een extreem voorbeeld, maar de dynamiek is steeds dezelfde: er is een collectieve tegenslag, er komt een golf van samenwerking, die vervolgens weer de kop wordt ingedrukt door de op hol geslagen nieuwsfabriek. Dankzij jaren van onderzoek weten we dat met name de televisie ons wereldbeeld verpest. “Hoe meer je televisie kijkt, hoe sneller je geneigd bent om te denken dat mensen inherent zelfzuchtig zijn”, zo concludeert Matthieu Ricard op basis van onderzoek van de Universiteit van Pennsylvania. Dat heeft niets te maken met de televisie zelf – het ligt aan de inhoud van de programma’s (programma’s met een positiever mensbeeld kunnen goed gedrag stimuleren).
(19) Neem de vluchtelingencrisis: als mensen zich nu zorgen maken over vechtpartijen, verkrachtingen en een “onhoudbare” toestroom, dan heeft dat alles te maken met wat ze op televisie zien. De mensen met de sterkste mening over vluchtelingen hebben er vaak het minste mee te maken. Natuurlijk, onze vrienden, familie en buren vertrouwen we wel, want die kennen we. Maar de rest van Nederland, en de nieuwkomers? Die kennen we alleen van televisie.
(20) Misschien begint een beter mensbeeld met het vertellen van een ander verhaal. Iedereen weet dat egoïsme, racisme en haat bestaan. Maar altruïsme en naastenliefde zijn evengoed onderdeel van onze natuur. En belangrijker nog: we kunnen deze typisch menselijke eigenschappen verder trainen en stimuleren. Dat kan met constructieve journalistiek, het kan in het onderwijs en het kan door mensen bij elkaar te brengen.
(21) Het punt is: mensen worden niet goed of slecht geboren. Ze worden geboren met de potentie om goed of slecht te worden. In Nederland, een van de veiligste en rijkste landen ter wereld, zijn we al ver gekomen. Onze beschaving is geen dun laagje vernis, het is een dikke vetlaag die ons warm houdt, zelfs als de dijken doorbreken. Maar dat is geen reden om op onze lauweren te rusten.
noot 1 hobbesiaans: naar het idee van de Engelse filosoof Thomas Hobbes (1588-1679) die aangaf dat mensen van nature beesten zijn en dat beschaving het beest in de mens in toom houdt
naar: Rutger Bregman
uit: www.decorrespondent.nl, geraadpleegd op 12 december 2016
Rutger Bregman is historicus en auteur.
Vraag 8 1 punt
Welke functie hebben de alinea’s 13 tot en met 15 ten opzichte van de alinea’s 9 tot en met 12?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Hoe vaak tekstverbanden en signaalwoorden in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 18-19 | 2 | 6% |
| 2026, tijdvak 2 | 2-3, 23-24 | 4 | 11% |
| 2025, tijdvak 1 | 27-28 | 2 | 5% |
| 2024, tijdvak 1 | 1 | 1 | 3% |
| 2023, tijdvak 1 | 20-21, 33-34 | 4 | 11% |
| 2023, tijdvak 2 | 6-7, 16, 30 | 4 | 10% |
| 2022, tijdvak 1 | 10, 13, 21, 28, 33-34 | 6 | 15% |
| 2022, tijdvak 2 | 2-3, 18, 35 | 4 | 11% |
| 2022, tijdvak 3 | 3, 9, 33 | 3 | 7% |
| 2021, tijdvak 1 | 19, 37 | 2 | 5% |
| 2021, tijdvak 3 | 11 | 1 | 3% |
| 2019, tijdvak 1 | 39 | 1 | 3% |
| 2019, tijdvak 2 | 1, 12-13, 35 | 4 | 11% |
| 2018, tijdvak 1 | 22 | 1 | 3% |
| 2018, tijdvak 2 | 8 | 1 | 3% |
In 15 van de 18 ingedeelde examens Nederlands havo staat een vraag over tekstverbanden en signaalwoorden, samen 40 vragen (6% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2022, tijdvak 1: 6 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 4% van de vragen over tekstverbanden en signaalwoorden, daarvoor 7%. Dat aandeel is dus stabiel.
Oefenen met tekstverbanden en signaalwoorden
Maak de 15 nieuwste examenvragen over tekstverbanden en signaalwoorden online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over tekstverbanden en signaalwoorden
Andere onderwerpen Nederlands havo
Tekstverbanden en signaalwoorden op andere niveaus
- Examenvragen tekstverbanden en signaalwoorden Nederlands vmbo-bb
- Examenvragen tekstverbanden en signaalwoorden Nederlands vmbo-gl/tl
- Examenvragen tekstverbanden en signaalwoorden Nederlands vmbo-kb
- Examenvragen tekstverbanden en signaalwoorden Nederlands vwo
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen Nederlands havo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Hoe ToetsChecker Nederlands per vraagtype nakijkt, lees je op Nederlands toetsen nakijken met AI.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op Nederlands oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt tekstverbanden en signaalwoorden voor in het eindexamen Nederlands havo?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 40 vragen over tekstverbanden en signaalwoorden, 6% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 15 van die examens.
In welk examen Nederlands havo stonden de meeste vragen over tekstverbanden en signaalwoorden?
In het examen van 2022, tijdvak 1, met 6 vragen: 10, 13, 21, 28, 33-34.
Hoe oefen ik examenvragen over tekstverbanden en signaalwoorden?
Op deze pagina staan alle vragen over tekstverbanden en signaalwoorden met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.