Examenvragen cultuur en geschiedenis Griekse taal en cultuur vwo

45 vragen over cultuur en geschiedenis uit 14 centrale examens van 2018 tot en met 2025.

Kort antwoord

Cultuur en geschiedenis komt in 14 van de 18 examens Griekse taal en cultuur vwo voor, met 45 vragen (9% van alle examenvragen). Het meest in 2025, tijdvak 2 (8 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.

Alle examenvragen over cultuur en geschiedenis

Per examen de vragen over cultuur en geschiedenis, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.

Oefen de vragen over dit onderwerp online

2025, tijdvak 1: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Creon geeft zijn visie op het besturen van de staat.

170 Ὅτ᾿ οὖν ἐκεῖνοι πρὸς διπλῆς μοίρας μίαν
171 καθ᾿ ἡμέραν ὤλοντο παίσαντές τε καὶ
172 πληγέντες αὐτόχειρι σὺν μιάσματι,
173 ἐγὼ κράτη δὴ πάντα καὶ θρόνους ἔχω
174 γένους κατ᾿ ἀγχιστεῖα τῶν ὀλωλότων.
175 Ἀμήχανον δὲ παντὸς ἀνδρὸς ἐκμαθεῖν
176 ψυχήν τε καὶ φρόνημα καὶ γνώμην, πρὶν ἂν
177 ἀρχαῖς τε καὶ νόμοισιν ἐντριβὴς φανῇ.
178 Ἐμοὶ γὰρ ὅστις πᾶσαν εὐθύνων πόλιν
179 μὴ τῶν ἀρίστων ἅπτεται βουλευμάτων,
180 ἀλλ᾿ ἐκ φόβου του γλῶσσαν ἐγκλῄσας ἔχει,
181 κάκιστος εἶναι νῦν τε καὶ πάλαι δοκεῖ·
182 καὶ μείζον᾿ ὅστις ἀντὶ τῆς αὑτοῦ πάτρας
183 φίλον νομίζει, τοῦτον οὐδαμοῦ λέγω.
184 Ἐγὼ γάρ, ἴστω Ζεὺς ὁ πάνθ᾿ ὁρῶν ἀεί,
185 οὔτ᾿ ἂν σιωπήσαιμι τὴν ἄτην ὁρῶν
186 στείχουσαν ἀστοῖς ἀντὶ τῆς σωτηρίας,
187 οὔτ᾿ ἂν φίλον ποτ᾿ ἄνδρα δυσμενῆ χθονὸς
188 θείμην ἐμαυτῷ, τοῦτο γιγνώσκων ὅτι
189 ἥδ᾿ ἐστὶν ἡ σῴζουσα καὶ ταύτης ἔπι
190 πλέοντες ὀρθῆς τοὺς φίλους ποιούμεθα.
191 Τοιοῖσδ᾿ ἐγὼ νόμοισι τήνδ᾿ αὔξω πόλιν.
192 Καὶ νῦν ἀδελφὰ τῶνδε κηρύξας ἔχω
193 ἀστοῖσι παίδων τῶν ἀπ᾿ Οἰδίπου πέρι·
194 Ἐτεοκλέα μέν, ὃς πόλεως ὑπερμαχῶν
195 ὄλωλε τῆσδε, πάντ᾿ ἀριστεύσας δορί,
196 τάφῳ τε κρύψαι καὶ τὰ πάντ᾿ ἐφαγνίσαι
197 ἃ τοῖς ἀρίστοις ἔρχεται κάτω νεκροῖς·
198 τὸν δ᾿ αὖ ξύναιμον τοῦδε, Πολυνείκη λέγω,
199 ὃς γῆν πατρῴαν καὶ θεοὺς τοὺς ἐγγενεῖς
200 φυγὰς κατελθὼν ἠθέλησε μὲν πυρὶ
201 πρῆσαι κατ᾿ ἄκρας, ἠθέλησε δ᾿ αἵματος
202 κοινοῦ πάσασθαι, τοὺς δὲ δουλώσας ἄγειν,
203 τοῦτον πόλει τῇδ᾿ ἐκκεκήρυκται τάφῳ
204 μήτε κτερίζειν μήτε κωκῦσαί τινα,
205 ἐᾶν δ᾿ ἄθαπτον καὶ πρὸς οἰωνῶν δέμας
206 καὶ πρὸς κυνῶν ἐδεστὸν αἰκισθέν τ᾿ ἰδεῖν.
207 Τοιόνδ᾿ ἐμὸν φρόνημα, κοὔποτ᾿ ἔκ γ᾿ ἐμοῦ
208 τιμῇ προέξουσ᾿ οἱ κακοὶ τῶν ἐνδίκων.
209 Ἀλλ᾿ ὅστις εὔνους τῇδε τῇ πόλει, θανὼν
210 καὶ ζῶν ὁμοίως ἔκ γ᾿ ἐμοῦ τιμήσεται.

Aantekeningen
regel 174 τὸ ἀγχιστεῖον: verwantschap
regel 177 ἐντριβής + dativus: ervaren in
regel 178 εὐθύνω: besturen
regel 180 ἐγκλῄω: sluiten
regel 194 ὑπερμαχέω + genitivus: verdedigen
regel 196 ἐφαγνίζω: als grafgift meegeven
regel 198 ὁ ξύναιμος: broer
regel 203 ἐκκηρύσσω: afkondigen
regel 204 κτερίζω: plechtig begraven
regel 205 ἄθαπτος: onbegraven
regel 206 ἐδεστός: aangevreten

Sophocles, Antigone 170-210

Vraag 5 1 punt

Regel 175-191 Ἀμήχανον t/m πόλιν. Dit tekstgedeelte kan op grond van de inhoud in twee gedeeltes verdeeld worden. Het tweede gedeelte begint in regel 184. Noteer een inhoudelijk argument om dit tekstgedeelte op die plek in tweeën te delen. Ga in je antwoord in op de inhoud van beide delen.

Bekijk het antwoord
  • Beschrijft het eerste deel als Creons visie op leiderschap in het algemeen, en het tweede deel als hoe hij zelf zijn leiderschap vorm zal geven (1p)

Het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn.

Vraag 5 in het hele examen

Vraag 10 1 punt

Ook Aeschylus beschrijft in een tragedie het lot van Polynices: Doch voor zijn broer, voor Polynices’ lijk: die zal men buitenwerpen, zonder graf, als hondenprooi; door hem was het Cadmeierland verwoest geweest, was ’t niet dat op zijn weg een god zich had gesteld tegen zijn speer. Ja, dood, behoudt hij ook die smet voor de oude goden, die hij heeft gekrenkt, toen hij met huurlingen ten aanval losging op zijn stad. Noteer wat met ‘Cadmeierland’ concreet wordt bedoeld en verklaar de herkomst van de benaming ‘Cadmeierland’. Baseer je antwoord op de achtergronden bij de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat Cadmeierland Thebe (het gebied of de stad van Creon) betekent, en dat de naam verwijst naar Cadmus, de stichter van de stad (1p)

Het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn.

Vraag 10 in het hele examen

Vraag 13 2 punten

Creon wordt vaak beschouwd als een tiran die doet wat hijzelf wil en helemaal geen ontzag heeft voor de goden. Noteer in eigen woorden twee gegevens uit tekst 1 waaruit blijkt dat Creon wel enig ontzag heeft voor de goden.

Bekijk het antwoord
  • Creon roept Zeus als getuige aan (regel 184) om zijn uitspraken over zijn gedrag als heerser kracht bij te zetten; ook 'Creon noemt Zeus alziend' is goed (1p)
  • Creon veroordeelt het (vermeende) onteren of afbranden van de tempels van de stadsgoden door Polynices (regel 199) (1p)

Niet fout rekenen wanneer als een van de antwoorden is genoteerd ‘Creon/Hij laat Eteocles (met de juiste rituelen) begraven.’ Of woorden van overeenkomstige strekking.

Vraag 13 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Tekst 2

Opgavetekst

Tekst 2 Creon in gesprek met Haemon.

Χο. Ἄναξ, σέ τ᾿ εἰκός, εἴ τι καίριον λέγει, 724
μαθεῖν, σέ τ᾿ αὖ τοῦδ᾿· εὖ γὰρ εἴρηται διπλῇ. 725
Κρ. Οἱ τηλικοίδε καὶ διδαξόμεσθα δὴ 726
φρονεῖν πρὸς ἀνδρὸς τηλικοῦδε τὴν φύσιν; 727
Αι. Μηδέν γ᾿ ὃ μὴ δίκαιον· εἰ δ᾿ ἐγὼ νέος, 728
οὐ τὸν χρόνον χρὴ μᾶλλον ἢ τἄργα σκοπεῖν. 729
Κρ. Ἔργον γάρ ἐστι τοὺς ἀκοσμοῦντας σέβειν; 730
Αι. Οὐδ᾿ ἂν κελεύσαιμ᾿ εὐσεβεῖν ἐς τοὺς κακούς. 731
Κρ. Οὐχ ἥδε γὰρ τοιᾷδ᾿ ἐπείληπται νόσῳ; 732
Αι. Οὔ φησι Θήβης τῆσδ᾿ ὁμόπτολις λεώς. 733
Κρ. Πόλις γὰρ ἡμῖν ἁμὲ χρὴ τάσσειν ἐρεῖ; 734
Αι. Ὁρᾷς τόδ᾿ ὡς εἴρηκας ὡς ἄγαν νέος; 735
Κρ. Ἄλλῳ γὰρ ἢ ᾿μοὶ χρή με τῆσδ᾿ ἄρχειν χθονός; 736
Αι. Πόλις γὰρ οὐκ ἔσθ᾿ ἥτις ἀνδρός ἐσθ᾿ ἑνός. 737
Κρ. Οὐ τοῦ κρατοῦντος ἡ πόλις νομίζεται; 738
Αι. Καλῶς ἐρήμης γ᾿ ἂν σὺ γῆς ἄρχοις μόνος. 739
Κρ. Ὅδ᾿, ὡς ἔοικε, τῇ γυναικὶ συμμαχεῖ. 740
Αι. Εἴπερ γυνὴ σύ· σοῦ γὰρ οὖν προκήδομαι. 741
Κρ. Ὦ παγκάκιστε, διὰ δίκης ἰὼν πατρί; 742
Αι. Οὐ γὰρ δίκαιά σ᾿ ἐξαμαρτάνονθ᾿ ὁρῶ. 743
Κρ. Ἁμαρτάνω γὰρ τὰς ἐμὰς ἀρχὰς σέβων; 744
Αι. Οὐ γὰρ σέβεις, τιμάς γε τὰς θεῶν πατῶν. 745
Κρ. Ὦ μιαρὸν ἦθος καὶ γυναικὸς ὕστερον. 746
Αι. Οὔ τἂν ἕλοις ἥσσω γε τῶν αἰσχρῶν ἐμέ. 747
Κρ. Ὁ γοῦν λόγος σοι πᾶς ὑπὲρ κείνης ὅδε. 748
Αι. Καὶ σοῦ γε κἀμοῦ, καὶ θεῶν τῶν νερτέρων. 749
Κρ. Ταύτην ποτ᾿ οὐκ ἔσθ᾿ ὡς ἔτι ζῶσαν γαμεῖς. 750
Αι. Ἥδ᾿ οὖν θανεῖται καὶ θανοῦσ᾿ ὀλεῖ τινα. 751
Κρ. Ἦ κἀπαπειλῶν ὧδ᾿ ἐπεξέρχῃ θρασύς; 752
Αι. Τίς δ᾽ ἔστ᾿ ἀπειλὴ πρός σ᾿ ἐμὰς γνώμας λέγειν; 753
Κρ. Κλαίων φρενώσεις, ὢν φρενῶν αὐτὸς κενός. 754
Αι. Εἰ μὴ πατὴρ ἦσθ᾿, εἶπον ἄν σ᾽ οὐκ εὖ φρονεῖν. 755
Κρ. Γυναικὸς ὢν δούλευμα, μὴ κώτιλλέ με. 756
Αι. Βούλῃ λέγειν τι καὶ λέγων μηδὲν κλύειν; 757
Κρ. Ἄληθες; Ἀλλ᾿ οὐ, τόνδ᾿ Ὄλυμπον, ἴσθ᾿ ὅτι, 758
χαίρων ἔτι ψόγοισι δεννάσεις ἐμέ. 759
Ἄγετε τὸ μῖσος, ὡς κατ᾿ ὄμματ᾿ αὐτίκα 760
παρόντι θνῄσκῃ πλησία τῷ νυμφίῳ. 761
Αι. Οὐ δῆτ᾿ ἔμοιγε, τοῦτο μὴ δόξῃς ποτέ, 762
οὔθ᾿ ἥδ᾿ ὀλεῖται πλησία, σύ τ᾿ οὐδαμὰ 763
τοὐμὸν προσόψῃ κρᾶτ᾿ ἐν ὀφθαλμοῖς ὁρῶν, 764
ὡς τοῖς θέλουσι τῶν φίλων μαίνῃ συνών. 765
Χο. Ἁνήρ, ἄναξ, βέβηκεν ἐξ ὀργῆς ταχύς· 766
νοῦς δ᾿ ἐστὶ τηλικοῦτος ἀλγήσας βαρύς. 767
Κρ. Δράτω, φρονείτω μεῖζον ἢ κατ᾿ ἄνδρ᾿ ἰών· 768
τὰ δ᾿ οὖν κόρα τάδ᾿ οὐκ ἀπαλλάξει μόρου. 769
Χο. Ἄμφω γὰρ αὐτὰ καὶ κατακτεῖναι νοεῖς; 770
Κρ. Οὐ τήν γε μὴ θιγοῦσαν· εὖ γὰρ οὖν λέγεις. 771
Χο. Μόρῳ δὲ ποίῳ καί σφε βουλεύῃ κτανεῖν; 772

Aantekeningen
regel 730 ἀκοσμέω: opstandig zijn
regel 733 ὁμόπτολις: verenigd
regel 740 συμμαχέω + dativus: ondersteunen
regel 741 προκήδομαι + genitivus: bezorgd zijn om
regel 745 πατέω: vertrappen
regel 752 ἐπαπειλέω: dreigen
regel 753 ἡ ἀπειλή: bedreiging
regel 754 φρενόω: terechtwijzen
regel 756 τὸ δούλευμα: slaaf
κωτίλλω: met geklets bedriegen
regel 759 δεννάζω: beledigen

Sophocles, Antigone 724-772

Vraag 17 1 punt

Regel 737 Πόλις t/m ἑνός. Deze opmerking zal bij het Atheense publiek in de tijd van Sophocles een instemmende reactie teweeggebracht hebben. Leg uit waardoor dit komt. Betrek in je antwoord zowel de inhoud van het tekstgedeelte Πόλις t/m ἑνός (regel 737) als de politieke situatie in Athene in de tijd van Sophocles.

Bekijk het antwoord
  • Verklaart met de inhoud (Haemon zegt dat een stad niet van één persoon is) en met de politieke situatie (Athene was een democratie in de tijd van Sophocles) (1p)

Het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn.

Vraag 17 in het hele examen

Vraag 30 2 punten

In tekst 1 heeft Creon in het tekstgedeelte Ἀμήχανον t/m λέγω (regel 175-183) zijn uitgangspunten bij het besturen van de staat uiteengezet. Heeft Creon zich volgens jou in tekst 2 aan deze uitgangspunten gehouden? Je hoeft in je antwoord slechts op een van de uitgangspunten in te gaan. Betrek in je antwoord zowel een van de uitgangspunten uit het tekstgedeelte Ἀμήχανον t/m λέγω (tekst 1, regel 175-183) als een gegeven uit tekst 2.

Bekijk het antwoord
  • Beschrijft een juist uitgangspunt van Creon uit tekst 1 en geeft daarop het juiste antwoord (ja of nee) (1p)
  • Geeft een juist gegeven uit tekst 2 dat het gegeven antwoord onderbouwt (1p)

Ja of nee met een juist uitgangspunt uit tekst 1 (bijvoorbeeld: een heerser houdt zich aan zijn eigen goede besluiten en zwijgt niet uit angst; een heerser stelt vrienden of familie niet boven de staat; een heerser neemt de beste adviezen aan). Een juist gegeven uit tekst 2 (bijvoorbeeld: Creon trekt zijn zoon Haemon en zijn nichtje Antigone niet voor; hij zegt dat hij doet wat hijzelf het beste vindt (regel 736/744); hij laat zich door het koor corrigeren (regel 770); hij luistert niet naar Haemon of naar het koor (regel 724-725)). Wanneer het juiste uitgangspunt en het juiste gegeven niet als argument voor het antwoord gelden, mag voor beide juiste beschrijvingen samen slechts 1 punt worden toegekend.

Vraag 30 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Antigone spreekt met Ismene.

Αν. Εἰ ξυμπονήσεις καὶ ξυνεργάσῃ σκόπει. 41
Ισ. Ποῖόν τι κινδύνευμα; Ποῦ γνώμης ποτ᾿ εἶ; 42
Αν. Εἰ τὸν νεκρὸν ξὺν τῇδε κουφιεῖς χερί. 43
Ισ. Ἦ γὰρ νοεῖς θάπτειν σφ᾿, ἀπόρρητον πόλει; 44
Αν. Τὸν γοῦν ἐμόν, καὶ τὸν σόν, ἢν σὺ μὴ θέλῃς, 45
ἀδελφόν· οὐ γὰρ δὴ προδοῦσ᾿ ἁλώσομαι. 46
Ισ. Ὦ σχετλία, Κρέοντος ἀντειρηκότος; 47
Αν. Ἀλλ᾿ οὐδὲν αὐτῷ τῶν ἐμῶν μ᾿ εἴργειν μέτα. 48
Ισ. Οἴμοι· φρόνησον, ὦ κασιγνήτη, πατὴρ 49
ὡς νῷν ἀπεχθὴς δυσκλεής τ᾿ ἀπώλετο 50
πρὸς αὐτοφώρων ἀμπλακημάτων, διπλᾶς 51
ὄψεις ἀράξας αὐτὸς αὐτουργῷ χερί· 52
ἔπειτα μήτηρ καὶ γυνή, διπλοῦν ἔπος, 53
πλεκταῖσιν ἀρτάναισι λωβᾶται βίον· 54
τρίτον δ᾿ ἀδελφὼ δύο μίαν καθ᾿ ἡμέραν 55
αὐτοκτονοῦντε τὼ ταλαιπώρω μόρον 56
κοινὸν κατειργάσαντ᾿ ἐπαλλήλοιν χεροῖν. 57
Νῦν δ᾿ αὖ μόνα δὴ νὼ λελειμμένα σκόπει 58
ὅσῳ κάκιστ᾿ ὀλούμεθ᾿, εἰ νόμου βίᾳ 59
ψῆφον τυράννων ἢ κράτη παρέξιμεν. 60
Ἀλλ᾿ ἐννοεῖν χρὴ τοῦτο μὲν γυναῖχ᾿ ὅτι 61
ἔφυμεν, ὡς πρὸς ἄνδρας οὐ μαχουμένα· 62
ἔπειτα δ᾿ οὕνεκ᾿ ἀρχόμεσθ᾿ ἐκ κρεισσόνων 63
καὶ ταῦτ᾿ ἀκούειν κἄτι τῶνδ᾿ ἀλγίονα. 64
Ἐγὼ μὲν οὖν αἰτοῦσα τοὺς ὑπὸ χθονὸς 65
ξύγγνοιαν ἴσχειν, ὡς βιάζομαι τάδε, 66
τοῖς ἐν τέλει βεβῶσι πείσομαι. Τὸ γὰρ 67
περισσὰ πράσσειν οὐκ ἔχει νοῦν οὐδένα. 68
Αν. Οὔτ᾿ ἂν κελεύσαιμ᾿ οὔτ᾿ ἄν, εἰ θέλοις ἔτι 69
πράσσειν, ἐμοῦ γ᾿ ἂν ἡδέως δρῴης μέτα. 70
Ἀλλ᾿ ἴσθ᾿ ὁποία σοι δοκεῖ, κεῖνον δ᾿ ἐγὼ 71
θάψω. Καλόν μοι τοῦτο ποιούσῃ θανεῖν. 72
Φίλη μετ᾿ αὐτοῦ κείσομαι, φίλου μέτα, 73
ὅσια πανουργήσασ᾿· ἐπεὶ πλείων χρόνος 74
ὃν δεῖ μ᾿ ἀρέσκειν τοῖς κάτω τῶν ἐνθάδε. 75
Ἐκεῖ γὰρ αἰεὶ κείσομαι· σὺ δ᾿ εἰ δοκεῖ 76
τὰ τῶν θεῶν ἔντιμ᾿ ἀτιμάσασ᾿ ἔχε. 77
Ισ. Ἐγὼ μὲν οὐκ ἄτιμα ποιοῦμαι, τὸ δὲ 78
βίᾳ πολιτῶν δρᾶν ἔφυν ἀμήχανος. 79

Aantekeningen
regel 41 ξυνεργάζομαι samenwerken
regel 42 τὸ κινδύνευμα gevaarlijke onderneming
regel 44 ἀπόρρητος verboden
regel 50 νῷν (dativus) ons tweeën; ἀπεχθής gehaat
regel 51 αὐτόφωρος zelf ontdekt; τὸ ἀμπλακήμα fout
regel 52 αὐτουργός eigen
regel 54 πλεκτός gevlochten; ἡ ἀρτάνη strop
regel 56 αὐτοκτονέω elkaar doden
regel 57 ἐπάλληλος elkaar treffend
regel 58 νώ (accusativus) ons tweeën
regel 60 παρέξειμι overtreden
regel 66 ἡ ξύγγνοια vergeving
regel 74 πανουργέω als misdaad uitvoeren

Sophocles, Antigone 41-79

Vraag 1 1 punt

Regel 43 Εἰ t/m χερί
Noteer een regieaanwijzing bij deze regel.

Bekijk het antwoord
  • Antigone laat haar hand zien / steekt haar hand op. (1p)

Vraag 1 in het hele examen

Vraag 11 2 punten

Regel 61-64 Ἀλλ᾿ t/m ἀλγίονα
In het tekstgedeelte Ἀλλ᾿ t/m ἀλγίονα (regel 61-64) heeft Ismene al twee argumenten genoemd waarom Antigone juist niet om haar broer zou moeten begraven.
Noteer in eigen woorden deze twee argumenten.

Bekijk het antwoord
  • Noemt het argument dat vrouwen niet tegen mannen kunnen strijden. (1p)
  • Noemt het argument dat vrouwen worden overheerst (door machtigeren) en hun moeten gehoorzamen. (1p)

Vraag 11 in het hele examen

Vraag 12 1 punt

Regel 74 ὅσια πανουργήσασ᾿
Met deze paradox wordt een thema van de tragedie Antigone samengevat.
Beschrijf in eigen woorden dit thema. Betrek in je antwoord de betekenis van ὅσια πανουργήσασ᾿.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat ὅσια πανουργήσασ᾿ 'heilige zaken als misdaad uitvoerend' betekent, en beschrijft dat wat Antigone haar heilige plicht vindt (haar broer begraven), door Creon als misdaad wordt gezien, omdat het volgens de wetten van de stad een misdaad is. (1p)

Vraag 12 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Tekst 2

Opgavetekst

Tekst 2 Ismene presenteert zichzelf aan Creon als medeplichtige.

Ισ. Δέδρακα τοὔργον, εἴπερ ἥδ᾿ ὁμορροθεῖ, 536
καὶ ξυμμετίσχω καὶ φέρω τῆς αἰτίας. 537
Αν. Ἀλλ᾿ οὐκ ἐάσει τοῦτό γ᾿ ἡ δίκη σ᾿, ἐπεὶ 538
οὔτ᾿ ἠθέλησας οὔτ᾿ ἐγὼ ᾿κοινωσάμην. 539
Ισ. Ἀλλ᾿ ἐν κακοῖς τοῖς σοῖσιν οὐκ αἰσχύνομαι 540
ξύμπλουν ἐμαυτὴν τοῦ πάθους ποιουμένη. 541
Αν. Ὧν τοὔργον Ἅιδης χοἰ κάτω ξυνίστορες· 542
λόγοις δ᾿ ἐγὼ φιλοῦσαν οὐ στέργω φίλην. 543
Ισ. Μήτοι, κασιγνήτη, μ᾿ ἀτιμάσῃς τὸ μὴ οὐ 544
θανεῖν τε σὺν σοὶ τὸν θανόντα θ᾿ ἁγνίσαι. 545
Αν. Μή ᾿μοὶ θάνῃς σὺ κοινά, μηδ᾿ ἃ μὴ ᾿θιγες 546
ποιοῦ σεαυτῆς. Ἀρκέσω θνῄσκουσ᾿ ἐγώ. 547
Ισ. Καὶ τίς βίου μοι σοῦ λελειμμένῃ πόθος; 548
Αν. Κρέοντ᾿ ἐρώτα· τοῦδε γὰρ σὺ κηδεμών. 549
Ισ. Τί ταῦτ᾿ ἀνιᾷς μ᾿ οὐδὲν ὠφελουμένη; 550
Αν. Ἀλγοῦσα μὲν δῆτ᾿, εἰ γελῶ γ᾿, ἐν σοὶ γελῶ. 551
Ισ. Τί δῆτ᾿ ἂν ἀλλὰ νῦν σ᾿ ἔτ᾿ ὠφελοῖμ᾿ ἐγώ; 552
Αν. Σῶσον σεαυτήν. Οὐ φθονῶ σ᾿ ὑπεκφυγεῖν. 553
Ισ. Οἴμοι τάλαινα, κἀμπλάκω τοῦ σοῦ μόρου; 554
Αν. Σὺ μὲν γὰρ εἵλου ζῆν, ἐγὼ δὲ κατθανεῖν. 555
Ισ. Ἀλλ᾿ οὐκ ἐπ᾿ ἀρρήτοις γε τοῖς ἐμοῖς λόγοις. 556
Αν. Καλῶς σὺ μὲν τοῖς, τοῖς δ᾿ ἐγὼ ᾿δόκουν φρονεῖν. 557
Ισ. Καὶ μὴν ἴση νῷν ἐστιν ἡ ᾿ξαμαρτία. 558
Αν. Θάρσει. Σὺ μὲν ζῇς, ἡ δ᾿ ἐμὴ ψυχὴ πάλαι 559
τέθνηκεν, ὥστε τοῖς θανοῦσιν ὠφελεῖν. 560
Κρ. Τὼ παῖδέ φημι τώδε τὴν μὲν ἀρτίως 561
ἄνουν πεφάνθαι, τὴν δ᾿ ἀφ᾿ οὗ τὰ πρῶτ᾿ ἔφυ. 562
Ισ. Οὐ γάρ ποτ᾿, ὦναξ, οὐδ᾿ ὃς ἂν βλάστῃ μένει 563
νοῦς τοῖς κακῶς πράσσουσιν, ἀλλ᾿ ἐξίσταται. 564
Κρ. Σοὶ γοῦν, ὅθ᾿ εἵλου σὺν κακοῖς πράσσειν κακά. 565
Ισ. Τί γὰρ μόνῃ μοι τῆσδ᾿ ἄτερ βιώσιμον; 566
Κρ. Ἀλλ᾿ ἥδε μέντοι – μὴ λέγ᾿· οὐ γὰρ ἔστ᾿ ἔτι. 567
Ισ. Ἀλλὰ κτενεῖς νυμφεῖα τοῦ σαυτοῦ τέκνου; 568
Κρ. Ἀρώσιμοι γὰρ χἀτέρων εἰσὶν γύαι. 569
Ισ. Οὐχ ὥς γ᾿ ἐκείνῳ τῇδέ τ᾿ ἦν ἡρμοσμένα. 570
Κρ. Κακὰς ἐγὼ γυναῖκας υἱέσι στυγῶ. 571
Ισ. Ὦ φίλταθ᾿ Αἷμον, ὥς σ᾿ ἀτιμάζει πατήρ. 572
Κρ. Ἄγαν γε λυπεῖς καὶ σὺ καὶ τὸ σὸν λέχος. 573
Ισ. Ἦ γὰρ στερήσεις τῆσδε τὸν σαυτοῦ γόνον; 574
Κρ. Ἅιδης ὁ παύσων τούσδε τοὺς γάμους ἐμοί. 575
Ισ. Δεδογμέν᾿, ὡς ἔοικε, τήνδε κατθανεῖν. 576
Κρ. Καὶ σοί γε κἀμοί. Μὴ τριβὰς ἔτ᾿, ἀλλά νιν 577
κομίζετ᾿ εἴσω, δμῶες· ἐκ δὲ τοῦδε χρὴ 578
γυναῖκας εἶναι τάσδε μηδ᾿ ἀνειμένας. 579
Φεύγουσι γάρ τοι χοἰ θρασεῖς, ὅταν πέλας 580
ἤδη τὸν Ἅιδην εἰσορῶσι τοῦ βίου. 581

Aantekeningen
regel 536 ὁμορροθέω instemmen
regel 537 ξυμμετίσχω ook deelhebben aan
regel 541 ὁ ξύμπλους metgezel
regel 542 ὁ ξυνίστωρ getuige
regel 544 μήτοι zeker niet
regel 549 ὁ κηδεμών beschermer
regel 554 ἀμπλακίσκω, aoristus ἤμπλακον missen
regel 558 νῷν (dativus) ons tweeën; ἡ ἐξαμαρτία fout
regel 562 ἄνους dwaas
regel 563 βλαστάνω, aoristus ἔβλαστον ontstaan
regel 566 βιώσιμος het leven waard
regel 568 τὰ νυμφεῖα bruid
regel 569 ἀρώσιμος te beploegen

Sophocles, Antigone 536-581

Vraag 20 1 punt

Regel 558 Καὶ t/m ᾿ξαμαρτία
Volgens Aristoteles wordt het verloop van de handeling in een tragedie vaak veroorzaakt door een ἁμαρτία van een of meer van de personages.
Beschrijf in eigen woorden wat volgens jou de ἁμαρτία is die Creon in deze tragedie begaat. Baseer je antwoord op de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.

Bekijk het antwoord
  • Beschrijft een ἁμαρτία van Creon, bijvoorbeeld: hij verbood iemands begrafenis; hij stelde menselijke wetten boven goddelijke; hij luisterde niet naar goede adviezen; hij maakte misbruik van zijn macht. (1p)

De voorbeelden zijn voorbeelden van een goed antwoord. Elke andere juiste ἁμαρτία van Creon telt ook.

Vraag 20 in het hele examen

Vraag 25 2 punten

Regel 577-579 Καὶ t/m ἀνειμένας
Noteer welke personages op dit moment in de orchestra en op het toneel voor het publiek te zien zijn.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de personages die nu zichtbaar zijn: Creon, Antigone, Ismene, de dienaressen en de (Thebaanse) oude mannen / oudsten (van Thebe). (2p)

Vijf juiste antwoorden: 2 punten. Vier juiste antwoorden: 1 punt. Minder dan vier juiste antwoorden: 0 punten. Niet fout rekenen: 'koor (en koorleider)' in plaats van '(Thebaanse) oude mannen / oudsten (van Thebe)'.

Vraag 25 in het hele examen

Vraag 26 1 punt

Regel 577-579 Καὶ t/m ἀνειμένας
Noteer de Griekse benaming voor het onderdeel van het theater waarnaar wordt verwezen met εἴσω (regel 578).

Bekijk het antwoord
  • Noemt σκηνή (skènè, skene): de skene. (1p)

Niet fout rekenen wanneer geantwoord is 'scène'.

Vraag 26 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Afbeelding 1

Opgavetekst

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1 Foto van een uitvoering van de Antigone door studenten in 2021.

Foto van een uitvoering van de Antigone door studenten in 2021. Links zit een man in een donker gewaad naast een vrouw en een meisje in lichte gewaden; achter hen staan twee vrouwen. Rechts op de voorgrond staat een figuur in een wit gewaad, met een brede doek over de ogen en een lange staf, en met een arm uitgestrekt.

Vraag 30 1 punt

Afbeelding 1
De Antigone-uitvoering van afbeelding 1 vond plaats tijdens de corona-pandemie. In een interview vertelt de regisseur over een probleem voor de acterende studenten dat veroorzaakt werd door de corona-pandemie:
Speciale mondkapjes werden ontworpen als onderdeel van de kostuums en de studenten moesten leren om te acteren en bewegen terwijl ze deze mondkapjes droegen.
Acteurs die in de oudheid een tragedie opvoerden, werden voor een vergelijkbaar probleem gesteld als deze studenten.
Noteer waardoor dit probleem bij de acteurs in de oudheid veroorzaakt werd.
Baseer je antwoord op de achtergronden bij de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat de acteurs in de oudheid maskers droegen. (1p)

Vraag 30 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Algemeen

Vraag 34 1 punt

Algemeen
De Antigone van Sophocles behoort in Griekenland ook nu nog tot de populairste klassieke tragedies. Het lezen en opvoeren van de Antigone is echter in de recente geschiedenis tweemaal verboden geweest, namelijk tijdens de periodes van dictatuur (1936-1941 en 1967-1974).
Noteer de verklaring voor zo’n verbod door een dictatuur. Betrek in je antwoord een van de thema’s van de Antigone.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat een verbod moet voorkomen dat het opvoeren van de tragedie het volk ertoe aanzet zich tegen de (besluiten van de) leider(s) te verzetten, of dat mensen wetten van persoonlijke of universele aard boven de wetten van de staat zouden stellen en in opstand zouden komen. (1p)

Vraag 34 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Uit de grotvergelijking: wanneer iemand een gevangene in de grot losgemaakt heeft.

[1] “Οὐκοῦν κἂν εἰ πρὸς αὐτὸ τὸ φῶς ἀναγκάζοι αὐτὸν βλέπειν, ἀλγεῖν τε
[2] ἂν τὰ ὄμματα καὶ φεύγειν ἀποστρεφόμενον πρὸς ἐκεῖνα ἃ δύναται
[3] καθορᾶν, καὶ νομίζειν ταῦτα τῷ ὄντι σαφέστερα τῶν δεικνυμένων;”
[4] “Οὕτως”, ἔφη.
[5] “Εἰ δέ”, ἦν δ᾿ ἐγώ, “ἐντεῦθεν ἕλκοι τις αὐτὸν βίᾳ διὰ τραχείας τῆς
[6] ἀναβάσεως καὶ ἀνάντους, καὶ μὴ ἀνείη πρὶν ἐξελκύσειεν εἰς τὸ τοῦ ἡλίου
[7] φῶς, ἆρα οὐχὶ ὀδυνᾶσθαί τε ἂν καὶ ἀγανακτεῖν ἑλκόμενον, καὶ ἐπειδὴ πρὸς
[8] τὸ φῶς ἔλθοι, αὐγῆς ἂν ἔχοντα τὰ ὄμματα μεστὰ ὁρᾶν οὐδ᾿ ἂν ἓν δύνασθαι
[9] τῶν νῦν λεγομένων ἀληθῶν;”
[10] “Οὐ γὰρ ἄν”, ἔφη, “ ἐξαίφνης γε.”
[11] “Συνηθείας δή, οἶμαι, δέοιτ᾿ ἄν, εἰ μέλλοι τὰ ἄνω ὄψεσθαι. Καὶ πρῶτον
[12] μὲν τὰς σκιὰς ἂν ῥᾷστα καθορῷ, καὶ μετὰ τοῦτο ἐν τοῖς ὕδασι τά τε τῶν
[13] ἀνθρώπων καὶ τὰ τῶν ἄλλων εἴδωλα, ὕστερον δὲ αὐτά· ἐκ δὲ τούτων τὰ ἐν
[14] τῷ οὐρανῷ καὶ αὐτὸν τὸν οὐρανὸν νύκτωρ ἂν ῥᾷον θεάσαιτο, προσβλέπων
[15] τὸ τῶν ἄστρων τε καὶ σελήνης φῶς, ἢ μεθ᾿ ἡμέραν τὸν ἥλιόν τε καὶ τὸ τοῦ
[16] ἡλίου.”
[17] “Πῶς δ᾿ οὔ;”
[18] “Τελευταῖον δή, οἶμαι, τὸν ἥλιον, οὐκ ἐν ὕδασιν οὐδ᾿ ἐν ἀλλοτρίᾳ ἕδρᾳ
[19] φαντάσματα αὐτοῦ, ἀλλ᾿ αὐτὸν καθ᾿ αὑτὸν ἐν τῇ αὑτοῦ χώρᾳ δύναιτ᾿ ἂν
[20] κατιδεῖν καὶ θεάσασθαι οἷός ἐστιν.”
[21] “ Ἀναγκαῖον”, ἔφη.
[22] “Καὶ μετὰ ταῦτ᾿ ἂν ἤδη συλλογίζοιτο περὶ αὐτοῦ ὅτι οὗτος ὁ τάς τε
[23] ὥρας παρέχων καὶ ἐνιαυτοὺς καὶ πάντα ἐπιτροπεύων τὰ ἐν τῷ ὁρωμένῳ
[24] τόπῳ, καὶ ἐκείνων ὧν σφεῖς ἑώρων τρόπον τινὰ πάντων αἴτιος.”
[25] “Δῆλον”, ἔφη, “ ὅτι ἐπὶ ταῦτα ἂν μετ᾿ ἐκεῖνα ἔλθοι.”
[26] “Τί οὖν; Ἀναμιμνῃσκόμενον αὐτὸν τῆς πρώτης οἰκήσεως καὶ τῆς ἐκεῖ
[27] σοφίας καὶ τῶν τότε συνδεσμωτῶν οὐκ ἂν οἴει αὑτὸν μὲν εὐδαιμονίζειν τῆς
[28] μεταβολῆς, τοὺς δὲ ἐλεεῖν;”
[29] “Καὶ μάλα.”
[30] “Τιμαὶ δὲ καὶ ἔπαινοι εἴ τινες αὐτοῖς ἦσαν τότε παρ᾿ ἀλλήλων καὶ γέρα,
[31] τῷ ὀξύτατα καθορῶντι τὰ παριόντα καὶ μνημονεύοντι μάλιστα ὅσα τε
[32] πρότερα αὐτῶν καὶ ὕστερα εἰώθει καὶ ἅμα πορεύεσθαι, καὶ ἐκ τούτων δὴ
[33] δυνατώτατα ἀπομαντευομένῳ τὸ μέλλον ἥξειν, δοκεῖς ἂν αὐτὸν
[34] ἐπιθυμητικῶς αὐτῶν ἔχειν καὶ ζηλοῦν τοὺς παρ᾿ ἐκείνοις τιμωμένους τε καὶ
[35] ἐνδυναστεύοντας, ἢ τὸ τοῦ Ὁμήρου ἂν πεπονθέναι καὶ σφόδρα βούλεσθαι
[36] ‘ἐπάρουρον ἐόντα θητευέμεν ἄλλῳ, ἀνδρὶ παρ᾿ ἀκλήρῳ’ καὶ ὁτιοῦν [ἂν]
[37] πεπονθέναι μᾶλλον ἢ ᾿κεῖνά τε δοξάζειν καὶ ἐκείνως ζῆν;”
[38] “Οὕτως”, ἔφη, “ ἔγωγε οἶμαι, πᾶν μᾶλλον πεπονθέναι ἂν δέξασθαι ἢ
[39] ζῆν ἐκείνως.”
[40] “Καὶ τόδε δὴ ἐννόησον”, ἦν δ᾿ ἐγώ. “Εἰ πάλιν ὁ τοιοῦτος καταβὰς εἰς
[41] τὸν αὐτὸν θᾶκον καθίζοιτο, ἆρ᾿ οὐ σκότους ἂν[α] πλέως σχοίη τοὺς
[42] ὀφθαλμούς, ἐξαίφνης ἥκων ἐκ τοῦ ἡλίου;”
[43] “Καὶ μάλα γ᾿ ”, ἔφη.
[44] “Τὰς δὲ δὴ σκιὰς ἐκείνας πάλιν εἰ δέοι αὐτὸν γνωματεύοντα
[45] διαμιλλᾶσθαι τοῖς ἀεὶ δεσμώταις ἐκείνοις, ἐν ᾧ ἀμβλυώττει, πρὶν
[46] καταστῆναι τὰ ὄμματα, οὗτος δ᾿ ὁ χρόνος μὴ πάνυ ὀλίγος εἴη τῆς
[47] συνηθείας, ἆρ᾿ οὐ γέλωτ᾿ ἂν παράσχοι, καὶ λέγοιτο ἂν περὶ αὐτοῦ ὡς
[48] ἀναβὰς ἄνω διεφθαρμένος ἥκει τὰ ὄμματα, καὶ ὅτι οὐκ ἄξιον οὐδὲ
[49] πειρᾶσθαι ἄνω ἰέναι; Καὶ τὸν ἐπιχειροῦντα λύειν τε καὶ ἀνάγειν, εἴ πως ἐν
[50] ταῖς χερσὶ δύναιντο λαβεῖν καὶ ἀποκτείνειν, ἀποκτεινύναι ἄν;”
[51] “Σφόδρα γ᾿ ”, ἔφη.

Aantekeningen
ἡ ἀνάβασις de weg omhoog (regel 6)
ἀνάντης steil
ἐξέλκω, aoristus ἐξείλκυσα eruit trekken
regel 7 ὀδυνάομαι pijn voelen
regel 27 ὁ συνδεσμώτης medegevangene
regel 33 ἀπομαντεύομαι voorspellen
regel 35 ἐνδυναστεύω heersen
regel 36 ὁ ἐπάρουρος landarbeider
θητεύω + dativus voor loon dienen
ἄκληρος zonder bezit
γνωματεύω onderscheiden (regel 44)
διαμιλλάομαι + dativus wedijveren met (regel 45)
ὁ δεσμώτης gevangene
ἀμβλυώττω slecht zien

Plato, Politeia 515d9-517a7

Vraag 11 1 punt

Regel 49-50 Καὶ τὸν t/m ἄν: Een classicus merkt op dat Plato hier naar een bepaalde historische gebeurtenis verwijst. Noteer deze gebeurtenis. Noteer in je antwoord ook de naam van de persoon naar wie Plato in dat geval verwijst met τὸν ἐπιχειροῦντα λύειν τε καὶ ἀνάγειν (regel 49).

Bekijk het antwoord
  • Noemt de terdoodveroordeling / terechtstelling van Socrates, of het drinken van de gifbeker door Socrates, en noemt de naam Socrates. (1p)

Geen scorepunt wanneer in een overigens juist antwoord de naam Socrates ontbreekt. Niet fout rekenen wanneer alleen is geantwoord 'naar het sterven van Socrates', 'naar het proces tegen Socrates' of 'naar Socrates' gevangenneming'.

Vraag 11 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Tekst 2

Opgavetekst

Tekst 2 Aristophanes vertelt hoe liefde is ontstaan.

[1] Ἦν δὲ διὰ ταῦτα τρία τὰ γένη καὶ τοιαῦτα, ὅτι τὸ μὲν ἄρρεν ἦν τοῦ ἡλίου
[2] τὴν ἀρχὴν ἔκγονον, τὸ δὲ θῆλυ τῆς γῆς, τὸ δὲ ἀμφοτέρων μετέχον τῆς
[3] σελήνης, ὅτι καὶ ἡ σελήνη ἀμφοτέρων μετέχει· περιφερῆ δὲ δὴ ἦν καὶ αὐτὰ
[4] καὶ ἡ πορεία αὐτῶν διὰ τὸ τοῖς γονεῦσιν ὅμοια εἶναι. Ἦν οὖν τὴν ἰσχὺν
[5] δεινὰ καὶ τὴν ῥώμην, καὶ τὰ φρονήματα μεγάλα εἶχον, ἐπεχείρησαν δὲ τοῖς
[6] θεοῖς, καὶ ὃ λέγει Ὅμηρος περὶ Ἐφιάλτου τε καὶ Ὤτου, περὶ ἐκείνων
[7] λέγεται, τὸ εἰς τὸν οὐρανὸν ἀνάβασιν ἐπιχειρεῖν ποιεῖν, ὡς ἐπιθησομένων
[8] τοῖς θεοῖς. Ὁ οὖν Ζεὺς καὶ οἱ ἄλλοι θεοὶ ἐβουλεύοντο ὅτι χρὴ αὐτοὺς
[9] ποιῆσαι, καὶ ἠπόρουν· οὔτε γὰρ ὅπως ἀποκτείναιεν εἶχον καὶ ὥσπερ τοὺς
[10] γίγαντας κεραυνώσαντες τὸ γένος ἀφανίσαιεν – αἱ τιμαὶ γὰρ αὐτοῖς καὶ
[11] ἱερὰ τὰ παρὰ τῶν ἀνθρώπων ἠφανίζετο – οὔτε ὅπως ἐῷεν ἀσελγαίνειν.
[12] Μόγις δὴ ὁ Ζεὺς ἐννοήσας λέγει ὅτι “Δοκῶ μοι”, ἔφη, “ ἔχειν μηχανήν, ὡς
[13] ἂν εἶέν τε ἅνθρωποι καὶ παύσαιντο τῆς ἀκολασίας ἀσθενέστεροι γενόμενοι.
[14] Νῦν μὲν γὰρ αὐτούς”, ἔφη, “διατεμῶ δίχα ἕκαστον, καὶ ἅμα μὲν
[15] ἀσθενέστεροι ἔσονται, ἅμα δὲ χρησιμώτεροι ἡμῖν διὰ τὸ πλείους τὸν
[16] ἀριθμὸν γεγονέναι· καὶ βαδιοῦνται ὀρθοὶ ἐπὶ δυοῖν σκελοῖν. Ἐὰν δ᾿ ἔτι
[17] δοκῶσιν ἀσελγαίνειν καὶ μὴ ᾿θέλωσιν ἡσυχίαν ἄγειν, πάλιν αὖ ”, ἔφη,
[18] “τεμῶ δίχα, ὥστ᾿ ἐφ᾿ ἑνὸς πορεύσονται σκέλους ἀσκωλιάζοντες.” Ταῦτα
[19] εἰπὼν ἔτεμνε τοὺς ἀνθρώπους δίχα, ὥσπερ οἱ τὰ ὄα τέμνοντες καὶ
[20] μέλλοντες ταριχεύειν, ἢ ὥσπερ οἱ τὰ ᾠὰ ταῖς θριξίν· ὅντινα δὲ τέμοι, τὸν
[21] Ἀπόλλω ἐκέλευεν τό τε πρόσωπον μεταστρέφειν καὶ τὸ τοῦ αὐχένος ἥμισυ
[22] πρὸς τὴν τομήν, ἵνα θεώμενος τὴν αὑτοῦ τμῆσιν κοσμιώτερος εἴη ὁ
[23] ἄνθρωπος, καὶ τἆλλα ἰᾶσθαι ἐκέλευεν. Ὁ δὲ τό τε πρόσωπον μετέστρεφε,
[24] καὶ συνέλκων πανταχόθεν τὸ δέρμα ἐπὶ τὴν γαστέρα νῦν καλουμένην,
[25] ὥσπερ τὰ σύσπαστα βαλλάντια, ἓν στόμα ποιῶν ἀπέδει κατὰ μέσην τὴν
[26] γαστέρα, ὃ δὴ τὸν ὀμφαλὸν καλοῦσι. Καὶ τὰς μὲν ἄλλας ῥυτίδας τὰς
[27] πολλὰς ἐξελέαινε καὶ τὰ στήθη διήρθρου, ἔχων τι τοιοῦτον ὄργανον οἷον οἱ
[28] σκυτοτόμοι περὶ τὸν καλάποδα λεαίνοντες τὰς τῶν σκυτῶν ῥυτίδας· ὀλίγας
[29] δὲ κατέλιπε, τὰς περὶ αὐτὴν τὴν γαστέρα καὶ τὸν ὀμφαλόν, μνημεῖον εἶναι
[30] τοῦ παλαιοῦ πάθους. Ἐπειδὴ οὖν ἡ φύσις δίχα ἐτμήθη, ποθοῦν ἕκαστον τὸ
[31] ἥμισυ τὸ αὑτοῦ συνῄει, καὶ περιβάλλοντες τὰς χεῖρας καὶ συμπλεκόμενοι
[32] ἀλλήλοις, ἐπιθυμοῦντες συμφῦναι, ἀπέθνῃσκον ὑπὸ λιμοῦ καὶ τῆς ἄλλης
[33] ἀργίας διὰ τὸ μηδὲν ἐθέλειν χωρὶς ἀλλήλων ποιεῖν. Καὶ ὁπότε τι ἀποθάνοι
[34] τῶν ἡμίσεων, τὸ δὲ λειφθείη, τὸ λειφθὲν ἄλλο ἐζήτει καὶ συνεπλέκετο, εἴτε
[35] γυναικὸς τῆς ὅλης ἐντύχοι ἡμίσει – ὃ δὴ νῦν γυναῖκα καλοῦμεν – εἴτε
[36] ἀνδρός· καὶ οὕτως ἀπώλλυντο. Ἐλεήσας δὲ ὁ Ζεὺς ἄλλην μηχανὴν
[37] πορίζεται, καὶ μετατίθησιν αὐτῶν τὰ αἰδοῖα εἰς τὸ πρόσθεν – τέως γὰρ καὶ
[38] ταῦτα ἐκτὸς εἶχον, καὶ ἐγέννων καὶ ἔτικτον οὐκ εἰς ἀλλήλους ἀλλ᾿ εἰς γῆν,
[39] ὥσπερ οἱ τέττιγες – μετέθηκέ τε οὖν οὕτω αὐτῶν εἰς τὸ πρόσθεν καὶ διὰ
[40] τούτων τὴν γένεσιν ἐν ἀλλήλοις ἐποίησεν, διὰ τοῦ ἄρρενος ἐν τῷ θήλει,
[41] τῶνδε ἕνεκα, ἵνα ἐν τῇ συμπλοκῇ ἅμα μὲν εἰ ἀνὴρ γυναικὶ ἐντύχοι, γεννῷεν
[42] καὶ γίγνοιτο τὸ γένος, ἅμα δ᾿ εἰ καὶ ἄρρην ἄρρενι, πλησμονὴ γοῦν γίγνοιτο
[43] τῆς συνουσίας καὶ διαπαύοιντο καὶ ἐπὶ τὰ ἔργα τρέποιντο καὶ τοῦ ἄλλου
[44] βίου ἐπιμελοῖντο.

Aantekeningen
ἔκγονος + genitivus afstammend van (regel 2)
ἡ ἀνάβασις het opklimmen (regel 7)
κεραυνόω met de bliksem treffen (regel 10)
regel 11 ἀσελγαίνω zich losbandig gedragen
regel 14 διατέμνω doorsnijden
regel 17 ἀσελγαίνω zich losbandig gedragen
regel 18 ἀσκωλιάζω hinkelen
regel 19 τὸ ὄον peerlijsterbes
ἡ τμῆσις splitsing (regel 22)
συνέλκω samentrekken (regel 24)
σύσπαστος met een koord sluitbaar (regel 25)
τὸ βαλλάντιον buidel
ἀποδέω afbinden
ἡ ῥυτίς rimpel (regel 26)
ἐκλεαίνω glad maken (regel 27)
διαρθρόω vormen
ὁ καλάπους leest (regel 28)
λεαίνω glad maken
τὸ σκῦτος stuk leer
ἡ ῥυτίς rimpel
συμπλέκομαι + dativus omarmen (regel 31)
συμφύομαι samengroeien (regel 32)
regel 34 συμπλέκομαι + dativus omarmen
regel 39 ὁ τέττιξ krekel
regel 41 ἡ συμπλοκή omarming
regel 43 διαπαύομαι pauzeren

Plato, Symposium 190a8-191c8

Vraag 15 2 punten

Regel 1-4 Ἦν δὲ t/m εἶναι: Een belangrijk onderdeel van het Bijbelse scheppingsverhaal luidt: God schiep de mens als zijn evenbeeld. Uit dit citaat blijkt zowel een verschil als een overeenkomst tussen het Bijbelse scheppingsverhaal en het verhaal van Aristophanes.
15 Beschrijf in eigen woorden zowel dit verschil als deze overeenkomst.

Bekijk het antwoord
  • Beschrijft het verschil: volgens Aristophanes zijn de mensen (niet door God / een god geschapen, maar) voortgekomen uit de zon, de aarde en de maan / volgens Aristophanes zijn de mensen niet geschapen, maar ontstaan. (1p)
  • Beschrijft de overeenkomst: in beide verhalen lijken de mensen op degene die verantwoordelijk is voor hun ontstaan. (1p)

Niet fout rekenen wanneer als verschil is genoteerd: 'Bij Aristophanes gaat het niet over één god, maar over meer goden/instanties (die verantwoordelijk zijn voor het ontstaan van de mensen).'

Vraag 15 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Tekst 2

Opgavetekst

Tekst 2

Alcibiades begint zijn lofrede.

[1] Σωκράτη δ᾿ ἐγὼ ἐπαινεῖν, ὦ ἄνδρες, οὕτως ἐπιχειρήσω, δι᾿ εἰκόνων. [2] Οὗτος μὲν οὖν ἴσως οἰήσεται ἐπὶ τὰ γελοιότερα, ἔσται δ᾿ ἡ εἰκὼν τοῦ [3] ἀληθοῦς ἕνεκα, οὐ τοῦ γελοίου. Φημὶ γὰρ δὴ ὁμοιότατον αὐτὸν εἶναι τοῖς [4] σιληνοῖς τούτοις τοῖς ἐν τοῖς ἑρμογλυφείοις καθημένοις, οὕστινας [5] ἐργάζονται οἱ δημιουργοὶ σύριγγας ἢ αὐλοὺς ἔχοντας, οἳ διχάδε διοιχθέντες [6] φαίνονται ἔνδοθεν ἀγάλματα ἔχοντες θεῶν. Καὶ φημὶ αὖ ἐοικέναι αὐτὸν τῷ [7] σατύρῳ τῷ Μαρσύᾳ. Ὅτι μὲν οὖν τό γε εἶδος ὅμοιος εἶ τούτοις, ὦ [8] Σώκρατες, οὐδ᾿ αὐτὸς ἄν που ἀμφισβητήσαις· ὡς δὲ καὶ τἆλλα ἔοικας, μετὰ [9] τοῦτο ἄκουε. Ὑβριστὴς εἶ· ἢ οὔ; Ἐὰν γὰρ μὴ ὁμολογῇς, μάρτυρας [10] παρέξομαι. Ἀλλ᾿ οὐκ αὐλητής; Πολύ γε θαυμασιώτερος ἐκείνου. Ὁ μέν γε [11] δι᾿ ὀργάνων ἐκήλει τοὺς ἀνθρώπους τῇ ἀπὸ τοῦ στόματος δυνάμει, καὶ ἔτι [12] νυνὶ ὃς ἂν τὰ ἐκείνου αὐλῇ – ἃ γὰρ Ὄλυμπος ηὔλει, Μαρσύου λέγω, [13] τούτου διδάξαντος – τὰ οὖν ἐκείνου ἐάντε ἀγαθὸς αὐλητὴς αὐλῇ ἐάντε [14] φαύλη αὐλητρίς, μόνα κατέχεσθαι ποιεῖ καὶ δηλοῖ τοὺς τῶν θεῶν τε καὶ [15] τελετῶν δεομένους διὰ τὸ θεῖα εἶναι. Σὺ δ᾿ ἐκείνου τοσοῦτον μόνον [16] διαφέρεις, ὅτι ἄνευ ὀργάνων ψιλοῖς λόγοις ταὐτὸν τοῦτο ποιεῖς. Ἡμεῖς [17] γοῦν ὅταν μέν του ἄλλου ἀκούωμεν λέγοντος καὶ πάνυ ἀγαθοῦ ῥήτορος [18] ἄλλους λόγους, οὐδὲν μέλει ὡς ἔπος εἰπεῖν οὐδενί· ἐπειδὰν δὲ σοῦ τις [19] ἀκούῃ ἢ τῶν σῶν λόγων ἄλλου λέγοντος, κἂν πάνυ φαῦλος ᾖ ὁ λέγων, [20] ἐάντε γυνὴ ἀκούῃ ἐάντε ἀνὴρ ἐάντε μειράκιον, ἐκπεπληγμένοι ἐσμὲν καὶ [21] κατεχόμεθα. Ἐγὼ γοῦν, ὦ ἄνδρες, εἰ μὴ ἔμελλον κομιδῇ δόξειν μεθύειν, [22] εἶπον ὀμόσας ἂν ὑμῖν οἷα δὴ πέπονθα αὐτὸς ὑπὸ τῶν τούτου λόγων καὶ [23] πάσχω ἔτι καὶ νυνί. Ὅταν γὰρ ἀκούω, πολύ μοι μᾶλλον ἢ τῶν [24] κορυβαντιώντων ἥ τε καρδία πηδᾷ καὶ δάκρυα ἐκχεῖται ὑπὸ τῶν λόγων τῶν [25] τούτου, ὁρῶ δὲ καὶ ἄλλους παμπόλλους τὰ αὐτὰ πάσχοντας· Περικλέους δὲ [26] ἀκούων καὶ ἄλλων ἀγαθῶν ῥητόρων εὖ μὲν ἡγούμην λέγειν, τοιοῦτον δ᾿ [27] οὐδὲν ἔπασχον, οὐδ᾿ ἐτεθορύβητό μου ἡ ψυχὴ οὐδ᾿ ἠγανάκτει ὡς [28] ἀνδραποδωδῶς διακειμένου, ἀλλ᾿ ὑπὸ τουτουῒ τοῦ Μαρσύου πολλάκις δὴ [29] οὕτω διετέθην ὥστε μοι δόξαι μὴ βιωτὸν εἶναι ἔχοντι ὡς ἔχω. Καὶ ταῦτα, ὦ [30] Σώκρατες, οὐκ ἐρεῖς ὡς οὐκ ἀληθῆ. Καὶ ἔτι γε νῦν σύνοιδ᾿ ἐμαυτῷ ὅτι εἰ [31] ἐθέλοιμι παρέχειν τὰ ὦτα, οὐκ ἂν καρτερήσαιμι ἀλλὰ ταὐτὰ ἂν πάσχοιμι. [32] Ἀναγκάζει γάρ με ὁμολογεῖν ὅτι πολλοῦ ἐνδεὴς ὢν αὐτὸς ἔτι ἐμαυτοῦ μὲν [33] ἀμελῶ, τὰ δ᾿ Ἀθηναίων πράττω. Βίᾳ οὖν ὥσπερ ἀπὸ τῶν Σειρήνων [34] ἐπισχόμενος τὰ ὦτα οἴχομαι φεύγων, ἵνα μὴ αὐτοῦ καθήμενος παρὰ τούτῳ [35] καταγηράσω. Πέπονθα δὲ πρὸς τοῦτον μόνον ἀνθρώπων, ὃ οὐκ ἄν τις [36] οἴοιτο ἐν ἐμοὶ ἐνεῖναι, τὸ αἰσχύνεσθαι ὁντινοῦν· ἐγὼ δὲ τοῦτον μόνον [37] αἰσχύνομαι. Σύνοιδα γὰρ ἐμαυτῷ ἀντιλέγειν μὲν οὐ δυναμένῳ ὡς οὐ δεῖ [38] ποιεῖν ἃ οὗτος κελεύει, ἐπειδὰν δὲ ἀπέλθω, ἡττημένῳ τῆς τιμῆς τῆς ὑπὸ [39] τῶν πολλῶν. Δραπετεύω οὖν αὐτὸν καὶ φεύγω, καὶ ὅταν ἴδω, αἰσχύνομαι τὰ [40] ὡμολογημένα.

Aantekeningen
ὁ σιληνός: silenenbeeldje (regel 4)
τὸ ἑρμογλυφεῖον: beeldhouwatelier
διχάδε: naar twee kanten (regel 5)
διοίγω: openen
ὁ σάτυρος: sater (regel 7)
αὐλέω: fluit spelen (regel 12)
αὐλέω: fluit spelen (regel 13)
ἡ αὐλητρίς: fluitspeelster (regel 14)
κορυβαντιάω: corybantische dansen uitvoeren (regel 24)
ἀνδραποδώδης: slaafs (regel 28)
καταγηράω: oud worden (regel 35)
δραπετεύω + accusativus: weglopen van (regel 39)

Plato, Symposium 215a4-216b6

Vraag 11 2 punten

Regel 1 Σωκράτη ἐπαινεῖν. Het onderwerp van de lofrede van Alcibiades wijkt af van het onderwerp waarover de vorige sprekers een lofrede hebben gehouden.
a) Noteer het onderwerp van de lofredes van de vorige sprekers. Baseer je antwoord op de achtergronden bij de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.
b) Leg uit dat Alcibiades in het vervolg van zijn lofrede (niet in dit examen afgedrukt) inhoudelijk wel aansluit bij het onderwerp van de lofredes van de vorige sprekers. Gebruik in je antwoord bij voorkeur niet meer dan 10 woorden.

Bekijk het antwoord
  • a: Noemt Eros of de liefde. (1p)
  • b: Noemt dat Alcibiades vertelt over zijn liefde(sgevoelens) voor Socrates, of dat hij verliefd was (geweest) op Socrates. (1p)

Of woorden van overeenkomstige strekking.

Vraag 11 in het hele examen

Vraag 17 1 punt

Regel 19 τῶν t/m λέγοντος. Verdedig de stelling dat Plato met deze woorden naar zichzelf verwijst. Baseer je antwoord op de achtergronden bij de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat Plato in zijn werken de woorden van Socrates opschrijft, of dat hij in zijn (vroege) werken het gedachtegoed van Socrates vertolkt, of dat hij in zijn dialogen Socrates aan het woord laat als gespreksleider of hoofdpersoon. (1p)

Of woorden van overeenkomstige strekking.

Vraag 17 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Gewoonten bij de Babyloniërs.

[1] Bij hen bestaan deze gewoonten: ὁ μὲν σοφώτατος ὅδε κατὰ γνώμην τὴν
[2] ἡμετέρην, τῷ καὶ Ἰλλυριῶν Ἐνετοὺς πυνθάνομαι χρᾶσθαι. Κατὰ κώμας
[3] ἑκάστας ἅπαξ τοῦ ἔτεος ἑκάστου ἐποιέετο τάδε. Ὡς ἂν αἱ παρθένοι
[4] γινοίατο γάμων ὡραῖαι, ταύτας ὅκως συναγάγοιεν πάσας, ἐς ἓν χωρίον
[5] ἐσάγεσκον ἁλέας, πέριξ δὲ αὐτὰς ἵστατο ὅμιλος ἀνδρῶν. Ἀνιστὰς δὲ κατὰ
[6] μίαν ἑκάστην κῆρυξ πωλέεσκε, πρῶτα μὲν τὴν εὐειδεστάτην ἐκ πασέων,
[7] μετὰ δέ, ὅκως αὕτη εὑροῦσα πολλὸν χρυσίον πρηθείη, ἄλλην ἀνεκήρυσσε
[8] ἣ μετ᾿ ἐκείνην ἔσκε εὐειδεστάτη. Ἐπωλέοντο δὲ ἐπὶ συνοικήσι. Ὅσοι μὲν
[9] δὴ ἔσκον εὐδαίμονες τῶν Βαβυλωνίων ἐπίγαμοι, ὑπερβάλλοντες ἀλλήλους
[10] ἐξωνέοντο τὰς καλλιστευούσας· ὅσοι δὲ τοῦ δήμου ἔσκον ἐπίγαμοι, οὗτοι
[11] δὲ εἴδεος μὲν οὐδὲν ἐδέοντο χρηστοῦ, οἱ δ᾿ ἂν χρήματά τε καὶ αἰσχίονας
[12] παρθένους ἐλάμβανον. Ὡς γὰρ δὴ διεξέλθοι ὁ κῆρυξ πωλέων τὰς
[13] εὐειδεστάτας τῶν παρθένων, ἀνίστη ἂν τὴν ἀμορφεστάτην ἢ εἴ τις αὐτέων
[14] ἔμπηρος ἦν, καὶ ταύτην ἀνεκήρυσσε, ὅστις θέλοι ἐλάχιστον χρυσίον λαβὼν
[15] συνοικέειν αὐτῇ, ἐς ὃ τῷ τὸ ἐλάχιστον ὑπισταμένῳ προσέκειτο· τὸ δὲ ἂν
[16] χρυσίον ἐγίνετο ἀπὸ τῶν εὐειδέων παρθένων, καὶ οὕτως αἱ εὔμορφοι τὰς
[17] ἀμόρφους καὶ ἐμπήρους ἐξεδίδοσαν.
(In het hier weggelaten gedeelte beschrijft Herodotus nog enkele gewoonten.)
[18] Ὁ δὲ δὴ αἴσχιστος τῶν νόμων ἐστὶ τοῖσι Βαβυλωνίοισι ὅδε. Δεῖ πᾶσαν
[19] γυναῖκα ἐπιχωρίην ἱζομένην ἐς ἱρὸν Ἀφροδίτης ἅπαξ ἐν τῇ ζόῃ μειχθῆναι
[20] ἀνδρὶ ξείνῳ. Πολλαὶ δὲ καὶ οὐκ ἀξιεύμεναι ἀναμίσγεσθαι τῇσι ἄλλῃσι οἷα
[21] πλούτῳ ὑπερφρονέουσαι, ἐπὶ ζευγέων ἐν καμάρῃσι ἐλάσασαι πρὸς τὸ ἱρὸν
[22] ἑστᾶσι, θεραπηίη δέ σφι ὄπισθε ἕπεται πολλή. Αἱ δὲ πλεῦνες ποιεῦσι ὧδε·
[23] ἐν τεμένεϊ Ἀφροδίτης κατέαται στέφανον περὶ τῇσι κεφαλῇσι ἔχουσαι
[24] θώμιγγος πολλαὶ γυναῖκες· αἱ μὲν γὰρ προσέρχονται, αἱ δὲ ἀπέρχονται.
[25] Σχοινοτενέες δὲ διέξοδοι πάντα τρόπον ὁδῶν ἔχουσι διὰ τῶν γυναικῶν,
[26] δι᾿ ὧν οἱ ξεῖνοι διεξιόντες ἐκλέγονται. Ἔνθα ἐπεὰν ἵζηται γυνή, οὐ
[27] πρότερον ἀπαλλάσσεται ἐς τὰ οἰκία ἤ τίς οἱ ξείνων ἀργύριον ἐμβαλὼν
[28] ἐς τὰ γούνατα μειχθῇ ἔξω τοῦ ἱροῦ.
Aantekeningen
ὡραῖος + genitivus: op de juiste leeftijd voor (regel 4)
ἀνακηρύσσω: in veiling brengen (regel 7)
ἡ συνοίκησις: huwelijk (regel 8)
ἐπίγαμος: huwbaar (regel 9)
ἐξωνέομαι: kopen (regel 10)
ἄμορφος: lelijk (regel 13)
ἔμπηρος: kreupel (regel 14)
εὔμορφος: mooi (regel 16)
ἀναμίσγομαι + dativus: zich mengen onder (regel 20)
ὑπερφρονέω: hoogmoedig zijn (regel 21)
τὸ ζεῦγος: wagen
ἡ καμάρη: huifwagen
ἡ θεραπηίη: groep bedienden (regel 22)
ἡ θῶμιγξ, -ιγγος: touw (regel 24)
σχοινοτενής: lijnrecht (regel 25)

Herodotus, Historiën 1.196 en 199

Vraag 1 1 punt

Leg uit dat de inhoud van tekst 1 past in de traditie van Herodotus’ voorgangers, de logografen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat Herodotus’ voorgangers verhandelingen schreven op het gebied van (onder andere) etnografie, of: dat zij (onder andere) schreven over (gewoonten van) andere volkeren, net als Herodotus in tekst 1. (1p)

Of woorden van overeenkomstige strekking.

Vraag 1 in het hele examen

Bron 4

Tempelprostitutie is een vorm van prostitutie waarbij een vrouw zich in een tempel ter beschikking stelt voor seks tegen betaling, als heilige dienstplicht aan een godin of god. Deze ‘heilige prostitutie’ kwam vooral voor in de Oudheid. Hiervoor waren tempelprostituees beschikbaar. Voor de familie van de meisjes was het een eer om een van hun dochters in de tempel te hebben werken.

https://nl.wikipedia.org/wiki/Tempelprostitutie, bekeken op 13 oktober 2021, ingekort

Vraag 10 2 punten

De gewoonte die Herodotus beschrijft in de regels 18-28 (Ὁ t/m ἱροῦ) lijkt op het verschijnsel tempelprostitutie zoals beschreven op Wikipedia (zie de bron), maar is niet hetzelfde.
Noteer in eigen woorden twee verschillen. Ga bij beide verschillen in op zowel de gewoonte bij de Babyloniërs als het verschijnsel tempelprostitutie zoals beschreven op Wikipedia. Laat buiten beschouwing dat het bij de Babyloniërs om een specifieke godin gaat en de beschrijving op Wikipedia algemeen bedoeld is.

Bekijk het antwoord
  • Noemt twee verschillen tussen de gewoonte bij de Babyloniërs en het verschijnsel tempelprostitutie, en gaat bij beide verschillen in op beide kanten. Per juist verschil 1 punt. (2p)

Twee van de volgende verschillen zijn juist; per juist verschil 1 punt, maximaal 2. (1) Bij tempelprostitutie zijn er speciale prostituees beschikbaar; bij de Babyloniërs moeten alle vrouwen zich beschikbaar stellen. (2) Bij tempelprostitutie is een vrouw voor langere tijd betrokken, het betreft een arbeidsbetrekking; bij de Babyloniërs stelt een vrouw zich één keer in haar leven beschikbaar, een eenmalige actie. (3) Bij tempelprostitutie stelt een vrouw zich in een tempel ter beschikking; bij de Babyloniërs gebeurt dat buiten de tempel, op het tempelterrein. Ook goed, als verschil: (a) bij tempelprostitutie geldt het als een eer om tempelprostituee te zijn, bij de Babyloniërs is het een plicht; (b) bij tempelprostitutie betreft het meisjes of jonge vrouwen, bij de Babyloniërs kunnen het ook oudere vrouwen zijn; (c) bij tempelprostitutie vindt de seks plaats in de tempel of het heiligdom, bij de Babyloniërs buiten het heiligdom; (d) bij tempelprostitutie wordt de vrouw ervoor betaald, bij de Babyloniërs is het betaalde geld bestemd voor de godin; of: bij tempelprostitutie is het betaalde geld bestemd voor de godheid, bij de Babyloniërs krijgt de vrouw het geld. Of woorden van overeenkomstige strekking.

Vraag 10 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Tekst 2

Opgavetekst

Tekst 2 Helena en Alexander in Egypte.

[1] Ἔλεγον δέ μοι οἱ ἱρέες ἱστορέοντι τὰ περὶ Ἑλένην γενέσθαι ὧδε·
[2] Ἀλέξανδρον ἁρπάσαντα Ἑλένην ἐκ Σπάρτης ἀποπλέειν ἐς τὴν ἑωυτοῦ· καί
[3] μιν, ὡς ἐγένετο ἐν τῷ Αἰγαίῳ, ἐξῶσται ἄνεμοι ἐκβάλλουσι ἐς τὸ Αἰγύπτιον
[4] πέλαγος, ἐνθεῦτεν δέ (οὐ γὰρ ἀνίει τὰ πνεύματα) ἀπικνέεται ἐς Αἴγυπτον
[5] καὶ Αἰγύπτου ἐς τὸ νῦν Κανωβικὸν καλεύμενον στόμα τοῦ Νείλου καὶ ἐς
[6] Ταριχείας. Ἦν δὲ ἐπὶ τῆς ἠιόνος, τὸ καὶ νῦν ἐστι, Ἡρακλέος ἱρόν, ἐς τὸ ἢν
[7] καταφυγὼν οἰκέτης ὅτευ ὦν ἀνθρώπων ἐπιβάληται στίγματα ἱρά, ἑωυτὸν
[8] διδοὺς τῷ θεῷ, οὐκ ἔξεστι τούτου ἅψασθαι. Ὁ νόμος οὗτος διατελέει ἐὼν
[9] ὅμοιος τὸ μέχρι ἐμεῦ ἀπ᾿ ἀρχῆς. Τοῦ ὦν δὴ Ἀλεξάνδρου ἀπιστέαται
[10] θεράποντες πυθόμενοι τὸν περὶ τὸ ἱρὸν ἔχοντα νόμον, ἱκέται δὲ ἱζόμενοι
[11] τοῦ θεοῦ κατηγόρεον τοῦ Ἀλεξάνδρου, βουλόμενοι βλάπτειν αὐτόν, πάντα
[12] λόγον ἐξηγεύμενοι ὡς εἶχε περὶ τὴν Ἑλένην τε καὶ τὴν ἐς Μενέλεων
[13] ἀδικίην· κατηγόρεον δὲ ταῦτα πρός τε τοὺς ἱρέας καὶ τὸν τοῦ στόματος
[14] τούτου φύλακον, τῷ οὔνομα ἦν Θῶνις. Ἀκούσας δὲ τούτων ὁ Θῶνις πέμπει
[15] τὴν ταχίστην ἐς Μέμφιν παρὰ Πρωτέα ἀγγελίην λέγουσαν τάδε· “ Ἥκει
[16] ξεῖνος, γένος μὲν Τευκρός, ἔργον δὲ ἀνόσιον ἐν τῇ Ἑλλάδι ἐξεργασμένος·
[17] ξείνου γὰρ τοῦ ἑωυτοῦ ἐξαπατήσας τὴν γυναῖκα αὐτήν τε ταύτην ἄγων ἥκει
[18] καὶ πολλὰ κάρτα χρήματα, ὑπὸ ἀνέμων ἐς γῆν τὴν σὴν ἀπενειχθείς· κότερα
[19] δῆτα τοῦτον ἐῶμεν ἀσινέα ἐκπλέειν ἢ ἀπελώμεθα τὰ ἔχων ἦλθε;”
[20] Ἀντιπέμπει πρὸς ταῦτα ὁ Πρωτεὺς λέγων τάδε· “ Ἄνδρα τοῦτον, ὅστις κοτέ
[21] ἐστὶ ὁ ἀνόσια ἐξεργασμένος ξεῖνον τὸν ἑωυτοῦ, συλλαβόντες ἀπάγετε
[22] παρ᾿ ἐμέ, ἵνα εἰδέω τί κοτε καὶ λέξει.” Ἀκούσας δὲ ταῦτα ὁ Θῶνις
[23] συλλαμβάνει τὸν Ἀλέξανδρον καὶ τὰς νέας αὐτοῦ κατίσχει, μετὰ δὲ αὐτόν
[24] τε τοῦτον ἀνήγαγε ἐς Μέμφιν καὶ τὴν Ἑλένην τε καὶ τὰ χρήματα, πρὸς δὲ
[25] καὶ τοὺς ἱκέτας. Ἀνακομισθέντων δὲ πάντων εἰρώτα τὸν Ἀλέξανδρον ὁ
[26] Πρωτεὺς τίς εἴη καὶ ὁκόθεν πλέοι. Ὁ δέ οἱ καὶ τὸ γένος κατέλεξε καὶ τῆς
[27] πάτρης εἶπε τὸ οὔνομα καὶ δὴ καὶ τὸν πλόον ἀπηγήσατο ὁκόθεν πλέοι.
[28] Μετὰ δὲ ὁ Πρωτεὺς εἰρώτα αὐτὸν ὁκόθεν τὴν Ἑλένην λάβοι· πλανωμένου
[29] δὲ τοῦ Ἀλεξάνδρου ἐν τῷ λόγῳ καὶ οὐ λέγοντος τὴν ἀληθείην ἤλεγχον οἱ
[30] γενόμενοι ἱκέται ἐξηγεύμενοι πάντα λόγον τοῦ ἀδικήματος. Τέλος δὲ δή
[31] σφι λόγον τόνδε ἐκφαίνει ὁ Πρωτεύς, λέγων ὅτι “ Ἐγὼ εἰ μὴ περὶ πολλοῦ
[32] ἡγεύμην μηδένα ξείνων κτείνειν, ὅσοι ὑπ᾿ ἀνέμων ἤδη ἀπολαμφθέντες
[33] ἦλθον ἐς χώρην τὴν ἐμήν, ἐγὼ ἄν σε ὑπὲρ τοῦ Ἕλληνος ἐτεισάμην, ὅς, ὦ
[34] κάκιστε ἀνδρῶν, ξεινίων τυχὼν ἔργον ἀνοσιώτατον ἐργάσαο· παρὰ τοῦ
[35] σεωυτοῦ ξείνου τὴν γυναῖκα ἦλθες· καὶ μάλα ταῦτά τοι οὐκ ἤρκεσε, ἀλλ᾿
[36] ἀναπτερώσας αὐτὴν οἴχεαι ἔχων [ἐκκλέψας]. Καὶ οὐδὲ ταῦτά τοι μοῦνα
[37] ἤρκεσε, ἀλλὰ καὶ τὰ οἰκία τοῦ ξείνου κεραΐσας ἥκεις. Νῦν ὦν ἐπειδὴ περὶ
[38] πολλοῦ ἥγημαι μὴ ξεινοκτονέειν, γυναῖκα μὲν ταύτην καὶ τὰ χρήματα οὔ
[39] τοι προήσω ἀπάγεσθαι, ἀλλ᾿ αὐτὰ ἐγὼ τῷ Ἕλληνι ξείνῳ φυλάξω, ἐς ὃ ἂν
[40] αὐτὸς ἐλθὼν ἐκεῖνος ἀπαγαγέσθαι ἐθέλῃ· αὐτὸν δέ σε καὶ τοὺς σοὺς
[41] συμπλόους τριῶν ἡμερέων προαγορεύω ἐκ τῆς ἐμῆς γῆς ἐς ἄλλην τινὰ
[42] μετορμίζεσθαι, εἰ δὲ μή, ἅτε πολεμίους περιέψεσθαι.”
Aantekeningen
ἐξώστης: uit de koers brengend (regel 3)
τὸ στίγμα: merkteken (regel 7)
ἀντιπέμπω: als antwoord sturen (regel 20)
ἀνακομίζω: brengen (regel 25)
ἀναπτερόω: het hoofd op hol brengen (regel 36)
κεραΐζω: plunderen (regel 37)
ξεινοκτονέω: vreemdelingen doden (regel 38)
ἐς ὅ: totdat (regel 39)
ὁ σύμπλοος: reisgenoot (regel 41)
μετορμίζομαι: wegvaren (regel 42)

Herodotus, Historiën, 2.113-115

Vraag 14 2 punten

Regel 13 τοὺς ἱρέας
Beargumenteer of dit dezelfde personen zijn als οἱ ἱρέες in regel 1. Baseer je antwoord op het voorafgaande (vanaf regel 1 Ἔλεγον). Ga in je antwoord in op zowel de ene groep als de andere groep.

Bekijk het antwoord
  • Beargumenteert dat het niet dezelfde personen zijn, en gaat in op beide groepen. Een van de twee volgende redeneringen is volledig goed: (a) in regel 13 zijn het personen uit de tijd van Alexander en Helena, en in regel 1 zijn het personen uit Herodotus’ tijd; (b) in regel 13 horen ze bij de tempel van Heracles, en in regel 1 horen ze bij een andere tempel of godheid, zoals de tempel van de vreemde Aphrodite of het tempelterrein van Proteus. (2p)

Of woorden van overeenkomstige strekking.

Vraag 14 in het hele examen

Vraag 22 1 punt

Regel 40 αὐτὸς ἐλθὼν ἐκεῖνος
Dit is inderdaad gebeurd, zo vertelt Herodotus in het vervolg van tekst 2 (niet in dit examen afgedrukt). Degene die hier wordt aangeduid met ἐκεῖνος heeft zich toen schuldig gemaakt aan een goddeloze daad.
Beschrijf deze daad.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat Menelaus kinderen heeft gedood of geofferd, om gunstig weer te krijgen. (1p)

Of woorden van overeenkomstige strekking.

Vraag 22 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Gyges reageert op het voorstel van Candaules.

[1] Ὁ δὲ μέγα ἀμβώσας εἶπε· “Δέσποτα, τίνα λέγεις λόγον οὐκ ὑγιέα, κελεύων
[2] με δέσποιναν τὴν ἐμὴν θεήσασθαι γυμνήν; Ἅμα δὲ κιθῶνι ἐκδυομένῳ
[3] συνεκδύεται καὶ τὴν αἰδῶ γυνή. Πάλαι δὲ τὰ καλὰ ἀνθρώποισι ἐξεύρηται,
[4] ἐκ τῶν μανθάνειν δεῖ· ἐν τοῖσι ἓν τόδε ἐστί, σκοπέειν τινὰ τὰ ἑωυτοῦ. Ἐγὼ
[5] δὲ πείθομαι ἐκείνην εἶναι πασέων γυναικῶν καλλίστην, καὶ σεο δέομαι μὴ
[6] δέεσθαι ἀνόμων.” Ὁ μὲν δὴ λέγων τοιαῦτα ἀπεμάχετο, ἀρρωδέων μή τί οἱ
[7] ἐξ αὐτῶν γένηται κακόν. Ὁ δ᾿ ἀμείβετο τοισίδε· “Θάρσει, Γύγη, καὶ μὴ
[8] φοβεῦ μήτε ἐμέ, ὥς σεο πειρώμενος λέγω λόγον τόνδε, μήτε γυναῖκα τὴν
[9] ἐμήν, μή τί τοι ἐξ αὐτῆς γένηται βλάβος· ἀρχὴν γὰρ ἐγὼ μηχανήσομαι οὕτω
[10] ὥστε μηδὲ μαθεῖν μιν ὀφθεῖσαν ὑπὸ σεῦ. Ἐγὼ γάρ σε ἐς τὸ οἴκημα ἐν τῷ
[11] κοιμώμεθα ὄπισθε τῆς ἀνοιγομένης θύρης στήσω· μετὰ δ᾿ ἐμὲ ἐσελθόντα
[12] παρέσται καὶ ἡ γυνὴ ἡ ἐμὴ ἐς κοῖτον. Κεῖται δὲ ἀγχοῦ τῆς ἐσόδου θρόνος·
[13] ἐπὶ τοῦτον τῶν ἱματίων κατὰ ἓν ἕκαστον ἐκδύνουσα θήσει καὶ κατ᾿ ἡσυχίην
[14] πολλὴν παρέξει τοι θεήσασθαι. Ἐπεὰν δὲ ἀπὸ τοῦ θρόνου στίχῃ ἐπὶ τὴν
[15] εὐνὴν κατὰ νώτου τε αὐτῆς γένῃ, σοὶ μελέτω τὸ ἐνθεῦτεν ὅκως μή σε
[16] ὄψεται ἰόντα διὰ θυρέων.” Ὁ μὲν δὴ ὡς οὐκ ἐδύνατο διαφυγεῖν, ἦν ἕτοιμος·
[17] ὁ δὲ Κανδαύλης, ἐπεὶ ἐδόκεε ὥρη τῆς κοίτης εἶναι, ἤγαγε τὸν Γύγεα ἐς τὸ
[18] οἴκημα, καὶ μετὰ ταῦτα αὐτίκα παρῆν καὶ ἡ γυνή· ἐσελθοῦσαν δὲ καὶ
[19] τιθεῖσαν τὰ εἵματα ἐθηεῖτο ὁ Γύγης. Ὡς δὲ κατὰ νώτου ἐγένετο ἰούσης τῆς
[20] γυναικὸς ἐς τὴν κοίτην, ὑπεκδὺς ἐχώρεε ἔξω. Καὶ ἡ γυνὴ ἐπορᾷ μιν
[21] ἐξιόντα. Μαθοῦσα δὲ τὸ ποιηθὲν ἐκ τοῦ ἀνδρὸς οὔτε ἀνέβωσε αἰσχυνθεῖσα
[22] οὔτε ἔδοξε μαθεῖν, ἐν νόῳ ἔχουσα τείσασθαι τὸν Κανδαύλεα·
[23] παρὰ γὰρ τοῖσι Λυδοῖσι, σχεδὸν δὲ καὶ παρὰ τοῖσι ἄλλοισι βαρβάροισι, καὶ
[24] ἄνδρα ὀφθῆναι γυμνὸν ἐς αἰσχύνην μεγάλην φέρει. Τότε μὲν δὴ οὕτως
[25] οὐδὲν δηλώσασα ἡσυχίην εἶχε· ὡς δὲ ἡμέρη τάχιστα ἐγεγόνεε, τῶν
[26] οἰκετέων τοὺς μάλιστα ὥρα πιστοὺς ἐόντας ἑωυτῇ, ἑτοίμους ποιησαμένη
[27] ἐκάλεε τὸν Γύγεα. Ὁ δὲ οὐδὲν δοκέων αὐτὴν τῶν πρηχθέντων ἐπίστασθαι
[28] ἦλθε καλεόμενος· ἐώθεε γὰρ καὶ πρόσθε, ὅκως ἡ βασίλεια καλέοι, φοιτᾶν.
[29] Ὡς δὲ ὁ Γύγης ἀπίκετο, ἔλεγε ἡ γυνὴ τάδε· “Νῦν τοι δυῶν ὁδῶν
[30] παρεουσέων, Γύγη, δίδωμι αἵρεσιν, ὁκοτέρην βούλεαι τραπέσθαι· ἢ γὰρ
[31] Κανδαύλεα ἀποκτείνας ἐμέ τε καὶ τὴν βασιληίην ἔχε τὴν Λυδῶν, ἢ αὐτόν
[32] σε αὐτίκα οὕτω ἀποθνῄσκειν δεῖ, ὡς ἂν μὴ πάντα πειθόμενος Κανδαύλῃ
[33] τοῦ λοιποῦ ἴδῃς τὰ μή σε δεῖ. Ἀλλ᾿ ἤτοι κεῖνόν γε τὸν ταῦτα βουλεύσαντα
[34] δεῖ ἀπόλλυσθαι ἢ σὲ τὸν ἐμὲ γυμνὴν θεησάμενον καὶ ποιήσαντα οὐ
[35] νομιζόμενα.” Ὁ δὲ Γύγης τέως μὲν ἀπεθώμαζε τὰ λεγόμενα, μετὰ δὲ
[36] ἱκέτευε μή μιν ἀναγκαίῃ ἐνδέειν διακρῖναι τοιαύτην αἵρεσιν. Οὐκ ὦν δὴ
[37] ἔπειθε, ἀλλ᾿ ὥρα ἀναγκαίην ἀληθέως προκειμένην ἢ τὸν δεσπότεα
[38] ἀπολλύναι ἢ αὐτὸν ὑπ᾿ ἄλλων ἀπόλλυσθαι· αἱρέεται αὐτὸς περιεῖναι.
[39] Ἐπειρώτα δὴ λέγων τάδε· “ Ἐπεί με ἀναγκάζεις δεσπότεα τὸν ἐμὸν
[40] κτείνειν οὐκ ἐθέλοντα, φέρε ἀκούσω, τέῳ καὶ τρόπῳ ἐπιχειρήσομεν αὐτῷ.”
[41] Ἡ δὲ ὑπολαβοῦσα ἔφη· “ Ἐκ τοῦ αὐτοῦ μὲν χωρίου ἡ ὁρμὴ ἔσται ὅθεν περ
[42] καὶ ἐκεῖνος ἐμὲ ἐπεδέξατο γυμνήν, ὑπνωμένῳ δὲ ἡ ἐπιχείρησις ἔσται.”

Aantekeningen
ἐκδύω uittrekken regel 2
συνεκδύομαι tegelijk uittrekken regel 3
ἀπομάχομαι zich verzetten regel 6
regel 9 τὸ βλάβος schade
regel 13 ἐκδύνω uittrekken
regel 20 ὑπεκδύομαι, aoristus ὑπεξέδυν stiekem wegsluipen
regel 42 ὑπνόομαι gaan slapen
ἡ ἐπιχείρησις aanval

Herodotus, Historiën 1.8.3-1.11

Vraag 11 1 punt

Regel 41 ἡ ὁρμὴ. Later vertelt Herodotus dat deze aanval slaagt. Daarna krijgt Gyges echter te maken met de aanhangers van Candaules, die uiteraard verontwaardigd zijn. Beschrijf de manier waarop deze onenigheid werd opgelost. Baseer je antwoord op het vervolg van tekst 1 (niet in dit examen afgedrukt).

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat de kwestie aan het orakel van Delphi is voorgelegd, of dat het orakel van Delphi het koningschap aan Gyges toewees. (1p)

Of woorden van overeenkomstige strekking.

Vraag 11 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Tekst 2

Opgavetekst

Tekst 2 Gewoonten in Egypte.

[1] Αἰγύπτιοι ἅμα τῷ οὐρανῷ τῷ κατὰ σφέας ἐόντι ἑτεροίῳ καὶ τῷ ποταμῷ
[2] φύσιν ἀλλοίην παρεχομένῳ ἢ οἱ ἄλλοι ποταμοί, τὰ πολλὰ πάντα ἔμπαλιν
[3] τοῖσι ἄλλοισι ἀνθρώποισι ἐστήσαντο ἤθεά τε καὶ νόμους, ἐν τοῖσι αἱ μὲν
[4] γυναῖκες ἀγοράζουσι καὶ καπηλεύουσι, οἱ δὲ ἄνδρες κατ᾿ οἴκους ἐόντες
[5] ὑφαίνουσι· ὑφαίνουσι δὲ οἱ μὲν ἄλλοι ἄνω τὴν κρόκην ὠθέοντες, Αἰγύπτιοι
[6] δὲ κάτω. Τὰ ἄχθεα οἱ μὲν ἄνδρες ἐπὶ τῶν κεφαλέων φορέουσι, αἱ δὲ
[7] γυναῖκες ἐπὶ τῶν ὤμων. Οὐρέουσι αἱ μὲν γυναῖκες ὀρθαί, οἱ δὲ ἄνδρες
[8] κατήμενοι. Εὐμαρείῃ χρέωνται ἐν τοῖσι οἴκοισι, ἐσθίουσι δὲ ἔξω ἐν τῇσι
[9] ὁδοῖσι, ἐπιλέγοντες ὡς τὰ μὲν αἰσχρὰ ἀναγκαῖα δὲ ἐν ἀποκρύφῳ ἐστὶ
[10] ποιέειν χρεόν, τὰ δὲ μὴ αἰσχρὰ ἀναφανδόν. Ἱρᾶται γυνὴ μὲν οὐδεμία οὔτε
[11] ἔρσενος θεοῦ οὔτε θηλέης, ἄνδρες δὲ πάντων τε καὶ πασέων. Τρέφειν τοὺς
[12] τοκέας τοῖσι μὲν παισὶ οὐδεμία ἀνάγκη μὴ βουλομένοισι, τῇσι δὲ
[13] θυγατράσι πᾶσα ἀνάγκη καὶ μὴ βουλομένῃσι. Οἱ ἱρέες τῶν θεῶν τῇ μὲν
[14] ἄλλῃ κομῶσι, ἐν Αἰγύπτῳ δὲ ξυρῶνται. Τοῖσι ἄλλοισι ἀνθρώποισι νόμος
[15] ἅμα κήδεϊ κεκάρθαι τὰς κεφαλὰς τοὺς μάλιστα ἱκνέεται, Αἰγύπτιοι δὲ ὑπὸ
[16] τοὺς θανάτους ἀνιεῖσι τὰς τρίχας αὔξεσθαι τάς τε ἐν τῇ κεφαλῇ καὶ τῷ
[17] γενείῳ, τέως ἐξυρημένοι. Τοῖσι μὲν ἄλλοισι ἀνθρώποισι χωρὶς θηρίων ἡ
[18] δίαιτα ἀποκέκριται, Αἰγυπτίοισι δὲ ὁμοῦ θηρίοισι ἡ δίαιτά ἐστι. Ἀπὸ πυρῶν
[19] καὶ κριθέων ὧλλοι ζώουσι, Αἰγυπτίων δὲ τῷ ποιευμένῳ ἀπὸ τούτων τὴν
[20] ζόην ὄνειδος μέγιστόν ἐστι, ἀλλὰ ἀπὸ ὀλυρέων ποιεῦνται σιτία, τὰς ζειὰς
[21] μετεξέτεροι καλέουσι. Φυρῶσι τὸ μὲν σταῖς τοῖσι ποσί, τὸν δὲ πηλὸν τῇσι
[22] χερσί [καὶ τὴν κόπρον ἀναιρέονται]. Τὰ αἰδοῖα ὧλλοι μὲν ἐῶσι ὡς
[23] ἐγένοντο, πλὴν ὅσοι ἀπὸ τούτων ἔμαθον, Αἰγύπτιοι δὲ περιτάμνονται.
[24] Εἵματα τῶν μὲν ἀνδρῶν ἕκαστος ἔχει δύο, τῶν δὲ γυναικῶν ἓν ἑκάστη. Τῶν
[25] ἱστίων τοὺς κρίκους καὶ τοὺς κάλους οἱ μὲν ἄλλοι ἔξωθεν προσδέουσι,
[26] Αἰγύπτιοι δὲ ἔσωθεν. Γράμματα γράφουσι καὶ λογίζονται ψήφοισι
[27] Ἕλληνες μὲν ἀπὸ τῶν ἀριστερῶν ἐπὶ τὰ δεξιὰ φέροντες τὴν χεῖρα,
[28] Αἰγύπτιοι δὲ ἀπὸ τῶν δεξιῶν ἐπὶ τὰ ἀριστερά· καὶ ποιεῦντες ταῦτα αὐτοὶ
[29] μέν φασι ἐπιδέξια ποιέειν, Ἕλληνας δὲ ἐπαρίστερα.

Aantekeningen
ἑτεροῖος andersoortig regel 1
ἀγοράζω naar de markt gaan regel 4
καπηλεύω zakendoen
ἡ κρόκη inslag regel 5
regel 7 οὐρέω urineren
regel 8 ἡ εὐμάρειη stoelgang
ἀπόκρυφος verborgen
regel 10 ἀναφανδόν in het openbaar
ἱράομαι priester(es) zijn
regel 14/17 ξυράομαι zich scheren
ἡ κριθή gerst regel 19
ἡ ὄλυρη olyra (graansoort) regel 20
ἡ ζειή zeia (graansoort)
φυράω kneden regel 21
τὸ σταῖς deeg
ἡ κόπρος mest regel 22
ὁ κρίκος zeilring regel 25
ὁ κάλος touw (van de ra)
προσδέω vastmaken
ἐπιδέξιος handig regel 29
ἐπαρίστερος onhandig

Herodotus, Historiën 2.35.2-2.36

Vraag 15 1 punt

Tekst 2: Met deze tekst over de Egyptenaren sluit Herodotus aan bij een literaire traditie van etnografische beschrijvingen. Noteer de benaming voor schrijvers in deze literaire traditie. Baseer je antwoord op de achtergronden bij de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de benaming logografen. (1p)

Vraag 15 in het hele examen

Vraag 16 3 punten

Tekst 2. In de Bijbel vertelt een Egyptische bakker wat hij gedroomd heeft: Ik had drie manden met wit brood op mijn hoofd. In de bovenste mand zat allerlei brood van de fijnste kwaliteit dat bestemd was voor de farao, maar er pikten voortdurend vogels aan het lekkers in die mand op mijn hoofd. In de bovenstaande passage wordt een manier van handelen beschreven die Herodotus als gewoonte bij de Egyptenaren vermeldt. a) Citeer uit het tekstgedeelte ἐν τοῖσι t/m ἀναφανδόν (regel 3-10) het desbetreffende Griekse tekstelement. b) Noteer in eigen woorden twee bijzonderheden over Egyptisch brood die Herodotus beschrijft in het tekstgedeelte Ἀπὸ t/m χερσί (regel 18-22).

Bekijk het antwoord
  • a. Citeert (Τὰ ἄχθεα οἱ μὲν ἄνδρες) ἐπὶ τῶν κεφαλέων φορέουσι (regel 6). (1p)
  • b. Noemt dat het brood van een speciaal graan gemaakt wordt, van olyra(-graan) of zeia(-graan), en niet van tarwe en/of gerst. (1p)
  • b. Noemt dat het (brood)deeg met de voeten wordt gekneed. (1p)

Of woorden van overeenkomstige strekking.

Vraag 16 in het hele examen

Vraag 21 2 punten

Regel 13-23 Οἱ ἱρέες t/m περιτάμνονται. Bij de meeste Egyptische gewoonten die Herodotus in dit tekstgedeelte beschrijft, vermeldt hij ook hoe het bij andere volken gaat. a) Vermeldt hij hierbij altijd eerst de Egyptenaren, of altijd eerst de andere volken, of wisselt hij het af? b) Noteer in eigen woorden een Egyptische gewoonte uit het tekstgedeelte Οἱ ἱρέες t/m περιτάμνονται (regel 13-23) waarbij Herodotus niet expliciet vermeldt hoe het bij andere volken gaat.

Bekijk het antwoord
  • a. Noemt dat Herodotus hierbij altijd eerst de andere volken vermeldt. (1p)
  • b. Noemt een van de volgende gewoonten: het kneden (van deeg of klei), of het oppakken van mest. (1p)

Of woorden van overeenkomstige strekking.

Vraag 21 in het hele examen

Vraag 22 2 punten

Regel 3-29 ἐν τοῖσι t/m ἐπαρίστερα. De opsomming van Egyptische gewoonten bestaat uit twee delen. Het eerste deel gaat voornamelijk over gewoonten met betrekking tot de rolverdeling tussen mannen en vrouwen. Het tweede deel gaat over andere gewoonten. a) Noteer het nummer van de regel waarin het tweede deel begint. In het tweede deel vermeldt Herodotus expliciet nog één verschil tussen mannen en vrouwen. b) Noteer in eigen woorden de Egyptische gewoonte waarbij hij dit verschil vermeldt.

Bekijk het antwoord
  • a. Noemt regel 13 als regel waarin het tweede deel begint. (1p)
  • b. Noemt dat men zich kleedt met een of twee kledingstukken, namelijk mannen twee en vrouwen één. (1p)

Bij b niet fout rekenen wanneer alleen geantwoord is ‘besnijdenis’. Of woorden van overeenkomstige strekking.

Vraag 22 in het hele examen

Vraag 23 2 punten

Regel 28-29 καὶ t/m ἐπαρίστερα. Deze woorden bevatten het oordeel van de Egyptenaren over een gewoonte van henzelf. a) Noteer in eigen woorden deze gewoonte. In het tekstgedeelte Οἱ ἱρέες t/m καλέουσι (regel 13-21) vermeldt Herodotus expliciet het oordeel van de Egyptenaren over een gewoonte van anderen. b) Noteer in eigen woorden de gewoonte waarbij hij dit doet.

Bekijk het antwoord
  • a. Noemt dat de Egyptenaren van rechts naar links schrijven of rekenen (de schrijfrichting). (1p)
  • b. Noemt dat anderen van tarwe(korrels) of gerst(enkorrels) leven, of tarwe- of gerstenbrood eten of maken. (1p)

Of woorden van overeenkomstige strekking.

Vraag 23 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Apollo verhoort het gebed van Chryses.

[43] Ὣς ἔφατ᾿ εὐχόμενος, τοῦ δ᾿ ἔκλυε Φοῖβος Ἀπόλλων,
[44] βῆ δὲ κατ᾿ Οὐλύμποιο καρήνων χωόμενος κῆρ,
[45] τόξ᾿ ὤμοισιν ἔχων ἀμφηρεφέα τε φαρέτρην·
[46] ἔκλαγξαν δ᾿ ἄρ᾿ ὀϊστοὶ ἐπ᾿ ὤμων χωομένοιο,
[47] αὐτοῦ κινηθέντος· ὁ δ᾿ ἤϊε νυκτὶ ἐοικώς.
[48] Ἕζετ᾿ ἔπειτ᾿ ἀπάνευθε νεῶν, μετὰ δ᾿ ἰὸν ἕηκε·
[49] δεινὴ δὲ κλαγγὴ γένετ᾿ ἀργυρέοιο βιοῖο·
[50] οὐρῆας μὲν πρῶτον ἐπῴχετο καὶ κύνας ἀργούς,
[51] αὐτὰρ ἔπειτ᾿ αὐτοῖσι βέλος ἐχεπευκὲς ἐφιεὶς
[52] βάλλ᾿· αἰεὶ δὲ πυραὶ νεκύων καίοντο θαμειαί.
[53] Ἐννῆμαρ μὲν ἀνὰ στρατὸν ᾤχετο κῆλα θεοῖο,
[54] τῇ δεκάτῃ δ᾿ ἀγορήνδε καλέσσατο λαὸν Ἀχιλλεύς·
[55] τῷ γὰρ ἐπὶ φρεσὶ θῆκε θεὰ λευκώλενος Ἥρη·
[56] κήδετο γὰρ Δαναῶν, ὅτι ῥα θνῄσκοντας ὁρᾶτο.
[57] Οἱ δ᾿ ἐπεὶ οὖν ἤγερθεν ὁμηγερέες τ᾿ ἐγένοντο,
[58] τοῖσι δ᾿ ἀνιστάμενος μετέφη πόδας ὠκὺς Ἀχιλλεύς·
[59] “ Ἀτρεΐδη, νῦν ἄμμε παλιμπλαγχθέντας ὀΐω
[60] ἂψ ἀπονοστήσειν, εἴ κεν θάνατόν γε φύγοιμεν,
[61] εἰ δὴ ὁμοῦ πόλεμός τε δαμᾷ καὶ λοιμὸς Ἀχαιούς·
[62] ἀλλ᾿ ἄγε δή τινα μάντιν ἐρείομεν ἢ ἱερῆα,
[63] ἢ καὶ ὀνειροπόλον, καὶ γάρ τ᾿ ὄναρ ἐκ Διός ἐστιν,
[64] ὅς κ᾿ εἴποι ὅ τι τόσσον ἐχώσατο Φοῖβος Ἀπόλλων,
[65] εἴτ᾿ ἄρ᾿ ὅ γ᾿ εὐχωλῆς ἐπιμέμφεται εἴθ᾿ ἑκατόμβης,
[66] αἴ κέν πως ἀρνῶν κνίσης αἰγῶν τε τελείων
[67] βούλεται ἀντιάσας ἡμῖν ἀπὸ λοιγὸν ἀμῦναι.”
[68] Ἤτοι ὅ γ᾿ ὣς εἰπὼν κατ᾿ ἄρ᾿ ἕζετο· τοῖσι δ᾿ ἀνέστη
[69] Κάλχας Θεστορίδης, οἰωνοπόλων ὄχ᾿ ἄριστος,
[70] ὃς ᾔδη τά τ᾿ ἐόντα τά τ᾿ ἐσσόμενα πρό τ᾿ ἐόντα,
[71] καὶ νήεσσ᾿ ἡγήσατ᾿ Ἀχαιῶν Ἴλιον εἴσω
[72] ἣν διὰ μαντοσύνην, τήν οἱ πόρε Φοῖβος Ἀπόλλων·
[73] ὅ σφιν ἐϋφρονέων ἀγορήσατο καὶ μετέειπεν·
[74] “ Ὦ Ἀχιλεῦ, κέλεαί με, Διῒ φίλε, μυθήσασθαι
[75] μῆνιν Ἀπόλλωνος ἑκατηβελέταο ἄνακτος·
[76] τοιγὰρ ἐγὼν ἐρέω· σὺ δὲ σύνθεο καί μοι ὄμοσσον
[77] ἦ μέν μοι πρόφρων ἔπεσιν καὶ χερσὶν ἀρήξειν·
[78] ἦ γὰρ ὀΐομαι ἄνδρα χολωσέμεν, ὃς μέγα πάντων
[79] Ἀργείων κρατέει καί οἱ πείθονται Ἀχαιοί.”

Aantekeningen
τὸ κάρηνον: top (regel 44)
ἀμφηρεφής: aan beide zijden gesloten (regel 45)
ἡ κλαγγή: klank (regel 49)
ὁ οὐρεύς: muildier (regel 50)
ἐχεπευκής: scherp (regel 51)
τὸ κῆλον: pijl (regel 53)
παλιμπλαγχθείς: teruggedreven (regel 59)
ἄψ: weer (regel 60)
ὁ λοιμός: pest (regel 61)
ὁ ὀνειροπόλος: droomuitlegger (regel 63)
ἐπιμέμφομαι + genitivus: ontevreden zijn over (regel 65)
ὁ οἰωνοπόλος: vogelwichelaar (regel 69)
ὄχα: verreweg
ἡ μαντοσύνη: waarzeggerskunst (regel 72)
ἐϋφρονέων: verstandig (regel 73)
ἑκατηβελέτης: van verre treffend (regel 75)

Homerus, Ilias 1.43-79

Vraag 4 2 punten

Regel 52 πυραὶ νεκύων. Dit kan beschouwd worden als een anachronisme, want in de Myceense beschaving was het in het algemeen gebruikelijk doden te begraven en niet te cremeren. Dit anachronisme kan verklaard worden op grond van de ontstaansgeschiedenis van de Ilias. a Noteer deze verklaring. Als we ervan uitgaan dat dit geen anachronisme is, moet er een verklaring zijn waarom men in dit geval afweek van de gewoonte de doden te begraven. b Bedenk zelf een aannemelijke verklaring en noteer deze verklaring.

Bekijk het antwoord
  • a. Door/tijdens de eeuwenlange mondelinge overlevering van (de inhoud van) de Ilias kan het niet-Myceense/eigentijdse element crematie door een zanger ingevoegd zijn. (1p)
  • b. Voorbeelden van een goed antwoord zijn: door het verbranden van de lichamen (van degenen die aan de pest gestorven waren) wilde men besmetting voorkomen / de ziektekiemen uitroeien; omdat de mogelijkheid om dicht bij huis te begraven ontbrak, werd een dode gecremeerd (om eventueel de as mee naar huis te kunnen nemen); door de grote hoeveelheid doden was er te weinig tijd voor begraven. (1p)

Voor b is een van de voorbeelden voldoende. Woorden van overeenkomstige strekking zijn goed.

Vraag 4 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Algemeen

Vraag 24 2 punten

Achilles wordt behalve als homerische held ook wel als slachtoffer van de oorlog gezien. a Wat maakt hem tot een homerische held? Laat buiten beschouwing dat door Homerus over hem gedicht is. b Noteer een reden waarom Achilles als slachtoffer van de oorlog gezien kan worden. Laat buiten beschouwing dat hij (jong) zou sterven. Baseer je antwoord op de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.

Bekijk het antwoord
  • a. Achilles/Hij richt zich in het leven op het behalen van roem/prestige. (1p)
  • b. Voorbeelden van een goed antwoord zijn: Achilles/Hij kan lange tijd zijn waarde niet bewijzen op het slagveld doordat hij een conflict heeft met Agamemnon / doordat hij niet meer meedoet met de strijd; Achilles/Hij verliest zijn beste vriend Patroclus (mede doordat hijzelf niet meer aan de strijd deelneemt). (1p)

Of woorden van overeenkomstige strekking.

Vraag 24 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Tekst 1 en Tekst 2

Opgavetekst

Tekst 1 Pandarus, zoon van Lycaon, heeft zijn speer naar Diomedes geworpen.

[283] Luidkeels stond hij te juichen, de roemrijke zoon van Lykaon:
[284] ‘Raak! Je bent recht in je buik getroffen. Jij maakt het niet lang meer,
[285] zou ik zo denken, maar mij heb je grote krijgsroem gegeven.’
[286] Onverschrokken gaf de held Diomedes hem antwoord:
[287] ‘Mis en niet raak, man! Maar ik verwacht dat jullie niet rusten
[288] voor de één of de ander is gesneuveld en zo de
[289] bloeddorst van de god met het taaie schild Ares gestild heeft,’
[290] riep hij en wierp zijn speer gericht door Athene, die trof zijn
[291] neus naast de oogkas, drong verder tussen de blinkende tanden,
[292] daarna sneed het meedogenloos brons bij de wortel de tong nog
[293] door en de punt van de speer kwam onder de kin weer naar buiten.
[294] Pandaros viel van de wagen, zijn wapens kletterden op hem
[295] met geflits en geflonker, het snelvoetig paardenspan deinsde
[296] schichtig opzij, ter plaatse verlieten zijn geest en zijn kracht hem.

Homerus, Ilias 5.283-296

Tekst 2 Patroclus raakt gewond.

[801] Patroklos zag in zijn vuist
zijn hele speer met lange schaduw breken,
[802] de zware, lange, sterke speer met punt
van brons. En op de grond viel van zijn schouders
[803] het schild met mooi bewerkte rand en ook
de bandelier. De vorst en zoon van Zeus
[804] Apollo maakte ook zijn harnas los.
[805] Τὸν δ᾿ ἄτη φρένας εἷλε, λύθεν δ᾿ ὑπὸ φαίδιμα γυῖα,
[806] στῆ δὲ ταφών· ὄπιθεν δὲ μετάφρενον ὀξέϊ δουρὶ
[807] ὤμων μεσσηγὺς σχεδόθεν βάλε Δάρδανος ἀνήρ,
[808] Πανθοΐδης Εὔφορβος, ὃς ἡλικίην ἐκέκαστο
[809] ἔγχεΐ θ᾿ ἱπποσύνῃ τε πόδεσσί τε καρπαλίμοισι·
[810] καὶ γὰρ δὴ τότε φῶτας ἐείκοσι βῆσεν ἀφ᾿ ἵππων,
[811] πρῶτ᾿ ἐλθὼν σὺν ὄχεσφι, διδασκόμενος πολέμοιο·
[812] ὅς τοι πρῶτος ἐφῆκε βέλος, Πατρόκλεες ἱππεῦ,
[813] οὐδὲ δάμασσ᾿· ὁ μὲν αὖτις ἀνέδραμε, μίκτο δ᾿ ὁμίλῳ,
[814] ἐκ χροὸς ἁρπάξας δόρυ μείλινον, οὐδ᾿ ὑπέμεινε
[815] Πάτροκλον γυμνόν περ ἐόντ᾿ ἐν δηϊοτῆτι.
[816] Πάτροκλος δὲ θεοῦ πληγῇ καὶ δουρὶ δαμασθεὶς
[817] ἂψ ἑτάρων εἰς ἔθνος ἐχάζετο κῆρ᾿ ἀλεείνων.
[818] Ἕκτωρ δ᾿ ὡς εἶδεν Πατροκλῆα μεγάθυμον
[819] ἂψ ἀναχαζόμενον, βεβλημένον ὀξέϊ χαλκῷ,
[820] ἀγχίμολόν ῥά οἱ ἦλθε κατὰ στίχας, οὖτα δὲ δουρὶ
[821] νείατον ἐς κενεῶνα, διαπρὸ δὲ χαλκὸν ἔλασσε·
[822] δούπησεν δὲ πεσών, μέγα δ᾿ ἤκαχε λαὸν Ἀχαιῶν.

Aantekeningen:
regel 809: ἡ ἱπποσύνη = rijkunst
regel 821: ὁ κενέων = buik
διαπρό = erdoorheen

Homerus, Ilias 16.801-822

Vraag 4 1 punt

Regel 808-811 ὃς t/m πολέμοιο.
Verdedig de stelling dat deze beschrijving positief bijdraagt aan Patroclus’ κλέος. Baseer je antwoord op de achtergronden bij de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de beschrijving suggereert dat Patroclus alleen verzwakt of uitgeschakeld kon worden door een voortreffelijke tegenstander, en dat dit hem prestige (roem) oplevert dat na zijn dood voortleeft. (1p)

Of woorden van overeenkomstige strekking.

Vraag 4 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Afbeelding 2 en Tekst 4

Opgavetekst

Afbeelding 2

Afbeelding 2
Afbeelding 2 Tekening van een Griekse aardewerkschildering uit ca. 330 voor Christus.

Lijntekening van een Griekse aardewerkschildering met twee scènes, genummerd 1 en 2. Bovenaan staan drie grote figuren. Scène 1 (nummer 1): een weegschaal hangt aan een stok; aan de weegschaal hangen twee kleine figuurtjes, en het figuurtje in de rechter schaal hangt lager. Scène 2 (nummer 2): links een gewapende strijder met helm met pluim en schild, die een lans naar rechts richt; rechts een strijder met een rond schild die voorover zakt terwijl de lans van de linker strijder naar hem toe steekt.

Vraag 24 2 punten

Afbeelding 2 en Tekst 4.
Op afbeelding 2 zijn twee scènes afgebeeld die met elkaar in verband staan.
a Beschrijf scène 1 en scène 2 en ook het inhoudelijke verband tussen beide scènes. Baseer je antwoord op de regels 209-213 van tekst 4 (καὶ t/m Ἀπόλλων). Laat de drie groot afgebeelde personen die op de bovenste rij zijn afgebeeld, buiten beschouwing. Gebruik in je antwoord bij voorkeur niet meer dan 30 woorden.
b Citeer uit de regels 209-211 (καὶ t/m ἱπποδάμοιο) het Griekse woord voor de twee kleine figuurtjes in scène 1.

Bekijk het antwoord
  • a: Beschrijft dat in de weegschaal (scène 1) het lot van beide strijders uit scène 2 ligt en dat de strijder met het zwaarste lot sneuvelt: het figuurtje rechts in de weegschaal is het zwaarst, en de rechts in scène 2 afgebeelde strijder wordt daarom gedood of verwond. (1p)
  • b: Citeert κῆρε (regel 210). (1p)

Bij a niet fout rekenen wanneer in een overigens juist antwoord de strijders op de afbeelding Hector en Achilles genoemd zijn, en wanneer de zittende persoon op de bovenste rij Zeus genoemd is (in plaats van Hermes). Of woorden van overeenkomstige strekking.

Vraag 24 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Tekst 3

Opgavetekst

Tekst 3 Rouwklachten om Hector.

[747] Τῇσιν δ᾿ αὖθ᾿ Ἑκάβη ἁδινοῦ ἐξῆρχε γόοιο·
[748] “Ἕκτορ, ἐμῷ θυμῷ πάντων πολὺ φίλτατε παίδων,
[749] ἦ μέν μοι ζωός περ ἐὼν φίλος ἦσθα θεοῖσιν·
[750] οἱ δ᾿ ἄρα σεῦ κήδοντο καὶ ἐν θανάτοιό περ αἴσῃ.
[751] Ἄλλους μὲν γὰρ παῖδας ἐμοὺς πόδας ὠκὺς Ἀχιλλεὺς
[752] πέρνασχ᾿, ὅν τιν᾿ ἕλεσκε, πέρην ἁλὸς ἀτρυγέτοιο,
[753] ἐς Σάμον ἔς τ᾿ Ἴμβρον καὶ Λῆμνον ἀμιχθαλόεσσαν·
[754] σεῦ δ᾿ ἐπεὶ ἐξέλετο ψυχὴν ταναήκεϊ χαλκῷ,
[755] πολλὰ ῥυστάζεσκεν ἑοῦ περὶ σῆμ᾿ ἑτάροιο,
[756] Πατρόκλου, τὸν ἔπεφνες· ἀνέστησεν δέ μιν οὐδ᾿ ὧς.
[757] Νῦν δέ μοι ἑρσήεις καὶ πρόσφατος ἐν μεγάροισι
[758] κεῖσαι, τῷ ἴκελος ὅν τ᾿ ἀργυρότοξος Ἀπόλλων
[759] οἷς ἀγανοῖσι βέλεσσιν ἐποιχόμενος κατέπεφνεν.”
[760] Ὣς ἔφατο κλαίουσα, γόον δ᾿ ἀλίαστον ὄρινε.
[761] Τῇσι δ᾿ ἔπειθ᾿ Ἑλένη τριτάτη ἐξῆρχε γόοιο·
[762] “Ἕκτορ, ἐμῷ θυμῷ δαέρων πολὺ φίλτατε πάντων,
[763] ἦ μέν μοι πόσις ἐστὶν Ἀλέξανδρος θεοειδής,
[764] ὅς μ᾿ ἄγαγε Τροίηνδ᾿· ὡς πρὶν ὤφελλον ὀλέσθαι.
[765] Ἤδη γὰρ νῦν μοι τόδ᾿ ἐεικοστὸν ἔτος ἐστὶν
[766] ἐξ οὗ κεῖθεν ἔβην καὶ ἐμῆς ἀπελήλυθα πάτρης·
[767] ἀλλ᾿ οὔ πω σεῦ ἄκουσα κακὸν ἔπος οὐδ᾿ ἀσύφηλον·
[768] ἀλλ᾿ εἴ τίς με καὶ ἄλλος ἐνὶ μεγάροισιν ἐνίπτοι
[769] δαέρων ἢ γαλόων ἢ εἰνατέρων εὐπέπλων,
[770] ἢ ἑκυρή – ἑκυρὸς δὲ πατὴρ ὣς ἤπιος αἰεί –,
[771] ἀλλὰ σὺ τὸν ἐπέεσσι παραιφάμενος κατέρυκες,
[772] σῇ τ᾿ ἀγανοφροσύνῃ καὶ σοῖς ἀγανοῖς ἐπέεσσι.
[773] Τῶ σέ θ᾿ ἅμα κλαίω καὶ ἔμ᾿ ἄμμορον ἀχνυμένη κῆρ·
[774] οὐ γάρ τίς μοι ἔτ᾿ ἄλλος ἐνὶ Τροίῃ εὐρείῃ
[775] ἤπιος οὐδὲ φίλος, πάντες δέ με πεφρίκασιν.”
[776] Ὣς ἔφατο κλαίουσ᾿, ἐπὶ δ᾿ ἔστενε δῆμος ἀπείρων.
[777] De oude Priamos sprak tot zijn volk:
[778] ‘Trojanen, voer nu hout aan naar de stad
en vrees van de Achaiërs hinderlaag
[779] noch list. Want toen ik van de zwarte schepen
[780] terug mocht keren, heeft Achilles mij
verzekerd dat de strijd niet werd hervat
[781] voordat de twaalfde dageraad verrees.’

Aantekeningen
ἀμιχθαλόεσσα rokend (regel 753)
regel 755: ῥυστάζω heen en weer sleuren
regel 757: ἑρσήεις fris
πρόσφατος fris
regel 760: ἀλίαστος hevig
regel 762: ὁ δαήρ zwager (broer van echtgenoot)
regel 767: ἀσύφηλος krenkend
regel 769: ὁ δαήρ zwager (broer van echtgenoot)
ἡ γαλόως schoonzuster (zus van echtgenoot)
αἱ εἰνάτερες schoonzusters (echtgenotes van broers)
εὔπεπλος met mooi gewaad
regel 770: ἡ ἑκυρή schoonmoeder
ὁ ἑκυρός schoonvader
regel 771: παραιφάμενος toesprekend
regel 772: ἡ ἀγανοφροσύνη vriendelijkheid
regel 773: τῶ daarom
ἄμμορος ongelukkig
ἐπιστένω jammeren (regel 776)

Homerus, Ilias 24.747-781. Vertaling van de regels 777-781: P. Lateur, Homeros, Ilias, Wrok in Troje, Amsterdam 2010.

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1 geometrische aardewerkschildering. Dipylonvaas, Nationaal Archeologisch Museum, Athene.

Zwart-witfoto van een geometrische schildering op aardewerk, een rouwscène. Links en rechts staan rijen geometrisch getekende, staande figuren. In het midden staat een horizontaal tafereel met daarboven een vlak met ruitpatroon.

Vraag 17 3 punten

Afbeelding 1: de schildering op afbeelding 1 is gemaakt in de achtste eeuw voor Christus en stelt een rouwscène voor.
a. Komt deze datering overeen met de tijd waarin het verhaal van de Ilias zich afspeelt of met de tijd waarin Homerus vermoedelijk leefde? Verklaar je keuze door in te gaan op beide alternatieven. Baseer je antwoord op de achtergronden bij de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.
b. Welk van de volgende drie citaten uit tekst 3 past het best als beschrijving van de situatie op afbeelding 1? Leg uit waarom het door jou gekozen citaat het best past en leg voor elk van beide andere citaten uit waarom het niet goed past.

  • 1. γόον δ᾿ ἀλίαστον ὄρινε (regel 760)
  • 2. Ἑλένη τριτάτη ἐξῆρχε γόοιο (regel 761)
  • 3. ἐπὶ δ᾿ ἔστενε δῆμος ἀπείρων (regel 776)
Bekijk het antwoord
  • Kiest de datering van Homerus: Homerus leefde (vermoedelijk) in dezelfde eeuw als waarin de schildering werd gemaakt; het verhaal van de Ilias speelt een aantal eeuwen eerder. Beide alternatieven moeten worden behandeld. (1p)
  • Kiest citaat 3 als best passend: daarin staat dat het (hele) volk jammerde, en op de afbeelding zijn vele jammerende mensen te zien. Beide onderdelen moeten juist zijn. (1p)
  • Legt uit waarom citaat 1 en citaat 2 minder goed passen: in citaat 1 staat (alleen) dat iemand of Hecabe anderen tot weeklagen aanzet; in citaat 2 staat (alleen) dat Helena weeklaagde of begon te weeklagen. Beide onderdelen moeten juist zijn. (1p)

Vraag 17 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Algemeen

Vraag 18 2 punten

Over een boek van C. Alexander, De oorlog die Achilles het leven kostte, schrijft een recensent: Voor C. Alexander is Homerus een historische figuur, die de ‘epische traditie’ heeft omgevormd tot een gedicht met een duidelijke boodschap: dat de oorlog een zinloze catastrofe is met een vernietigende uitwerking op ieder die erbij betrokken is.
a. Beschrijf een kenmerk van de inhoud van de Ilias waarop de opvatting gebaseerd kan zijn dat de Ilias een gedicht is met “de boodschap dat de oorlog een zinloze catastrofe is”.
b. Leg uit dat de opvatting “dat de oorlog een zinloze catastrofe is” strijdig is met het homerische heldenideaal.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een kenmerk: in de Ilias wordt (ook) verlies in de strijd, verdriet om het verlies van dierbaren, de ellende van oorlog of de ellende van de slachtoffers (uitgebreid) beschreven. Niet fout rekenen als alleen een concreet voorbeeld van een van deze vormen van ellende is beschreven. (1p)
  • Legt uit dat in de oorlogvoering of op het slagveld een (homerische) held zijn waarde, ἀρετή, bewijst en roem, τιμή, verwerft, en dat oorlog daarom niet zinloos is (of woorden van overeenkomstige strekking). (1p)

Vraag 18 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Uit de Hymne aan Demeter. Er is ontdekt wat Demeter ’s nachts doet.

[251] Zij, de mooi bekranste Demeter, in woede ontstoken,
[252] nam Metaneira’s zoontje, dat in het paleis zo verrassend
[253] laat nog door haar was gebaard, uit het vuur en legde het ver
[254] van zich vandaan op de grond. Tegelijk, ten zeerste verbolgen,
[255] sprak ze tot Metaneira, vrouw met sierlijke gordel:
[256] “Mensen zijn dwaas en onwetend en zonder enig besef van
[257] al wat het lot hun aan goede en kwade dingen zal zenden.
[258] Ook jij beging onberaden een onherstelbare dwaling.
[259] Bij de hardvochtige stroom van de Styx — de eed van de goden —
[260] zweer ik je dat ik je kind de eeuwige jeugd had geschonken
[261] en de onsterflijkheid en een roem die nooit zou verbleken;
[262] nu zal hij echter zijn lot en de dood niet kunnen ontlopen.
[263] Wel zal hem nog in dit opzicht eeuwige roem vergezellen,
[264] dat hij bij mij op schoot zat en in mijn armen mocht slapen.”

Homerische Hymne aan Demeter 251-264

Vraag 2 1 punt

Regel 256-258 Mensen t/m dwaling. Aristoteles schrijft in de Poëtica dat zo'n dwaling uit onwetendheid ook in een tragedie kan voorkomen. Noteer de Griekse term die Aristoteles voor zo'n dwaling gebruikt. Baseer je antwoord op de achtergronden bij de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.

Bekijk het antwoord
  • Noemt ἁμαρτία (of hamartia). (1p)

Vraag 2 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Algemeen

Vraag 23 2 punten

Een verandering in Euripides' levensomstandigheden was voor hem wellicht de aanleiding om de Bacchae te schrijven. a Beschrijf deze verandering in de levensomstandigheden van Euripides. Baseer je antwoord op de achtergronden bij de teksten die je voor dit examen gelezen hebt. b Leg uit wat het verband is tussen Euripides' nieuwe levensomstandigheden en de Dionysuscultus. Baseer je antwoord op de achtergronden bij de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.

Bekijk het antwoord
  • a: noemt dat Euripides (van Athene) verhuisde naar (het hof van koning Archelaus van) Macedonië. (1p)
  • b: noemt dat in Macedonië (in Euripides' nieuwe woonplaats) de Dionysuscultus een heftiger karakter had dan in Athene. (1p)

Of woorden van overeenkomstige strekking.

Vraag 23 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Pentheus neemt Dionysus een verhoor af.

[471] Πε. Τὰ δ᾿ ὄργι᾿ ἐστὶ τίν᾿ ἰδέαν ἔχοντά σοι;
[472] Δι. Ἄρρητ᾿ ἀβακχεύτοισιν εἰδέναι βροτῶν.
[473] Πε. Ἔχει δ᾿ ὄνησιν τοῖσι θύουσιν τίνα;
[474] Δι. Οὐ θέμις ἀκοῦσαί σ᾿, ἔστι δ᾿ ἄξι᾿ εἰδέναι.
[475] Πε. Εὖ τοῦτ᾿ ἐκιβδήλευσας, ἵν᾿ ἀκοῦσαι θέλω.
[476] Δι. Ἀσέβειαν ἀσκοῦντ᾿ ὄργι᾿ ἐχθαίρει θεοῦ.
[477] Πε. Ὁ θεός, ὁρᾶν γὰρ φῂς σαφῶς, ποῖός τις ἦν;
[478] Δι. Ὁποῖος ἤθελ᾿· οὐκ ἐγὼ ᾿τασσον τόδε.
[479] Πε. Τοῦτ᾿ αὖ παρωχέτευσας, εὖ γ᾿ οὐδὲν λέγων.
[480] Δι. Δόξει τις ἀμαθεῖ σοφὰ λέγων οὐκ εὖ φρονεῖν.
[481] Πε. Ἦλθες δὲ πρῶτα δεῦρ᾿ ἄγων τὸν δαίμονα;
[482] Δι. Πᾶς ἀναχορεύει βαρβάρων τάδ᾿ ὄργια.
[483] Πε. Φρονοῦσι γὰρ κάκιον Ἑλλήνων πολύ.
[484] Δι. Τάδ᾿ εὖ γε μᾶλλον· οἱ νόμοι δὲ διάφοροι.
[485] Πε. Τὰ δ᾿ ἱερὰ νύκτωρ ἢ μεθ᾿ ἡμέραν τελεῖς;
[486] Δι. Νύκτωρ τὰ πολλά· σεμνότητ᾿ ἔχει σκότος.
[487] Πε. Τοῦτ᾿ ἐς γυναῖκας δόλιόν ἐστι καὶ σαθρόν.
[488] Δι. Κἀν ἡμέρᾳ τό γ᾿ αἰσχρὸν ἐξεύροι τις ἄν.
[489] Πε. Δίκην σε δοῦναι δεῖ σοφισμάτων κακῶν.
[490] Δι. Σὲ δ᾿ ἀμαθίας γε κἀσεβοῦντ᾿ ἐς τὸν θεόν.
[491] Πε. Ὡς θρασὺς ὁ βάκχος κοὐκ ἀγύμναστος λόγων.
[492] Δι. Εἴφ᾿ ὅτι παθεῖν δεῖ· τί με τὸ δεινὸν ἐργάσῃ;
[493] Πε. Πρῶτον μὲν ἁβρὸν βόστρυχον τεμῶ σέθεν.
[494] Δι. Ἱερὸς ὁ πλόκαμος· τῷ θεῷ δ᾿ αὐτὸν τρέφω.
[495] Πε. Ἔπειτα θύρσον τόνδε παράδος ἐκ χεροῖν.
[496] Δι. Αὐτός μ᾿ ἀφαιροῦ· τόνδε Διονύσῳ φορῶ.
[497] Πε. Εἱρκταῖσί τ᾿ ἔνδον σῶμα σὸν φυλάξομεν.
[498] Δι. Λύσει μ᾿ ὁ δαίμων αὐτός, ὅταν ἐγὼ θέλω.
[499] Πε. Ὅταν γε καλέσῃς αὐτὸν ἐν βάκχαις σταθείς.
[500] Δι. Καὶ νῦν ἃ πάσχω πλησίον παρὼν ὁρᾷ.
[501] Πε. Καὶ ποῦ ᾿στιν; οὐ γὰρ φανερὸς ὄμμασίν γ᾿ ἐμοῖς.
[502] Δι. Παρ᾿ ἐμοί· σὺ δ᾿ ἀσεβὴς αὐτὸς ὢν οὐκ εἰσορᾷς.
[503] Πε. Λάζυσθε· καταφρονεῖ με καὶ Θήβας ὅδε.
[504] Δι. Αὐδῶ με μὴ δεῖν, σωφρονῶν οὐ σώφροσιν.
[505] Πε. Ἐγὼ δὲ δεῖν γε, κυριώτερος σέθεν.
[506] Δι. Οὐκ οἶσθ᾿ †ὅτι ζῆς† οὐδ᾿ ὃ δρᾷς οὐδ᾿ ὅστις εἶ.
[507] Πε. Πενθεύς, Ἀγαυῆς παῖς, πατρὸς δ᾿ Ἐχίονος.
[508] Δι. Ἐνδυστυχῆσαι τοὔνομ᾿ ἐπιτήδειος εἶ.
[509] Πε. Χώρει· καθείρξατ᾿ αὐτὸν ἱππικαῖς πέλας
[510] φάτναισιν, ὡς ἂν σκότιον εἰσορᾷ κνέφας.
[511] Ἐκεῖ χόρευε· τάσδε δ᾿ ἃς ἄγων πάρει
[512] κακῶν συνεργοὺς ἢ διεμπολήσομεν
[513] ἢ χεῖρα δούπου τοῦδε καὶ βύρσης κτύπου
[514] παύσας ἐφ᾿ ἱστοῖς δμωίδας κεκτήσομαι.

Aantekeningen
regel 472 ἀβάκχευτος: niet in de Bacchische mysteriën ingewijd
regel 475 κιβδηλεύω: listig bedenken
regel 479 παροχετεύω: afleiden
regel 482 ἀναχορεύω: dansen
regel 486 ἡ σεμνότης: heiligheid
regel 487 σαθρός: slecht
regel 491 ὁ βάκχος: bacchant; ἀγύμναστος + genitivus: ongeoefend in
regel 497 αἱ εἱρκταί: gevangenis
regel 508 ἐνδυστυχέω: ongelukkig zijn
regel 509 καθείργω: insluiten
regel 512 διεμπολάω: verkopen
regel 513 ἡ βύρσα: trommel

Euripides, Bacchae 471-514

Vraag 1 1 punt

Regel 471 Τὰ δ᾿ ὄργι᾿: beschrijf het verband dat volgens Aristoteles bestaat tussen de verering van Dionysus en het ontstaan van de Griekse tragedie. Baseer je antwoord op de achtergronden bij de teksten die je voor dit examen gelezen hebt. Gebruik bij voorkeur niet meer dan 25 woorden.

Bekijk het antwoord
  • De Griekse tragedie is (volgens Aristoteles) ontstaan uit een koorlied ter ere van Dionysus / uit de dithyrambe. (1p)

Of woorden van overeenkomstige strekking. Niet fout rekenen wanneer als antwoord is gegeven: De Griekse tragedie is ontstaan uit een koor ter ere van Dionysus.

Vraag 1 in het hele examen

Vraag 8 2 punten

In verband met de opvoeringspraktijk waren geschreven regieaanwijzingen niet nodig voor de oorspronkelijke opvoering van een tragedie. a) Noteer het kenmerk van de opvoeringspraktijk waardoor dit het geval was. Baseer je antwoord op de achtergronden bij de teksten die je voor dit examen gelezen hebt. b) Noteer een regieaanwijzing die past bij de woorden Αὐτός μ᾿ ἀφαιροῦ in regel 496.

Bekijk het antwoord
  • a) Noemt dat de tragediedichter zelf de regisseur was. (1p)
  • b) Noemt een regieaanwijzing die past bij Αὐτός μ᾿ ἀφαιροῦ, bijvoorbeeld: Dionysus trekt de thyrsus stevig naar zich toe; Pentheus reikt naar de thyrsus; Dionysus houdt de thyrsus aan Pentheus voor. (1p)

Of woorden van overeenkomstige strekking.

Vraag 8 in het hele examen

Vraag 11 1 punt

Regel 511 τάσδε. Noteer de naam van het deel van het theater waar deze personen zich bevonden. Baseer je antwoord op de achtergronden bij de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de orchestra (ὀρχήστρα). (1p)

Vraag 11 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Tekst 2

Opgavetekst

Tekst 2 Pentheus uitgeleverd aan de vrouwen.

[1063] Τοὐντεῦθεν ἤδη τοῦ ξένου θαυμάσθ᾿ ὁρῶ·
[1064] λαβὼν γὰρ ἐλάτης οὐράνιον ἄκρον κλάδον
[1065] κατῆγεν ἦγεν ἦγεν ἐς μέλαν πέδον·
[1066] κυκλοῦτο δ᾿ ὥστε τόξον ἢ κυρτὸς τροχὸς
[1067] τόρνῳ γραφόμενος περιφορὰν ἑλικοδρόμον·
[1068] ὣς κλῶν᾿ ὄρειον ὁ ξένος χεροῖν ἄγων
[1069] ἔκαμπτεν ἐς γῆν, ἔργματ᾿ οὐχὶ θνητὰ δρῶν.
[1070] Πενθέα δ᾿ ἱδρύσας ἐλατίνων ὄζων ἔπι
[1071] ὀρθὸν μεθίει διὰ χερῶν βλάστημ᾿ ἄνω
[1072] ἀτρέμα, φυλάσσων μὴ ἀναχαιτίσειέ νιν,
[1073] ὀρθὴ δ᾿ ἐς ὀρθὸν αἰθέρ᾿ ἐστηρίζετο
[1074] ἔχουσα νώτοις δεσπότην ἐφήμενον.
[1075] Ὤφθη δὲ μᾶλλον ἢ κατεῖδε μαινάδας·
[1076] ὅσον γὰρ οὔπω δῆλος ἦν θάσσων ἄνω,
[1077] καὶ τὸν ξένον μὲν οὐκέτ᾿ εἰσορᾶν παρῆν,
[1078] ἐκ δ᾿ αἰθέρος φωνή τις, ὡς μὲν εἰκάσαι
[1079] Διόνυσος, ἀνεβόησεν· “Ὦ νεάνιδες,
[1080] ἄγω τὸν ὑμᾶς κἀμὲ τἀμά τ᾿ ὄργια
[1081] γέλων τιθέμενον· ἀλλὰ τιμωρεῖσθέ νιν.”
[1082] Καὶ ταῦθ᾿ ἅμ᾿ ἠγόρευε καὶ πρὸς οὐρανὸν
[1083] καὶ γαῖαν ἐστήριζε φῶς σεμνοῦ πυρός.
[1084] Σίγησε δ᾿ αἰθήρ, σῖγα δ᾿ ὕλιμος νάπη
[1085] φύλλ᾿ εἶχε, θηρῶν δ᾿ οὐκ ἂν ἤκουσας βοήν.
[1086] Αἱ δ᾿ ὠσὶν ἠχὴν οὐ σαφῶς δεδεγμέναι
[1087] ἔστησαν ὀρθαὶ καὶ διήνεγκαν κόρας.
[1088] Ὁ δ᾿ αὖθις ἐπεκέλευσεν· ὡς δ᾿ ἐγνώρισαν
[1089] σαφῆ κελευσμὸν Βακχίου Κάδμου κόραι
[1090] ᾖξαν πελείας ὠκύτητ᾿ οὐχ ἥσσονες
[1091] [ποδῶν ἔχουσαι συντόνοις δρομήμασι
[1092] μήτηρ Ἀγαυὴ σύγγονοί θ᾿ ὁμόσποροι]
[1093] πᾶσαί τε βάκχαι, διὰ δὲ χειμάρρου νάπης
[1094] ἀγμῶν τ᾿ ἐπήδων θεοῦ πνοαῖσιν ἐμμανεῖς.
[1095] Ὡς δ᾿ εἶδον ἐλάτῃ δεσπότην ἐφήμενον,
[1096] πρῶτον μὲν αὐτοῦ χερμάδας κραταιβόλους
[1097] ἔρριπτον, ἀντίπυργον ἐπιβᾶσαι πέτραν,
[1098] ὄζοισί τ᾿ ἐλατίνοισιν ἠκοντίζετο,
[1099] ἄλλαι δὲ θύρσους ἵεσαν δι᾿ αἰθέρος
[1100] Πενθέως, στόχον δύστηνον, ἀλλ᾿ οὐκ ἤνυτον.
[1101] Κρεῖσσον γὰρ ὕψος τῆς προθυμίας ἔχων
[1102] καθῆσθ᾿ ὁ τλήμων, ἀπορίᾳ λελημμένος.
[1103] Τέλος δὲ δρυΐνοις συντριαινοῦσαι κλάδοις
[1104] ῥίζας ἀνεσπάρασσον ἀσιδήροις μοχλοῖς.
[1105] Ἐπεὶ δὲ μόχθων τέρματ᾿ οὐκ ἐξήνυτον,
[1106] ἔλεξ᾿ Ἀγαυή· “Φέρε, περιστᾶσαι κύκλῳ
[1107] πτόρθου λάβεσθε, μαινάδες, τὸν ἀμβάτην
[1108] θῆρ᾿ ὡς ἕλωμεν μηδ᾿ ἀπαγγείλῃ θεοῦ
[1109] χοροὺς κρυφαίους.” Αἱ δὲ μυρίαν χέρα
[1110] προσέθεσαν ἐλάτῃ κἀξανέσπασαν χθονός.
[1111] Ὑψοῦ δὲ θάσσων ὑψόθεν χαμαιριφὴς
[1112] πίπτει πρὸς οὖδας μυρίοις οἰμώγμασιν
[1113] Πενθεύς· κακοῦ γὰρ ἐγγὺς ὢν ἐμάνθανεν.

Aantekeningen
regel 1066 κυκλόω: krommen; κυρτός: gebogen
regel 1067 ὁ τόρνος: passer; ἑλικοδρόμος: een kromme baan makend
regel 1068 ὁ κλών: tak
regel 1069 τὸ ἔργμα: daad
regel 1072 ἀτρέμα: rustig; ἀναχαιτίζω: afwerpen
regel 1074 ἔφημαι + dativus: zitten op
regel 1084 ὕλιμος: bosrijk
regel 1088 ἐπικελεύω: aanmoedigen
regel 1090 ἡ πέλεια: duif; ἡ ὠκύτης: snelheid
regel 1091 σύντονος: ingespannen
regel 1093 χείμαρρος: met een bergstroom
regel 1094 ὁ ἀγμός: rots; ἐμμανής: razend
regel 1095 ἔφημαι + dativus: zitten op
regel 1096 ἡ χερμάς: kei; κραταίβολος: met kracht geworpen
regel 1097 ἀντίπυργος: torenhoog
regel 1100 ὁ στόχος: het mikken
regel 1103 δρύϊνος: eiken-; συντριαινόω: verbrijzelen
regel 1104 ἀνασπαράσσω: uittrekken; ἀσίδηρος: niet van ijzer
regel 1107 ὁ πτόρθος: tak; ἀμβάτης: omhoog geklommen
regel 1109 κρυφαῖος: geheim
regel 1110 ἐξανασπάω: uitrukken
regel 1111 χαμαιριφής: op de grond geworpen
regel 1112 τὸ οἴμωγμα: jammerklacht

Euripides, Bacchae 1063-1113

Vraag 13 2 punten

Tekst 2 is een gedeelte van een vaak voorkomend tekstonderdeel van een tragedie. a) Noteer de naam van dit tekstonderdeel. Baseer je antwoord op de achtergronden bij de teksten die je voor dit examen gelezen hebt. b) Tot wie zijn de woorden van deze tekst gericht? Laat buiten beschouwing dat de woorden ook tot de toeschouwers in het theater gericht zijn. Baseer je antwoord op het voorafgaande (niet in dit examen afgedrukt).

Bekijk het antwoord
  • a) Noemt: bodeverhaal. (1p)
  • b) Noemt: tot de volgelingen van Dionysus / tot de bacchanten / tot het koor. (1p)

Of woorden van overeenkomstige strekking.

Vraag 13 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 De Corinthiër Socles vertelt over de aanslag op de zoon van Labda.

[1] Τοῦτο μὲν δὴ τοῖσι Βακχιάδῃσι πρότερον γενόμενον ἦν ἀτέκμαρτον, τότε
[2] δὲ τὸ Ἠετίωνι γενόμενον ὡς ἐπύθοντο, αὐτίκα καὶ τὸ πρότερον συνῆκαν
[3] ἐὸν συνῳδὸν τῷ Ἠετίωνος. Συνέντες δὲ καὶ τοῦτο εἶχον ἐν ἡσυχίῃ,
[4] ἐθέλοντες τὸν μέλλοντα Ἠετίωνι γίνεσθαι γόνον διαφθεῖραι. Ὡς δ’ ἔτεκε ἡ
[5] γυνὴ τάχιστα, πέμπουσι σφέων αὐτῶν δέκα ἐς τὸν δῆμον ἐν τῷ κατοίκητο
[6] Ἠετίων ἀποκτενέοντας τὸ παιδίον. Ἀπικόμενοι δὲ οὗτοι ἐς τὴν Πέτρην καὶ
[7] παρελθόντες ἐς τὴν αὐλὴν τὴν Ἠετίωνος αἴτεον τὸ παιδίον· ἡ δὲ Λάβδα
[8] εἰδυῖά τε οὐδὲν τῶν εἵνεκα ἐκεῖνοι ἀπικοίατο καὶ δοκέουσά σφεας
[9] φιλοφροσύνης τοῦ πατρὸς εἵνεκα αἰτέειν φέρουσα ἐνεχείρισε αὐτῶν ἑνί.
[10] Τοῖσι δὲ ἄρα ἐβεβούλευτο κατ’ ὁδὸν τὸν πρῶτον αὐτῶν λαβόντα [τὸ
[11] παιδίον] προσουδίσαι. Ἐπείτε ὦν ἔδωκε φέρουσα ἡ Λάβδα, τὸν λαβόντα
[12] τῶν ἀνδρῶν θείῃ τύχῃ προσεγέλασε τὸ παιδίον, καὶ τὸν φρασθέντα τοῦτο
[13] οἶκτός τις ἴσχει ἀποκτεῖναι, κατοικτίρας δὲ παραδιδοῖ τῷ δευτέρῳ, ὁ δὲ τῷ
[14] τρίτῳ, οὕτω τε διεξῆλθε διὰ πάντων τῶν δέκα παραδιδόμενον, οὐδενὸς
[15] βουλομένου διεργάσασθαι. Ἀποδόντες ὦν ὀπίσω τῇ τεκούσῃ τὸ παιδίον καὶ
[16] ἐξελθόντες ἔξω, ἑστεῶτες ἐπὶ τῶν θυρέων ἀλλήλων ἅπτοντο καταιτιώμενοι
[17] καὶ μάλιστα τοῦ πρώτου λαβόντος, ὅτι οὐκ ἐποίησε κατὰ τὰ δεδογμένα, ἐς
[18] ὃ δή σφι χρόνου ἐγγινομένου ἔδοξε αὖτις παρελθόντας πάντας τοῦ φόνου
[19] μετίσχειν.
[20] Ἔδει δὲ ἐκ τοῦ Ἠετίωνος γόνου Κορίνθῳ κακὰ ἀναβλαστεῖν. Ἡ Λάβδα
[21] γὰρ πάντα ταῦτα ἤκουε ἑστεῶσα πρὸς αὐτῇσι τῇσι θύρῃσι· δείσασα δὲ μή
[22] σφι μεταδόξῃ καὶ τὸ δεύτερον λαβόντες τὸ παιδίον ἀποκτείνωσι, φέρουσα
[23] κατακρύπτει ἐς τὸ ἀφραστότατόν οἱ ἐφαίνετο εἶναι, ἐς κυψέλην,
[24] ἐπισταμένη ὡς εἰ ὑποστρέψαντες ἐς ζήτησιν ἀπικνεοίατο, πάντα
[25] ἐρευνήσειν μέλλοιεν· τὰ δὴ καὶ ἐγένετο. Ἐσελθοῦσι δὲ καὶ διζημένοισι
[26] αὐτοῖσι ὡς οὐκ ἐφαίνετο, ἐδόκεε ἀπαλλάσσεσθαι καὶ λέγειν πρὸς τοὺς
[27] ἀποπέμψαντας ὡς πάντα ποιήσειαν τὰ ἐκεῖνοι ἐνετείλαντο.
[28] Οἱ μὲν δὴ ἀπελθόντες ἔλεγον ταῦτα· Ἠετίωνι δὲ μετὰ ταῦτα ὁ παῖς
[29] ηὐξάνετο, καί οἱ διαφυγόντι τοῦτον τὸν κίνδυνον ἀπὸ τῆς κυψέλης
[30] ἐπωνυμίην Κύψελος οὔνομα ἐτέθη. Ἀνδρωθέντι δὲ καὶ μαντευομένῳ
[31] Κυψέλῳ ἐγένετο ἀμφιδέξιον χρηστήριον ἐν Δελφοῖσι, τῷ πίσυνος
[32] γενόμενος ἐπεχείρησέ τε καὶ ἔσχε Κόρινθον. Ὁ δὲ χρησμὸς ὅδε ἦν·
[33] Ὄλβιος οὗτος ἀνὴρ ὃς ἐμὸν δόμον ἐσκαταβαίνει,
[34] Κύψελος Ἠετίδης, βασιλεὺς κλειτοῖο Κορίνθου,
[35] αὐτὸς καὶ παῖδες, παίδων γε μὲν οὐκέτι παῖδες.
[36] Τὸ μὲν δὴ χρηστήριον τοῦτο ἦν, τυραννεύσας δὲ ὁ Κύψελος τοιοῦτος δή
[37] τις ἀνὴρ ἐγένετο· πολλοὺς μὲν Κορινθίων ἐδίωξε, πολλοὺς δὲ χρημάτων
[38] ἀπεστέρησε, πολλῷ δέ τι πλείστους τῆς ψυχῆς.

Aantekeningen
regel 1: ἀτέκμαρτος onbegrijpelijk
regel 9: ἡ φιλοφροσύνη vriendelijkheid; ἐγχειρίζω in handen geven
regel 11: προσουδίζω tegen de grond gooien
regel 12: προσγελάω toelachen
regel 13: κατοικτίρω medelijden hebben
regel 15: διεργάζομαι doden
regel 16: καταιτιάομαι beschuldigen
regel 19: μετίσχω + genitivus meedoen aan
regel 20: ἀναβλαστάνω voortspruiten
regel 22: μεταδοκέει + dativus van plan veranderen
regel 23: ἄφραστος onverwacht; ἡ κυψέλη kist
regel 25: ἐρευνάω doorzoeken
regel 29: ἡ κυψέλη kist
regel 31: ἀμφιδέξιος tweeledig
regel 33: ἐσκαταβαίνω binnengaan

Herodotus, Historiën 5.92γ-ε

Vraag 9 2 punten

Regel 20 Ἔδει δὲ ἐκ τοῦ Ἠετίωνος γόνου Κορίνθῳ κακὰ ἀναβλαστεῖν. In deze zin wordt de inhoud van een orakel van Apollo in Delphi weergegeven waarover Herodotus verteld heeft in het voorafgaande (niet in dit examen afgedrukt).
Uit het feit dat Herodotus hier het woord Ἔδει gebruikt, kan men een conclusie trekken over zijn religieuze opvattingen.

a. Noteer in eigen woorden deze conclusie.
b. Citeer uit het voorafgaande (vanaf regel 10 Τοῖσι) het Griekse tekstelement waaruit dezelfde conclusie getrokken kan worden.

Bekijk het antwoord
  • a. Noemt dat hij gelooft dat (sommige) gebeurtenissen in het leven onvermijdelijk zijn / voorbestemd zijn (door een godheid) / dat orakelvoorspellingen (altijd) vervuld worden. Of woorden van overeenkomstige strekking. (1p)
  • b. Citeert (τὸν λαβόντα τῶν ἀνδρῶν) θείῃ τύχῃ (προσεγέλασε τὸ παιδίον) (regel 11-12). (1p)

Vraag 9 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Tekst 2

Opgavetekst

Tekst 2 Overleg voorafgaand aan de slag bij Marathon

[1] Τοῖσι δὲ Ἀθηναίων στρατηγοῖσι ἐγίνοντο δίχα αἱ γνῶμαι, τῶν μὲν οὐκ
[2] ἐώντων συμβαλεῖν (ὀλίγους γὰρ εἶναι στρατιῇ τῇ Μήδων συμβαλεῖν), τῶν
[3] δὲ καὶ Μιλτιάδεω κελευόντων. Ὡς δὲ δίχα τε ἐγίνοντο καὶ ἐνίκα ἡ χείρων
[4] τῶν γνωμέων, ἐνθαῦτα, ἦν γὰρ ἑνδέκατος ψηφιδοφόρος ὁ τῷ κυάμῳ λαχὼν
[5] Ἀθηναίων πολεμαρχέειν (τὸ παλαιὸν γὰρ Ἀθηναῖοι ὁμόψηφον τὸν
[6] πολέμαρχον ἐποιεῦντο τοῖσι στρατηγοῖσι), ἦν δὲ τότε πολέμαρχος
[7] Καλλίμαχος Ἀφιδναῖος, πρὸς τοῦτον ἐλθὼν Μιλτιάδης ἔλεγε τάδε·
[8] “ Ἐν σοὶ νῦν, Καλλίμαχε, ἐστὶ ἢ καταδουλῶσαι Ἀθήνας ἢ ἐλευθέρας
[9] ποιήσαντα μνημόσυνον λιπέσθαι ἐς τὸν ἅπαντα ἀνθρώπων βίον οἷον οὐδὲ
[10] Ἁρμόδιός τε καὶ Ἀριστογείτων [λείπουσι]. Νῦν γὰρ δή, ἐξ οὗ ἐγένοντο
[11] Ἀθηναῖοι, ἐς κίνδυνον ἥκουσι μέγιστον, καὶ ἢν μέν γε ὑποκύψωσι τοῖσι
[12] Μήδοισι, δέδεκται τὰ πείσονται παραδεδομένοι Ἱππίῃ, ἢν δὲ περιγένηται
[13] αὕτη ἡ πόλις, οἵη τέ ἐστι πρώτη τῶν Ἑλληνίδων πολίων γενέσθαι.
[14] Κῶς ὦν δὴ ταῦτα οἷά τέ ἐστι γενέσθαι, καὶ κῶς ἐς σέ τοι τούτων ἀνήκει
[15] τῶν πρηγμάτων τὸ κῦρος ἔχειν, νῦν ἔρχομαι φράσων. Ἡμέων τῶν
[16] στρατηγῶν ἐόντων δέκα δίχα γίνονται αἱ γνῶμαι, τῶν μὲν κελευόντων
[17] συμβαλεῖν, τῶν δὲ οὔ. Ἢν μέν νυν μὴ συμβάλωμεν, ἔλπομαί τινα στάσιν
[18] μεγάλην διασείσειν ἐμπεσοῦσαν τὰ Ἀθηναίων φρονήματα ὥστε μηδίσαι· ἢν
[19] δὲ συμβάλωμεν πρίν τι καὶ σαθρὸν Ἀθηναίων μετεξετέροισι ἐγγενέσθαι,
[20] θεῶν τὰ ἴσα νεμόντων οἷοί τέ εἰμεν περιγενέσθαι τῇ συμβολῇ. Ταῦτα ὦν
[21] πάντα ἐς σὲ νῦν τείνει καὶ ἐκ σέο ἄρτηται· ἢν γὰρ σὺ γνώμῃ τῇ ἐμῇ
[22] προσθῇ, ἔστι τοι πατρίς τε ἐλευθέρη καὶ πόλις πρώτη τῶν ἐν τῇ Ἑλλάδι· ἢν
[23] δὲ <τὴν> τῶν ἀποσπευδόντων τὴν συμβολὴν ἕλῃ, ὑπάρξει τοι τῶν ἐγὼ
[24] κατέλεξα ἀγαθῶν τὰ ἐναντία.”
[25] Met deze argumenten wist Miltiades Callimachus aan zijn zijde te krijgen.

Aantekeningen
ψηφιδοφόρος stemgerechtigd (regel 4)
ὁ κύαμος loting
polemarch zijn: πολεμαρχέω (regel 5)
ὁμόψηφος + dativus hetzelfde stemrecht hebbend als
ὁ πολέμαρχος polemarch (regel 6)
ὑποκύπτω zich overgeven (regel 11)
τὸ κῦρος beslissing (regel 15)
διασείω schokken (regel 18)
σαθρός rot (regel 19)
ἀρτάομαι ἐκ + genitivus afhangen van (regel 21)
ἀποσπεύδω afraden (regel 23)

Herodotus, Historiën 6.109

Vraag 16 2 punten

Regel 2 ὀλίγους t/m συμβαλεῖν. Om dit bezwaar te ondervangen hadden de Atheners een renbode naar Sparta gestuurd om hulp te vragen.

a. Beschrijf de bijzondere gebeurtenis die deze renbode onderweg meegemaakt zou hebben. Baseer je antwoord op de teksten die je voor dit examen hebt gelezen.
b. Beschrijf de reden waarom de Spartanen de Atheners niet onmiddellijk te hulp kwamen. Baseer je antwoord op de teksten die je voor dit examen hebt gelezen.

Bekijk het antwoord
  • a. Noemt dat de renbode een ontmoeting had gehad met de god Pan / een god. Of woorden van overeenkomstige strekking. (1p)
  • b. Noemt dat de Spartanen wilden wachten totdat het volle maan was / dat zij door religieuze verplichtingen verhinderd waren. Of woorden van overeenkomstige strekking. (1p)

Vraag 16 in het hele examen

Vraag 20 2 punten

Regel 12 Ἱππίῃ. In het voorafgaande (niet in dit examen afgedrukt) heeft Herodotus verteld dat Hippias een droom had waardoor hij geloofde dat hij opnieuw aan de macht zou komen.
Na de droom gebeurde er iets waardoor Hippias niet langer geloofde dat hij opnieuw aan de macht zou komen. Deze gebeurtenis is door Herodotus verteld in het voorafgaande (niet in dit examen afgedrukt).

a. Beschrijf deze droom. Baseer je antwoord op de teksten die je voor dit examen hebt gelezen.
b. Beschrijf de desbetreffende gebeurtenis. Baseer je antwoord op de teksten die je voor dit examen hebt gelezen.

Bekijk het antwoord
  • a. Noemt dat hij droomde dat hij met zijn moeder sliep. (1p)
  • b. Noemt dat hij (bij een hoestbui) een tand verloor (die op het strand van Attica viel). Of woorden van overeenkomstige strekking. (1p)

Vraag 20 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Algemeen

Vraag 24 3 punten

Algemeen
Goethe heeft het volgende geschreven over Homerus:
“In de poëzie is de vernietigende kritiek niet zo schadelijk. Wolf heeft Homerus vernietigd, maar het gedicht heeft hij geen kwaad kunnen doen, want dit gedicht heeft een wonderkracht als de helden van het Walhalla die elkaar ’s ochtends in stukken hakken en ’s middags weer met ongeschonden ledematen aan tafel zitten.”
a. Noteer de benaming van de wetenschappelijke controverse waaraan hier gerefereerd wordt. Baseer je antwoord op de achtergronden van de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.
b. Noteer de namen van de stromingen die in de onder a. bedoelde controverse tegenover elkaar stonden en beschrijf hun standpunten. Baseer je antwoord op de achtergronden van de teksten die je voor dit examen gelezen hebt. Gebruik bij voorkeur niet meer dan 50 woorden.

Bekijk het antwoord
  • a. Noemt de benaming: de homerische kwestie. (1p)
  • b. Beschrijft het standpunt van de Analytici: de Ilias en de Odyssee zijn een mengsel van kortere gedichten die door verschillende dichters zijn gecomponeerd. (1p)
  • b. Beschrijft het standpunt van de Unitariërs: één briljante dichter heeft zowel de complete Ilias als de Odyssee gemaakt. (1p)

Vraag 24 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Tekst 2

Opgavetekst

Tekst 2 Odysseus en de vrijers

[1] Αὐτὰρ ὁ γυμνώθη ῥακέων πολύμητις Ὀδυσσεύς,
[2] ἆλτο δ᾽ ἐπὶ μέγαν οὐδόν, ἔχων βιὸν ἠδὲ φαρέτρην
[3] ἰῶν ἐμπλείην, ταχέας δ᾽ ἐκχεύατ᾽ ὀϊστοὺς
[4] αὐτοῦ πρόσθε ποδῶν, μετὰ δὲ μνηστῆρσιν ἔειπεν·
[5] “Οὗτος μὲν δὴ ἄεθλος ἀάατος ἐκτετέλεσται·
[6] νῦν αὖτε σκοπὸν ἄλλον, ὃν οὔ πώ τις βάλεν ἀνήρ,
[7] εἴσομαι, αἴ κε τύχωμι, πόρῃ δέ μοι εὖχος Ἀπόλλων.”
[8] Ἦ καὶ ἐπ᾽ Ἀντινόῳ ἰθύνετο πικρὸν ὀϊστόν.
[9] Ἦ τοι ὁ καλὸν ἄλεισον ἀναιρήσεσθαι ἔμελλε,
[10] χρύσεον ἄμφωτον, καὶ δὴ μετὰ χερσὶν ἐνώμα,
[11] ὄφρα πίοι οἴνοιο· φόνος δέ οἱ οὐκ ἐνὶ θυμῷ
[12] μέμβλετο· τίς κ᾽ οἴοιτο μετ᾽ ἀνδράσι δαιτυμόνεσσι
[13] μοῦνον ἐνὶ πλεόνεσσι, καὶ εἰ μάλα καρτερὸς εἴη,
[14] οἷ τεύξειν θάνατόν τε κακὸν καὶ κῆρα μέλαιναν;
[15] Τὸν δ᾽ Ὀδυσεὺς κατὰ λαιμὸν ἐπισχόμενος βάλεν ἰῷ,
[16] ἀντικρὺ δ᾽ ἁπαλοῖο δι᾽ αὐχένος ἤλυθ᾽ ἀκωκή.
[17] Ἐκλίνθη δ᾽ ἑτέρωσε, δέπας δέ οἱ ἔκπεσε χειρὸς
[18] βλημένου, αὐτίκα δ᾽ αὐλὸς ἀνὰ ῥῖνας παχὺς ἦλθεν
[19] αἵματος ἀνδρομέοιο· θοῶς δ᾽ ἀπὸ εἷο τράπεζαν
[20] ὦσε ποδὶ πλήξας, ἀπὸ δ᾽ εἴδατα χεῦεν ἔραζε·
[21] σῖτός τε κρέα τ᾽ ὀπτὰ φορύνετο. Τοὶ δ᾽ ὁμάδησαν
[22] μνηστῆρες κατὰ δώμαθ᾽, ὅπως ἴδον ἄνδρα πεσόντα,
[23] ἐκ δὲ θρόνων ἀνόρουσαν ὀρινθέντες κατὰ δῶμα,
[24] πάντοσε παπταίνοντες ἐϋδμήτους ποτὶ τοίχους·
[25] οὐδέ που ἀσπὶς ἔην οὐδ᾽ ἄλκιμον ἔγχος ἑλέσθαι.
[26] Νείκειον δ᾽ Ὀδυσῆα χολωτοῖσιν ἐπέεσσι·
[27] “Ξεῖνε, κακῶς ἀνδρῶν τοξάζεαι· οὐκέτ᾽ ἀέθλων
[28] ἄλλων ἀντιάσεις· νῦν τοι σῶς αἰπὺς ὄλεθρος.
[29] Καὶ γὰρ δὴ νῦν φῶτα κατέκτανες ὃς μέγ᾽ ἄριστος
[30] κούρων εἰν Ἰθάκῃ· τῷ σ᾽ ἐνθάδε γῦπες ἔδονται.”
[31] Ἴσκεν ἕκαστος ἀνήρ, ἐπεὶ ἦ φάσαν οὐκ ἐθέλοντα
[32] ἄνδρα κατακτεῖναι· τὸ δὲ νήπιοι οὐκ ἐνόησαν,
[33] ὡς δή σφιν καὶ πᾶσιν ὀλέθρου πείρατ᾽ ἐφῆπτο.
[34] Τοὺς δ᾽ ἄρ᾽ ὑπόδρα ἰδὼν προσέφη πολύμητις Ὀδυσσεύς·
[35] “ Ὦ κύνες, οὔ μ᾽ ἔτ᾽ ἐφάσκεθ᾽ ὑπότροπον οἴκαδ᾽ ἱκέσθαι
[36] δήμου ἄπο Τρώων, ὅτι μοι κατεκείρετε οἶκον,
[37] δμῳῇσιν δὲ γυναιξὶ παρευνάζεσθε βιαίως,
[38] αὐτοῦ τε ζώοντος ὑπεμνάασθε γυναῖκα,
[39] οὔτε θεοὺς δείσαντες, οἳ οὐρανὸν εὐρὺν ἔχουσιν,
[40] οὔτε τιν᾽ ἀνθρώπων νέμεσιν κατόπισθεν ἔσεσθαι·
[41] νῦν ὑμῖν καὶ πᾶσιν ὀλέθρου πείρατ᾽ ἐφῆπται.”
[42] Ὣς φάτο, τοὺς δ᾽ ἄρα πάντας ὑπὸ χλωρὸν δέος εἷλε·
[43] πάπτηνεν δὲ ἕκαστος ὅπῃ φύγοι αἰπὺν ὄλεθρον·
[44] Εὐρύμαχος δέ μιν οἶος ἀμειβόμενος προσέειπεν·
[45] “Εἰ μὲν δὴ Ὀδυσεὺς Ἰθακήσιος εἰλήλουθας,
[46] ταῦτα μὲν αἴσιμα εἶπας, ὅσα ῥέζεσκον Ἀχαιοί,
[47] πολλὰ μὲν ἐν μεγάροισιν ἀτάσθαλα, πολλὰ δ᾽ ἐπ᾽ ἀγροῦ.
[48] Ἀλλ᾽ ὁ μὲν ἤδη κεῖται ὃς αἴτιος ἔπλετο πάντων,
[49] Ἀντίνοος· οὗτος γὰρ ἐπίηλεν τάδε ἔργα,
[50] οὔ τι γάμου τόσσον κεχρημένος οὐδὲ χατίζων,
[51] ἀλλ᾽ ἄλλα φρονέων, τά οἱ οὐκ ἐτέλεσσε Κρονίων,
[52] ὄφρ᾽ Ἰθάκης κατὰ δῆμον ἐϋκτιμένης βασιλεύοι
[53] αὐτός, ἀτὰρ σὸν παῖδα κατακτείνειε λοχήσας.
[54] Νῦν δ᾽ ὁ μὲν ἐν μοίρῃ πέφαται, σὺ δὲ φείδεο λαῶν
[55] σῶν· ἀτὰρ ἄμμες ὄπισθεν ἀρεσσάμενοι κατὰ δῆμον,
[56] ὅσσα τοι ἐκπέποται καὶ ἐδήδοται ἐν μεγάροισι,
[57] τιμὴν ἀμφὶς ἄγοντες ἐεικοσάβοιον ἕκαστος,
[58] χαλκόν τε χρυσόν τ᾽ ἀποδώσομεν, εἰς ὅ κε σὸν κῆρ
[59] ἰανθῇ· πρὶν δ᾽ οὔ τι νεμεσσητὸν κεχολῶσθαι.”

Aantekeningen
γυμνόομαι + genitivus: zich ontdoen van (regel 1)
ἀάατος: onbedrieglijk (regel 5)
τὸ ἄλεισον: bokaal (regel 9)
ἄμφωτος: met twee oren (regel 10)
ὁ αὐλός: straal (regel 18)
ἀνδρόμεος: mensen- (regel 19)
ἔραζε: op de grond (regel 20)
φορύνω: bezoedelen (regel 21)
ὁμαδέω: door elkaar schreeuwen
χολωτός: vertoornd (regel 26)
τοξάζομαι + genitivus: met de boog schieten naar (regel 27)
γύψ, γυπός: gier (regel 30)
ὑπότροπος: terugkerend (regel 35)
κατακείρω: plunderen (regel 36)
παρευνάζομαι + dativus: bij iemand slapen (regel 37)
ὑπομνάομαι: naar iemands hand dingen (regel 38)
ἐπιάλλω: veroorzaken (regel 49)
ἐκπίνω: uitdrinken (regel 56)
ἐεικοσάβοιος: twintig koeien waard (regel 57)
νεμεσσητός: kwalijk te nemen (regel 59)

Homerus, Odyssee 22.1-59

Vraag 16 1 punt

Regel 16 ἀκωκή: het woord ἀκωκή komt in de Ilias veel vaker voor dan in de Odyssee. Leg uit dat het niet verbazingwekkend is dat dit woord vaker in de Ilias voorkomt. Baseer je antwoord op de achtergronden van de teksten die je voor dit examen hebt gelezen.

Bekijk het antwoord
  • De Ilias is een gedicht over oorlog (waarin veel slachtoffers vallen), of: in de Ilias wordt veel gevochten (of woorden van overeenkomstige strekking) (1p)

Vraag 16 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Algemeen

Vraag 24 1 punt

Op de Fiji-eilanden worden de epische liederen door een voorouder aan de zanger in de slaap of tijdens een trance geleerd. Wie heeft bij Homerus dezelfde functie als de voorouder van de zanger op de Fiji-eilanden?

Bekijk het antwoord
  • De muze / de godin (1p)

Vraag 24 in het hele examen

Hoe vaak cultuur en geschiedenis in het examen komt

Vragen over cultuur en geschiedenis per centraal examen Griekse taal en cultuur vwo. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
ExamenVragenAantalAandeel
2025, tijdvak 15, 10, 13, 17, 30515%
2025, tijdvak 21, 11-12, 20, 25-26, 30, 34823%
2024, tijdvak 111, 1528%
2024, tijdvak 211, 1728%
2023, tijdvak 11, 10, 14, 22417%
2023, tijdvak 211, 15-16, 21-23625%
2022, tijdvak 14, 2428%
2022, tijdvak 24, 2428%
2022, tijdvak 317-18211%
2021, tijdvak 12, 2328%
2021, tijdvak 31, 8, 11, 13415%
2019, tijdvak 19, 16, 20312%
2018, tijdvak 12414%
2018, tijdvak 216, 2427%

In 14 van de 18 ingedeelde examens Griekse taal en cultuur vwo staat een vraag over cultuur en geschiedenis, samen 45 vragen (9% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2025, tijdvak 2: 8 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 9% van de vragen over cultuur en geschiedenis, daarvoor 9%. Dat aandeel is dus stabiel.

Oefenen met cultuur en geschiedenis

Maak de 15 nieuwste examenvragen over cultuur en geschiedenis online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.

Oefen de vragen over cultuur en geschiedenis

Andere onderwerpen Griekse taal en cultuur vwo

Nakijken als docent

  1. Kies het examen in de vragenbank

    In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen Griekse taal en cultuur vwo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op Grieks oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak komt cultuur en geschiedenis voor in het eindexamen Griekse taal en cultuur vwo?

In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 45 vragen over cultuur en geschiedenis, 9% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 14 van die examens.

In welk examen Griekse taal en cultuur vwo stonden de meeste vragen over cultuur en geschiedenis?

In het examen van 2025, tijdvak 2, met 8 vragen: 1, 11-12, 20, 25-26, 30, 34.

Hoe oefen ik examenvragen over cultuur en geschiedenis?

Op deze pagina staan alle vragen over cultuur en geschiedenis met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.