Examenvragen tekstbegrip Griekse taal en cultuur vwo
187 vragen over tekstbegrip uit 14 centrale examens van 2018 tot en met 2024.
Tekstbegrip komt in 14 van de 18 examens Griekse taal en cultuur vwo voor, met 187 vragen (39% van alle examenvragen). Het meest in 2019, tijdvak 2 (22 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over tekstbegrip
Per examen de vragen over tekstbegrip, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2024, tijdvak 1: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Uit de grotvergelijking: wanneer iemand een gevangene in de grot losgemaakt heeft.
[1] “Οὐκοῦν κἂν εἰ πρὸς αὐτὸ τὸ φῶς ἀναγκάζοι αὐτὸν βλέπειν, ἀλγεῖν τε
[2] ἂν τὰ ὄμματα καὶ φεύγειν ἀποστρεφόμενον πρὸς ἐκεῖνα ἃ δύναται
[3] καθορᾶν, καὶ νομίζειν ταῦτα τῷ ὄντι σαφέστερα τῶν δεικνυμένων;”
[4] “Οὕτως”, ἔφη.
[5] “Εἰ δέ”, ἦν δ᾿ ἐγώ, “ἐντεῦθεν ἕλκοι τις αὐτὸν βίᾳ διὰ τραχείας τῆς
[6] ἀναβάσεως καὶ ἀνάντους, καὶ μὴ ἀνείη πρὶν ἐξελκύσειεν εἰς τὸ τοῦ ἡλίου
[7] φῶς, ἆρα οὐχὶ ὀδυνᾶσθαί τε ἂν καὶ ἀγανακτεῖν ἑλκόμενον, καὶ ἐπειδὴ πρὸς
[8] τὸ φῶς ἔλθοι, αὐγῆς ἂν ἔχοντα τὰ ὄμματα μεστὰ ὁρᾶν οὐδ᾿ ἂν ἓν δύνασθαι
[9] τῶν νῦν λεγομένων ἀληθῶν;”
[10] “Οὐ γὰρ ἄν”, ἔφη, “ ἐξαίφνης γε.”
[11] “Συνηθείας δή, οἶμαι, δέοιτ᾿ ἄν, εἰ μέλλοι τὰ ἄνω ὄψεσθαι. Καὶ πρῶτον
[12] μὲν τὰς σκιὰς ἂν ῥᾷστα καθορῷ, καὶ μετὰ τοῦτο ἐν τοῖς ὕδασι τά τε τῶν
[13] ἀνθρώπων καὶ τὰ τῶν ἄλλων εἴδωλα, ὕστερον δὲ αὐτά· ἐκ δὲ τούτων τὰ ἐν
[14] τῷ οὐρανῷ καὶ αὐτὸν τὸν οὐρανὸν νύκτωρ ἂν ῥᾷον θεάσαιτο, προσβλέπων
[15] τὸ τῶν ἄστρων τε καὶ σελήνης φῶς, ἢ μεθ᾿ ἡμέραν τὸν ἥλιόν τε καὶ τὸ τοῦ
[16] ἡλίου.”
[17] “Πῶς δ᾿ οὔ;”
[18] “Τελευταῖον δή, οἶμαι, τὸν ἥλιον, οὐκ ἐν ὕδασιν οὐδ᾿ ἐν ἀλλοτρίᾳ ἕδρᾳ
[19] φαντάσματα αὐτοῦ, ἀλλ᾿ αὐτὸν καθ᾿ αὑτὸν ἐν τῇ αὑτοῦ χώρᾳ δύναιτ᾿ ἂν
[20] κατιδεῖν καὶ θεάσασθαι οἷός ἐστιν.”
[21] “ Ἀναγκαῖον”, ἔφη.
[22] “Καὶ μετὰ ταῦτ᾿ ἂν ἤδη συλλογίζοιτο περὶ αὐτοῦ ὅτι οὗτος ὁ τάς τε
[23] ὥρας παρέχων καὶ ἐνιαυτοὺς καὶ πάντα ἐπιτροπεύων τὰ ἐν τῷ ὁρωμένῳ
[24] τόπῳ, καὶ ἐκείνων ὧν σφεῖς ἑώρων τρόπον τινὰ πάντων αἴτιος.”
[25] “Δῆλον”, ἔφη, “ ὅτι ἐπὶ ταῦτα ἂν μετ᾿ ἐκεῖνα ἔλθοι.”
[26] “Τί οὖν; Ἀναμιμνῃσκόμενον αὐτὸν τῆς πρώτης οἰκήσεως καὶ τῆς ἐκεῖ
[27] σοφίας καὶ τῶν τότε συνδεσμωτῶν οὐκ ἂν οἴει αὑτὸν μὲν εὐδαιμονίζειν τῆς
[28] μεταβολῆς, τοὺς δὲ ἐλεεῖν;”
[29] “Καὶ μάλα.”
[30] “Τιμαὶ δὲ καὶ ἔπαινοι εἴ τινες αὐτοῖς ἦσαν τότε παρ᾿ ἀλλήλων καὶ γέρα,
[31] τῷ ὀξύτατα καθορῶντι τὰ παριόντα καὶ μνημονεύοντι μάλιστα ὅσα τε
[32] πρότερα αὐτῶν καὶ ὕστερα εἰώθει καὶ ἅμα πορεύεσθαι, καὶ ἐκ τούτων δὴ
[33] δυνατώτατα ἀπομαντευομένῳ τὸ μέλλον ἥξειν, δοκεῖς ἂν αὐτὸν
[34] ἐπιθυμητικῶς αὐτῶν ἔχειν καὶ ζηλοῦν τοὺς παρ᾿ ἐκείνοις τιμωμένους τε καὶ
[35] ἐνδυναστεύοντας, ἢ τὸ τοῦ Ὁμήρου ἂν πεπονθέναι καὶ σφόδρα βούλεσθαι
[36] ‘ἐπάρουρον ἐόντα θητευέμεν ἄλλῳ, ἀνδρὶ παρ᾿ ἀκλήρῳ’ καὶ ὁτιοῦν [ἂν]
[37] πεπονθέναι μᾶλλον ἢ ᾿κεῖνά τε δοξάζειν καὶ ἐκείνως ζῆν;”
[38] “Οὕτως”, ἔφη, “ ἔγωγε οἶμαι, πᾶν μᾶλλον πεπονθέναι ἂν δέξασθαι ἢ
[39] ζῆν ἐκείνως.”
[40] “Καὶ τόδε δὴ ἐννόησον”, ἦν δ᾿ ἐγώ. “Εἰ πάλιν ὁ τοιοῦτος καταβὰς εἰς
[41] τὸν αὐτὸν θᾶκον καθίζοιτο, ἆρ᾿ οὐ σκότους ἂν[α] πλέως σχοίη τοὺς
[42] ὀφθαλμούς, ἐξαίφνης ἥκων ἐκ τοῦ ἡλίου;”
[43] “Καὶ μάλα γ᾿ ”, ἔφη.
[44] “Τὰς δὲ δὴ σκιὰς ἐκείνας πάλιν εἰ δέοι αὐτὸν γνωματεύοντα
[45] διαμιλλᾶσθαι τοῖς ἀεὶ δεσμώταις ἐκείνοις, ἐν ᾧ ἀμβλυώττει, πρὶν
[46] καταστῆναι τὰ ὄμματα, οὗτος δ᾿ ὁ χρόνος μὴ πάνυ ὀλίγος εἴη τῆς
[47] συνηθείας, ἆρ᾿ οὐ γέλωτ᾿ ἂν παράσχοι, καὶ λέγοιτο ἂν περὶ αὐτοῦ ὡς
[48] ἀναβὰς ἄνω διεφθαρμένος ἥκει τὰ ὄμματα, καὶ ὅτι οὐκ ἄξιον οὐδὲ
[49] πειρᾶσθαι ἄνω ἰέναι; Καὶ τὸν ἐπιχειροῦντα λύειν τε καὶ ἀνάγειν, εἴ πως ἐν
[50] ταῖς χερσὶ δύναιντο λαβεῖν καὶ ἀποκτείνειν, ἀποκτεινύναι ἄν;”
[51] “Σφόδρα γ᾿ ”, ἔφη.
Aantekeningen
ἡ ἀνάβασις de weg omhoog (regel 6)
ἀνάντης steil
ἐξέλκω, aoristus ἐξείλκυσα eruit trekken
regel 7 ὀδυνάομαι pijn voelen
regel 27 ὁ συνδεσμώτης medegevangene
regel 33 ἀπομαντεύομαι voorspellen
regel 35 ἐνδυναστεύω heersen
regel 36 ὁ ἐπάρουρος landarbeider
θητεύω + dativus voor loon dienen
ἄκληρος zonder bezit
γνωματεύω onderscheiden (regel 44)
διαμιλλάομαι + dativus wedijveren met (regel 45)
ὁ δεσμώτης gevangene
ἀμβλυώττω slecht zien
Plato, Politeia 515d9-517a7
Vraag 1 1 punt
Noteer in eigen woorden wat de losgemaakte persoon zag voordat hij losgemaakt was. Betrek in je antwoord de functie van τὸ φῶς (regel 1). Baseer je antwoord op het gedeelte dat aan tekst 1 voorafgaat (niet in dit examen afgedrukt).
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de losgemaakte persoon schaduwen zag (van voorwerpen op de wand van de grot), en dat die werden veroorzaakt door τὸ φῶς: het licht (van een vuur) / een vuur. (1p)
Het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn: de schaduwen én de oorzaak (het licht of het vuur).
Afbeelding 1

Zwart-witte tekening van een grot. Links staat een ladder die omhoog leidt naar een zon met stralen; die zon heeft de vorm van het logo van de online encyclopedie Wikipedia. In de grot staan gevangenen naast elkaar tegen de wand, en op de wand zijn grote donkere schaduwen van figuren te zien. Rechtsonder zit een figuur gebogen.
Vraag 3 2 punten
Links op afbeelding 1 is een ladder getekend, die leidt naar het logo van de online encyclopedie Wikipedia.
a Citeer uit het tekstgedeelte Οὐκοῦν t/m ἀληθῶν (regel 1-9) het Griekse tekstelement waarop de tekenaar de ladder gebaseerd heeft.
b Noteer welke boodschap de tekenaar volgens jou duidelijk wil maken met het gebruik van het logo van Wikipedia in deze afbeelding.
Bekijk het antwoord
- Citeert ἀναβάσεως (regel 5-6), als (διὰ τραχείας τῆς) ἀναβάσεως (καὶ ἀνάντους). (1p)
- Noemt een boodschap die de tekenaar met het Wikipedia-logo duidelijk wil maken, bijvoorbeeld: 'Veel mensen denken tegenwoordig dat Wikipedia de (enige) bron van echte kennis is.' / 'Kennis is datgene waarnaar men uiteindelijk moet streven.' / 'De zon staat (in de grotvergelijking) symbool voor kennis (van het Goede).' (1p)
Bij a mag het gedeelte tussen haakjes ontbreken. Bij b zijn de voorbeelden uit het model voorbeelden van een goed antwoord, geen volledige lijst.
Vraag 4 3 punten
Regel 1-9 Οὐκοῦν t/m ἀληθῶν: In dit tekstgedeelte wordt beschreven wat er met de losgemaakte persoon gebeurt.
a Citeer uit het tekstgedeelte Οὐκοῦν t/m δεικνυμένων (regel 1-3) het Griekse tekstelement dat inhoudelijk correspondeert met βίᾳ (regel 5).
b Citeer uit het tekstgedeelte Οὐκοῦν t/m δεικνυμένων (regel 1-3) het Griekse tekstelement dat inhoudelijk correspondeert met τῶν νῦν λεγομένων ἀληθῶν (regel 9).
c Heeft ὀδυνᾶσθαί (regel 7) dezelfde oorzaak als ἀλγεῖν (regel 1)? Ga in je antwoord in op beide woorden.
Bekijk het antwoord
- Citeert ἀναγκάζοι (regel 1) als tekstelement dat inhoudelijk correspondeert met βίᾳ (regel 5). (1p)
- Citeert τῶν δεικνυμένων (regel 3) als tekstelement dat inhoudelijk correspondeert met τῶν νῦν λεγομένων ἀληθῶν (regel 9). (1p)
- Antwoordt dat ὀδυνᾶσθαί (regel 7) niet dezelfde oorzaak heeft als ἀλγεῖν (regel 1): ὀδυνᾶσθαί heeft als oorzaak het (over een steile helling) gesleept worden / een (gedwongen) lastige en steile beklimming (na lang in dezelfde houding gezeten te hebben); ἀλγεῖν heeft als oorzaak het in het licht kijken. (1p)
Bij b niet fout rekenen wanneer geantwoord is 'δεικνυμένων (regel 3)'. Bij c het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn (het nee-antwoord én de oorzaak van beide woorden). Bij c niet fout rekenen wanneer in een overigens juist antwoord de ontkenning impliciet is gelaten.
Vraag 7 2 punten
Regel 26-27 τῆς ἐκεῖ σοφίας: Beschrijf in eigen woorden wat hier bedoeld wordt met τῆς ἐκεῖ σοφίας en leg uit of dit vergelijkbaar is met het begrip δόξα in Plato's filosofie of met het begrip ἐπιστήμη. Gebruik bij voorkeur in totaal niet meer dan 35 woorden.
Bekijk het antwoord
- Beschrijft dat met τῆς ἐκεῖ σοφίας wordt bedoeld wat de gevangenen in de grot (menen te) weten over de schaduwen op de wand / over wat zij kunnen zien. (1p)
- Legt uit dat dit vergelijkbaar is met δόξα, want dat is mening / schijnkennis (of: dat dit niet vergelijkbaar is met ἐπιστήμη, want dat is ware kennis). (1p)
Vraag 9 2 punten
De losgemaakte gevangene wordt door Socrates vergeleken met degene die in het werk van Homerus de opmerking maakt die in regel 36 geciteerd wordt. Socrates gaat ervan uit dat zijn toehoorders de volledige opmerking in het werk van Homerus kennen:
Liever was ik dagloner op het veld van een arme meester die karig moest leven, dan koning over alle schimmen in het dodenrijk.
9 a Met welk element in het bovenstaande citaat vergelijkt Socrates de grot in de grotvergelijking?
b Met welke situatie in de grotvergelijking vergelijkt Socrates het 'koning over alle schimmen' zijn?
Bekijk het antwoord
- Noemt het dodenrijk / schimmenrijk / de onderwereld als element in het citaat dat Socrates met de grot vergelijkt. (1p)
- Noemt dat het 'koning over alle schimmen' zijn vergelijkt met de situatie waarin iemand als beste / (zeer) goed de volgende schaduw(en) kan raden en daarom geëerd wordt (of: met de volgorde van de schaduwen het best / (zeer) goed kent of voorspelt; of: met een hoge positie hebben in de grot). (1p)
Bij b zijn de formuleringen die na 'of' of na '/' staan verschillende manieren om hetzelfde te zeggen.
Vraag 10 1 punt
Regel 49 ἄνω ἰέναι: Citeer uit het tekstgedeelte Τί t/m ἐλεεῖν (regel 26-28) het Griekse tekstelement dat inhoudelijk vergelijkbaar is met ἄνω ἰέναι.
Bekijk het antwoord
- Citeert τῆς μεταβολῆς (regel 27-28). (1p)
Niet fout rekenen wanneer geantwoord is 'μεταβολῆς (regel 28)'.
Vraag 12 1 punt
Stel je voor dat tekst 1 als een toneelvoorstelling wordt opgevoerd. Van de negen reacties van Socrates' gesprekspartner kunnen er dan zeven worden uitgebeeld met een instemmende knik, zonder te spreken. De reactie in de regels 38-39 kan niet op deze manier worden uitgebeeld.
12 Noteer het nummer van de regel waarin de andere reactie staat die niet op deze manier kan worden uitgebeeld.
Bekijk het antwoord
- Noemt regel 10. (1p)
Vraag 13 1 punt
Stel je voor dat Plato gelijk heeft en dat de wereld waarin wij leven slechts een afspiegeling is van de echte werkelijkheid. Beargumenteer of jij in dat geval liever zou willen zijn zoals de losgemaakte persoon of liever zoals de gevangenen in de grot. Betrek in je antwoord een gegeven uit tekst 1.
Bekijk het antwoord
- Kiest voor de losgemaakte persoon of voor de gevangenen in de grot, beargumenteert die keuze en betrekt daarbij een gegeven uit tekst 1. (1p)
Voorbeelden van een goed antwoord zijn: 'Ik zou willen zijn zoals de losgemaakte persoon, want hij voelt zich uiteindelijk gelukkig met het inzicht dat hij heeft verworven.' / 'Ik zou willen zijn zoals de losgemaakte persoon, want ik ben dol op leren – waarvoor zit ik anders op school?' / 'Ik zou willen zijn zoals de gevangenen in de grot, want de losgemaakte persoon wordt uitgelachen.' / 'Ik zou willen zijn zoals de gevangenen in de grot, want om tot inzicht te komen heeft de losgemaakte persoon veel ellende moeten doorstaan.' / 'Ik zou willen zijn zoals de gevangenen in de grot, want die kunnen eerbewijzen verdienen.'
2024, tijdvak 1: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 Aristophanes vertelt hoe liefde is ontstaan.
[1] Ἦν δὲ διὰ ταῦτα τρία τὰ γένη καὶ τοιαῦτα, ὅτι τὸ μὲν ἄρρεν ἦν τοῦ ἡλίου
[2] τὴν ἀρχὴν ἔκγονον, τὸ δὲ θῆλυ τῆς γῆς, τὸ δὲ ἀμφοτέρων μετέχον τῆς
[3] σελήνης, ὅτι καὶ ἡ σελήνη ἀμφοτέρων μετέχει· περιφερῆ δὲ δὴ ἦν καὶ αὐτὰ
[4] καὶ ἡ πορεία αὐτῶν διὰ τὸ τοῖς γονεῦσιν ὅμοια εἶναι. Ἦν οὖν τὴν ἰσχὺν
[5] δεινὰ καὶ τὴν ῥώμην, καὶ τὰ φρονήματα μεγάλα εἶχον, ἐπεχείρησαν δὲ τοῖς
[6] θεοῖς, καὶ ὃ λέγει Ὅμηρος περὶ Ἐφιάλτου τε καὶ Ὤτου, περὶ ἐκείνων
[7] λέγεται, τὸ εἰς τὸν οὐρανὸν ἀνάβασιν ἐπιχειρεῖν ποιεῖν, ὡς ἐπιθησομένων
[8] τοῖς θεοῖς. Ὁ οὖν Ζεὺς καὶ οἱ ἄλλοι θεοὶ ἐβουλεύοντο ὅτι χρὴ αὐτοὺς
[9] ποιῆσαι, καὶ ἠπόρουν· οὔτε γὰρ ὅπως ἀποκτείναιεν εἶχον καὶ ὥσπερ τοὺς
[10] γίγαντας κεραυνώσαντες τὸ γένος ἀφανίσαιεν – αἱ τιμαὶ γὰρ αὐτοῖς καὶ
[11] ἱερὰ τὰ παρὰ τῶν ἀνθρώπων ἠφανίζετο – οὔτε ὅπως ἐῷεν ἀσελγαίνειν.
[12] Μόγις δὴ ὁ Ζεὺς ἐννοήσας λέγει ὅτι “Δοκῶ μοι”, ἔφη, “ ἔχειν μηχανήν, ὡς
[13] ἂν εἶέν τε ἅνθρωποι καὶ παύσαιντο τῆς ἀκολασίας ἀσθενέστεροι γενόμενοι.
[14] Νῦν μὲν γὰρ αὐτούς”, ἔφη, “διατεμῶ δίχα ἕκαστον, καὶ ἅμα μὲν
[15] ἀσθενέστεροι ἔσονται, ἅμα δὲ χρησιμώτεροι ἡμῖν διὰ τὸ πλείους τὸν
[16] ἀριθμὸν γεγονέναι· καὶ βαδιοῦνται ὀρθοὶ ἐπὶ δυοῖν σκελοῖν. Ἐὰν δ᾿ ἔτι
[17] δοκῶσιν ἀσελγαίνειν καὶ μὴ ᾿θέλωσιν ἡσυχίαν ἄγειν, πάλιν αὖ ”, ἔφη,
[18] “τεμῶ δίχα, ὥστ᾿ ἐφ᾿ ἑνὸς πορεύσονται σκέλους ἀσκωλιάζοντες.” Ταῦτα
[19] εἰπὼν ἔτεμνε τοὺς ἀνθρώπους δίχα, ὥσπερ οἱ τὰ ὄα τέμνοντες καὶ
[20] μέλλοντες ταριχεύειν, ἢ ὥσπερ οἱ τὰ ᾠὰ ταῖς θριξίν· ὅντινα δὲ τέμοι, τὸν
[21] Ἀπόλλω ἐκέλευεν τό τε πρόσωπον μεταστρέφειν καὶ τὸ τοῦ αὐχένος ἥμισυ
[22] πρὸς τὴν τομήν, ἵνα θεώμενος τὴν αὑτοῦ τμῆσιν κοσμιώτερος εἴη ὁ
[23] ἄνθρωπος, καὶ τἆλλα ἰᾶσθαι ἐκέλευεν. Ὁ δὲ τό τε πρόσωπον μετέστρεφε,
[24] καὶ συνέλκων πανταχόθεν τὸ δέρμα ἐπὶ τὴν γαστέρα νῦν καλουμένην,
[25] ὥσπερ τὰ σύσπαστα βαλλάντια, ἓν στόμα ποιῶν ἀπέδει κατὰ μέσην τὴν
[26] γαστέρα, ὃ δὴ τὸν ὀμφαλὸν καλοῦσι. Καὶ τὰς μὲν ἄλλας ῥυτίδας τὰς
[27] πολλὰς ἐξελέαινε καὶ τὰ στήθη διήρθρου, ἔχων τι τοιοῦτον ὄργανον οἷον οἱ
[28] σκυτοτόμοι περὶ τὸν καλάποδα λεαίνοντες τὰς τῶν σκυτῶν ῥυτίδας· ὀλίγας
[29] δὲ κατέλιπε, τὰς περὶ αὐτὴν τὴν γαστέρα καὶ τὸν ὀμφαλόν, μνημεῖον εἶναι
[30] τοῦ παλαιοῦ πάθους. Ἐπειδὴ οὖν ἡ φύσις δίχα ἐτμήθη, ποθοῦν ἕκαστον τὸ
[31] ἥμισυ τὸ αὑτοῦ συνῄει, καὶ περιβάλλοντες τὰς χεῖρας καὶ συμπλεκόμενοι
[32] ἀλλήλοις, ἐπιθυμοῦντες συμφῦναι, ἀπέθνῃσκον ὑπὸ λιμοῦ καὶ τῆς ἄλλης
[33] ἀργίας διὰ τὸ μηδὲν ἐθέλειν χωρὶς ἀλλήλων ποιεῖν. Καὶ ὁπότε τι ἀποθάνοι
[34] τῶν ἡμίσεων, τὸ δὲ λειφθείη, τὸ λειφθὲν ἄλλο ἐζήτει καὶ συνεπλέκετο, εἴτε
[35] γυναικὸς τῆς ὅλης ἐντύχοι ἡμίσει – ὃ δὴ νῦν γυναῖκα καλοῦμεν – εἴτε
[36] ἀνδρός· καὶ οὕτως ἀπώλλυντο. Ἐλεήσας δὲ ὁ Ζεὺς ἄλλην μηχανὴν
[37] πορίζεται, καὶ μετατίθησιν αὐτῶν τὰ αἰδοῖα εἰς τὸ πρόσθεν – τέως γὰρ καὶ
[38] ταῦτα ἐκτὸς εἶχον, καὶ ἐγέννων καὶ ἔτικτον οὐκ εἰς ἀλλήλους ἀλλ᾿ εἰς γῆν,
[39] ὥσπερ οἱ τέττιγες – μετέθηκέ τε οὖν οὕτω αὐτῶν εἰς τὸ πρόσθεν καὶ διὰ
[40] τούτων τὴν γένεσιν ἐν ἀλλήλοις ἐποίησεν, διὰ τοῦ ἄρρενος ἐν τῷ θήλει,
[41] τῶνδε ἕνεκα, ἵνα ἐν τῇ συμπλοκῇ ἅμα μὲν εἰ ἀνὴρ γυναικὶ ἐντύχοι, γεννῷεν
[42] καὶ γίγνοιτο τὸ γένος, ἅμα δ᾿ εἰ καὶ ἄρρην ἄρρενι, πλησμονὴ γοῦν γίγνοιτο
[43] τῆς συνουσίας καὶ διαπαύοιντο καὶ ἐπὶ τὰ ἔργα τρέποιντο καὶ τοῦ ἄλλου
[44] βίου ἐπιμελοῖντο.
Aantekeningen
ἔκγονος + genitivus afstammend van (regel 2)
ἡ ἀνάβασις het opklimmen (regel 7)
κεραυνόω met de bliksem treffen (regel 10)
regel 11 ἀσελγαίνω zich losbandig gedragen
regel 14 διατέμνω doorsnijden
regel 17 ἀσελγαίνω zich losbandig gedragen
regel 18 ἀσκωλιάζω hinkelen
regel 19 τὸ ὄον peerlijsterbes
ἡ τμῆσις splitsing (regel 22)
συνέλκω samentrekken (regel 24)
σύσπαστος met een koord sluitbaar (regel 25)
τὸ βαλλάντιον buidel
ἀποδέω afbinden
ἡ ῥυτίς rimpel (regel 26)
ἐκλεαίνω glad maken (regel 27)
διαρθρόω vormen
ὁ καλάπους leest (regel 28)
λεαίνω glad maken
τὸ σκῦτος stuk leer
ἡ ῥυτίς rimpel
συμπλέκομαι + dativus omarmen (regel 31)
συμφύομαι samengroeien (regel 32)
regel 34 συμπλέκομαι + dativus omarmen
regel 39 ὁ τέττιξ krekel
regel 41 ἡ συμπλοκή omarming
regel 43 διαπαύομαι pauzeren
Plato, Symposium 190a8-191c8
Vraag 16 1 punt
Regel 6 ἐκείνων: Wie worden bedoeld met ἐκείνων?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
Vraag 19 1 punt
Regel 20-21 τὸν Ἀπόλλω: Citeer uit het vervolg (t/m regel 26 καλοῦσι) het Griekse woord dat verklaart waarom juist Apollo deze opdracht kreeg.
Bekijk het antwoord
- Citeert ἰᾶσθαι (regel 23). (1p)
Niet fout rekenen wanneer geantwoord is 'κοσμιώτερος (regel 22)'.
Vraag 20 2 punten
Regel 20-30 τὸν t/m πάθους: In dit tekstgedeelte worden twee verschillende maatregelen beschreven die bedoeld zijn om het zelfbeeld van de mens te beïnvloeden.
20 Beschrijf in eigen woorden deze twee maatregelen. Gebruik bij voorkeur in totaal niet meer dan 20 woorden.
Bekijk het antwoord
- Noemt het omdraaien van het gezicht / van de (halve) hals. (1p)
- Noemt het laten bestaan van enige buikrimpels. (1p)
Niet fout rekenen wanneer in het tweede deel van het antwoord in plaats van 'enige buikrimpels' is genoteerd 'de navel'.
Vraag 23 1 punt
Regel 43 ἐπὶ τὰ ἔργα τρέποιντο: Citeer uit het tekstgedeelte Ἐπειδὴ t/m ποιεῖν (regel 30-33) het Griekse woord dat een inhoudelijke tegenstelling vormt met ἐπὶ τὰ ἔργα τρέποιντο.
Bekijk het antwoord
- Citeert ἀργίας (regel 33). (1p)
Vraag 24 3 punten
Regel 18-44 Ταῦτα t/m ἐπιμελοῖντο: Dit tekstgedeelte kan op grond van de inhoud in vier ongeveer even grote delen verdeeld worden. De inhoud van het eerste deel kan als volgt genoteerd worden:
deel 1: Zeus snijdt de mensen doormidden en geeft instructies voor de afwerking.
24 Neem het volgende schema over en noteer op de plaats van de puntjes telkens de inhoud van elk deel:
deel 2: ...
deel 3: ...
deel 4: ...
Gebruik bij voorkeur in totaal niet meer dan 40 woorden.
Bekijk het antwoord
- Deel 2: Apollo pleegt enkele technische aanpassingen (afwerking door Apollo). (1p)
- Deel 3: De mensen gaan ten onder aan het verlangen naar / door het omhelzen van hun wederhelft (fataal verlangen naar de oude situatie). (1p)
- Deel 4: Zeus (heeft medelijden en) verplaatst de geslachtsdelen (naar voren) (oplossing van het ontstane probleem; huidige situatie bereikt). (1p)
2024, tijdvak 2: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1
Socrates vertelt over mensen die in de onderwereld bestraft worden.
[1] Προσήκει δὲ παντὶ τῷ ἐν τιμωρίᾳ ὄντι, ὑπ᾿ ἄλλου ὀρθῶς τιμωρουμένῳ, ἢ [2] βελτίονι γίγνεσθαι καὶ ὀνίνασθαι ἢ παραδείγματι τοῖς ἄλλοις γίγνεσθαι, ἵνα [3] ἄλλοι ὁρῶντες πάσχοντα ἃ ἂν πάσχῃ φοβούμενοι βελτίους γίγνωνται. Εἰσὶν [4] δὲ οἱ μὲν ὠφελούμενοί τε καὶ δίκην διδόντες ὑπὸ θεῶν τε καὶ ἀνθρώπων [5] οὗτοι οἳ ἂν ἰάσιμα ἁμαρτήματα ἁμάρτωσιν· ὅμως δὲ δι᾿ ἀλγηδόνων καὶ [6] ὀδυνῶν γίγνεται αὐτοῖς ἡ ὠφελία καὶ ἐνθάδε καὶ ἐν Ἅιδου· οὐ γὰρ οἷόν τε [7] ἄλλως ἀδικίας ἀπαλλάττεσθαι. Οἳ δ᾿ ἂν τὰ ἔσχατα ἀδικήσωσι καὶ διὰ τὰ [8] τοιαῦτα ἀδικήματα ἀνίατοι γένωνται, ἐκ τούτων τὰ παραδείγματα γίγνεται, [9] καὶ οὗτοι αὐτοὶ μὲν οὐκέτι ὀνίνανται οὐδέν, ἅτε ἀνίατοι ὄντες, ἄλλοι δὲ [10] ὀνίνανται οἱ τούτους ὁρῶντες διὰ τὰς ἁμαρτίας τὰ μέγιστα καὶ [11] ὀδυνηρότατα καὶ φοβερώτατα πάθη πάσχοντας τὸν ἀεὶ χρόνον, ἀτεχνῶς [12] παραδείγματα ἀνηρτημένους ἐκεῖ ἐν Ἅιδου ἐν τῷ δεσμωτηρίῳ, τοῖς ἀεὶ τῶν [13] ἀδίκων ἀφικνουμένοις θεάματα καὶ νουθετήματα. Ὧν ἐγώ φημι ἕνα καὶ [14] Ἀρχέλαον ἔσεσθαι, εἰ ἀληθῆ λέγει Πῶλος, καὶ ἄλλον ὅστις ἂν τοιοῦτος [15] τύραννος ᾖ· οἶμαι δὲ καὶ τοὺς πολλοὺς εἶναι τούτων τῶν παραδειγμάτων ἐκ [16] τυράννων καὶ βασιλέων καὶ δυναστῶν καὶ τὰ τῶν πόλεων πραξάντων [17] γεγονότας· οὗτοι γὰρ διὰ τὴν ἐξουσίαν μέγιστα καὶ ἀνοσιώτατα [18] ἁμαρτήματα ἁμαρτάνουσι. Μαρτυρεῖ δὲ τούτοις καὶ Ὅμηρος· βασιλέας [19] γὰρ καὶ δυνάστας ἐκεῖνος πεποίηκεν τοὺς ἐν Ἅιδου τὸν ἀεὶ χρόνον [20] τιμωρουμένους, Τάνταλον καὶ Σίσυφον καὶ Τιτυόν· Θερσίτην δέ, καὶ εἴ τις [21] ἄλλος πονηρὸς ἦν ἰδιώτης, οὐδεὶς πεποίηκεν μεγάλαις τιμωρίαις [22] συνεχόμενον ὡς ἀνίατον – οὐ γὰρ οἶμαι ἐξῆν αὐτῷ· διὸ καὶ [23] εὐδαιμονέστερος ἦν ἢ οἷς ἐξῆν – ἀλλὰ γάρ, ὦ Καλλίκλεις, ἐκ τῶν [24] δυναμένων εἰσὶ καὶ οἱ σφόδρα πονηροὶ γιγνόμενοι ἄνθρωποι· οὐδὲν μὴν [25] κωλύει καὶ ἐν τούτοις ἀγαθοὺς ἄνδρας ἐγγίγνεσθαι, καὶ σφόδρα γε ἄξιον [26] ἄγασθαι τῶν γιγνομένων· χαλεπὸν γάρ, ὦ Καλλίκλεις, καὶ πολλοῦ ἐπαίνου [27] ἄξιον ἐν μεγάλῃ ἐξουσίᾳ τοῦ ἀδικεῖν γενόμενον δικαίως διαβιῶναι. Ὀλίγοι [28] δὲ γίγνονται οἱ τοιοῦτοι· ἐπεὶ καὶ ἐνθάδε καὶ ἄλλοθι γεγόνασιν, οἶμαι δὲ [29] καὶ ἔσονται καλοὶ κἀγαθοὶ ταύτην τὴν ἀρετὴν τὴν τοῦ δικαίως διαχειρίζειν [30] ἃ ἄν τις ἐπιτρέπῃ· εἷς δὲ καὶ πάνυ ἐλλόγιμος γέγονεν καὶ εἰς τοὺς ἄλλους [31] Ἕλληνας, Ἀριστείδης ὁ Λυσιμάχου· οἱ δὲ πολλοί, ὦ ἄριστε, κακοὶ [32] γίγνονται τῶν δυναστῶν. Ὅπερ οὖν ἔλεγον, ἐπειδὰν ὁ Ῥαδάμανθυς ἐκεῖνος [33] τοιοῦτόν τινα λάβῃ, ἄλλο μὲν περὶ αὐτοῦ οὐκ οἶδεν οὐδέν, οὔθ᾿ ὅστις οὔθ᾿ [34] ὧντινων, ὅτι δὲ πονηρός τις· καὶ τοῦτο κατιδὼν ἀπέπεμψεν εἰς Τάρταρον, [35] ἐπισημηνάμενος, ἐάντε ἰάσιμος ἐάντε ἀνίατος δοκῇ εἶναι· ὁ δὲ ἐκεῖσε [36] ἀφικόμενος τὰ προσήκοντα πάσχει.
Aantekeningen
ἰάσιμος: geneeslijk (regel 5)
ὀδυνηρός: pijnlijk (regel 11)
ἀναρτάω: ophangen (regel 12)
τὸ νουθέτημα: waarschuwing (regel 13)
ὁ δυνάστης: machthebber (regel 16)
ὁ δυνάστης: machthebber (regel 19)
διαβιόω: leven (regel 27)
διαχειρίζω: beheren (regel 29)
ὁ δυνάστης: machthebber (regel 32)
ἐπισημαίνομαι: een merkteken aanbrengen (regel 35)
ἰάσιμος: geneeslijk
Plato, Gorgias 525b1-526c1
Vraag 1 2 punten
Het doel van beter worden wordt in deze twee gevallen op verschillende manieren bereikt. Regel 2 βελτίονι γίγνεσθαι en regel 3 βελτίους γίγνωνται.
a) Beschrijf in eigen woorden op welke manier βελτίονι γίγνεσθαι (regel 2) wordt bereikt.
b) Beschrijf in eigen woorden op welke manier βελτίους γίγνωνται (regel 3) wordt bereikt.
Bekijk het antwoord
- a: Noemt dat de gestrafte zelf beter wordt doordat hij een straf ondergaat, of dat iemand beter wordt door zelf gestraft te worden. (1p)
- b: Noemt dat ze beter worden doordat ze (bang worden doordat ze) zien dat of hoe iemand anders gestraft wordt, of dat iemand beter wordt door anderen gestraft te zien worden. (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking. Bij b niet fout rekenen wanneer alleen 'door angst/afschrikking' is geantwoord.
Vraag 2 3 punten
Regel 1-13 Προσήκει t/m νουθετήματα. Dit tekstgedeelte bestaat uit drie delen: een inleiding en de beschrijvingen van de twee groepen gestraften en wat er met hen gebeurt.
a) Noteer het nummer van de regel waarin de beschrijving van de tweede groep gestraften begint.
b) Beschrijf in eigen woorden op grond van welk criterium iemand tot de tweede groep gestraften behoort.
c) Citeer uit de beschrijving van de eerste groep het Griekse tekstelement dat inhoudelijk overeenkomt met ὑπ᾿ ἄλλου τιμωρουμένῳ (regel 1).
Bekijk het antwoord
- a: Noemt regel 7 als het regelnummer waarin de beschrijving van de tweede groep gestraften begint. (1p)
- b: Noemt dat deze persoon of ziel uiterst ernstige misdaden heeft gepleegd, of dat hij ongeneeslijk of onverbeterlijk is (de zwaarte van het vergrijp, de toestand van de ziel). (1p)
- c: Citeert δίκην διδόντες ὑπὸ θεῶν τε καὶ ἀνθρώπων (regel 4). (1p)
Bij c niet fout rekenen wanneer geantwoord is 'καὶ δίκην διδόντες ὑπὸ θεῶν τε καὶ ἀνθρώπων (regel 4)'. Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 3 1 punt
Regel 7-13 Οἳ δ᾿ t/m νουθετήματα. Drie van de onderstaande woorden duiden op dezelfde groep personen. Welk woord duidt op een andere groep personen?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 5 2 punten
Regel 15-18 οἶμαι t/m ἁμαρτάνουσι.
a) Citeer uit dit tekstgedeelte het Griekse tekstelement dat de oorzaak aanduidt waardoor deze groep personen volgens Socrates zo in de fout gaat.
b) Noteer de naam van het type argument waarmee Socrates zijn bewering οἶμαι t/m ἁμαρτάνουσι (regel 15-18) onderbouwt. Baseer je antwoord op het vervolg (t/m regel 20 Τιτυόν).
Bekijk het antwoord
- a: Citeert (διὰ) τὴν ἐξουσίαν (regel 17). (1p)
- b: Noemt autoriteitsargument. (1p)
Bij a niet fout rekenen wanneer geantwoord is 'ἐξουσίαν (regel 17)'.
Vraag 6 2 punten
Regel 20 Τάνταλον καὶ Σίσυφον καὶ Τιτυόν· Θερσίτην. Socrates noemt twee verschillen tussen Thersites en de andere drie personen, maar geeft aan dat er ook een overeenkomst is.
a) Noteer in eigen woorden de twee verschillen die Socrates noemt. Baseer je antwoord op het tekstgedeelte Μαρτυρεῖ t/m ἀνίατον (regel 18-22).
b) Noteer in eigen woorden de inhoudelijke overeenkomst die er volgens Socrates bestaat tussen Thersites en de andere drie personen over wie Homerus schrijft. Baseer je antwoord op het tekstgedeelte Μαρτυρεῖ t/m ἀνίατον (regel 18-22).
Bekijk het antwoord
- a: Noemt dat hij geen machthebber is / een gewoon burger is, en dat hij nog te genezen of te verbeteren is / niet eeuwig / niet heel zwaar gestraft wordt (in de onderwereld). Beide onderdelen moeten juist zijn. (1p)
- b: Noemt dat ze (allen) slecht zijn / dat hij (ook) slecht is. (1p)
a: het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn. b: niet fout rekenen bij 'Ze ondergaan (allen) / Hij ondergaat (ook) een straf (in de onderwereld).' Geen scorepunt bij alleen 'Ze komen (allen) / Hij komt (ook) voor bij Homerus.' Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 7 2 punten
Regel 24-27 οὐδὲν t/m διαβιῶναι. In het deel van de dialoog Politeia dat je voor dit examen gelezen hebt, vertelt Glaucon over een herder die een bijzondere ring gevonden heeft.
a) Citeer uit het tekstgedeelte οὐδὲν t/m διαβιῶναι (regel 24-27) het Griekse tekstelement dat inhoudelijk correspondeert met het hebben van zo'n bijzondere ring.
b) Zou deze Glaucon het volgens jou eens zijn met de inhoud van het tekstgedeelte οὐδὲν t/m διαβιῶναι (regel 24-27)? Licht je antwoord toe aan de hand van het standpunt dat Glaucon duidelijk wil maken met het verhaal over de herder met de ring.
Bekijk het antwoord
- a: Citeert (ἐν) μεγάλῃ ἐξουσίᾳ (τοῦ ἀδικεῖν γενόμενον) (regel 27). (1p)
- b: Geeft een juist antwoord (ja of nee) met een onderbouwing uit het standpunt van Glaucon. Voorbeelden van een goed antwoord: (1) Nee, want volgens Glaucon zou niemand die de mogelijkheid krijgt om (ongestraft) onrechtvaardig te handelen rechtvaardig blijven (en in dit tekstgedeelte wordt gezegd dat onder machthebbers die straffeloos hun gang kunnen gaan zich ook goede mensen bevinden). (2) Nee, want Glaucon zegt dat als mensen goede mensen prijzen, ze dat niet menen (en in dit tekstgedeelte wordt gezegd dat goed handelen onder deze omstandigheden prijzenswaardig is). (3) Ja, want volgens Glaucon zou vrijwel iedereen die de mogelijkheid krijgt om (ongestraft) onrechtvaardig te handelen dat ook doen (en in dit tekstgedeelte wordt gezegd dat onder machthebbers die straffeloos hun gang kunnen gaan zich maar weinig goede mensen bevinden, of dat het heel moeilijk is rechtvaardig te blijven als je straffeloos je gang kunt gaan). (1p)
2024, tijdvak 2: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2
Alcibiades begint zijn lofrede.
[1] Σωκράτη δ᾿ ἐγὼ ἐπαινεῖν, ὦ ἄνδρες, οὕτως ἐπιχειρήσω, δι᾿ εἰκόνων. [2] Οὗτος μὲν οὖν ἴσως οἰήσεται ἐπὶ τὰ γελοιότερα, ἔσται δ᾿ ἡ εἰκὼν τοῦ [3] ἀληθοῦς ἕνεκα, οὐ τοῦ γελοίου. Φημὶ γὰρ δὴ ὁμοιότατον αὐτὸν εἶναι τοῖς [4] σιληνοῖς τούτοις τοῖς ἐν τοῖς ἑρμογλυφείοις καθημένοις, οὕστινας [5] ἐργάζονται οἱ δημιουργοὶ σύριγγας ἢ αὐλοὺς ἔχοντας, οἳ διχάδε διοιχθέντες [6] φαίνονται ἔνδοθεν ἀγάλματα ἔχοντες θεῶν. Καὶ φημὶ αὖ ἐοικέναι αὐτὸν τῷ [7] σατύρῳ τῷ Μαρσύᾳ. Ὅτι μὲν οὖν τό γε εἶδος ὅμοιος εἶ τούτοις, ὦ [8] Σώκρατες, οὐδ᾿ αὐτὸς ἄν που ἀμφισβητήσαις· ὡς δὲ καὶ τἆλλα ἔοικας, μετὰ [9] τοῦτο ἄκουε. Ὑβριστὴς εἶ· ἢ οὔ; Ἐὰν γὰρ μὴ ὁμολογῇς, μάρτυρας [10] παρέξομαι. Ἀλλ᾿ οὐκ αὐλητής; Πολύ γε θαυμασιώτερος ἐκείνου. Ὁ μέν γε [11] δι᾿ ὀργάνων ἐκήλει τοὺς ἀνθρώπους τῇ ἀπὸ τοῦ στόματος δυνάμει, καὶ ἔτι [12] νυνὶ ὃς ἂν τὰ ἐκείνου αὐλῇ – ἃ γὰρ Ὄλυμπος ηὔλει, Μαρσύου λέγω, [13] τούτου διδάξαντος – τὰ οὖν ἐκείνου ἐάντε ἀγαθὸς αὐλητὴς αὐλῇ ἐάντε [14] φαύλη αὐλητρίς, μόνα κατέχεσθαι ποιεῖ καὶ δηλοῖ τοὺς τῶν θεῶν τε καὶ [15] τελετῶν δεομένους διὰ τὸ θεῖα εἶναι. Σὺ δ᾿ ἐκείνου τοσοῦτον μόνον [16] διαφέρεις, ὅτι ἄνευ ὀργάνων ψιλοῖς λόγοις ταὐτὸν τοῦτο ποιεῖς. Ἡμεῖς [17] γοῦν ὅταν μέν του ἄλλου ἀκούωμεν λέγοντος καὶ πάνυ ἀγαθοῦ ῥήτορος [18] ἄλλους λόγους, οὐδὲν μέλει ὡς ἔπος εἰπεῖν οὐδενί· ἐπειδὰν δὲ σοῦ τις [19] ἀκούῃ ἢ τῶν σῶν λόγων ἄλλου λέγοντος, κἂν πάνυ φαῦλος ᾖ ὁ λέγων, [20] ἐάντε γυνὴ ἀκούῃ ἐάντε ἀνὴρ ἐάντε μειράκιον, ἐκπεπληγμένοι ἐσμὲν καὶ [21] κατεχόμεθα. Ἐγὼ γοῦν, ὦ ἄνδρες, εἰ μὴ ἔμελλον κομιδῇ δόξειν μεθύειν, [22] εἶπον ὀμόσας ἂν ὑμῖν οἷα δὴ πέπονθα αὐτὸς ὑπὸ τῶν τούτου λόγων καὶ [23] πάσχω ἔτι καὶ νυνί. Ὅταν γὰρ ἀκούω, πολύ μοι μᾶλλον ἢ τῶν [24] κορυβαντιώντων ἥ τε καρδία πηδᾷ καὶ δάκρυα ἐκχεῖται ὑπὸ τῶν λόγων τῶν [25] τούτου, ὁρῶ δὲ καὶ ἄλλους παμπόλλους τὰ αὐτὰ πάσχοντας· Περικλέους δὲ [26] ἀκούων καὶ ἄλλων ἀγαθῶν ῥητόρων εὖ μὲν ἡγούμην λέγειν, τοιοῦτον δ᾿ [27] οὐδὲν ἔπασχον, οὐδ᾿ ἐτεθορύβητό μου ἡ ψυχὴ οὐδ᾿ ἠγανάκτει ὡς [28] ἀνδραποδωδῶς διακειμένου, ἀλλ᾿ ὑπὸ τουτουῒ τοῦ Μαρσύου πολλάκις δὴ [29] οὕτω διετέθην ὥστε μοι δόξαι μὴ βιωτὸν εἶναι ἔχοντι ὡς ἔχω. Καὶ ταῦτα, ὦ [30] Σώκρατες, οὐκ ἐρεῖς ὡς οὐκ ἀληθῆ. Καὶ ἔτι γε νῦν σύνοιδ᾿ ἐμαυτῷ ὅτι εἰ [31] ἐθέλοιμι παρέχειν τὰ ὦτα, οὐκ ἂν καρτερήσαιμι ἀλλὰ ταὐτὰ ἂν πάσχοιμι. [32] Ἀναγκάζει γάρ με ὁμολογεῖν ὅτι πολλοῦ ἐνδεὴς ὢν αὐτὸς ἔτι ἐμαυτοῦ μὲν [33] ἀμελῶ, τὰ δ᾿ Ἀθηναίων πράττω. Βίᾳ οὖν ὥσπερ ἀπὸ τῶν Σειρήνων [34] ἐπισχόμενος τὰ ὦτα οἴχομαι φεύγων, ἵνα μὴ αὐτοῦ καθήμενος παρὰ τούτῳ [35] καταγηράσω. Πέπονθα δὲ πρὸς τοῦτον μόνον ἀνθρώπων, ὃ οὐκ ἄν τις [36] οἴοιτο ἐν ἐμοὶ ἐνεῖναι, τὸ αἰσχύνεσθαι ὁντινοῦν· ἐγὼ δὲ τοῦτον μόνον [37] αἰσχύνομαι. Σύνοιδα γὰρ ἐμαυτῷ ἀντιλέγειν μὲν οὐ δυναμένῳ ὡς οὐ δεῖ [38] ποιεῖν ἃ οὗτος κελεύει, ἐπειδὰν δὲ ἀπέλθω, ἡττημένῳ τῆς τιμῆς τῆς ὑπὸ [39] τῶν πολλῶν. Δραπετεύω οὖν αὐτὸν καὶ φεύγω, καὶ ὅταν ἴδω, αἰσχύνομαι τὰ [40] ὡμολογημένα.
Aantekeningen
ὁ σιληνός: silenenbeeldje (regel 4)
τὸ ἑρμογλυφεῖον: beeldhouwatelier
διχάδε: naar twee kanten (regel 5)
διοίγω: openen
ὁ σάτυρος: sater (regel 7)
αὐλέω: fluit spelen (regel 12)
αὐλέω: fluit spelen (regel 13)
ἡ αὐλητρίς: fluitspeelster (regel 14)
κορυβαντιάω: corybantische dansen uitvoeren (regel 24)
ἀνδραποδώδης: slaafs (regel 28)
καταγηράω: oud worden (regel 35)
δραπετεύω + accusativus: weglopen van (regel 39)
Plato, Symposium 215a4-216b6
Vraag 14 2 punten
Regel 7-10 Ὅτι t/m ἐκείνου. Alcibiades noemt in dit tekstgedeelte drie concrete punten van overeenkomst. Citeer de drie desbetreffende Griekse woorden.
Bekijk het antwoord
- Citeert de Griekse woorden die de drie concrete punten van overeenkomst aangeven: εἶδος (regel 7), Ὑβριστὴς (regel 9) en αὐλητής (regel 10). Het aantal juiste citaten bepaalt de score, zie de AI-context van de vraag. (2p)
Indien drie antwoorden juist: 2 punten. Indien twee antwoorden juist: 1 punt. Indien minder dan twee antwoorden juist: 0 punten. De drie woorden zijn: εἶδος (regel 7), Ὑβριστὴς (regel 9), αὐλητής (regel 10). Niet fout rekenen wanneer in plaats van 'εἶδος (regel 7)' is geantwoord 'τό εἶδος (regel 7)'.
Vraag 15 1 punt
Regel 13-14 ἐάντε ἀγαθὸς αὐλητὴς αὐλῇ ἐάντε φαύλη αὐλητρίς. Beschrijf in eigen woorden wat Alcibiades met deze toevoeging wil zeggen over het effect van de muziek van Marsyas.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat het effect niet afhankelijk is van de kwaliteit van de uitvoerder of van degene die fluit, of dat het niet uitmaakt of de muziek door een man of een vrouw gespeeld wordt, of dat de muziek van Marsyas een heel sterk effect heeft (waardoor het niet uitmaakt wie speelt). (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 16 1 punt
Regel 15-16 Σὺ t/m ποιεῖς. Noteer in eigen woorden het verschil dat Alcibiades concreet bedoelt met τοσοῦτον μόνον (regel 15). Baseer je antwoord op het tekstgedeelte Σὺ t/m ποιεῖς (regel 15-16).
Bekijk het antwoord
- Noemt dat Socrates geen muziekinstrument nodig heeft om zijn publiek te betoveren, of dat Socrates alleen woorden gebruikt om mensen te betoveren. (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 20 2 punten
Regel 1-29 Σωκράτη t/m ἔχω. Alcibiades spreekt in dit tekstgedeelte afwisselend tot Socrates en tot de andere aanwezigen. Citeer het eerste Griekse woord en het laatste Griekse woord van dat deel van het tekstgedeelte Σωκράτη t/m ἔχω (regel 1-29) waarin Alcibiades rechtstreeks tot Socrates spreekt.
Bekijk het antwoord
- Citeert het eerste Griekse woord van dat deel: Ὅτι (regel 7). (1p)
- Citeert het laatste Griekse woord van dat deel: κατεχόμεθα (regel 21). (1p)
Vraag 22 1 punt
Regel 38-39 τῆς τιμῆς τῆς ὑπὸ τῶν πολλῶν. Citeer uit het tekstgedeelte Ἀναγκάζει t/m καταγηράσω (regel 32-35) het Griekse tekstelement waarmee Alcibiades de tijdsbesteding beschrijft die volgens hem leidt tot τῆς τιμῆς τῆς ὑπὸ τῶν πολλῶν (regel 38-39).
Bekijk het antwoord
- Citeert τὰ (δ᾿) Ἀθηναίων πράττω (regel 33). (1p)
Vraag 23 2 punten
Regel 30-40 Καὶ ἔτι t/m ὡμολογημένα. Uit dit tekstgedeelte is op te maken dat Socrates Alcibiades herhaaldelijk heeft aangeraden naar zijn levensveranderende adviezen te luisteren.
a) Noteer in eigen woorden een van deze adviezen. Baseer je antwoord op het tekstgedeelte Καὶ ἔτι t/m ὡμολογημένα (regel 30-40).
b) Socrates geeft niet alleen adviezen, maar hij is volgens Alcibiades ook een voorbeeldfiguur door zijn daden. In het vervolg van Alcibiades' lofrede (niet in dit examen afgedrukt) prijst hij Socrates bovenmatig om zijn gedrag als soldaat. Noteer een geval van dit prijzenswaardige gedrag.
Bekijk het antwoord
- a: Noemt een van de volgende adviezen: verwaarloos jezelf niet; houd je niet bezig met de zaken van de Atheners of met politiek; laat je niet (ver)leiden door de eerbewijzen van de massa. (1p)
- b: Noemt een van de volgende gevallen: hij kon het goed zonder eten stellen; hij kon goed tegen kou; hij beschikte over een enorm uithoudingsvermogen; hij redde medesoldaten of Alcibiades; hij straalde zelfverzekerdheid of strijdvaardigheid uit (waardoor vijanden hem en de soldaten om hem heen met rust lieten). (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
2023, tijdvak 1: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Gewoonten bij de Babyloniërs.
[1] Bij hen bestaan deze gewoonten: ὁ μὲν σοφώτατος ὅδε κατὰ γνώμην τὴν
[2] ἡμετέρην, τῷ καὶ Ἰλλυριῶν Ἐνετοὺς πυνθάνομαι χρᾶσθαι. Κατὰ κώμας
[3] ἑκάστας ἅπαξ τοῦ ἔτεος ἑκάστου ἐποιέετο τάδε. Ὡς ἂν αἱ παρθένοι
[4] γινοίατο γάμων ὡραῖαι, ταύτας ὅκως συναγάγοιεν πάσας, ἐς ἓν χωρίον
[5] ἐσάγεσκον ἁλέας, πέριξ δὲ αὐτὰς ἵστατο ὅμιλος ἀνδρῶν. Ἀνιστὰς δὲ κατὰ
[6] μίαν ἑκάστην κῆρυξ πωλέεσκε, πρῶτα μὲν τὴν εὐειδεστάτην ἐκ πασέων,
[7] μετὰ δέ, ὅκως αὕτη εὑροῦσα πολλὸν χρυσίον πρηθείη, ἄλλην ἀνεκήρυσσε
[8] ἣ μετ᾿ ἐκείνην ἔσκε εὐειδεστάτη. Ἐπωλέοντο δὲ ἐπὶ συνοικήσι. Ὅσοι μὲν
[9] δὴ ἔσκον εὐδαίμονες τῶν Βαβυλωνίων ἐπίγαμοι, ὑπερβάλλοντες ἀλλήλους
[10] ἐξωνέοντο τὰς καλλιστευούσας· ὅσοι δὲ τοῦ δήμου ἔσκον ἐπίγαμοι, οὗτοι
[11] δὲ εἴδεος μὲν οὐδὲν ἐδέοντο χρηστοῦ, οἱ δ᾿ ἂν χρήματά τε καὶ αἰσχίονας
[12] παρθένους ἐλάμβανον. Ὡς γὰρ δὴ διεξέλθοι ὁ κῆρυξ πωλέων τὰς
[13] εὐειδεστάτας τῶν παρθένων, ἀνίστη ἂν τὴν ἀμορφεστάτην ἢ εἴ τις αὐτέων
[14] ἔμπηρος ἦν, καὶ ταύτην ἀνεκήρυσσε, ὅστις θέλοι ἐλάχιστον χρυσίον λαβὼν
[15] συνοικέειν αὐτῇ, ἐς ὃ τῷ τὸ ἐλάχιστον ὑπισταμένῳ προσέκειτο· τὸ δὲ ἂν
[16] χρυσίον ἐγίνετο ἀπὸ τῶν εὐειδέων παρθένων, καὶ οὕτως αἱ εὔμορφοι τὰς
[17] ἀμόρφους καὶ ἐμπήρους ἐξεδίδοσαν.
(In het hier weggelaten gedeelte beschrijft Herodotus nog enkele gewoonten.)
[18] Ὁ δὲ δὴ αἴσχιστος τῶν νόμων ἐστὶ τοῖσι Βαβυλωνίοισι ὅδε. Δεῖ πᾶσαν
[19] γυναῖκα ἐπιχωρίην ἱζομένην ἐς ἱρὸν Ἀφροδίτης ἅπαξ ἐν τῇ ζόῃ μειχθῆναι
[20] ἀνδρὶ ξείνῳ. Πολλαὶ δὲ καὶ οὐκ ἀξιεύμεναι ἀναμίσγεσθαι τῇσι ἄλλῃσι οἷα
[21] πλούτῳ ὑπερφρονέουσαι, ἐπὶ ζευγέων ἐν καμάρῃσι ἐλάσασαι πρὸς τὸ ἱρὸν
[22] ἑστᾶσι, θεραπηίη δέ σφι ὄπισθε ἕπεται πολλή. Αἱ δὲ πλεῦνες ποιεῦσι ὧδε·
[23] ἐν τεμένεϊ Ἀφροδίτης κατέαται στέφανον περὶ τῇσι κεφαλῇσι ἔχουσαι
[24] θώμιγγος πολλαὶ γυναῖκες· αἱ μὲν γὰρ προσέρχονται, αἱ δὲ ἀπέρχονται.
[25] Σχοινοτενέες δὲ διέξοδοι πάντα τρόπον ὁδῶν ἔχουσι διὰ τῶν γυναικῶν,
[26] δι᾿ ὧν οἱ ξεῖνοι διεξιόντες ἐκλέγονται. Ἔνθα ἐπεὰν ἵζηται γυνή, οὐ
[27] πρότερον ἀπαλλάσσεται ἐς τὰ οἰκία ἤ τίς οἱ ξείνων ἀργύριον ἐμβαλὼν
[28] ἐς τὰ γούνατα μειχθῇ ἔξω τοῦ ἱροῦ.
Aantekeningen
ὡραῖος + genitivus: op de juiste leeftijd voor (regel 4)
ἀνακηρύσσω: in veiling brengen (regel 7)
ἡ συνοίκησις: huwelijk (regel 8)
ἐπίγαμος: huwbaar (regel 9)
ἐξωνέομαι: kopen (regel 10)
ἄμορφος: lelijk (regel 13)
ἔμπηρος: kreupel (regel 14)
εὔμορφος: mooi (regel 16)
ἀναμίσγομαι + dativus: zich mengen onder (regel 20)
ὑπερφρονέω: hoogmoedig zijn (regel 21)
τὸ ζεῦγος: wagen
ἡ καμάρη: huifwagen
ἡ θεραπηίη: groep bedienden (regel 22)
ἡ θῶμιγξ, -ιγγος: touw (regel 24)
σχοινοτενής: lijnrecht (regel 25)
Herodotus, Historiën 1.196 en 199
Vraag 3 2 punten
Regel 10 ἐξωνέοντο τὰς καλλιστευούσας
a) Noteer in eigen woorden in welke volgorde deze meisjes verkocht werden. Baseer je antwoord op het voorafgaande (vanaf regel 5 Ἀνιστὰς).
b) Noteer in eigen woorden de volgorde waarin de overige meisjes aangeboden werden. Baseer je antwoord op het vervolg (t/m regel 17 ἐξεδίδοσαν).
Bekijk het antwoord
- a) Noemt de volgorde van de mooiste meisjes: eerst het mooiste meisje, dan het op haar na mooiste meisje, en zo verder; de volgorde gaat van mooi naar minder mooi. (1p)
- b) Noemt de volgorde van de overige meisjes: eerst het minst mooie of gewilde meisje (of een kreupel meisje), dan het op haar na minst mooie of gewilde meisje, en zo verder; de volgorde gaat van minst mooi of gewild naar mooier of gewilder, de omgekeerde volgorde vergeleken met de eerste groep. (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Bron 2
(…) daar de ouders zoo weinig zeggenschap over hun kinderen hadden, dat zij hun dochters niet eens konden uithuwelijken. Dit geschiedde door afzonderlijke koninklijke ambtenaren, die de huwbare maagden openlijk verkochten. Daar werden de huwelijken niet uit liefde aangegaan.
J. van der Leij, ’s Kinds betrekking tot zijne ouders is later zijne godsdienst, in: Nederlandsch Tijdschrift voor onderwijs en opvoeding, inzonderheid ten dienste van ouders, onderwijzers en de plaatselijke commissiën van toevoorzicht op het onderwijs, vijfde jaargang, pp.65-89, Groningen, 1848, licht aangepast
Vraag 4 2 punten
In een artikel uit 1848 betoogt J. van der Leij dat de band tussen ouders en kinderen bij de Babyloniërs niet innig geweest kan zijn.
a) Citeer uit het tekstgedeelte ὁ μὲν t/m συνοικήσι (regel 1-8) het Griekse woord dat inhoudelijk vergelijkbaar is met ‘koninklijke ambtenaren’.
b) Ben je het eens met de opmerking “Daar werden de huwelijken niet uit liefde aangegaan.”? Beargumenteer je antwoord op basis van de regels 1-17 (ὁ μὲν t/m ἐξεδίδοσαν).
Bekijk het antwoord
- a) Citeert κῆρυξ (regel 6). (1p)
- b) Neemt een standpunt in en onderbouwt dat met de regels 1-17. Voorbeelden van een goed antwoord: ja, over de gevoelens van de vrouwen wordt niets verteld; ja, het gaat alleen om hoeveel geld de mannen de vrouwen waard vinden; nee, de liefde van de mannen blijkt uit de hoeveelheid geld die ze bereid zijn te geven of te accepteren voor een vrouw; nee, een minder mooie vrouw wordt uitgehuwelijkt aan de man die genoegen neemt met het minste geld, en die houdt vermoedelijk van die vrouw. (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 5 2 punten
Regel 1-17 ὁ μὲν t/m ἐξεδίδοσαν
a) Citeer uit het tekstgedeelte ὁ μὲν t/m συνοικήσι (regel 1-8) het Griekse woord waaruit Herodotus’ oordeel blijkt over de gewoonte die hij beschrijft in de regels 1-17 (ὁ μὲν t/m ἐξεδίδοσαν). Uit het tekstgedeelte Ὡς t/m ἐξεδίδοσαν (regel 12-17) kan de reden opgemaakt worden voor Herodotus’ oordeel over de gewoonte die hij beschrijft in de regels 1-17 (ὁ μὲν t/m ἐξεδίδοσαν).
b) Noteer in eigen woorden deze reden.
Bekijk het antwoord
- a) Citeert σοφώτατος (regel 1). (1p)
- b) Noemt de reden: door deze gewoonte komen ook lelijke (en kreupele) meisjes aan een man. (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Afbeelding 1

Zwart-wit afbeelding van een schilderij van een veiling. Op de voorgrond zitten vrouwen in lange, lichte gewaden op de grond, in rijen dicht naast elkaar. Links en achter hen staat een grote groep mannen; een van hen steekt zijn arm uit. Midden op de achtergrond staat een verhoogd wit blok met daarop een staande, lichte vrouwfiguur in een lang gewaad. Rechts van dat blok staat een man in een donker gewaad. Op de achtergrond zijn een versierde wand en een gordijn te zien.
Vraag 6 1 punt
De maker van het schilderij op afbeelding 1 heeft zich laten inspireren door de tekst van Herodotus.
Welk werkwoord geeft de handeling weer die op het schilderij is afgebeeld?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 7 2 punten
a) Leg uit dat de compositie van het schilderij op afbeelding 1 afwijkt van Herodotus’ beschrijving in het tekstgedeelte Ὡς t/m εὐειδεστάτη (regel 3-8).
Het museum waar het schilderij op afbeelding 1 zich bevindt, geeft de volgende toelichting: Dit schilderij laat een veiling zien van vrouwen uit het antieke Babylon van wie de familie niet in staat was een bruidsschat te betalen.
b) Leg uit dat deze toelichting in strijd is met wat Herodotus hierover schrijft in de regels 1-17 (ὁ μὲν t/m ἐξεδίδοσαν).
Bekijk het antwoord
- a) Noemt dat Herodotus schrijft dat de mannen om de vrouwen heen staan, of: dat op de afbeelding de mannen allemaal aan één kant staan. (1p)
- b) Noemt dat Herodotus schrijft dat alle huwbare meisjes bij het gebeuren betrokken waren, ongeacht de financiële situatie van hun familie, of: dat er bij Herodotus geen sprake is van een bruidsschat die de familie moet betalen; de meisjes worden juist door rijke mannen gekocht. (1p)
Bij a niet fout rekenen wanneer geantwoord is ‘Herodotus schrijft (in de regels 4-5) dat alle / zowel de mooie als de lelijke (en kreupele) meisjes bij elkaar worden gebracht.’ of ‘Op de afbeelding zijn alleen mooie meisjes afgebeeld/bijeengebracht.’ Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 8 1 punt
Regel 22 Αἱ πλεῦνες
Citeer uit het voorafgaande (vanaf regel 18 Ὁ) het Griekse tekstelement waarmee dezelfde groep wordt aangeduid als met Αἱ πλεῦνες.
Bekijk het antwoord
- Citeert τῇσι ἄλλῃσι (regel 20). (1p)
Vraag 9 2 punten
Regel 18-28 Ὁ t/m ἱροῦ
In de regels 1-17 (ὁ μὲν t/m ἐξεδίδοσαν) beschrijft Herodotus een onderscheid tussen twee groepen vrouwen op grond van hun uiterlijk. In de regels 18-28 (Ὁ t/m ἱροῦ) wordt op grond van iets anders een onderscheid gemaakt tussen twee groepen vrouwen.
a) Noteer op grond waarvan dit laatste onderscheid wordt gemaakt.
Uit een gegeven in de regels 18-28 (Ὁ t/m ἱροῦ) kan afgeleid worden dat het uiterlijk van de vrouwen in de beschreven omstandigheden toch van belang is.
b) Leg dit uit.
Bekijk het antwoord
- a) Noemt dat het onderscheid gemaakt wordt op grond van rijkdom. (1p)
- b) Legt uit dat de mannen een keuze waarschijnlijk maken op grond van het uiterlijk van de vrouwen: een vrouw mag pas naar huis nadat een man haar heeft uitgekozen, en die keuze valt waarschijnlijk op de mooiste vrouwen. (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
2023, tijdvak 1: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 Helena en Alexander in Egypte.
[1] Ἔλεγον δέ μοι οἱ ἱρέες ἱστορέοντι τὰ περὶ Ἑλένην γενέσθαι ὧδε·
[2] Ἀλέξανδρον ἁρπάσαντα Ἑλένην ἐκ Σπάρτης ἀποπλέειν ἐς τὴν ἑωυτοῦ· καί
[3] μιν, ὡς ἐγένετο ἐν τῷ Αἰγαίῳ, ἐξῶσται ἄνεμοι ἐκβάλλουσι ἐς τὸ Αἰγύπτιον
[4] πέλαγος, ἐνθεῦτεν δέ (οὐ γὰρ ἀνίει τὰ πνεύματα) ἀπικνέεται ἐς Αἴγυπτον
[5] καὶ Αἰγύπτου ἐς τὸ νῦν Κανωβικὸν καλεύμενον στόμα τοῦ Νείλου καὶ ἐς
[6] Ταριχείας. Ἦν δὲ ἐπὶ τῆς ἠιόνος, τὸ καὶ νῦν ἐστι, Ἡρακλέος ἱρόν, ἐς τὸ ἢν
[7] καταφυγὼν οἰκέτης ὅτευ ὦν ἀνθρώπων ἐπιβάληται στίγματα ἱρά, ἑωυτὸν
[8] διδοὺς τῷ θεῷ, οὐκ ἔξεστι τούτου ἅψασθαι. Ὁ νόμος οὗτος διατελέει ἐὼν
[9] ὅμοιος τὸ μέχρι ἐμεῦ ἀπ᾿ ἀρχῆς. Τοῦ ὦν δὴ Ἀλεξάνδρου ἀπιστέαται
[10] θεράποντες πυθόμενοι τὸν περὶ τὸ ἱρὸν ἔχοντα νόμον, ἱκέται δὲ ἱζόμενοι
[11] τοῦ θεοῦ κατηγόρεον τοῦ Ἀλεξάνδρου, βουλόμενοι βλάπτειν αὐτόν, πάντα
[12] λόγον ἐξηγεύμενοι ὡς εἶχε περὶ τὴν Ἑλένην τε καὶ τὴν ἐς Μενέλεων
[13] ἀδικίην· κατηγόρεον δὲ ταῦτα πρός τε τοὺς ἱρέας καὶ τὸν τοῦ στόματος
[14] τούτου φύλακον, τῷ οὔνομα ἦν Θῶνις. Ἀκούσας δὲ τούτων ὁ Θῶνις πέμπει
[15] τὴν ταχίστην ἐς Μέμφιν παρὰ Πρωτέα ἀγγελίην λέγουσαν τάδε· “ Ἥκει
[16] ξεῖνος, γένος μὲν Τευκρός, ἔργον δὲ ἀνόσιον ἐν τῇ Ἑλλάδι ἐξεργασμένος·
[17] ξείνου γὰρ τοῦ ἑωυτοῦ ἐξαπατήσας τὴν γυναῖκα αὐτήν τε ταύτην ἄγων ἥκει
[18] καὶ πολλὰ κάρτα χρήματα, ὑπὸ ἀνέμων ἐς γῆν τὴν σὴν ἀπενειχθείς· κότερα
[19] δῆτα τοῦτον ἐῶμεν ἀσινέα ἐκπλέειν ἢ ἀπελώμεθα τὰ ἔχων ἦλθε;”
[20] Ἀντιπέμπει πρὸς ταῦτα ὁ Πρωτεὺς λέγων τάδε· “ Ἄνδρα τοῦτον, ὅστις κοτέ
[21] ἐστὶ ὁ ἀνόσια ἐξεργασμένος ξεῖνον τὸν ἑωυτοῦ, συλλαβόντες ἀπάγετε
[22] παρ᾿ ἐμέ, ἵνα εἰδέω τί κοτε καὶ λέξει.” Ἀκούσας δὲ ταῦτα ὁ Θῶνις
[23] συλλαμβάνει τὸν Ἀλέξανδρον καὶ τὰς νέας αὐτοῦ κατίσχει, μετὰ δὲ αὐτόν
[24] τε τοῦτον ἀνήγαγε ἐς Μέμφιν καὶ τὴν Ἑλένην τε καὶ τὰ χρήματα, πρὸς δὲ
[25] καὶ τοὺς ἱκέτας. Ἀνακομισθέντων δὲ πάντων εἰρώτα τὸν Ἀλέξανδρον ὁ
[26] Πρωτεὺς τίς εἴη καὶ ὁκόθεν πλέοι. Ὁ δέ οἱ καὶ τὸ γένος κατέλεξε καὶ τῆς
[27] πάτρης εἶπε τὸ οὔνομα καὶ δὴ καὶ τὸν πλόον ἀπηγήσατο ὁκόθεν πλέοι.
[28] Μετὰ δὲ ὁ Πρωτεὺς εἰρώτα αὐτὸν ὁκόθεν τὴν Ἑλένην λάβοι· πλανωμένου
[29] δὲ τοῦ Ἀλεξάνδρου ἐν τῷ λόγῳ καὶ οὐ λέγοντος τὴν ἀληθείην ἤλεγχον οἱ
[30] γενόμενοι ἱκέται ἐξηγεύμενοι πάντα λόγον τοῦ ἀδικήματος. Τέλος δὲ δή
[31] σφι λόγον τόνδε ἐκφαίνει ὁ Πρωτεύς, λέγων ὅτι “ Ἐγὼ εἰ μὴ περὶ πολλοῦ
[32] ἡγεύμην μηδένα ξείνων κτείνειν, ὅσοι ὑπ᾿ ἀνέμων ἤδη ἀπολαμφθέντες
[33] ἦλθον ἐς χώρην τὴν ἐμήν, ἐγὼ ἄν σε ὑπὲρ τοῦ Ἕλληνος ἐτεισάμην, ὅς, ὦ
[34] κάκιστε ἀνδρῶν, ξεινίων τυχὼν ἔργον ἀνοσιώτατον ἐργάσαο· παρὰ τοῦ
[35] σεωυτοῦ ξείνου τὴν γυναῖκα ἦλθες· καὶ μάλα ταῦτά τοι οὐκ ἤρκεσε, ἀλλ᾿
[36] ἀναπτερώσας αὐτὴν οἴχεαι ἔχων [ἐκκλέψας]. Καὶ οὐδὲ ταῦτά τοι μοῦνα
[37] ἤρκεσε, ἀλλὰ καὶ τὰ οἰκία τοῦ ξείνου κεραΐσας ἥκεις. Νῦν ὦν ἐπειδὴ περὶ
[38] πολλοῦ ἥγημαι μὴ ξεινοκτονέειν, γυναῖκα μὲν ταύτην καὶ τὰ χρήματα οὔ
[39] τοι προήσω ἀπάγεσθαι, ἀλλ᾿ αὐτὰ ἐγὼ τῷ Ἕλληνι ξείνῳ φυλάξω, ἐς ὃ ἂν
[40] αὐτὸς ἐλθὼν ἐκεῖνος ἀπαγαγέσθαι ἐθέλῃ· αὐτὸν δέ σε καὶ τοὺς σοὺς
[41] συμπλόους τριῶν ἡμερέων προαγορεύω ἐκ τῆς ἐμῆς γῆς ἐς ἄλλην τινὰ
[42] μετορμίζεσθαι, εἰ δὲ μή, ἅτε πολεμίους περιέψεσθαι.”
Aantekeningen
ἐξώστης: uit de koers brengend (regel 3)
τὸ στίγμα: merkteken (regel 7)
ἀντιπέμπω: als antwoord sturen (regel 20)
ἀνακομίζω: brengen (regel 25)
ἀναπτερόω: het hoofd op hol brengen (regel 36)
κεραΐζω: plunderen (regel 37)
ξεινοκτονέω: vreemdelingen doden (regel 38)
ἐς ὅ: totdat (regel 39)
ὁ σύμπλοος: reisgenoot (regel 41)
μετορμίζομαι: wegvaren (regel 42)
Herodotus, Historiën, 2.113-115
Vraag 11 1 punt
Regel 1 ἱστορέοντι
Hierbij hanteerde Herodotus in het algemeen drie instrumenten.
Noteer de Griekse term voor het instrument dat Herodotus in dit geval gebruikt heeft. Baseer je antwoord op regel 1 (Ἔλεγον t/m ὧδε).
Bekijk het antwoord
- Noemt de Griekse term ἀκοή. (1p)
Vraag 13 2 punten
Regel 5 τὸ νῦν t/m Νείλου
In het vervolg (t/m regel 9 ἀρχῆς) meldt Herodotus over nog twee andere zaken expliciet dat ze in zijn eigen tijd nog bestaan.
Noteer in eigen woorden deze twee zaken.
Bekijk het antwoord
- Noemt de tempel voor Heracles. (1p)
- Noemt het gebruik dat bij die tempel geldt: het feit dat (gevluchte) slaven asiel kunnen krijgen bij die tempel. (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 16 1 punt
Regel 21 ξεῖνον
Citeer uit het tekstgedeelte Ὁ t/m ἦν Θῶνις (regel 8-14) het Griekse woord waarmee dezelfde persoon bedoeld wordt als met ξεῖνον.
Bekijk het antwoord
- Citeert Μενέλεων (regel 12). (1p)
Vraag 17 2 punten
Regel 20-22 Ἀντιπέμπει t/m λέξει
Proteus gaat niet direct in op de twee suggesties die Thonis in zijn vraag gedaan heeft, maar geeft hem de opdracht Alexander naar hem toe te brengen.
a) Noteer in eigen woorden de twee suggesties van Thonis. Baseer je antwoord op het tekstgedeelte Ἥκει t/m ἦλθε (regel 15-19).
b) Noteer het doel dat Proteus heeft met zijn opdracht aan Thonis. Baseer je antwoord op de woorden van Proteus (regel 20-22 Ἄνδρα t/m λέξει).
Bekijk het antwoord
- a) Noemt beide suggesties: Alexander ongedeerd laten gaan, en Alexander zijn bezittingen, of wat hij bij zich heeft, laten afnemen alvorens hem te laten gaan. (1p)
- b) Noemt dat Proteus Alexander persoonlijk wil verhoren, of: hoor en wederhoor wil toepassen. (1p)
Bij a het scorepunt alleen toekennen wanneer beide suggesties juist zijn. Bij b geen scorepunt toekennen wanneer alleen geantwoord is ‘Hij wil dat Alexander (door Thonis) naar hem toe gebracht wordt.’ Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 18 1 punt
Regel 25 Ἀνακομισθέντων πάντων
Wie of wat maakt geen deel uit van πάντων?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
Vraag 19 2 punten
Regel 25-30 Ἀνακομισθέντων t/m ἀδικήματος
In dit tekstgedeelte worden drie vragen van Proteus beschreven.
Noteer in eigen woorden deze drie vragen.
Bekijk het antwoord
- Noemt de drie vragen van Proteus aan Alexander: wie hij is, waar hij vandaan komt (varen), en waar hij Helena vandaan heeft gekregen of meegenomen. (2p)
Drie juiste vragen: 2 punten; twee juiste: 1 punt; minder dan twee juist: 0 punten. Juiste vragen: wie hij is (wie hij was); waar hij vandaan komt (varen) (waar hij vandaan kwam (varen)); waar hij Helena vandaan heeft gekregen of meegenomen (waar hij Helena vandaan (gekregen/meegenomen) had). Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 20 4 punten
Regel 34 ἔργον ἀνοσιώτατον
De inhoud hiervan maakt Proteus duidelijk door een opsomming.
a) Noteer in eigen woorden de drie onderdelen van deze opsomming. Baseer je antwoord op het vervolg (t/m regel 37 ἥκεις).
De kwalificatie ἀνοσιώτατον (regel 34) is gebaseerd op een bepaald gegeven waarop Proteus door middel van herhaling de nadruk legt.
b) Noteer in eigen woorden dit gegeven. Baseer je antwoord op het tekstgedeelte ὅς t/m ἥκεις (regel 33-37).
Uit Alexanders antwoord op de vragen die Proteus aan hem gesteld had, kan opgemaakt worden dat Alexander al rekening hield met het oordeel van Proteus.
c) Leg dit uit. Baseer je antwoord op het tekstgedeelte Ἀνακομισθέντων t/m ἀδικήματος (regel 25-30).
Bekijk het antwoord
- a) Noemt de drie onderdelen: (1) de vrouw van zijn gastheer benaderen of proberen te verleiden; (2) de vrouw van zijn gastheer, Helena, (het hoofd op hol brengen en) ontvoeren of meenemen; (3) het huis van zijn gastheer plunderen, of de spullen van zijn gastheer, Menelaus, stelen. (2p)
- b) Noemt dat Alexander een gast was van Menelaus, dat hij misbruik heeft gemaakt van de gastvrijheid van zijn gastheer, of dat hij de regels van de gastvriendschap heeft geschonden. (1p)
- c) Legt uit dat Alexander niet vertelt hoe hij aan Helena gekomen is, of dat Alexander liegt. (1p)
Bij a: drie juiste onderdelen: 2 punten; twee juiste: 1 punt; minder dan twee juist: 0 punten. Bij a niet fout rekenen wanneer als eerste deel van het antwoord is genoteerd ‘naar bed gaan met de vrouw van zijn gastheer / met Helena’. Bij b niet fout rekenen wanneer geantwoord is ‘Alexander pleegt de ene misdaad na de andere / had telkens maar niet genoeg aan zijn misdaad.’ Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 21 1 punt
Regel 39 αὐτὰ
Citeer uit het voorafgaande (vanaf regel 37 Νῦν) het Griekse tekstelement dat de concrete inhoud weergeeft van αὐτὰ.
Bekijk het antwoord
- Citeert γυναῖκα (μὲν) ταύτην καὶ τὰ χρήματα (regel 38). (1p)
Vraag 23 1 punt
Regel 31-42 Ἐγὼ t/m περιέψεσθαι
Vind je dat de dienaren van Alexander het doel hebben bereikt dat in regel 11 beschreven is met de woorden βουλόμενοι βλάπτειν αὐτόν?
Beargumenteer je antwoord met een gegeven uit de woorden van Proteus in de regels 31-42 (Ἐγὼ t/m περιέψεσθαι).
Bekijk het antwoord
- Beargumenteert een standpunt (ja of nee) met een gegeven uit de woorden van Proteus. Bijvoorbeeld: ja, Alexander moet zonder Helena en de gestolen spullen Egypte verlaten en is daardoor benadeeld; of nee, Alexander moet Helena en de gestolen spullen weliswaar achterlaten, maar hij kan ongedeerd teruggaan naar Troje, en is daardoor misschien niet zo erg benadeeld als de dienaren hadden gehoopt. (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
2023, tijdvak 2: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Gyges reageert op het voorstel van Candaules.
[1] Ὁ δὲ μέγα ἀμβώσας εἶπε· “Δέσποτα, τίνα λέγεις λόγον οὐκ ὑγιέα, κελεύων
[2] με δέσποιναν τὴν ἐμὴν θεήσασθαι γυμνήν; Ἅμα δὲ κιθῶνι ἐκδυομένῳ
[3] συνεκδύεται καὶ τὴν αἰδῶ γυνή. Πάλαι δὲ τὰ καλὰ ἀνθρώποισι ἐξεύρηται,
[4] ἐκ τῶν μανθάνειν δεῖ· ἐν τοῖσι ἓν τόδε ἐστί, σκοπέειν τινὰ τὰ ἑωυτοῦ. Ἐγὼ
[5] δὲ πείθομαι ἐκείνην εἶναι πασέων γυναικῶν καλλίστην, καὶ σεο δέομαι μὴ
[6] δέεσθαι ἀνόμων.” Ὁ μὲν δὴ λέγων τοιαῦτα ἀπεμάχετο, ἀρρωδέων μή τί οἱ
[7] ἐξ αὐτῶν γένηται κακόν. Ὁ δ᾿ ἀμείβετο τοισίδε· “Θάρσει, Γύγη, καὶ μὴ
[8] φοβεῦ μήτε ἐμέ, ὥς σεο πειρώμενος λέγω λόγον τόνδε, μήτε γυναῖκα τὴν
[9] ἐμήν, μή τί τοι ἐξ αὐτῆς γένηται βλάβος· ἀρχὴν γὰρ ἐγὼ μηχανήσομαι οὕτω
[10] ὥστε μηδὲ μαθεῖν μιν ὀφθεῖσαν ὑπὸ σεῦ. Ἐγὼ γάρ σε ἐς τὸ οἴκημα ἐν τῷ
[11] κοιμώμεθα ὄπισθε τῆς ἀνοιγομένης θύρης στήσω· μετὰ δ᾿ ἐμὲ ἐσελθόντα
[12] παρέσται καὶ ἡ γυνὴ ἡ ἐμὴ ἐς κοῖτον. Κεῖται δὲ ἀγχοῦ τῆς ἐσόδου θρόνος·
[13] ἐπὶ τοῦτον τῶν ἱματίων κατὰ ἓν ἕκαστον ἐκδύνουσα θήσει καὶ κατ᾿ ἡσυχίην
[14] πολλὴν παρέξει τοι θεήσασθαι. Ἐπεὰν δὲ ἀπὸ τοῦ θρόνου στίχῃ ἐπὶ τὴν
[15] εὐνὴν κατὰ νώτου τε αὐτῆς γένῃ, σοὶ μελέτω τὸ ἐνθεῦτεν ὅκως μή σε
[16] ὄψεται ἰόντα διὰ θυρέων.” Ὁ μὲν δὴ ὡς οὐκ ἐδύνατο διαφυγεῖν, ἦν ἕτοιμος·
[17] ὁ δὲ Κανδαύλης, ἐπεὶ ἐδόκεε ὥρη τῆς κοίτης εἶναι, ἤγαγε τὸν Γύγεα ἐς τὸ
[18] οἴκημα, καὶ μετὰ ταῦτα αὐτίκα παρῆν καὶ ἡ γυνή· ἐσελθοῦσαν δὲ καὶ
[19] τιθεῖσαν τὰ εἵματα ἐθηεῖτο ὁ Γύγης. Ὡς δὲ κατὰ νώτου ἐγένετο ἰούσης τῆς
[20] γυναικὸς ἐς τὴν κοίτην, ὑπεκδὺς ἐχώρεε ἔξω. Καὶ ἡ γυνὴ ἐπορᾷ μιν
[21] ἐξιόντα. Μαθοῦσα δὲ τὸ ποιηθὲν ἐκ τοῦ ἀνδρὸς οὔτε ἀνέβωσε αἰσχυνθεῖσα
[22] οὔτε ἔδοξε μαθεῖν, ἐν νόῳ ἔχουσα τείσασθαι τὸν Κανδαύλεα·
[23] παρὰ γὰρ τοῖσι Λυδοῖσι, σχεδὸν δὲ καὶ παρὰ τοῖσι ἄλλοισι βαρβάροισι, καὶ
[24] ἄνδρα ὀφθῆναι γυμνὸν ἐς αἰσχύνην μεγάλην φέρει. Τότε μὲν δὴ οὕτως
[25] οὐδὲν δηλώσασα ἡσυχίην εἶχε· ὡς δὲ ἡμέρη τάχιστα ἐγεγόνεε, τῶν
[26] οἰκετέων τοὺς μάλιστα ὥρα πιστοὺς ἐόντας ἑωυτῇ, ἑτοίμους ποιησαμένη
[27] ἐκάλεε τὸν Γύγεα. Ὁ δὲ οὐδὲν δοκέων αὐτὴν τῶν πρηχθέντων ἐπίστασθαι
[28] ἦλθε καλεόμενος· ἐώθεε γὰρ καὶ πρόσθε, ὅκως ἡ βασίλεια καλέοι, φοιτᾶν.
[29] Ὡς δὲ ὁ Γύγης ἀπίκετο, ἔλεγε ἡ γυνὴ τάδε· “Νῦν τοι δυῶν ὁδῶν
[30] παρεουσέων, Γύγη, δίδωμι αἵρεσιν, ὁκοτέρην βούλεαι τραπέσθαι· ἢ γὰρ
[31] Κανδαύλεα ἀποκτείνας ἐμέ τε καὶ τὴν βασιληίην ἔχε τὴν Λυδῶν, ἢ αὐτόν
[32] σε αὐτίκα οὕτω ἀποθνῄσκειν δεῖ, ὡς ἂν μὴ πάντα πειθόμενος Κανδαύλῃ
[33] τοῦ λοιποῦ ἴδῃς τὰ μή σε δεῖ. Ἀλλ᾿ ἤτοι κεῖνόν γε τὸν ταῦτα βουλεύσαντα
[34] δεῖ ἀπόλλυσθαι ἢ σὲ τὸν ἐμὲ γυμνὴν θεησάμενον καὶ ποιήσαντα οὐ
[35] νομιζόμενα.” Ὁ δὲ Γύγης τέως μὲν ἀπεθώμαζε τὰ λεγόμενα, μετὰ δὲ
[36] ἱκέτευε μή μιν ἀναγκαίῃ ἐνδέειν διακρῖναι τοιαύτην αἵρεσιν. Οὐκ ὦν δὴ
[37] ἔπειθε, ἀλλ᾿ ὥρα ἀναγκαίην ἀληθέως προκειμένην ἢ τὸν δεσπότεα
[38] ἀπολλύναι ἢ αὐτὸν ὑπ᾿ ἄλλων ἀπόλλυσθαι· αἱρέεται αὐτὸς περιεῖναι.
[39] Ἐπειρώτα δὴ λέγων τάδε· “ Ἐπεί με ἀναγκάζεις δεσπότεα τὸν ἐμὸν
[40] κτείνειν οὐκ ἐθέλοντα, φέρε ἀκούσω, τέῳ καὶ τρόπῳ ἐπιχειρήσομεν αὐτῷ.”
[41] Ἡ δὲ ὑπολαβοῦσα ἔφη· “ Ἐκ τοῦ αὐτοῦ μὲν χωρίου ἡ ὁρμὴ ἔσται ὅθεν περ
[42] καὶ ἐκεῖνος ἐμὲ ἐπεδέξατο γυμνήν, ὑπνωμένῳ δὲ ἡ ἐπιχείρησις ἔσται.”
Aantekeningen
ἐκδύω uittrekken regel 2
συνεκδύομαι tegelijk uittrekken regel 3
ἀπομάχομαι zich verzetten regel 6
regel 9 τὸ βλάβος schade
regel 13 ἐκδύνω uittrekken
regel 20 ὑπεκδύομαι, aoristus ὑπεξέδυν stiekem wegsluipen
regel 42 ὑπνόομαι gaan slapen
ἡ ἐπιχείρησις aanval
Herodotus, Historiën 1.8.3-1.11
Vraag 3 2 punten
Regel 10 τὸ οἴκημα. Citeer uit het tekstgedeelte ἀρχὴν t/m θρόνος (regel 9-12) de twee niet direct opeenvolgende Griekse woorden waaruit de functie van deze kamer afgeleid kan worden.
Bekijk het antwoord
- Citeert κοιμώμεθα (regel 11). (1p)
- Citeert κοῖτον (regel 12). (1p)
Niet fout rekenen wanneer in plaats van ‘κοῖτον (regel 12)’ is geantwoord ‘ἐς κοῖτον (regel 12)’.
Vraag 5 1 punt
Regel 20 ὑπεκδὺς. Citeer uit het tekstgedeelte Θάρσει t/m κοῖτον (regel 7-12) het Griekse tekstelement dat aangeeft vanaf welke plek Gyges dit deed.
Bekijk het antwoord
- Citeert ὄπισθε τῆς ἀνοιγομένης θύρης (regel 11). (1p)
Vraag 6 2 punten
Regel 21 τοῦ ἀνδρὸς. Met τοῦ ἀνδρὸς zou Gyges bedoeld kunnen zijn of Candaules. Noteer voor elk van beide interpretaties een argument. Baseer je antwoord op het tekstgedeelte Ὡς t/m Κανδαύλεα (regel 19-22).
Bekijk het antwoord
- Argument voor Gyges: hij is de laatstgenoemde (man) in het verhaal, of hij heeft het bekijken gedaan. (1p)
- Argument voor Candaules: in regel 22 staat dat de vrouw Candaules wil straffen, en zij gaat er dus kennelijk van uit dat hij de bedenker of initiatiefnemer is van wat er gedaan is; of τοῦ ἀνδρὸς kan opgevat worden als ‘haar man’. (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking. Niet fout rekenen wanneer als argument voor de interpretatie Candaules is genoteerd ‘omdat er (niet ὑπὸ τοῦ ἀνδρὸς, maar) ἐκ (τοῦ ἀνδρὸς) staat’ (wat eerder ‘van de kant van’ of ‘op instigatie van’ betekent dan ‘door’).
Vraag 8 1 punt
Regel 28 ἐώθεε t/m φοιτᾶν. Beschrijf in eigen woorden het feit waarvoor deze zin een verklaring is.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat Gyges zonder bedenkingen komt wanneer hij door de koningin geroepen wordt, omdat hij geen onraad vermoedt. (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 9 2 punten
Regel 30-35 ἢ γὰρ t/m νομιζόμενα. In dit tekstgedeelte noemt de koningin de reden waarom Candaules zou moeten sterven. a) Citeer het desbetreffende Griekse tekstelement. b) Noteer in eigen woorden het gegeven waaruit geconcludeerd zou kunnen worden dat de koningin liever heeft dat Candaules wordt gedood dan Gyges. Baseer je antwoord op het tekstgedeelte Ὡς t/m φέρει (regel 19-24).
Bekijk het antwoord
- a. Citeert (τὸν) ταῦτα βουλεύσαντα (regel 33). (1p)
- b. Noemt dat de koningin Candaules wil straffen of zich op hem wil wreken (met de dood van Gyges zou ze Candaules minder treffen), of dat Candaules degene is die het plan bedacht heeft en haar te schande heeft gemaakt. (1p)
Bij a niet fout rekenen wanneer geantwoord is ‘κεῖνόν γε τὸν ταῦτα βουλεύσαντα (regel 33)’. Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 12 2 punten
Een wetenschapper schrijft naar aanleiding van het verhaal over Gyges: De koningin gaf blijk van de eigenschap σωφροσύνη, die Candaules duidelijk niet bezat. Het woord σωφροσύνη betekent zowel ‘zelfbeheersing’ als ‘verstandigheid’. a) Noteer in eigen woorden een gegeven uit tekst 1 waaruit blijkt dat de koningin zelfbeheersing had. b) Noteer in eigen woorden een ander gegeven uit tekst 1, waaruit de verstandigheid van de koningin blijkt. Dit gegeven mag niet hetzelfde gegeven zijn dat je bij vraag a als antwoord hebt genoteerd.
Bekijk het antwoord
- a. Noemt een gegeven dat zelfbeheersing laat zien, bijvoorbeeld: zij gilt niet wanneer ze Gyges ontdekt, of zij houdt zich de hele nacht gedeisd hoewel ze vol van wraakzucht is. (1p)
- b. Noemt een ander gegeven dat verstandigheid laat zien, bijvoorbeeld: zij betrekt haar betrouwbaarste dienaren bij haar plan; zij zet Gyges voor een keuze die voor haarzelf hoe dan ook gunstig uitvalt; haar plan heeft minder risico op ontdekking dan dat van Candaules. (1p)
Voorbeelden van een goed antwoord zijn de genoemde voorbeelden. Bij b mag niet hetzelfde gegeven als bij a worden genoemd.
Vraag 13 2 punten
Wie is volgens jou de belangrijkste persoon in dit verhaal: Candaules, Gyges of de koningin? Beargumenteer je keuze. Ga in je antwoord in op de rol van alle drie de personen.
Bekijk het antwoord
- Kiest een van de drie als belangrijkste persoon en geeft daarvoor een argument. Candaules: hij bedenkt het plan dat de aanleiding vormt voor de rest van het verhaal. Gyges: alles in het verhaal wordt door hem of met hem gedaan. De koningin: zij bepaalt uiteindelijk wat er moet gebeuren. (1p)
- Gaat in op de rol van alle drie de personen, met beide onderdelen juist per keuze. Bij Candaules als belangrijkste: Gyges kan niet anders dan gehoorzamen, de koningin handelt in een reactie. Bij Gyges als belangrijkste: de koningin wordt niet bij naam genoemd, en Candaules heeft de situatie totaal verkeerd ingeschat en is een antiheld. Bij de koningin als belangrijkste: Gyges doet alleen maar waartoe hij gedwongen wordt, en Candaules is een slapjanus die zijn eigen vrouw respectloos behandelt. (1p)
Het scorepunt voor het tweede deel alleen toekennen wanneer beide onderdelen van dat deelantwoord juist zijn. Of woorden van overeenkomstige strekking.
2023, tijdvak 2: Afbeelding 1 en Tekst 1
Opgavetekst
Afbeelding 1

Zwart-wit kopergravure met twee scènes naast elkaar, gescheiden door een muur met een deuropening. Rechts op de voorgrond (scène 1): een naakte vrouw staat in een vertrek naast een bed met gordijnen en een baldakijn; naast het bed staat een klein tafeltje met voorwerpen. Links van de muur, bij de deuropening, staan twee mannen: een man met een hoofddeksel en een mantel, en een tweede man die naar voren gebogen is. Linksboven op de achtergrond (scène 2): in een tweede vertrek met een bed met gordijnen zijn figuren bij het bed te zien.
Vraag 14 2 punten
Afbeelding 1 en Tekst 1. Op afbeelding 1 zijn twee verschillende scènes uit het verhaal over Gyges te herkennen: scène 1 rechts op de voorgrond en scène 2 linksboven op de achtergrond. De weergave van scène 1 (rechts op de voorgrond) verschilt in enkele details van Herodotus’ beschrijving in tekst 1. a) Leg dit uit met betrekking tot ἐμὲ ἐσελθόντα (regel 11). Ga in je antwoord in op de beschrijving door Herodotus en op de weergave op de afbeelding. b) Noteer wat er gebeurt in scène 2 (linksboven op de achtergrond). Baseer je antwoord op de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.
Bekijk het antwoord
- a. Legt uit dat bij Herodotus Candaules al in de kamer is wanneer Gyges de vrouw bekijkt (μετὰ δ᾿ ἐμὲ ἐσελθόντα, regel 11), terwijl op de afbeelding Candaules buiten de kamer staat en Gyges de vrouw bekijkt terwijl Candaules achter hem staat. (1p)
- b. Noemt dat Gyges op het punt staat Candaules te vermoorden, terwijl de koningin toekijkt (de moord op Candaules). (1p)
Bij a niet fout rekenen wanneer alleen geantwoord is ‘Bij Herodotus is Candaules in de kamer.’ of ‘Op de afbeelding is Candaules buiten de kamer / niet in de kamer.’ Of woorden van overeenkomstige strekking.
2023, tijdvak 2: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 Gewoonten in Egypte.
[1] Αἰγύπτιοι ἅμα τῷ οὐρανῷ τῷ κατὰ σφέας ἐόντι ἑτεροίῳ καὶ τῷ ποταμῷ
[2] φύσιν ἀλλοίην παρεχομένῳ ἢ οἱ ἄλλοι ποταμοί, τὰ πολλὰ πάντα ἔμπαλιν
[3] τοῖσι ἄλλοισι ἀνθρώποισι ἐστήσαντο ἤθεά τε καὶ νόμους, ἐν τοῖσι αἱ μὲν
[4] γυναῖκες ἀγοράζουσι καὶ καπηλεύουσι, οἱ δὲ ἄνδρες κατ᾿ οἴκους ἐόντες
[5] ὑφαίνουσι· ὑφαίνουσι δὲ οἱ μὲν ἄλλοι ἄνω τὴν κρόκην ὠθέοντες, Αἰγύπτιοι
[6] δὲ κάτω. Τὰ ἄχθεα οἱ μὲν ἄνδρες ἐπὶ τῶν κεφαλέων φορέουσι, αἱ δὲ
[7] γυναῖκες ἐπὶ τῶν ὤμων. Οὐρέουσι αἱ μὲν γυναῖκες ὀρθαί, οἱ δὲ ἄνδρες
[8] κατήμενοι. Εὐμαρείῃ χρέωνται ἐν τοῖσι οἴκοισι, ἐσθίουσι δὲ ἔξω ἐν τῇσι
[9] ὁδοῖσι, ἐπιλέγοντες ὡς τὰ μὲν αἰσχρὰ ἀναγκαῖα δὲ ἐν ἀποκρύφῳ ἐστὶ
[10] ποιέειν χρεόν, τὰ δὲ μὴ αἰσχρὰ ἀναφανδόν. Ἱρᾶται γυνὴ μὲν οὐδεμία οὔτε
[11] ἔρσενος θεοῦ οὔτε θηλέης, ἄνδρες δὲ πάντων τε καὶ πασέων. Τρέφειν τοὺς
[12] τοκέας τοῖσι μὲν παισὶ οὐδεμία ἀνάγκη μὴ βουλομένοισι, τῇσι δὲ
[13] θυγατράσι πᾶσα ἀνάγκη καὶ μὴ βουλομένῃσι. Οἱ ἱρέες τῶν θεῶν τῇ μὲν
[14] ἄλλῃ κομῶσι, ἐν Αἰγύπτῳ δὲ ξυρῶνται. Τοῖσι ἄλλοισι ἀνθρώποισι νόμος
[15] ἅμα κήδεϊ κεκάρθαι τὰς κεφαλὰς τοὺς μάλιστα ἱκνέεται, Αἰγύπτιοι δὲ ὑπὸ
[16] τοὺς θανάτους ἀνιεῖσι τὰς τρίχας αὔξεσθαι τάς τε ἐν τῇ κεφαλῇ καὶ τῷ
[17] γενείῳ, τέως ἐξυρημένοι. Τοῖσι μὲν ἄλλοισι ἀνθρώποισι χωρὶς θηρίων ἡ
[18] δίαιτα ἀποκέκριται, Αἰγυπτίοισι δὲ ὁμοῦ θηρίοισι ἡ δίαιτά ἐστι. Ἀπὸ πυρῶν
[19] καὶ κριθέων ὧλλοι ζώουσι, Αἰγυπτίων δὲ τῷ ποιευμένῳ ἀπὸ τούτων τὴν
[20] ζόην ὄνειδος μέγιστόν ἐστι, ἀλλὰ ἀπὸ ὀλυρέων ποιεῦνται σιτία, τὰς ζειὰς
[21] μετεξέτεροι καλέουσι. Φυρῶσι τὸ μὲν σταῖς τοῖσι ποσί, τὸν δὲ πηλὸν τῇσι
[22] χερσί [καὶ τὴν κόπρον ἀναιρέονται]. Τὰ αἰδοῖα ὧλλοι μὲν ἐῶσι ὡς
[23] ἐγένοντο, πλὴν ὅσοι ἀπὸ τούτων ἔμαθον, Αἰγύπτιοι δὲ περιτάμνονται.
[24] Εἵματα τῶν μὲν ἀνδρῶν ἕκαστος ἔχει δύο, τῶν δὲ γυναικῶν ἓν ἑκάστη. Τῶν
[25] ἱστίων τοὺς κρίκους καὶ τοὺς κάλους οἱ μὲν ἄλλοι ἔξωθεν προσδέουσι,
[26] Αἰγύπτιοι δὲ ἔσωθεν. Γράμματα γράφουσι καὶ λογίζονται ψήφοισι
[27] Ἕλληνες μὲν ἀπὸ τῶν ἀριστερῶν ἐπὶ τὰ δεξιὰ φέροντες τὴν χεῖρα,
[28] Αἰγύπτιοι δὲ ἀπὸ τῶν δεξιῶν ἐπὶ τὰ ἀριστερά· καὶ ποιεῦντες ταῦτα αὐτοὶ
[29] μέν φασι ἐπιδέξια ποιέειν, Ἕλληνας δὲ ἐπαρίστερα.
Aantekeningen
ἑτεροῖος andersoortig regel 1
ἀγοράζω naar de markt gaan regel 4
καπηλεύω zakendoen
ἡ κρόκη inslag regel 5
regel 7 οὐρέω urineren
regel 8 ἡ εὐμάρειη stoelgang
ἀπόκρυφος verborgen
regel 10 ἀναφανδόν in het openbaar
ἱράομαι priester(es) zijn
regel 14/17 ξυράομαι zich scheren
ἡ κριθή gerst regel 19
ἡ ὄλυρη olyra (graansoort) regel 20
ἡ ζειή zeia (graansoort)
φυράω kneden regel 21
τὸ σταῖς deeg
ἡ κόπρος mest regel 22
ὁ κρίκος zeilring regel 25
ὁ κάλος touw (van de ra)
προσδέω vastmaken
ἐπιδέξιος handig regel 29
ἐπαρίστερος onhandig
Herodotus, Historiën 2.35.2-2.36
Vraag 17 1 punt
Regel 10 τὰ μὴ αἰσχρὰ. In het voorafgaande (vanaf regel 8 Εὐμαρείῃ) heeft Herodotus een handeling genoemd die in de categorie van τὰ μὴ αἰσχρὰ hoort. Citeer uit het voorafgaande (vanaf regel 8 Εὐμαρείῃ) het desbetreffende Griekse tekstelement.
Bekijk het antwoord
- Citeert ἐσθίουσι (regel 8). (1p)
2022, tijdvak 1: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Apollo verhoort het gebed van Chryses.
[43] Ὣς ἔφατ᾿ εὐχόμενος, τοῦ δ᾿ ἔκλυε Φοῖβος Ἀπόλλων,
[44] βῆ δὲ κατ᾿ Οὐλύμποιο καρήνων χωόμενος κῆρ,
[45] τόξ᾿ ὤμοισιν ἔχων ἀμφηρεφέα τε φαρέτρην·
[46] ἔκλαγξαν δ᾿ ἄρ᾿ ὀϊστοὶ ἐπ᾿ ὤμων χωομένοιο,
[47] αὐτοῦ κινηθέντος· ὁ δ᾿ ἤϊε νυκτὶ ἐοικώς.
[48] Ἕζετ᾿ ἔπειτ᾿ ἀπάνευθε νεῶν, μετὰ δ᾿ ἰὸν ἕηκε·
[49] δεινὴ δὲ κλαγγὴ γένετ᾿ ἀργυρέοιο βιοῖο·
[50] οὐρῆας μὲν πρῶτον ἐπῴχετο καὶ κύνας ἀργούς,
[51] αὐτὰρ ἔπειτ᾿ αὐτοῖσι βέλος ἐχεπευκὲς ἐφιεὶς
[52] βάλλ᾿· αἰεὶ δὲ πυραὶ νεκύων καίοντο θαμειαί.
[53] Ἐννῆμαρ μὲν ἀνὰ στρατὸν ᾤχετο κῆλα θεοῖο,
[54] τῇ δεκάτῃ δ᾿ ἀγορήνδε καλέσσατο λαὸν Ἀχιλλεύς·
[55] τῷ γὰρ ἐπὶ φρεσὶ θῆκε θεὰ λευκώλενος Ἥρη·
[56] κήδετο γὰρ Δαναῶν, ὅτι ῥα θνῄσκοντας ὁρᾶτο.
[57] Οἱ δ᾿ ἐπεὶ οὖν ἤγερθεν ὁμηγερέες τ᾿ ἐγένοντο,
[58] τοῖσι δ᾿ ἀνιστάμενος μετέφη πόδας ὠκὺς Ἀχιλλεύς·
[59] “ Ἀτρεΐδη, νῦν ἄμμε παλιμπλαγχθέντας ὀΐω
[60] ἂψ ἀπονοστήσειν, εἴ κεν θάνατόν γε φύγοιμεν,
[61] εἰ δὴ ὁμοῦ πόλεμός τε δαμᾷ καὶ λοιμὸς Ἀχαιούς·
[62] ἀλλ᾿ ἄγε δή τινα μάντιν ἐρείομεν ἢ ἱερῆα,
[63] ἢ καὶ ὀνειροπόλον, καὶ γάρ τ᾿ ὄναρ ἐκ Διός ἐστιν,
[64] ὅς κ᾿ εἴποι ὅ τι τόσσον ἐχώσατο Φοῖβος Ἀπόλλων,
[65] εἴτ᾿ ἄρ᾿ ὅ γ᾿ εὐχωλῆς ἐπιμέμφεται εἴθ᾿ ἑκατόμβης,
[66] αἴ κέν πως ἀρνῶν κνίσης αἰγῶν τε τελείων
[67] βούλεται ἀντιάσας ἡμῖν ἀπὸ λοιγὸν ἀμῦναι.”
[68] Ἤτοι ὅ γ᾿ ὣς εἰπὼν κατ᾿ ἄρ᾿ ἕζετο· τοῖσι δ᾿ ἀνέστη
[69] Κάλχας Θεστορίδης, οἰωνοπόλων ὄχ᾿ ἄριστος,
[70] ὃς ᾔδη τά τ᾿ ἐόντα τά τ᾿ ἐσσόμενα πρό τ᾿ ἐόντα,
[71] καὶ νήεσσ᾿ ἡγήσατ᾿ Ἀχαιῶν Ἴλιον εἴσω
[72] ἣν διὰ μαντοσύνην, τήν οἱ πόρε Φοῖβος Ἀπόλλων·
[73] ὅ σφιν ἐϋφρονέων ἀγορήσατο καὶ μετέειπεν·
[74] “ Ὦ Ἀχιλεῦ, κέλεαί με, Διῒ φίλε, μυθήσασθαι
[75] μῆνιν Ἀπόλλωνος ἑκατηβελέταο ἄνακτος·
[76] τοιγὰρ ἐγὼν ἐρέω· σὺ δὲ σύνθεο καί μοι ὄμοσσον
[77] ἦ μέν μοι πρόφρων ἔπεσιν καὶ χερσὶν ἀρήξειν·
[78] ἦ γὰρ ὀΐομαι ἄνδρα χολωσέμεν, ὃς μέγα πάντων
[79] Ἀργείων κρατέει καί οἱ πείθονται Ἀχαιοί.”
Aantekeningen
τὸ κάρηνον: top (regel 44)
ἀμφηρεφής: aan beide zijden gesloten (regel 45)
ἡ κλαγγή: klank (regel 49)
ὁ οὐρεύς: muildier (regel 50)
ἐχεπευκής: scherp (regel 51)
τὸ κῆλον: pijl (regel 53)
παλιμπλαγχθείς: teruggedreven (regel 59)
ἄψ: weer (regel 60)
ὁ λοιμός: pest (regel 61)
ὁ ὀνειροπόλος: droomuitlegger (regel 63)
ἐπιμέμφομαι + genitivus: ontevreden zijn over (regel 65)
ὁ οἰωνοπόλος: vogelwichelaar (regel 69)
ὄχα: verreweg
ἡ μαντοσύνη: waarzeggerskunst (regel 72)
ἐϋφρονέων: verstandig (regel 73)
ἑκατηβελέτης: van verre treffend (regel 75)
Homerus, Ilias 1.43-79
Vraag 1 2 punten
Regel 44-49 βῆ t/m βιοῖο. In deze regels laat Homerus op een aantal manieren merken dat Apollo onheil brengt. Een van deze manieren is de vermelding in regel 44 (βῆ t/m κῆρ) en in regel 46 (ἔκλαγξαν t/m χωομένοιο) dat Apollo boos is. Beschrijf in eigen woorden nog twee van deze manieren uit de regels 44-49 (βῆ t/m βιοῖο).
Bekijk het antwoord
- Beschrijft twee van de volgende manieren: de alliteratie in regel 44 (van harde/scherpe klanken); in regel 45 wordt verteld dat Apollo gewapend is; in regel 46 wordt verteld dat de pijlen rammelen (waardoor de aandacht op de pijlen gericht wordt); regel 47 bevat veel spondeeën (wat somberheid/dreiging suggereert); in regel 47 wordt Apollo vergeleken met de nacht (en duisternis suggereert onheil); in regel 48 wordt verteld dat Apollo een pijl afschiet; in regel 49 wordt benadrukt (doordat δεινὴ vooraan staat) dat de boog vreesaanjagend/verschrikkelijk klinkt. (2p)
Per juist antwoord 1 punt, samen maximaal 2 punten. Beoordeel alleen de twee eerstgegeven antwoorden. Woorden van overeenkomstige strekking zijn goed.
Afbeelding 1

Zwart-witfoto van een schildering op aardewerk met een staande, naakte jongeman in profiel, gericht naar rechts. Hij spant met zijn gestrekte arm een boog, en de pijl wijst naar rechts. Op zijn hoofd draagt hij een lauwerkrans. Een mantel hangt over zijn linkerarm. Achter zijn dijbeen hangt een pijlkoker aan een riem. De achtergrond is donker.
Vraag 2 2 punten
Regel 44-49 βῆ t/m βιοῖο en afbeelding 1. a Citeer uit deze regels het Griekse tekstelement dat de actie beschrijft die Apollo op afbeelding 1 uitvoert. b Citeer uit deze regels het Griekse woord voor het voorwerp dat op afbeelding 1 achter het dijbeen van Apollo hangt.
Bekijk het antwoord
- a. (μετὰ δ᾿) ἰὸν ἕηκε (regel 48) (1p)
- b. φαρέτρην (regel 45) (1p)
Vraag 3 1 punt
Regel 51 αὐτοῖσι. Noteer in eigen woorden wie hiermee bedoeld zijn.
Bekijk het antwoord
- De Grieken (mensen in het Griekse legerkamp) (1p)
Woorden van overeenkomstige strekking zijn goed.
Vraag 10 2 punten
Regel 75 μῆνιν t/m ἄνακτος. In regel 1 van boek 1 van de Ilias staat: Μῆνιν ἄειδε, θεά, Πηληϊάδεω Ἀχιλῆος. Noteer voor respectievelijk Apollo en Achilles de oorzaak van hun wrok en wat zij als gevolg van die wrok deden.
Bekijk het antwoord
- Apollo: zijn priester was beledigd / slecht behandeld; uit wrok bracht hij de pest over het Griekse legerkamp. (1p)
- Achilles: zijn deel van de buit / eergeschenk / Briseïs was hem ontnomen / Achilles was in zijn eer aangetast; uit wrok hield hij op met meestrijden. (1p)
Woorden van overeenkomstige strekking zijn goed. Bij beide delen van het antwoord het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van het deelantwoord juist zijn.
2022, tijdvak 1: Tekst 2 en Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 2 Een navertelling van de regels 57-68 van tekst 1 (Οἱ t/m ἕζετο).
[1] Alle ogen in de arena waren op Achilles gericht, maar hij richtte zich
[2] uitsluitend tot Agamemnon.
[3] “Goed,” begon hij, “Trojanen aan de ene kant – pest aan de andere.
[4] We kunnen ze niet beide aan, dus laten we dan maar inpakken.” Een
[5] grijns die zijn hoektanden ontblootte.
[6] “Is toch zo, of niet?”
[7] Agamemnon gaf geen antwoord.
[8] “Óf…” Achilles stak zijn hand omhoog om het geroezemoes de kop in
[9] te drukken, “we zoeken uit waarom dit allemaal gebeurt. Er is vast
[10] wel iemand, een ziener, die ons kan vertellen waarmee we Apollo
[11] hebben beledigd. Want het is duidelijk Apollo geweest die de pest
[12] heeft veroorzaakt. En als we weten wat we hebben gedaan – of
[13] nagelaten – dan kunnen we het rechtzetten.”
[14] Hij ging weer zitten.
P. Barker, De stilte van de vrouwen, Amsterdam 2019
Vraag 11 1 punt
Regel 3 van tekst 2 (Trojanen t/m andere). Citeer uit de regels 59-64 van tekst 1 (Ἀτρεΐδη t/m Ἀπόλλων) het Griekse woord dat in deze context naar hetzelfde verwijst als Trojanen.
Bekijk het antwoord
- πόλεμός (regel 61) (1p)
Vraag 12 1 punt
Regel 7 van tekst 2: Agamemnon gaf geen antwoord. Met deze zin wordt de weergave van de redevoering van Achilles onderbroken. Noteer de nummers van de twee opeenvolgende regels van tekst 1 waartussen deze onderbreking is ingevoegd.
Bekijk het antwoord
- De regels 61 en 62 (1p)
2022, tijdvak 1: Tekst 4
Opgavetekst
Tekst 4 Hector spreekt met Achilles voor hun tweegevecht.
[248] Οἱ δ᾿ ὅτε δὴ σχεδὸν ἦσαν ἐπ᾿ ἀλλήλοισιν ἰόντες,
[249] τὸν πρότερος προσέειπε μέγας κορυθαίολος Ἕκτωρ·
[250] “Οὔ σ᾿ ἔτι, Πηλέος υἱέ, φοβήσομαι, ὡς τὸ πάρος περ
[251] τρὶς περὶ ἄστυ μέγα Πριάμου δίον, οὐδέ ποτ᾿ ἔτλην
[252] μεῖναι ἐπερχόμενον· νῦν αὖτέ με θυμὸς ἀνῆκε
[253] στήμεναι ἀντία σεῖο· ἕλοιμί κεν, ἤ κεν ἁλοίην.
[254] Ἀλλ᾿ ἄγε δεῦρο θεοὺς ἐπιδώμεθα· τοὶ γὰρ ἄριστοι
[255] μάρτυροι ἔσσονται καὶ ἐπίσκοποι ἁρμονιάων·
[256] οὐ γὰρ ἐγώ σ᾿ ἔκπαγλον ἀεικιῶ, αἴ κεν ἐμοὶ Ζεὺς
[257] δώῃ καμμονίην, σὴν δὲ ψυχὴν ἀφέλωμαι·
[258] ἀλλ᾿ ἐπεὶ ἄρ κέ σε συλήσω κλυτὰ τεύχε᾿, Ἀχιλλεῦ,
[259] νεκρὸν Ἀχαιοῖσιν δώσω πάλιν· ὣς δὲ σὺ ῥέζειν.”
[260] Τὸν δ᾿ ἄρ᾿ ὑπόδρα ἰδὼν προσέφη πόδας ὠκὺς Ἀχιλλεύς·
[261] “ Ἕκτορ, μή μοι, ἄλαστε, συνημοσύνας ἀγόρευε·
[262] ὡς οὐκ ἔστι λέουσι καὶ ἀνδράσιν ὅρκια πιστά,
[263] οὐδὲ λύκοι τε καὶ ἄρνες ὁμόφρονα θυμὸν ἔχουσιν,
[264] ἀλλὰ κακὰ φρονέουσι διαμπερὲς ἀλλήλοισιν,
[265] ὣς οὐκ ἔστ᾿ ἐμὲ καὶ σὲ φιλήμεναι, οὐδέ τι νῶϊν
[266] ὅρκια ἔσσονται, πρίν γ᾿ ἢ ἕτερόν γε πεσόντα
[267] αἵματος ἆσαι Ἄρηα, ταλαύρινον πολεμιστήν.
[268] Παντοίης ἀρετῆς μιμνήσκεο· νῦν σε μάλα χρὴ
[269] αἰχμητήν τ᾿ ἔμεναι καὶ θαρσαλέον πολεμιστήν.
[270] Οὔ τοι ἔτ᾿ ἔσθ᾿ ὑπάλυξις, ἄφαρ δέ σε Παλλὰς Ἀθήνη
[271] ἔγχει ἐμῷ δαμάᾳ· νῦν δ᾿ ἀθρόα πάντ᾿ ἀποτείσεις
[272] κήδε᾿ ἐμῶν ἑτάρων, οὓς ἔκτανες ἔγχεϊ θύων.”
[273] Ἦ ῥα, καὶ ἀμπεπαλὼν προΐει δολιχόσκιον ἔγχος·
[274] καὶ τὸ μὲν ἄντα ἰδὼν ἠλεύατο φαίδιμος Ἕκτωρ·
[275] ἕζετο γὰρ προϊδών, τὸ δ᾿ ὑπέρπτατο χάλκεον ἔγχος,
[276] ἐν γαίῃ δ᾿ ἐπάγη· ἀνὰ δ᾿ ἥρπασε Παλλὰς Ἀθήνη,
[277] ἂψ δ᾿ Ἀχιλῆϊ δίδου, λάθε δ᾿ Ἕκτορα, ποιμένα λαῶν.
Aantekeningen
regel 255: ὁ ἐπίσκοπος: bewaker
regel 257: ἡ καμμονίη: overwinning
regel 261: ἄλαστος: vervloekt
ἡ συνημοσύνη: afspraak
regel 267: ταλαύρινος: schilddragend
regel 270: ἡ ὑπάλυξις: ontsnapping
regel 275: ὑπερπέτομαι: vliegen over
regel 277: ἄψ: weer
Homerus, Ilias 22.248-277
Vraag 16 2 punten
Regel 253 ἕλοιμί κεν, ἤ κεν ἁλοίην. Achilles lijkt in zijn antwoord in eerste instantie te erkennen dat deze twee mogelijkheden bestaan. Maar later blijkt hij ervan uit te gaan dat slechts een van deze mogelijkheden werkelijk bestaat. a Citeer uit de regels 265-272 (ὣς t/m θύων) het Griekse woord op grond waarvan het lijkt dat Achilles erkent dat deze twee mogelijkheden bestaan. b Beschrijf in eigen woorden een gegeven uit de regels 265-272 (ὣς t/m θύων) waaruit blijkt dat volgens Achilles slechts een van deze mogelijkheden werkelijk bestaat.
Bekijk het antwoord
- a. ἕτερόν (regel 266) (1p)
- b. Achilles zegt dat er geen ontsnapping meer is voor Hector / dat Hector (door Athene en hem) gedood zal worden / zal boeten voor het verdriet van/om Achilles’ vrienden / voor het doden van Achilles’ vrienden. (1p)
Woorden van overeenkomstige strekking zijn goed.
Vraag 19 1 punt
Regel 250-259 Οὔ t/m ῥέζειν. In een bewerking van het verhaal heeft Imme Dros deze regels als volgt samengevat: ‘Ik zal je niet langer ontwijken,’ zei hij. ‘We zullen vechten, maar laten we één ding afspreken: als jij sterft geef ik je lichaam aan de Grieken, als ik sterf blijft mijn lijk in Ilios.’ Citeer uit de regels 250-259 (Οὔ t/m ῥέζειν) het Griekse tekstelement waarop de woorden ‘als ik sterf blijft mijn lijk in Ilios’ gebaseerd zijn.
Bekijk het antwoord
- ὣς δὲ σὺ ῥέζειν (regel 259) (1p)
Vraag 20 1 punt
Regel 263 ὁμόφρονα θυμὸν ἔχουσιν. Citeer uit het vervolg (t/m regel 267 ταλαύρινον πολεμιστήν) het Griekse woord dat inhoudelijk overeenkomt met ὁμόφρονα θυμὸν ἔχουσιν.
Bekijk het antwoord
- φιλήμεναι (regel 265) (1p)
2022, tijdvak 2: Tekst 1 en Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 1 Pandarus, zoon van Lycaon, heeft zijn speer naar Diomedes geworpen.
[283] Luidkeels stond hij te juichen, de roemrijke zoon van Lykaon:
[284] ‘Raak! Je bent recht in je buik getroffen. Jij maakt het niet lang meer,
[285] zou ik zo denken, maar mij heb je grote krijgsroem gegeven.’
[286] Onverschrokken gaf de held Diomedes hem antwoord:
[287] ‘Mis en niet raak, man! Maar ik verwacht dat jullie niet rusten
[288] voor de één of de ander is gesneuveld en zo de
[289] bloeddorst van de god met het taaie schild Ares gestild heeft,’
[290] riep hij en wierp zijn speer gericht door Athene, die trof zijn
[291] neus naast de oogkas, drong verder tussen de blinkende tanden,
[292] daarna sneed het meedogenloos brons bij de wortel de tong nog
[293] door en de punt van de speer kwam onder de kin weer naar buiten.
[294] Pandaros viel van de wagen, zijn wapens kletterden op hem
[295] met geflits en geflonker, het snelvoetig paardenspan deinsde
[296] schichtig opzij, ter plaatse verlieten zijn geest en zijn kracht hem.
Homerus, Ilias 5.283-296
Tekst 2 Patroclus raakt gewond.
[801] Patroklos zag in zijn vuist
zijn hele speer met lange schaduw breken,
[802] de zware, lange, sterke speer met punt
van brons. En op de grond viel van zijn schouders
[803] het schild met mooi bewerkte rand en ook
de bandelier. De vorst en zoon van Zeus
[804] Apollo maakte ook zijn harnas los.
[805] Τὸν δ᾿ ἄτη φρένας εἷλε, λύθεν δ᾿ ὑπὸ φαίδιμα γυῖα,
[806] στῆ δὲ ταφών· ὄπιθεν δὲ μετάφρενον ὀξέϊ δουρὶ
[807] ὤμων μεσσηγὺς σχεδόθεν βάλε Δάρδανος ἀνήρ,
[808] Πανθοΐδης Εὔφορβος, ὃς ἡλικίην ἐκέκαστο
[809] ἔγχεΐ θ᾿ ἱπποσύνῃ τε πόδεσσί τε καρπαλίμοισι·
[810] καὶ γὰρ δὴ τότε φῶτας ἐείκοσι βῆσεν ἀφ᾿ ἵππων,
[811] πρῶτ᾿ ἐλθὼν σὺν ὄχεσφι, διδασκόμενος πολέμοιο·
[812] ὅς τοι πρῶτος ἐφῆκε βέλος, Πατρόκλεες ἱππεῦ,
[813] οὐδὲ δάμασσ᾿· ὁ μὲν αὖτις ἀνέδραμε, μίκτο δ᾿ ὁμίλῳ,
[814] ἐκ χροὸς ἁρπάξας δόρυ μείλινον, οὐδ᾿ ὑπέμεινε
[815] Πάτροκλον γυμνόν περ ἐόντ᾿ ἐν δηϊοτῆτι.
[816] Πάτροκλος δὲ θεοῦ πληγῇ καὶ δουρὶ δαμασθεὶς
[817] ἂψ ἑτάρων εἰς ἔθνος ἐχάζετο κῆρ᾿ ἀλεείνων.
[818] Ἕκτωρ δ᾿ ὡς εἶδεν Πατροκλῆα μεγάθυμον
[819] ἂψ ἀναχαζόμενον, βεβλημένον ὀξέϊ χαλκῷ,
[820] ἀγχίμολόν ῥά οἱ ἦλθε κατὰ στίχας, οὖτα δὲ δουρὶ
[821] νείατον ἐς κενεῶνα, διαπρὸ δὲ χαλκὸν ἔλασσε·
[822] δούπησεν δὲ πεσών, μέγα δ᾿ ἤκαχε λαὸν Ἀχαιῶν.
Aantekeningen:
regel 809: ἡ ἱπποσύνη = rijkunst
regel 821: ὁ κενέων = buik
διαπρό = erdoorheen
Homerus, Ilias 16.801-822
Vraag 2 1 punt
Tekst 1 regel 294 Pandaros viel van de wagen.
In de regels 806-815 van tekst 2 (ὄπιθεν t/m δηϊοτῆτι) wordt verteld dat er met andere strijders hetzelfde gebeurd is.
Citeer uit de regels 806-815 van tekst 2 (ὄπιθεν t/m δηϊοτῆτι) het Griekse tekstelement waarmee deze strijders aangeduid worden.
Bekijk het antwoord
- Citeert φῶτας (ἐείκοσι) uit regel 810. (1p)
Het deel tussen haakjes (ἐείκοσι) hoeft niet geciteerd te worden.
Vraag 3 1 punt
Regel 805 ἄτη φρένας εἷλε.
Citeer uit het vervolg (t/m regel 809 καρπαλίμοισι) het Griekse woord dat inhoudelijk vergelijkbaar is met ἄτη φρένας εἷλε.
Bekijk het antwoord
- Citeert ταφών (regel 806). (1p)
Vraag 5 1 punt
Regel 812 πρῶτος.
Door het gebruik van het woord πρῶτος wordt de toehoorder erop voorbereid dat er een vervolg komt op dit deel van het verhaal.
Citeer het Griekse woord waarmee dit vervolg begint.
Bekijk het antwoord
- Citeert Ἕκτωρ (regel 818). (1p)
Vraag 6 2 punten
Regel 806-815 ὄπιθεν t/m δηϊοτῆτι.
Een commentator merkt op dat Euphorbus beschouwd kan worden als sterk, maar ook als zwak.
Beschrijf in eigen woorden twee acties van Euphorbus uit de regels 806-815 (ὄπιθεν t/m δηϊοτῆτι) waardoor Euphorbus als zwak beschouwd kan worden.
Bekijk het antwoord
- Beschrijft twee van de volgende acties van Euphorbus: (a) hij doodde Patroclus niet in één keer; (b) hij viel Patroclus in de rug aan; (c) hij trok zich na zijn aanval (meteen) terug, bleef niet staan om met Patroclus te vechten, of wachtte een tegenaanval van Patroclus niet af; (d) hij viel Patroclus aan terwijl die onbeschermd was. (2p)
Per juist antwoord 1 punt, tot maximaal 2. Of woorden van overeenkomstige strekking.
2022, tijdvak 2: Afbeelding 1 en Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 3 De stervende Patroclus spreekt tot Hector.
“[851] Ἄλλο δέ τοι ἐρέω, σὺ δ᾿ ἐνὶ φρεσὶ βάλλεο σῇσιν·
[852] οὔ θην οὐδ᾿ αὐτὸς δηρὸν βέῃ, ἀλλά τοι ἤδη
[853] ἄγχι παρέστηκεν θάνατος καὶ μοῖρα κραταιή,
[854] χερσὶ δαμέντ᾿ Ἀχιλῆος ἀμύμονος Αἰακίδαο.”
[855] Ὣς ἄρα μιν εἰπόντα τέλος θανάτοιο κάλυψε·
[856] ψυχὴ δ᾿ ἐκ ῥεθέων πταμένη Ἄϊδόσδε βεβήκει,
[857] ὃν πότμον γοόωσα, λιποῦσ᾿ ἀνδροτῆτα καὶ ἥβην.
[858] Τὸν καὶ τεθνηῶτα προσηύδα φαίδιμος Ἕκτωρ·
[859] “Πατρόκλεις, τί νύ μοι μαντεύεαι αἰπὺν ὄλεθρον;
[860] Τίς δ᾿ οἶδ᾿ εἴ κ᾿ Ἀχιλεύς, Θέτιδος πάϊς ἠϋκόμοιο,
[861] φθήῃ ἐμῷ ὑπὸ δουρὶ τυπεὶς ἀπὸ θυμὸν ὀλέσσαι;”
[862] Ὣς ἄρα φωνήσας δόρυ χάλκεον ἐξ ὠτειλῆς
[863] εἴρυσε λὰξ προσβάς, τὸν δ᾿ ὕπτιον ὦσ᾿ ἀπὸ δουρός.
[864] Αὐτίκα δὲ ξὺν δουρὶ μετ᾿ Αὐτομέδοντα βεβήκει,
[865] ἀντίθεον θεράποντα ποδώκεος Αἰακίδαο·
[866] ἵετο γὰρ βαλέειν· τὸν δ᾿ ἔκφερον ὠκέες ἵπποι
[867] ἄμβροτοι, οὓς Πηλῆϊ θεοὶ δόσαν ἀγλαὰ δῶρα.
Aantekeningen:
regel 852: βέομαι = ik zal leven
regel 856: τὰ ῥέθεα = ledematen
regel 857: ἡ ἀνδροτής = mannelijke kracht
regel 863: λάξ = met de hiel
Homerus, Ilias 16.851-867
Vraag 9 2 punten
Afbeelding 1 en Tekst 2.
Tussen deze afbeelding in middeleeuwse stijl en de beschrijving in tekst 2 zijn enkele verschillen aan te wijzen met betrekking tot het gevecht tussen Hector en Patroclus.
Beschrijf twee van deze verschillen. Ga in je antwoord bij elk verschil in op zowel afbeelding 1 als de beschrijving in tekst 2.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee van de volgende verschillen, waarbij elk verschil zowel afbeelding 1 als tekst 2 beschrijft: (a) op afbeelding 1 wordt te paard gevochten, in tekst 2 vanuit een strijdwagen / te voet; (b) op afbeelding 1 treft Hector Patroclus met een zwaard, in tekst 2 met een lans; (c) op afbeelding 1 wordt Patroclus doormidden gehakt, in tekst 2 wordt hij doorstoken; (d) op afbeelding 1 komt Patroclus Hector tegemoet, in tekst 2 is hij bezig zich terug te trekken in de linies; (e) op afbeelding 1 heeft Patroclus een harnas aan, in tekst 2 is hij naakt / heeft hij geen borstpantser meer; (f) op afbeelding 1 heeft Patroclus een wapen of zwaard in zijn hand, in tekst 2 heeft hij geen wapens meer. (2p)
Per juist verschil 1 punt, tot maximaal 2. Geen scorepunt voor een verschil waarin een gegeven genoemd wordt dat niet in tekst 2 staat, bijvoorbeeld de vorm van homerische of Myceense harnassen. Of woorden van overeenkomstige strekking.
2022, tijdvak 2: Tekst 3 en Tekst 1
Opgavetekst
Afbeelding 1

Middeleeuwse miniatuur in grijstinten. Tussen tenten vechten gewapende ruiters in harnas. De ruiters dragen zwaarden. Het midden van de afbeelding wordt ingenomen door een ruiter op een wit paard. Onderaan zijn paarden en gevallen strijders te zien. Er staat geen tekst in de afbeelding; het onderschrift staat eronder.
Vraag 10 1 punt
Tekst 3 en Tekst 1.
Tekst 3 regel 856 ψυχὴ t/m βεβήκει.
Noteer uit tekst 1 het nummer van de regel waarin een opmerking staat die inhoudelijk vergelijkbaar is met ψυχὴ t/m βεβήκει (tekst 3 regel 856).
Bekijk het antwoord
- Noemt regel 296. (1p)
2022, tijdvak 2: Tekst 3
Vraag 11 1 punt
Tekst 3 regel 860 Θέτιδος πάϊς ἠϋκόμοιο.
Deze toevoeging kan op verschillende manieren geïnterpreteerd worden: spottend of complimenteus.
Kies een van deze interpretaties en licht je antwoord toe. Betrek in je antwoord de betekenis van Θέτιδος πάϊς ἠϋκόμοιο.
Bekijk het antwoord
- Kiest spottend of complimenteus, geeft een interpretatie of vertaling van Θέτιδος πάϊς (ἠϋκόμοιο) en legt uit waarom de toevoeging zo te lezen is. (1p)
Een goed antwoord bevat de mededeling dat de toevoeging spottend of complimenteus is, een interpretatie of vertaling van Θέτιδος πάϊς (ἠϋκόμοιο) en een uitleg waarom. Die uitleg mag ook impliciet uit de interpretatie blijken. Voorbeelden van een goed antwoord: Hector spot met Achilles door hem een kind of zoon van zijn moeder te noemen (een moederskindje), en door te zeggen dat zijn moeder mooie lokken heeft, waarmee hij bedoelt dat Achilles alleen een knappe jongen is en geen goede strijder; Hector spot met het feit dat Achilles de zoon van een godin is, want hij zegt dat hij Achilles wellicht zal doden; Hector geeft Achilles het compliment dat hij een halfgod is, om zijn eigen overwinning groter voor te stellen of zijn eigen prestige te verhogen.
Vraag 12 1 punt
Regel 861 φθήῃ.
Dit woord duidt op een volgorde van twee gebeurtenissen.
Beschrijf in eigen woorden deze twee gebeurtenissen.
Bekijk het antwoord
- Noemt de dood van Achilles en de dood van Hector als de twee gebeurtenissen. (1p)
Het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen juist zijn. De volgorde mag omgedraaid zijn. Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 13 2 punten
Regel 851-861 Ἄλλο t/m ὀλέσσαι.
In een navertelling van dit verhaal doet Imme Dros als volgt verslag van de laatste woorden van Patroclus en Hectors reactie daarop:
‘Achilleus ... zal ... je ... doden,’ bracht hij nog uit.
‘Reken daar maar niet op. Ik zal hém eerder doden,’ snoefde Hektor.
Patroklos gaf geen antwoord meer, zijn schim daalde af naar de graflelieweiden ...
a Leg uit dat Hectors reactie in de versie van Homerus minder stellig is dan in deze navertelling. Ga in je antwoord in op beide versies.
b Citeer uit de regels 851-861 (Ἄλλο t/m ὀλέσσαι) het Griekse tekstelement dat correspondeert met ‘naar de graflelieweiden’.
Bekijk het antwoord
- a: In Homerus’ versie trekt Hector in twijfel of Achilles hem zal doden en stelt hij dat het waarschijnlijker is dat hij Achilles zal doden; in de navertelling beweert Hector stellig dat (niet Achilles hem, maar) hij Achilles zal doden. (1p)
- b: Citeert Ἄϊδόσδε (regel 856). (1p)
Bij a het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn. Of woorden van overeenkomstige strekking.
2022, tijdvak 2: Tekst 4
Opgavetekst
Tekst 4 Achilles jaagt op Hector.
[188] Ἕκτορα δ᾿ ἀσπερχὲς κλονέων ἔφεπ᾿ ὠκὺς Ἀχιλλεύς.
[189] Ὡς δ᾿ ὅτε νεβρὸν ὄρεσφι κύων ἐλάφοιο δίηται,
[190] ὄρσας ἐξ εὐνῆς, διά τ᾿ ἄγκεα καὶ διὰ βήσσας·
[191] τὸν δ᾿ εἴ πέρ τε λάθῃσι καταπτήξας ὑπὸ θάμνῳ,
[192] ἀλλά τ᾿ ἀνιχνεύων θέει ἔμπεδον, ὄφρα κεν εὕρῃ·
[193] ὣς Ἕκτωρ οὐ λῆθε ποδώκεα Πηλεΐωνα.
[194] Ὁσσάκι δ᾿ ὁρμήσειε πυλάων Δαρδανιάων
[195] ἀντίον ἀΐξασθαι ἐϋδμήτους ὑπὸ πύργους,
[196] εἴ πώς οἱ καθύπερθεν ἀλάλκοιεν βελέεσσι,
[197] τοσσάκι μιν προπάροιθεν ἀποστρέψασκε παραφθὰς
[198] πρὸς πεδίον· αὐτὸς δὲ ποτὶ πτόλιος πέτετ᾿ αἰεί.
[199] Ὡς δ᾿ ἐν ὀνείρῳ οὐ δύναται φεύγοντα διώκειν·
[200] οὔτ᾿ ἄρ᾿ ὁ τὸν δύναται ὑποφεύγειν οὔθ᾿ ὁ διώκειν·
[201] ὣς ὁ τὸν οὐ δύνατο μάρψαι ποσίν, οὐδ᾿ ὃς ἀλύξαι.
[202] Πῶς δέ κεν Ἕκτωρ κῆρας ὑπεξέφυγεν θανάτοιο,
[203] εἰ μή οἱ πύματόν τε καὶ ὕστατον ἤντετ᾿ Ἀπόλλων
[204] ἐγγύθεν, ὅς οἱ ἐπῶρσε μένος λαιψηρά τε γοῦνα;
[205] Λαοῖσιν δ᾿ ἀνένευε καρήατι δῖος Ἀχιλλεύς,
[206] οὐδ᾿ ἔα ἱέμεναι ἐπὶ Ἕκτορι πικρὰ βέλεμνα,
[207] μή τις κῦδος ἄροιτο βαλών, ὁ δὲ δεύτερος ἔλθοι.
[208] Ἀλλ᾿ ὅτε δὴ τὸ τέταρτον ἐπὶ κρουνοὺς ἀφίκοντο,
[209] καὶ τότε δὴ χρύσεια πατὴρ ἐτίταινε τάλαντα,
[210] ἐν δὲ τίθει δύο κῆρε τανηλεγέος θανάτοιο,
[211] τὴν μὲν Ἀχιλλῆος, τὴν δ᾿ Ἕκτορος ἱπποδάμοιο,
[212] ἕλκε δὲ μέσσα λαβών· ῥέπε δ᾿ Ἕκτορος αἴσιμον ἦμαρ,
[213] ᾤχετο δ᾿ εἰς Ἀΐδαο, λίπεν δέ ἑ Φοῖβος Ἀπόλλων.
[214] Πηλεΐωνα δ᾿ ἵκανε θεὰ γλαυκῶπις Ἀθήνη,
[215] ἀγχοῦ δ᾿ ἱσταμένη ἔπεα πτερόεντα προσηύδα·
[216] “Νῦν δὴ νῶι ἔολπα, Διῒ φίλε φαίδιμ᾿ Ἀχιλλεῦ,
[217] οἴσεσθαι μέγα κῦδος Ἀχαιοῖσι προτὶ νῆας,
[218] Ἕκτορα δῃώσαντε μάχης ἄατόν περ ἐόντα.
[219] Οὔ οἱ νῦν ἔτι γ᾿ ἔστι πεφυγμένον ἄμμε γενέσθαι,
[220] οὐδ᾿ εἴ κεν μάλα πολλὰ πάθοι ἑκάεργος Ἀπόλλων
[221] προπροκυλινδόμενος πατρὸς Διὸς αἰγιόχοιο.
[222] Ἀλλὰ σὺ μὲν νῦν στῆθι καὶ ἄμπνυε, τόνδε δ᾿ ἐγώ τοι
[223] οἰχομένη πεπιθήσω ἐναντίβιον μαχέσασθαι.”
[224] Ὣς φάτ᾿ Ἀθηναίη, ὁ δ᾿ ἐπείθετο, χαῖρε δὲ θυμῷ,
[225] στῆ δ᾿ ἄρ᾿ ἐπὶ μελίης χαλκογλώχινος ἐρεισθείς.
Aantekeningen:
regel 188: ἀσπερχές = onophoudelijk
τὸ ἄγκος = dal (regel 190)
καταπτήσσω = zich schuil houden (regel 191)
ὁ θάμνος = struik
ἀνιχνεύω = opsporen (regel 192)
ὁσσάκι = zo vaak als (regel 194)
τοσσάκι = zo vaak (regel 197)
παραφθάνω = inhalen
τὰ γοῦνα = knieën (regel 204)
regel 206: τὸ βέλεμνον = pijl
regel 208: ὁ κρουνός = bron
regel 210: τανηλεγής = smartelijk
regel 218: ἄατος = onverzadelijk
regel 221: προπροκυλίνδομαι = zich heen en weer wentelen
regel 225: χαλκογλώχις = met bronzen punt
Homerus, Ilias 22.188-225
Vraag 19 1 punt
Regel 197-198 τοσσάκι t/m αἰεί.
De ruimtelijke voorstelling van de situatie die beschreven wordt in deze regels kan in een schema weergegeven worden.
Welk schema geeft de situatie in de regels 197-198 (τοσσάκι t/m αἰεί) weer?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 20 3 punten
Regel 199-200 Ὡς t/m διώκειν.
Deze regels worden door Imme Dros als volgt vertaald:
199 En zoals in een droom de een de ander niet inhaalt
200 en de ander er ook niet in slaagt aan de een te ontkomen
a Citeer uit regel 199 (Ὡς t/m φεύγοντα διώκειν) het Griekse woord dat in de vertaling van regel 199 is weergegeven met ‘de ander’.
Een Grieks tekstelement uit regel 200 (οὔτ᾿ t/m ὁ διώκειν) is in de vertaling niet weergegeven.
b Citeer dit Griekse tekstelement en leg uit dat er een inhoudelijke reden voor is om dit tekstelement in de vertaling niet weer te geven. Ga in je antwoord in op de context.
Bekijk het antwoord
- a: Citeert φεύγοντα (regel 199). (1p)
- b: Citeert οὔθ᾿ ὁ διώκειν (regel 200). (1p)
- b: Legt uit dat dit al in regel 199 staat (‘de een kan de ander niet inhalen’), zodat οὔθ᾿ ὁ διώκειν aan de betekenis niets toevoegt. (1p)
Bij b niet fout rekenen wanneer in plaats van ‘οὔθ᾿ ὁ διώκειν’ is geciteerd ‘ὁ διώκειν’. Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 21 1 punt
Regel 205 Λαοῖσιν.
Noteer in eigen woorden welke groep met dit woord bedoeld wordt.
Bekijk het antwoord
- Noemt de (bij Achilles aanwezige) Grieken, of het leger(onderdeel) van Achilles met de strijders die bij hem zijn. (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 22 3 punten
Regel 216-223 Νῦν t/m μαχέσασθαι.
Deze bemoedigende toespraak van Athene bestaat uit drie zinnen. Uit elk van deze zinnen is een argument op te maken waarmee Athene Achilles moed inspreekt.
Noteer in eigen woorden deze drie argumenten.
Bekijk het antwoord
- Eerste argument (uit de eerste zin): het verslaan van Hector levert veel roem op, we gaan dit samen doen, of de overwinning is zeker. (1p)
- Tweede argument (uit de tweede zin): Hector kan niet meer ontsnappen, Apollo’s steun aan Hector kan niet meer baten, of Zeus is onverbiddelijk: Hector moet sneuvelen. (1p)
- Derde argument (uit de derde zin): Athene zal Hector ertoe brengen de strijd aan te gaan, of Athene zal Achilles helpen. (1p)
Niet fout rekenen wanneer de delen van het antwoord in een andere volgorde zijn genoteerd. Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 23 1 punt
Regel 222-223 τόνδε t/m μαχέσασθαι.
Hoe brengt Athene dit concreet ten uitvoer? Baseer je antwoord op het vervolg van tekst 4 (niet in dit examen afgedrukt).
Bekijk het antwoord
- Noemt dat Athene zich vermomt als Deïphobus, als een broer of medestrijder van Hector, of als een Trojaan. (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
2022, tijdvak 3: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Hera en Zeus bespreken het lot van Troje.
[30] Τὴν δὲ μέγ᾿ ὀχθήσας προσέφη νεφεληγερέτα Ζεύς·
[31] “Δαιμονίη, τί νύ σε Πρίαμος Πριάμοιό τε παῖδες
[32] τόσσα κακὰ ῥέζουσιν, ὅ τ᾿ ἀσπερχὲς μενεαίνεις
[33] Ἰλίου ἐξαλαπάξαι ἐϋκτίμενον πτολίεθρον;
[34] Εἰ δὲ σύ γ᾿ εἰσελθοῦσα πύλας καὶ τείχεα μακρὰ
[35] ὠμὸν βεβρώθοις Πρίαμον Πριάμοιό τε παῖδας
[36] ἄλλους τε Τρῶας, τότε κεν χόλον ἐξακέσαιο.
[37] Ἔρξον ὅπως ἐθέλεις· μὴ τοῦτό γε νεῖκος ὀπίσσω
[38] σοὶ καὶ ἐμοὶ μέγ᾿ ἔρισμα μετ᾿ ἀμφοτέροισι γένηται.
[39] Ἄλλο δέ τοι ἐρέω, σὺ δ᾿ ἐνὶ φρεσὶ βάλλεο σῇσιν·
[40] ὁππότε κεν καὶ ἐγὼ μεμαὼς πόλιν ἐξαλαπάξαι
[41] τὴν ἐθέλω ὅθι τοι φίλοι ἀνέρες ἐγγεγάασι,
[42] μή τι διατρίβειν τὸν ἐμὸν χόλον, ἀλλά μ᾿ ἐᾶσαι·
[43] καὶ γὰρ ἐγὼ σοὶ δῶκα ἑκὼν ἀέκοντί γε θυμῷ·
[44] αἳ γὰρ ὑπ᾿ ἠελίῳ τε καὶ οὐρανῷ ἀστερόεντι
[45] ναιετάουσι πόληες ἐπιχθονίων ἀνθρώπων,
[46] τάων μοι περὶ κῆρι τιέσκετο Ἴλιος ἱρὴ
[47] καὶ Πρίαμος καὶ λαὸς ἐϋμμελίω Πριάμοιο.
[48] Οὐ γάρ μοί ποτε βωμὸς ἐδεύετο δαιτὸς ἐΐσης,
[49] λοιβῆς τε κνίσης τε· τὸ γὰρ λάχομεν γέρας ἡμεῖς.”
[50] Τὸν δ᾿ ἠμείβετ᾿ ἔπειτα βοῶπις πότνια Ἥρη·
[51] “Ἤτοι ἐμοὶ τρεῖς μὲν πολὺ φίλταταί εἰσι πόληες,
[52] Ἄργός τε Σπάρτη τε καὶ εὐρυάγυια Μυκήνη·
[53] τὰς διαπέρσαι, ὅτ᾿ ἄν τοι ἀπέχθωνται περὶ κῆρι·
[54] τάων οὔ τοι ἐγὼ πρόσθ᾿ ἵσταμαι οὐδὲ μεγαίρω.
[55] Εἴ περ γὰρ φθονέω τε καὶ οὐκ εἰῶ διαπέρσαι,
[56] οὐκ ἀνύω φθονέουσ᾿, ἐπεὶ ἦ πολὺ φέρτερός ἐσσι.
[57] Ἀλλὰ χρὴ καὶ ἐμὸν θέμεναι πόνον οὐκ ἀτέλεστον·
[58] καὶ γὰρ ἐγὼ θεός εἰμι, γένος δέ μοι ἔνθεν ὅθεν σοί,
[59] καί με πρεσβυτάτην τέκετο Κρόνος ἀγκυλομήτης,
[60] ἀμφότερον, γενεῇ τε καὶ οὕνεκα σὴ παράκοιτις
[61] κέκλημαι, σὺ δὲ πᾶσι μετ᾿ ἀθανάτοισιν ἀνάσσεις.
[62] Ἀλλ᾿ ἤτοι μὲν ταῦθ᾿ ὑποείξομεν ἀλλήλοισι,
[63] σοὶ μὲν ἐγώ, σὺ δ᾿ ἐμοί· ἐπὶ δ᾿ ἕψονται θεοὶ ἄλλοι
[64] ἀθάνατοι· σὺ δὲ θᾶσσον Ἀθηναίῃ ἐπιτεῖλαι
[65] ἐλθεῖν ἐς Τρώων καὶ Ἀχαιῶν φύλοπιν αἰνήν,
[66] πειρᾶν δ᾿ ὥς κε Τρῶες ὑπερκύδαντας Ἀχαιοὺς
[67] ἄρξωσι πρότεροι ὑπὲρ ὅρκια δηλήσασθαι.”
[68] Ὣς ἔφατ᾿, οὐδ᾿ ἀπίθησε πατὴρ ἀνδρῶν τε θεῶν τε·
[69] αὐτίκ᾿ Ἀθηναίην ἔπεα πτερόεντα προσηύδα·
[70] “Αἶψα μάλ᾿ ἐς στρατὸν ἐλθὲ μετὰ Τρῶας καὶ Ἀχαιούς,
[71] πειρᾶν δ᾿ ὥς κε Τρῶες ὑπερκύδαντας Ἀχαιοὺς
[72] ἄρξωσι πρότεροι ὑπὲρ ὅρκια δηλήσασθαι.”
[73] Ὣς εἰπὼν ὄτρυνε πάρος μεμαυῖαν Ἀθήνην,
[74] βῆ δὲ κατ᾿ Οὐλύμποιο καρήνων ἀΐξασα.
Aantekeningen
regel 32: ἀσπερχές hevig
βεβρώθω eten (regel 35)
regel 36: ἐξακέομαι + accusativus genezen van
ἔρξα aoristus van ἔρδω doen (regel 37)
regel 38: ἔρισμα twistpunt
regel 47: ἐϋμμελίης met sterke lans
regel 54: μεγαίρω misgunnen
regel 57: ἀτέλεστος vergeefs
regel 59: ἀγκυλομήτης sluw
regel 66 en 71: ὑπερκύδας zeer roemrijk
Homerus, Ilias 4.30-74
Vraag 4 1 punt
Regel 43 δῶκα: Dit heeft Zeus gedaan in het voorafgaande (vanaf regel 34 Εἰ).
Citeer uit het voorafgaande (vanaf regel 34 Εἰ) het desbetreffende Griekse tekstelement.
Bekijk het antwoord
- Citeert Ἔρξον ὅπως ἐθέλεις (regel 37) (1p)
Vraag 6 2 punten
Regel 70-72 Αἶψα t/m δηλήσασθαι. In het werk Politeia van de Griekse filosoof Plato betoogt Socrates: Verhalen waarin goden tovenaars zijn die zelf een andere gedaante kunnen aannemen en in woord en daad tegen mensen liegen om hen om de tuin te leiden, mogen onze kinderen in de opvoeding niet te horen krijgen. In het vervolg van tekst 1 (niet in dit examen afgedrukt) gaat Athene precies datgene doen wat Socrates afkeurt, en tegen het eind van de Ilias vertoont Athene nogmaals dit gedrag.
Beschrijf in eigen woorden voor elk van beide gevallen wie er door Athene misleid wordt en beschrijf voor elk van beide gevallen wat zij met die misleiding wil bereiken.
Bekijk het antwoord
- Athene misleidt Pandarus (een Trojaan, door zich voor te doen als een Trojaan) en wil bereiken dat hij (met een pijlschot of met een aanval op Menelaus) het verdrag of de wapenstilstand schendt. Beide onderdelen moeten juist zijn. (1p)
- Athene misleidt Hector (door zich voor te doen als zijn broer Deïphobus) en wil bereiken dat hij met Achilles gaat strijden, niet langer voor Achilles vlucht of (door Achilles) gedood wordt. Beide onderdelen moeten juist zijn. (1p)
2022, tijdvak 3: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 Achilles’ paarden na de dood van Patroclus.
[434] Stokstijf bleven ze staan als een standbeeld dat op de grafterp
[435] staat van een dode, van een man of een vrouw, even roerloos
[436] stonden ze voor de stralend mooie strijdkar, de hoofden
[437] diep naar de aarde gebogen. Van hun oogleden gleden
[438] steeds hete tranen op de grond neer terwijl ze rouwden
[439] om het gemis van hun wagenmenner; hun welige manen,
[440] neerglijdend onder het juk langs de zijkussens, raakten bezoedeld.
[441] Kronoszoon Zeus kreeg erbarmen toen hij de paarden zag huilen,
[442] en hij schudde zijn hoofd terwijl hij zacht bij zichzelf zei:
[443] ‘Ach, arme dieren, waarom gaven wij jullie, die eeuwig
[444] jong en onsterfelijk zijn, aan Peleus, een sterfelijke koning,
[445] om ongelukkig te zijn bij diep ongelukkige mensen?
[446] Want er bestaat nu eenmaal niets ongelukkigers dan de
[447] mens van alles wat er op aarde ademt en rondkruipt.
[448] Maar ik sta onder geen beding toe dat op jullie of jullie
[449] kostbare wagen door Hektor Priamoszoon wordt gereden.
[450] Is het nog niet genoeg dat hij schitteren kan met de rusting?’
Homerus, Ilias 17.434-450. Vertaling: Imme Dros, Homeros Ilias, Amsterdam 2015.
Vraag 9 2 punten
De beschrijving door Kavafis wijkt in enkele opzichten af van de beschrijving in tekst 2. Kavafis schrijft in zijn gedicht De paarden van Achilles:
Toen zij zagen dat Patroklos gedood was,
hij, zo dapper, zo krachtig en zo jong,
begonnen de paarden van Achilles te wenen;
hun onsterfelijke natuur kwam in opstand
tegen het werk van de dood dat zij aanschouwden.
Zij schudden met hun hoofden, wuifden met de lange manen,
stampten op de aarde met hun hoeven en treurden
om Patroklos.
In dit gedicht noemt Kavafis enkele elementen van het verhaal die niet in tegenspraak zijn met iets wat Homerus in tekst 2 vertelt, maar die door Homerus in tekst 2 niet expliciet genoemd worden, bijvoorbeeld de naam van Patroclus en het feit dat hij gedood is.
a. Met welk element in tekst 2 vormt de beschrijving door Kavafis een tegenstelling? Ga in je antwoord in op zowel tekst 2 als de beschrijving door Kavafis.
b. Beschrijf in eigen woorden een ander element van het verhaal dat door Kavafis genoemd wordt en dat door Homerus in tekst 2 niet expliciet genoemd wordt, maar dat ook niet in tegenspraak is met iets wat Homerus in tekst 2 vertelt.
Bekijk het antwoord
- Noemt de tegenstelling: in tekst 2 staan de paarden stokstijf; in de beschrijving door Kavafis bewegen ze juist heftig. Beide onderdelen moeten juist zijn. (1p)
- Noemt de dapperheid, kracht of jeugdigheid van Patroclus (of woorden van overeenkomstige strekking). Niet fout rekenen: het feit dat de paarden van Achilles zijn, of dat de onsterfelijke natuur van de paarden in opstand komt. (1p)
2022, tijdvak 3: Tekst 3
Opgavetekst
Tekst 3 Rouwklachten om Hector.
[747] Τῇσιν δ᾿ αὖθ᾿ Ἑκάβη ἁδινοῦ ἐξῆρχε γόοιο·
[748] “Ἕκτορ, ἐμῷ θυμῷ πάντων πολὺ φίλτατε παίδων,
[749] ἦ μέν μοι ζωός περ ἐὼν φίλος ἦσθα θεοῖσιν·
[750] οἱ δ᾿ ἄρα σεῦ κήδοντο καὶ ἐν θανάτοιό περ αἴσῃ.
[751] Ἄλλους μὲν γὰρ παῖδας ἐμοὺς πόδας ὠκὺς Ἀχιλλεὺς
[752] πέρνασχ᾿, ὅν τιν᾿ ἕλεσκε, πέρην ἁλὸς ἀτρυγέτοιο,
[753] ἐς Σάμον ἔς τ᾿ Ἴμβρον καὶ Λῆμνον ἀμιχθαλόεσσαν·
[754] σεῦ δ᾿ ἐπεὶ ἐξέλετο ψυχὴν ταναήκεϊ χαλκῷ,
[755] πολλὰ ῥυστάζεσκεν ἑοῦ περὶ σῆμ᾿ ἑτάροιο,
[756] Πατρόκλου, τὸν ἔπεφνες· ἀνέστησεν δέ μιν οὐδ᾿ ὧς.
[757] Νῦν δέ μοι ἑρσήεις καὶ πρόσφατος ἐν μεγάροισι
[758] κεῖσαι, τῷ ἴκελος ὅν τ᾿ ἀργυρότοξος Ἀπόλλων
[759] οἷς ἀγανοῖσι βέλεσσιν ἐποιχόμενος κατέπεφνεν.”
[760] Ὣς ἔφατο κλαίουσα, γόον δ᾿ ἀλίαστον ὄρινε.
[761] Τῇσι δ᾿ ἔπειθ᾿ Ἑλένη τριτάτη ἐξῆρχε γόοιο·
[762] “Ἕκτορ, ἐμῷ θυμῷ δαέρων πολὺ φίλτατε πάντων,
[763] ἦ μέν μοι πόσις ἐστὶν Ἀλέξανδρος θεοειδής,
[764] ὅς μ᾿ ἄγαγε Τροίηνδ᾿· ὡς πρὶν ὤφελλον ὀλέσθαι.
[765] Ἤδη γὰρ νῦν μοι τόδ᾿ ἐεικοστὸν ἔτος ἐστὶν
[766] ἐξ οὗ κεῖθεν ἔβην καὶ ἐμῆς ἀπελήλυθα πάτρης·
[767] ἀλλ᾿ οὔ πω σεῦ ἄκουσα κακὸν ἔπος οὐδ᾿ ἀσύφηλον·
[768] ἀλλ᾿ εἴ τίς με καὶ ἄλλος ἐνὶ μεγάροισιν ἐνίπτοι
[769] δαέρων ἢ γαλόων ἢ εἰνατέρων εὐπέπλων,
[770] ἢ ἑκυρή – ἑκυρὸς δὲ πατὴρ ὣς ἤπιος αἰεί –,
[771] ἀλλὰ σὺ τὸν ἐπέεσσι παραιφάμενος κατέρυκες,
[772] σῇ τ᾿ ἀγανοφροσύνῃ καὶ σοῖς ἀγανοῖς ἐπέεσσι.
[773] Τῶ σέ θ᾿ ἅμα κλαίω καὶ ἔμ᾿ ἄμμορον ἀχνυμένη κῆρ·
[774] οὐ γάρ τίς μοι ἔτ᾿ ἄλλος ἐνὶ Τροίῃ εὐρείῃ
[775] ἤπιος οὐδὲ φίλος, πάντες δέ με πεφρίκασιν.”
[776] Ὣς ἔφατο κλαίουσ᾿, ἐπὶ δ᾿ ἔστενε δῆμος ἀπείρων.
[777] De oude Priamos sprak tot zijn volk:
[778] ‘Trojanen, voer nu hout aan naar de stad
en vrees van de Achaiërs hinderlaag
[779] noch list. Want toen ik van de zwarte schepen
[780] terug mocht keren, heeft Achilles mij
verzekerd dat de strijd niet werd hervat
[781] voordat de twaalfde dageraad verrees.’
Aantekeningen
ἀμιχθαλόεσσα rokend (regel 753)
regel 755: ῥυστάζω heen en weer sleuren
regel 757: ἑρσήεις fris
πρόσφατος fris
regel 760: ἀλίαστος hevig
regel 762: ὁ δαήρ zwager (broer van echtgenoot)
regel 767: ἀσύφηλος krenkend
regel 769: ὁ δαήρ zwager (broer van echtgenoot)
ἡ γαλόως schoonzuster (zus van echtgenoot)
αἱ εἰνάτερες schoonzusters (echtgenotes van broers)
εὔπεπλος met mooi gewaad
regel 770: ἡ ἑκυρή schoonmoeder
ὁ ἑκυρός schoonvader
regel 771: παραιφάμενος toesprekend
regel 772: ἡ ἀγανοφροσύνη vriendelijkheid
regel 773: τῶ daarom
ἄμμορος ongelukkig
ἐπιστένω jammeren (regel 776)
Homerus, Ilias 24.747-781. Vertaling van de regels 777-781: P. Lateur, Homeros, Ilias, Wrok in Troje, Amsterdam 2010.
Vraag 10 3 punten
Regel 748-750 Ἕκτορ t/m αἴσῃ.
a. Citeer uit deze regels het Griekse tekstelement dat een tegenstelling vormt met ζωός περ ἐὼν (regel 749).
b. Noteer een gegeven waarop Hecabe’s opmerking in regel 749 (ἦ μέν t/m θεοῖσιν) gebaseerd kan zijn. Baseer je antwoord op de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.
c. Beschrijf in eigen woorden het gegeven waarop Hecabe haar opmerking in regel 750 (οἱ t/m αἴσῃ) baseert. Baseer je antwoord op het vervolg (t/m regel 759 κατέπεφνεν).
Bekijk het antwoord
- Citeert (καὶ) ἐν θανάτοιό περ αἴσῃ (regel 750) (1p)
- Noemt een gegeven waarop Hecabe’s opmerking gebaseerd kan zijn, bijvoorbeeld: Hector was (tot het tweegevecht met Achilles) erg succesvol in de strijd; Hector was een belangrijke prins; Hector leefde in een welvarende stad; Hector had (een echtgenote en) een zoon. (1p)
- Noemt dat Hectors lichaam ongeschonden is gebleven (of woorden van overeenkomstige strekking). Niet fout rekenen: Hectors lichaam is thuisgebracht. (1p)
Vraag 12 3 punten
Regel 749-759 ἦ μέν t/m κατέπεφνεν. Deze passage kan inhoudelijk ingedeeld worden in vier onderdelen.
Noteer voor elk van deze vier onderdelen het nummer van de regel waarmee het begint en noteer bij elk onderdeel een kort kopje dat de inhoud samenvat. Gebruik bij voorkeur in totaal niet meer dan 30 woorden.
Bekijk het antwoord
- Noemt vier onderdelen, elk met het juiste regelnummer en een kopje dat de inhoud samenvat. Juiste deelantwoorden: (regel 749) Hector is beschermd door of geliefd bij de goden; (regel 751) Hecabe’s andere zoons zijn verkocht, door Achilles verslagen, of het lot van Hecabe’s andere zoons; (regel 754) Hector is gedood of door Achilles verslagen, of het lot van Hector; (regel 757) Hector ligt er ongeschonden bij, lijkt op iemand die een zachte dood is gestorven, ligt in het paleis, of de huidige toestand van Hector. (3p)
Puntentabel: vier juiste deelantwoorden geven 3 punten; drie juist geeft 2 punten; twee juist geeft 1 punt; minder dan twee geeft 0 punten. Een deelantwoord telt alleen mee wanneer beide onderdelen (regelnummer en kopje) juist zijn. Niet fout rekenen wanneer in het eerste deelantwoord geen regelnummer is genoteerd. Woorden van overeenkomstige strekking zijn goed.
Vraag 13 2 punten
Regel 761 Ἑλένη τριτάτη.
a. Noteer de namen van de eerste twee personen en noteer van elk van beiden de familierelatie die zij met Hector hadden. Baseer je antwoord op de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.
b. Leg uit dat het begrijpelijk is dat ook Helena een klaagrede houdt. Baseer je antwoord op de inhoud van Helena’s rede.
Bekijk het antwoord
- Noemt Andromache (Hectors echtgenote) en Hecabe (Hectors moeder) met hun familierelatie tot Hector. Alle vier onderdelen moeten juist zijn. (1p)
- Legt uit dat Helena op Hector het meest van al haar zwagers gesteld was, zeer op Hector gesteld was, altijd door Hector in bescherming genomen was of een schoonzus van Hector was (of woorden van overeenkomstige strekking). (1p)
Bij a niet fout rekenen wanneer niet of niet correct is aangegeven wie als eerste en wie als tweede geweeklaagd heeft. Bij b niet fout rekenen wanneer geantwoord is: Helena voelde zich schuldig (aan Hectors dood).
Vraag 15 2 punten
Regel 768-772 ἀλλ᾿ εἴ t/m ἐπέεσσι. In boek 3 van de Ilias zegt Priamus tegen Helena: Jij hebt voor mij niet de schuld: ’t zijn de goden geweest die mij deze tranen verwekkende strijd met het volk der Achaiërs bezorgden.
a. Citeer uit de regels 768-772 (ἀλλ᾿ εἴ t/m ἐπέεσσι) het Griekse woord waaruit blijkt dat Helena aan dergelijke opmerkingen van Priamus terugdenkt.
b. Verdedig de stelling dat de toevoeging ἢ ἑκυρή (regel 770) in dit gezelschap niet tactvol is.
Bekijk het antwoord
- Citeert ἤπιος (regel 770) (1p)
- Verdedigt dat het niet tactvol is van Helena om in aanwezigheid van Hecabe te zeggen dat Hecabe, of haar schoonmoeder, in tegenstelling tot Priamus wel eens tegen haar uitvoer; Hecabe, Helena’s schoonmoeder, staat er zelf bij (of woorden van overeenkomstige strekking). (1p)
Vraag 16 1 punt
Regel 778: ‘Trojanen, voer nu hout aan naar de stad’, zegt de oude Priamos tot zijn volk.
Beschrijf het verband tussen deze woorden en de slotscène van de Ilias.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat het hout gebruikt wordt om het lichaam van Hector te verbranden (en dat is de slotscène van de Ilias). (1p)
2021, tijdvak 1: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Uit de Hymne aan Demeter. Er is ontdekt wat Demeter ’s nachts doet.
[251] Zij, de mooi bekranste Demeter, in woede ontstoken,
[252] nam Metaneira’s zoontje, dat in het paleis zo verrassend
[253] laat nog door haar was gebaard, uit het vuur en legde het ver
[254] van zich vandaan op de grond. Tegelijk, ten zeerste verbolgen,
[255] sprak ze tot Metaneira, vrouw met sierlijke gordel:
[256] “Mensen zijn dwaas en onwetend en zonder enig besef van
[257] al wat het lot hun aan goede en kwade dingen zal zenden.
[258] Ook jij beging onberaden een onherstelbare dwaling.
[259] Bij de hardvochtige stroom van de Styx — de eed van de goden —
[260] zweer ik je dat ik je kind de eeuwige jeugd had geschonken
[261] en de onsterflijkheid en een roem die nooit zou verbleken;
[262] nu zal hij echter zijn lot en de dood niet kunnen ontlopen.
[263] Wel zal hem nog in dit opzicht eeuwige roem vergezellen,
[264] dat hij bij mij op schoot zat en in mijn armen mocht slapen.”
Homerische Hymne aan Demeter 251-264
Vraag 1 1 punt
Regel 253 het vuur. Beschrijf het doel waarvoor Demeter het vuur gebruikt had. Baseer je antwoord op het vervolg (t/m regel 264 slapen).
Bekijk het antwoord
- Noemt dat Demeter het vuur gebruikte om het kind de eeuwige jeugd en onsterfelijkheid (en eeuwige roem) te schenken, of om een kind goddelijk te maken. (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
2021, tijdvak 1: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 Dionysus maakt zichzelf bekend.
[1] Ἥκω Διὸς παῖς τήνδε Θηβαίαν χθόνα
[2] Διόνυσος, ὃν τίκτει ποθ᾿ ἡ Κάδμου κόρη
[3] Σεμέλη λοχευθεῖσ᾿ ἀστραπηφόρῳ πυρί·
[4] μορφὴν δ᾿ ἀμείψας ἐκ θεοῦ βροτησίαν
[5] πάρειμι Δίρκης νάμαθ᾿ Ἱσμηνοῦ θ᾿ ὕδωρ.
[6] Ὁρῶ δὲ μητρὸς μνῆμα τῆς κεραυνίας
[7] τόδ᾿ ἐγγὺς οἴκων καὶ δόμων ἐρείπια
[8] τυφόμενα Δίου πυρὸς ἔτι ζῶσαν φλόγα,
[9] ἀθάνατον Ἥρας μητέρ᾿ εἰς ἐμὴν ὕβριν.
[10] Αἰνῶ δὲ Κάδμον, ἄβατον ὃς πέδον τόδε
[11] τίθησι, θυγατρὸς σηκόν· ἀμπέλου δέ νιν
[12] πέριξ ἐγὼ ᾿κάλυψα βοτρυώδει χλόῃ.
[13] Λιπὼν δὲ Λυδῶν τοὺς πολυχρύσους γύας
[14] Φρυγῶν τε, Περσῶν ἡλιοβλήτους πλάκας
[15] Βάκτριά τε τείχη τήν τε δύσχιμον χθόνα
[16] Μήδων ἐπελθὼν Ἀραβίαν τ᾿ εὐδαίμονα
[17] Ἀσίαν τε πᾶσαν ἣ παρ᾿ ἁλμυρὰν ἅλα
[18] κεῖται μιγάσιν Ἕλλησι βαρβάροις θ᾿ ὁμοῦ
[19] πλήρεις ἔχουσα καλλιπυργώτους πόλεις,
[20] ἐς τήνδε πρώτην ἦλθον Ἑλλήνων πόλιν,
[21] τἀκεῖ χορεύσας καὶ καταστήσας ἐμὰς
[22] τελετάς, ἵν᾿ εἴην ἐμφανὴς δαίμων βροτοῖς.
[23] Πρώτας δὲ Θήβας τάσδε γῆς Ἑλληνίδος
[24] ἀνωλόλυξα, νεβρίδ᾿ ἐξάψας χροὸς
[25] θύρσον τε δοὺς ἐς χεῖρα, κίσσινον βέλος·
[26] ἐπεί μ᾿ ἀδελφαὶ μητρός, ἃς ἥκιστ᾿ ἐχρῆν,
[27] Διόνυσον οὐκ ἔφασκον ἐκφῦναι Διός,
[28] Σεμέλην δὲ νυμφευθεῖσαν ἐκ θνητοῦ τινος
[29] ἐς Ζῆν᾿ ἀναφέρειν τὴν ἁμαρτίαν λέχους,
[30] Κάδμου σοφίσμαθ᾿, ὧν νιν οὕνεκα κτανεῖν
[31] Ζῆν᾿ ἐξεκαυχῶνθ᾿, ὅτι γάμους ἐψεύσατο.
[32] Τοιγάρ νιν αὐτὰς ἐκ δόμων ᾤστρησ᾿ ἐγὼ
[33] μανίαις, ὄρος δ᾿ οἰκοῦσι παράκοποι φρενῶν,
[34] σκευήν τ᾿ ἔχειν ἠνάγκασ᾿ ὀργίων ἐμῶν.
[35] Καὶ πᾶν τὸ θῆλυ σπέρμα Καδμείων, ὅσαι
[36] γυναῖκες ἦσαν, ἐξέμηνα δωμάτων·
[37] ὁμοῦ δὲ Κάδμου παισὶν ἀναμεμειγμέναι
[38] χλωραῖς ὑπ᾿ ἐλάταις ἀνορόφους ἧνται πέτρας.
[39] Δεῖ γὰρ πόλιν τήνδ᾿ ἐκμαθεῖν, κεἰ μὴ θέλει,
[40] ἀτέλεστον οὖσαν τῶν ἐμῶν βακχευμάτων,
[41] Σεμέλης τε μητρὸς ἀπολογήσασθαί μ᾿ ὕπερ
[42] φανέντα θνητοῖς δαίμον᾿ ὃν τίκτει Διί.
Aantekeningen
regel 3 λοχεύω bij de geboorte helpen
ἀστραπηφόρος bliksemdragend
regel 4 βροτήσιος sterfelijk
regel 7 τὸ ἐρείπιον ruïne
regel 8 τύφομαι roken
regel 10 ἄβατος ontoegankelijk
regel 11 ὁ σηκός heiligdom
regel 12 βοτρυώδης vol druiven
regel 13 πολύχρυσος rijk aan goud
regel 14 ἡλιόβλητος door de zon getroffen
regel 15 δύσχιμος winters
regel 17 ἁλμυρός zout
μιγάς gemengd regel 18
regel 19 καλλιπύργωτος met mooie torens
regel 24 ἀνολολύζω door kreten opschrikken
regel 25 κίσσινος met klimop
regel 31 ἐκκαυχάομαι beweren
regel 32 οἰστράω opjagen
regel 33 παράκοπος waanzinnig
regel 36 ἐκμαίνω in razernij naar buiten jagen
regel 37 ἀναμείγνυμι vermengen
regel 38 ἀνόροφος zonder dak
regel 40 ἀτέλεστος niet ingewijd
Euripides, Bacchae 1-42
Bron 6
In de tweede eeuw na Christus schreef de Griekse auteur Pausanias in zijn Rondleiding door Griekenland:
De Thebanen zeggen dat op de plek op de akropolis waar in onze tijd de agora ligt, oorspronkelijk de woning van Kadmos lag. Van de kamers tonen ze de resten van die van Harmonia en die volgens hen van Semele is geweest; deze mag tot in mijn tijd niet door mensen worden betreden. (...) Ook zijn er de resten van het huis van Lykos en een graf voor Semele.
Pausanias, 9.12.3 en 9.16.7, vertaling J. Abbenes, Soest 2012
Vraag 4 2 punten
Dit komt op drie punten inhoudelijk overeen met wat Dionysus zegt in de regels 6-12 (Ὁρῶ t/m χλόῃ). Noteer in eigen woorden deze drie inhoudelijke overeenkomsten.
Bekijk het antwoord
- Noemt drie van de volgende overeenkomsten: er zijn nog resten van het paleis van Cadmus/Semele over; men mag de plek niet betreden; het graf van Semele is nog te zien. (2p)
Puntentabel: indien drie antwoorden juist 2; indien twee antwoorden juist 1; indien minder dan twee antwoorden juist 0. Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 5 1 punt
Regel 26 ἀδελφαὶ. Een van deze personen komt in het vervolg van de Bacchae als personage op het toneel. Beschrijf de ἀναγνώρισις die dit personage ervaart in de Bacchae.
Bekijk het antwoord
- Beschrijft dat Agaue (met hulp van Cadmus) ontdekt dat zij (niet een leeuw, maar) haar zoon Pentheus heeft gedood, doordat zij het hoofd van haar zoon Pentheus herkent. (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 6 1 punt
Regel 30 νιν. Naar welk tekstelement wordt verwezen met νιν (regel 30)?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 7 2 punten
Regel 34 ὀργίων. a Citeer uit de regels 13-22 (Λιπὼν t/m βροτοῖς) het Griekse woord dat inhoudelijk overeenkomt met ὀργίων. b Citeer uit de regels 35-42 (Καὶ t/m Διί) het Griekse woord dat inhoudelijk overeenkomt met ὀργίων.
Bekijk het antwoord
- a: citeert τελετάς (regel 22). (1p)
- b: citeert βακχευμάτων (regel 40). (1p)
2021, tijdvak 1: Tekst 3
Opgavetekst
Tekst 3 Tweede confrontatie Dionysus - Pentheus.
[787] Δι. Πείθῃ μὲν οὐδέν, τῶν ἐμῶν λόγων κλύων,
[788] Πενθεῦ· κακῶς δὲ πρὸς σέθεν πάσχων ὅμως
[789] οὔ φημι χρῆναί σ᾿ ὅπλ᾿ ἐπαίρεσθαι θεῷ,
[790] ἀλλ᾿ ἡσυχάζειν· Βρόμιος οὐκ ἀνέξεται
[791] κινοῦντα βάκχας σ᾿ εὐίων ὀρῶν ἄπο.
[792] Πε. Οὐ μὴ φρενώσεις μ᾿, ἀλλὰ δέσμιος φυγὼν
[793] σώσῃ τόδ᾿; Ἤ σοι πάλιν ἀναστρέψω δίκην.
[794] Δι. Θύοιμ᾿ ἂν αὐτῷ μᾶλλον ἢ θυμούμενος
[795] πρὸς κέντρα λακτίζοιμι θνητὸς ὢν θεῷ.
[796] Πε. Θύσω, φόνον γε θῆλυν, ὥσπερ ἄξιαι,
[797] πολὺν ταράξας ἐν Κιθαιρῶνος πτυχαῖς.
[798] Δι. Φεύξεσθε πάντες· καὶ τόδ᾿ αἰσχρόν, ἀσπίδας
[799] θύρσοισι βάκχας ἐκτρέπειν χαλκηλάτους.
[800] Πε. Ἀπόρῳ γε τῷδε συμπεπλέγμεθα ξένῳ,
[801] ὃς οὔτε πάσχων οὔτε δρῶν σιγήσεται.
[802] Δι. Ὦ τᾶν, ἔτ᾿ ἔστιν εὖ καταστῆσαι τάδε.
[803] Πε. Τί δρῶντα; Δουλεύοντα δουλείαις ἐμαῖς;
[804] Δι. Ἐγὼ γυναῖκας δεῦρ᾿ ὅπλων ἄξω δίχα.
[805] Πε. Οἴμοι· τόδ᾿ ἤδη δόλιον ἐς ἐμὲ μηχανᾷ.
[806] Δι. Ποῖόν τι, σῶσαί σ᾿ εἰ θέλω τέχναις ἐμαῖς;
[807] Πε. Ξυνέθεσθε κοινῇ τάδ᾿, ἵνα βακχεύητ᾿ ἀεί.
[808] Δι. Καὶ μὴν ξυνεθέμην τοῦτό γ᾿, ἴσθι, τῷ θεῷ.
[809] Πε. Ἐκφέρετέ μοι δεῦρ᾿ ὅπλα, σὺ δὲ παῦσαι λέγων.
[810] Δι. Ԡ·
[811] βούλῃ σφ᾿ ἐν ὄρεσι συγκαθημένας ἰδεῖν;
[812] Πε. Μάλιστα, μυρίον γε δοὺς χρυσοῦ σταθμόν.
[813] Δι. Τί δ᾿ εἰς ἔρωτα τοῦδε πέπτωκας μέγαν;
[814] Πε. Λυπρῶς νιν εἰσίδοιμ᾿ ἂν ἐξῳνωμένας.
[815] Δι. Ὅμως δ᾿ ἴδοις ἂν ἡδέως ἅ σοι πικρά;
[816] Πε. Σάφ᾿ ἴσθι, σιγῇ γ᾿ ὑπ᾿ ἐλάταις καθήμενος.
[817] Δι. Ἀλλ᾿ ἐξιχνεύσουσίν σε, κἂν ἔλθῃς λάθρᾳ.
[818] Πε. Ἀλλ᾿ ἐμφανῶς· καλῶς γὰρ ἐξεῖπας τάδε.
[819] Δι. Ἄγωμεν οὖν σε κἀπιχειρήσεις ὁδῷ;
[820] Πε. Ἄγ᾿ ὡς τάχιστα· τοῦ χρόνου δέ σοι φθονῶ.
[821] Δι. Στεῖλαί νυν ἀμφὶ χρωτὶ βυσσίνους πέπλους.
[822] Πε. Τί δὴ τόδ᾿; Ἐς γυναῖκας ἐξ ἀνδρὸς τελῶ;
[823] Δι. Μή σε κτάνωσιν, ἢν ἀνὴρ ὀφθῇς ἐκεῖ.
[824] Πε. Εὖ γ᾿ εἶπας αὖ τόδ᾿· ὥς τις εἶ πάλαι σοφός.
[825] Δι. Διόνυσος ἡμᾶς ἐξεμούσωσεν τάδε.
[826] Πε. Πῶς οὖν γένοιτ᾿ ἂν ἃ σύ με νουθετεῖς καλῶς;
[827] Δι. Ἐγὼ στελῶ σε δωμάτων ἔσω μολών.
Aantekeningen
regel 792 φρενόω vermanen
regel 795 λακτίζω trappen
regel 799 ἐκτρέπω afweren
χαλκήλατος bronzen
regel 800 συμπλέκω in een discussie verwikkelen
regel 802 τᾶν vriend
regel 811 συγκάθημαι bij elkaar zitten
regel 814 ἐξοινόομαι dronken worden
regel 817 ἐξιχνεύω opsporen
regel 821 βύσσινος linnen
regel 825 ἐκμουσόω grondig onderrichten
Euripides, Bacchae 787-827
Vraag 10 2 punten
Regel 787 Δι. In sommige vertalingen wordt dit personage niet Dionysus genoemd, maar 'de vreemdeling'. Leg uit dat dit te maken heeft met het perspectief van waaruit naar dit personage wordt gekeken. Ga in je antwoord in op de twee mogelijke perspectieven en betrek in je antwoord een gegeven uit de regels 1-5 van tekst 2 (Ἥκω t/m ὕδωρ).
Bekijk het antwoord
- Vanuit het perspectief van het publiek is het personage Dionysus; vanuit het perspectief van Pentheus (of van een van de andere personages) is het personage een vreemdeling. (1p)
- Verwijst naar de proloog (tekst 2, regels 1-5): Dionysus heeft daar aan het publiek verteld dat hij in de gedaante van een mens, een vreemdeling, aanwezig is, terwijl Pentheus en de andere personages afwezig zijn. (1p)
Bij het eerste deel (perspectief van het publiek en van Pentheus) het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van dat deelantwoord juist zijn. Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 11 2 punten
Regel 788 κακῶς δὲ πρὸς σέθεν πάσχων. a Beschrijf in eigen woorden naar welke gebeurtenis hiermee wordt verwezen. Baseer je antwoord op de inhoud van de Bacchae. b Citeer uit het vervolg (t/m regel 797 πτυχαῖς) het Griekse woord waarmee Pentheus naar deze gebeurtenis verwijst.
Bekijk het antwoord
- a: beschrijft dat Pentheus Dionysus (de vreemdeling) als zijn gevangene behandelt, doordat hij hem had laten gevangennemen en opsluiten (in zijn paleis of de gevangenis). (1p)
- b: citeert δέσμιος (regel 792). (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 12 1 punt
Regel 792-793 Οὐ μὴ t/m τόδ᾿. Noteer in eigen woorden wat in deze context concreet bedoeld wordt met τόδ᾿ (regel 793).
Bekijk het antwoord
- Noemt dat met τόδ᾿ het vrij zijn wordt bedoeld. (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 16 2 punten
Regel 807 Ξυνέθεσθε en regel 809 Ἐκφέρετέ. Zijn deze woorden tot dezelfde personen gericht? Verklaar je antwoord en ga in je antwoord in op beide woorden.
Bekijk het antwoord
- Geeft aan dat in regel 807 Pentheus spreekt tegen de vreemdeling en diens aanhangers (Dionysus en diens aanhangers). (1p)
- Geeft aan dat in regel 809 Pentheus een bevel geeft aan zijn eigen dienaren. (1p)
Niet fout rekenen wanneer de ontkenning in het antwoord impliciet is gelaten. Wanneer bevestigend is geantwoord en de aangesprokenen van regel 807 of van regel 809 correct zijn beschreven, 1 scorepunt toekennen. Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 17 2 punten
Regel 810 Ԡ. Deze uitroep markeert een omslag in de houding van beide gesprekspartners. a Beschrijf de omslag in de houding van Dionysus. Ga in je antwoord in op zijn houding vóór deze regel en op zijn houding ná deze regel. b Beschrijf de omslag in de houding van Pentheus. Ga in je antwoord in op zijn houding vóór deze regel en op zijn houding ná deze regel.
Bekijk het antwoord
- a: Dionysus probeert Pentheus over te halen, te overreden of te adviseren (zich niet tegen Dionysus te verzetten); hierna misleidt hij hem, of doet hij alsof hij hem wil helpen (maar leidt hij hem naar zijn ondergang). (1p)
- b: Pentheus is eerst dreigend of agressief en hierna onderdanig aan Dionysus; of hij wil eerst de vrouwen (bacchanten) bestrijden en hierna wil hij ze gaan bekijken of hun activiteiten leren kennen. (1p)
Zowel bij a als bij b het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn. Of woorden van overeenkomstige strekking.
Y. Sjoukes schrijft in een column:
Hokjesdenken is makkelijk. Zo kunnen we de samenleving een beetje aan. Je zou het dapper kunnen noemen van de 17-jarige Stijn uit Breda dat hij in een hokje bij de Zara vrouwenkleren paste. En dat hij publiekelijk protesteerde toen hij vond dat hij niet respectvol werd behandeld door het personeel.
Y. Sjoukes, 21 september 2017
Vraag 20 3 punten
Regel 819-823 Ἄγωμεν t/m ἐκεῖ. Y. Sjoukes schrijft in een column (zie de bron). a Citeer uit de regels 819-823 (Ἄγωμεν t/m ἐκεῖ) het Griekse tekstelement dat inhoudelijk vergelijkbaar is met 'vrouwenkleren'. b Leg uit dat Pentheus in regel 822 en Stijn in de bovenstaande passage om verschillende redenen protesteren. c Beschrijf de fundamentele overeenkomst tussen Stijns beweegreden voor zijn protest tegen het personeel en de beweegreden van Dionysus voor zijn optreden in de Bacchae. Baseer je antwoord op de inhoud van de Bacchae.
Bekijk het antwoord
- a: citeert (βυσσίνους) πέπλους (regel 821). (1p)
- b: legt uit dat Pentheus protesteert omdat hij er zelf moeite mee heeft dat een man vrouwenkleren draagt, en dat Stijn protesteert omdat anderen er moeite mee hebben dat een man vrouwenkleren aantrekt. Of: Pentheus protesteert omdat hij geen vrouwenkleren wil aantrekken, en Stijn protesteert omdat hij wel vrouwenkleren wil aantrekken. (1p)
- c: noemt de fundamentele overeenkomst: ze willen allebei respectvol behandeld worden, of geaccepteerd worden als wie ze zijn. (1p)
Bij b het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn. Of woorden van overeenkomstige strekking.
Euripides, Bacchae, regel 862-870, uit het derde stasimon:
[862] Zal ik nu eindelijk
[863] op blote voeten hele nachten kunnen dansen
[864] met Bacchus’ trouwe volgelingen
[865] en mijn haren laten wuiven
[866] in de bedauwde ochtendlucht
[867] zoals een hinde
[868] die in de groene weiden dartelt,
[869] ontsnapt aan de gevreesde jager
[870] en de strak gespannen netten?
Euripides, Bacchae 862-870, vertaling W. Courteaux en B. Claes, Amsterdam 2003
Vraag 22 3 punten
Euripides, Bacchae, regel 862-870, uit het derde stasimon (zie de bron). a Wie wordt bedoeld met 'ik' in regel 862? b Leg uit dat de bovenstaande passage uit het derde stasimon inhoudelijk aansluit bij de gebeurtenissen in het derde epeisodion, waarvan tekst 3 een onderdeel is. Ga in je antwoord in op de bovenstaande passage en op de desbetreffende gebeurtenissen in het derde epeisodion. c Noteer de naam van de plek in het theater waar de bovenstaande passage is uitgesproken. Baseer je antwoord op de achtergronden bij de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.
Bekijk het antwoord
- a: noemt (een lid van) het koor, de koorleider of de bacchanten. (1p)
- b: legt uit dat het koor of de bacchanten zich opgejaagd voelden door Pentheus, maar dat die dreiging in het derde epeisodion door Dionysus is afgewend. (1p)
- c: noemt de orchestra (ὀρχήστρα). (1p)
Bij b het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn. Of woorden van overeenkomstige strekking.
2021, tijdvak 1: Algemeen
Vraag 24 1 punt
Euripides is in de loop van de tijd niet alleen als vrouwenhater beschouwd, maar ook als emancipator. In de Bacchae zijn voor beide opvattingen argumenten te vinden. Noteer je eigen oordeel: is Euripides een vrouwenhater of een emancipator? Beargumenteer je oordeel met behulp van een gegeven uit de Bacchae.
Bekijk het antwoord
- Kiest een oordeel (vrouwenhater of emancipator) en beargumenteert dat met een gegeven uit de Bacchae. Voorbeelden van een juist antwoord: Euripides is een vrouwenhater; hij beschrijft vrouwen als waanzinnige wezens, die door hun waanzin tot de meest extreme daden komen. Of: Euripides is een emancipator; hij schrijft dat vrouwen als eersten door Dionysus ingewijd worden in zijn riten. (1p)
Niet fout rekenen wanneer als antwoord is gegeven: 'Euripides is een emancipator; hij beschrijft vrouwen als verstandige wezens, die direct de goddelijkheid van Bacchus doorhebben.'
2021, tijdvak 2: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Pentheus wordt gewaarschuwd.
[314] Te. Het is niet Dionysos die vrouwen dwingt
[315] zich te beheersen waar het om de liefde gaat,
[316] neen, dat ligt in ieders eigen aard. Want een vrouw die
[317] zelfbeheersing kent, zal, ook wanneer zij in bakchische
[318] vervoering is, niet verleid kunnen worden.
[319] Jij geniet toch als vele mensen bij de poorten staan
[320] en als de stad de naam ‘Pentheus’ roemt.
[321] Zo vindt ook de god het heerlijk, denk ik, om vereerd te
[322] worden. Hoe het ook zij, ik en Kadmos, om wie jij zo lacht,
[323] gaan ons bekransen met klimop en we gaan dansen; een grijs
[324] tweespan zijn we, maar dansen moeten we en jouw woorden
[325] krijgen me niet zover dat ik me tegen de godheid verzet.
[326] Want jij bent waanzinnig, je bent er slecht aan toe, en je hoeft
[327] geen genezing te verwachten van middelen, want daar word je alleen maar zieker van.
[328] Koor Oude man, Apollo hoeft zich niet over je te schamen en je
[329] bent zo verstandig om ook Bromios, een grote god, te eren.
[330] Κα. Ὦ παῖ, καλῶς σοι Τειρεσίας παρῄνεσεν.
[331] Οἴκει μεθ᾿ ἡμῶν, μὴ θύραζε τῶν νόμων·
[332] νῦν γὰρ πέτῃ τε καὶ φρονῶν οὐδὲν φρονεῖς.
[333] Κεἰ μὴ γὰρ ἔστιν ὁ θεὸς οὗτος, ὡς σὺ φῄς,
[334] παρὰ σοὶ λεγέσθω· καὶ καταψεύδου καλῶς
[335] ὡς ἔστι Σεμέλης, ἵνα δοκῇ θεὸν τεκεῖν
[336] ἡμῖν τε τιμὴ παντὶ τῷ γένει προσῇ.
[337] Ὁρᾷς τὸν Ἀκταίωνος ἄθλιον μόρον,
[338] ὃν ὠμόσιτοι σκύλακες ἃς ἐθρέψατο
[339] διεσπάσαντο, κρείσσον᾿ ἐν κυναγίαις
[340] Ἀρτέμιδος εἶναι κομπάσαντ᾿ ἐν ὀργάσιν.
[341] Ὃ μὴ πάθῃς σύ· δεῦρό σου στέψω κάρα
[342] κισσῷ· μεθ᾿ ἡμῶν τῷ θεῷ τιμὴν δίδου.
[343] Πε. Οὐ μὴ προσοίσεις χεῖρα, βακχεύσεις δ᾿ ἰών,
[344] μηδ᾿ ἐξομόρξῃ μωρίαν τὴν σὴν ἐμοί;
[345] Τῆς σῆς δ᾿ ἀνοίας τόνδε τὸν διδάσκαλον
[346] δίκην μέτειμι. Στειχέτω τις ὡς τάχος,
[347] ἐλθὼν δὲ θάκους τοῦδ᾿ ἵν᾿ οἰωνοσκοπεῖ
[348] μοχλοῖς τριαίνου κἀνάτρεψον ἔμπαλιν,
[349] ἄνω κάτω τὰ πάντα συγχέας ὁμοῦ,
[350] καὶ στέμματ᾿ ἀνέμοις καὶ θυέλλαισιν μέθες·
[351] μάλιστα γάρ νιν δήξομαι δράσας τάδε.
[352] Οἱ δ᾿ ἀνὰ πόλιν στείχοντες ἐξιχνεύσατε
[353] τὸν θηλύμορφον ξένον, ὃς ἐσφέρει νόσον
[354] καινὴν γυναιξὶ καὶ λέχη λυμαίνεται.
[355] Κἄνπερ λάβητε, δέσμιον πορεύσατε
[356] δεῦρ᾿ αὐτόν, ὡς ἂν λευσίμου δίκης τυχὼν
[357] θάνῃ, πικρὰν βάκχευσιν ἐν Θήβαις ἰδών.
Aantekeningen
regel 331 θύραζε + genitivus: buiten
regel 334 καταψεύδομαι: liegen
regel 338 ὠμόσιτος: rauw vlees etend
ἡ σκύλαξ: hond
regel 339 ἡ κυναγία: jacht
ἡ ὀργάς: bergweide (regel 340)
regel 344 ἐξομόργνυμι: afvegen
regel 347 οἰωνοσκοπέω: de vlucht van vogels bestuderen
regel 348 τριαινόω: omverwerpen
ἀνατρέπω: ondersteboven keren
regel 352 ἐξιχνεύω: opsporen
regel 353 θηλύμορφος: met een vrouwelijk figuur
regel 355 ἐάνπερ: als
regel 356 λεύσιμος: door steniging
regel 357 ἡ βάκχευσις: Bacchusfeest
Euripides, Bacchae 314-357
Vraag 1 1 punt
Op welke plekken in het theater bevonden de sprekende personages in tekst 1 zich precies?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 2 1 punt
Regel 314-316 (Het t/m aard): Uit deze regels komt een kenmerk van Euripides naar voren dat hij volgens veel lezers in hogere mate bezit dan de andere Griekse tragedieschrijvers.
Om welk kenmerk gaat het? Baseer je antwoord op de achtergronden bij de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.
Bekijk het antwoord
- Noemt een van de volgende kenmerken: een filosofische inslag, aandacht voor vrouwen, psychologisch inzicht of belangstelling voor het irrationele. Woorden van overeenkomstige strekking tellen mee. (1p)
Geen scorepunt toekennen wanneer als antwoord is gegeven ‘Euripides was een vrouwenhater’.
Vraag 3 3 punten
Regel 319-322 (Jij t/m worden): In het vervolg refereert Cadmus aan hetzelfde gevoel als Teiresias hier doet.
a. Citeer uit de regels 330-336 (Ὦ t/m προσῇ) het Griekse woord voor het begrip waardoor dat gevoel veroorzaakt wordt.
b. In de regels 319-322 (Jij t/m worden) maakt Teiresias gebruik van een argumentatief middel. Noteer de naam van dit argumentatief middel.
c. Noteer in eigen woorden de niet uitgesproken conclusie die getrokken moet worden uit de woorden van Teiresias in de regels 319-322 (Jij t/m worden).
Bekijk het antwoord
- Onderdeel a: citeert τιμὴ (regel 336). (1p)
- Onderdeel b: noemt analogie (analogie-argumentatie of -redenering). (1p)
- Onderdeel c: noemt als conclusie dat Dionysus (door jou/ons) vereerd moet worden, of woorden van overeenkomstige strekking. (1p)
Vraag 4 1 punt
Regel 326 (jij bent waanzinnig).
Citeer uit de regels 343-350 (Οὐ t/m μέθες) het Griekse tekstelement waarmee Pentheus aangeeft dat hij daarentegen vindt dat Teiresias waanzinnig is.
Bekijk het antwoord
- Citeert ἀνοίας (τόνδε τὸν) διδάσκαλον (regel 345). De woorden tussen haakjes hoeven niet, maar Τῆς σῆς δ᾿ ἀνοίας τόνδε τὸν διδάσκαλον is ook goed. (1p)
Vraag 5 3 punten
Regel 330-342 (Ὦ t/m δίδου). In een commentaar merkt J. Roux op over deze passage: Na de theoloog luisteren we nu naar de grootvader.
a. Noteer in eigen woorden twee argumenten voor de bewering dat Cadmus zich in deze regels als grootvader opstelt. Gebruik bij voorkeur niet meer dan in totaal 30 woorden.
b. Beargumenteer op grond van de regels 343-357 (Οὐ t/m ἰδών) dat de grootvader minder heftig door Pentheus afgewezen wordt dan de theoloog. Ga in je antwoord in op zowel de grootvader als de theoloog.
Bekijk het antwoord
- Onderdeel a: noemt twee van de volgende argumenten: Cadmus noemt Pentheus ‘kind/(klein)zoon’ (Ὦ παῖ, regel 330); de huiselijke beeldspraak (regel 331) benadrukt de familieband; Cadmus benadrukt (regel 336) de familie-eer; Cadmus vertelt (regels 337-340) het voorbeeld van zijn andere kleinzoon, Pentheus’ neef Actaeon. (2p)
- Onderdeel b: beargumenteert dat de grootvader minder heftig wordt afgewezen dan de theoloog. Voorbeelden: de grootvader wordt alleen verbaal aangevallen, van de theoloog worden de spullen vernield of hij wordt bedreigd met vernieling; de grootvader wordt niet gestraft, de theoloog wel; de theoloog wordt als de schuldige beschouwd, de grootvader als (domme) volger. Of woorden van overeenkomstige strekking. (1p)
Onderdeel b: het punt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn (over de grootvader én over de theoloog).
Vraag 6 1 punt
Regel 341-342 (δεῦρό t/m δίδου).
Noteer een regieaanwijzing bij deze regels.
Bekijk het antwoord
- Noemt een regieaanwijzing, bijvoorbeeld: Cadmus wenkt Pentheus naar zich toe; Cadmus probeert Pentheus een krans (van klimop) op te zetten; Cadmus houdt een klimopkrans omhoog. Of woorden van overeenkomstige strekking. (1p)
Vraag 7 3 punten
Regel 343-357 (Οὐ t/m ἰδών). Deze woorden van Pentheus zijn te verdelen in drie delen, waarin steeds een andere persoon de voornaamste aandacht van Pentheus krijgt.
Citeer van elk deel het eerste Griekse woord en noteer achter elk woord welke persoon in het desbetreffende deel de voornaamste aandacht van Pentheus krijgt.
Bekijk het antwoord
- Eerste deel: citeert Οὐ (regel 343) en noemt Cadmus. (1p)
- Tweede deel: citeert Τῆς (regel 345) en noemt Teiresias. (1p)
- Derde deel: citeert Οἱ (regel 352) en noemt de vreemdeling / Dionysus. (1p)
Per deel: het punt alleen toekennen wanneer het Griekse woord én de persoon allebei juist zijn. Ontbreekt het Griekse woord maar is de persoon juist, dan niet fout rekenen. Bij het tweede deel is Στειχέτω (regel 346) in plaats van Τῆς (regel 345) niet fout rekenen.
Vraag 8 1 punt
Regel 351-357 (μάλιστα t/m ἰδών). In Livius’ verhaal over de Bacchanalia spreekt consul Postumius in Rome het volk toe met onder meer de volgende woorden: Wat hun aantal betreft: wanneer ik u zeg dat het vele duizenden mensen zijn, moet u wel hevig schrikken, als ik er niet meteen bij zeg wie dat zijn en wat voor mensen het zijn. Welnu, allereerst bestaat een groot deel uit vrouwen; dat is de bron van dit kwaad geweest. Verder zijn het mannen die veel van vrouwen weg hebben, die zich lenen voor ontucht of zelf ontucht plegen, die in extase verkeren en verdoofd zijn door slaapgebrek, wijn, nachtelijk lawaai en geschreeuw.
‘zich lenen voor ontucht of zelf ontucht plegen’
Citeer uit de regels 351-357 (μάλιστα t/m ἰδών) het Griekse tekstelement dat naar hetzelfde verwijst als ‘zich lenen voor ontucht of zelf ontucht plegen’ in het bovenstaande citaat.
Bekijk het antwoord
- Citeert (ὃς) ἐσφέρει νόσον καινὴν γυναιξὶ καὶ λέχη λυμαίνεται (regel 353-354). Ook goed: (ὃς) ἐσφέρει νόσον καινὴν γυναιξὶ, of (ὃς) λέχη λυμαίνεται. (1p)
Afbeelding 1

Schildering op een aardewerken mengvat. Drie vrouwen in lange gewaden die in beweging zijn, op een donkere achtergrond. Bovenaan loopt een meanderband.
Vraag 9 3 punten
Afbeelding 1: Op afbeelding 1 is een situatie uit het verhaal van de Bacchae weergegeven. Omdat er precies drie bacchanten zijn afgebeeld, wordt wel beweerd dat het drie specifieke vrouwen uit de Bacchae betreft.
a. Citeer uit de regels 337-342 van tekst 1 (Ὁρᾷς t/m δίδου) het Griekse werkwoord waarmee eenzelfde handeling wordt weergegeven als de handeling die de bacchanten op deze afbeelding hebben uitgevoerd.
b. Noteer de naam van elk van deze drie vrouwen. Baseer je antwoord op de inhoud van de Bacchae.
Bekijk het antwoord
- Onderdeel a: citeert διεσπάσαντο (regel 339). (1p)
- Onderdeel b: noemt Agaue. (1p)
- Onderdeel b: noemt Ino en Autonoë. (1p)
Onderdeel b: het punt voor Ino en Autonoë alleen toekennen wanneer beide namen juist zijn.
2021, tijdvak 2: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 Cadmus en Agaue spreken over Pentheus.
[1248] Κα. Οἴμοι κακῶν μὲν πρῶτα σῶν, ἔπειτ᾿ ἐμῶν·
[1249] ὡς ὁ θεὸς ἡμᾶς ἐνδίκως μὲν ἀλλ᾿ ἄγαν
[1250] Βρόμιος ἄναξ ἀπώλεσ᾿ οἰκεῖος γεγώς.
[1251] Αγ. Ὡς δύσκολον τὸ γῆρας ἀνθρώποις ἔφυ
[1252] ἔν τ᾿ ὄμμασι σκυθρωπόν. Εἴθε παῖς ἐμὸς
[1253] εὔθηρος εἴη, μητρὸς εἰκασθεὶς τρόποις,
[1254] †ὅτ᾿ ἐν† νεανίαισι Θηβαίοις ἅμα
[1255] θηρῶν ὀριγνῷτ᾿· ἀλλὰ θεομαχεῖν μόνον
[1256] οἷός τ᾿ ἐκεῖνος. Νουθετητέος, πάτερ,
[1257] σοὐστίν. Τίς αὐτὸν δεῦρ᾿ ἂν ὄψιν εἰς ἐμὴν
[1258] καλέσειεν, ὡς ἴδῃ με τὴν εὐδαίμονα;
[1259] Κα. Φεῦ φεῦ· φρονήσασαι μὲν οἷ᾿ ἐδράσατε
[1260] ἀλγήσετ᾿ ἄλγος δεινόν· εἰ δὲ διὰ τέλους
[1261] ἐν τῷδ᾿ ἀεὶ μενεῖτ᾿ ἐν ᾧ καθέστατε,
[1262] οὐκ εὐτυχοῦσαι δόξετ᾿ οὐχὶ δυστυχεῖν.
[1263] Αγ. Τί δ᾿ οὐ καλῶς τῶνδ᾿ ἢ τί λυπηρῶς ἔχει;
[1264] Κα. Πρῶτον μὲν ἐς τόνδ᾿ αἰθέρ᾿ ὄμμα σὸν μέθες.
[1265] Αγ. Ἰδού· τί μοι τόνδ᾿ ἐξυπεῖπας εἰσορᾶν;
[1266] Κα. Ἔθ᾿ αὑτὸς ἤ σοι μεταβολὰς ἔχειν δοκεῖ;
[1267] Αγ. Λαμπρότερος ἢ πρὶν καὶ διειπετέστερος.
[1268] Κα. Τὸ δὲ πτοηθὲν τόδ᾿ ἔτι σῇ ψυχῇ πάρα;
[1269] Αγ. Οὐκ οἶδα τοὔπος τοῦτο· γίγνομαι δέ πως
[1270] ἔννους, μετασταθεῖσα τῶν πάρος φρενῶν.
[1271] Κα. Κλύοις ἂν οὖν τι κἀποκρίναι᾿ ἂν σαφῶς;
[1272] Αγ. Ὡς ἐκλέλησμαί γ᾿ ἃ πάρος εἴπομεν, πάτερ.
[1273] Κα. Ἐς ποῖον ἦλθες οἶκον ὑμεναίων μέτα;
[1274] Αγ. Σπαρτῷ μ᾿ ἔδωκας, ὡς λέγουσ᾿, Ἐχίονι.
[1275] Κα. Τίς οὖν ἐν οἴκοις παῖς ἐγένετο σῷ πόσει;
[1276] Αγ. Πενθεύς, ἐμῇ τε καὶ πατρὸς κοινωνίᾳ.
[1277] Κα. Τίνος πρόσωπον δῆτ᾿ ἐν ἀγκάλαις ἔχεις;
[1278] Αγ. Λέοντος, ὥς γ᾿ ἔφασκον αἱ θηρώμεναι.
[1279] Κα. Σκέψαι νυν ὀρθῶς· βραχὺς ὁ μόχθος εἰσιδεῖν.
[1280] Αγ. Ἔα, τί λεύσσω; Τί φέρομαι τόδ᾿ ἐν χεροῖν;
[1281] Κα. Ἄθρησον αὐτὸ καὶ σαφέστερον μάθε.
[1282] Αγ. Ὁρῶ μέγιστον ἄλγος ἡ τάλαιν᾿ ἐγώ.
[1283] Κα. Μῶν σοι λέοντι φαίνεται προσεικέναι;
[1284] Αγ. Οὔκ, ἀλλὰ Πενθέως ἡ τάλαιν᾿ ἔχω κάρα.
[1285] Κα. Ὠιμωγμένον γε πρόσθεν ἢ σὲ γνωρίσαι.
[1286] Αγ. Τίς ἔκτανέν νιν; Πῶς ἐμὰς ἦλθ᾿ ἐς χέρας;
[1287] Κα. Δύστην᾿ ἀλήθει᾿, ὡς ἐν οὐ καιρῷ πάρει.
[1288] Αγ. Λέγ᾿, ὡς τὸ μέλλον καρδία πήδημ᾿ ἔχει.
[1289] Κα. Σύ νιν κατέκτας καὶ κασίγνηται σέθεν.
[1290] Αγ. Ποῦ δ᾿ ὤλετ᾿; Ἦ κατ᾿ οἶκον, ἢ ποίοις τόποις;
[1291] Κα. Οὗπερ πρὶν Ἀκταίωνα διέλαχον κύνες.
[1292] Αγ. Τί δ᾿ ἐς Κιθαιρῶν᾿ ἦλθε δυσδαίμων ὅδε;
[1293] Κα. Ἐκερτόμει θεὸν σάς τε βακχείας μολών.
[1294] Αγ. Ἡμεῖς δ᾿ ἐκεῖσε τίνι τρόπῳ κατήραμεν;
[1295] Κα. Ἐμάνητε, πᾶσά τ᾿ ἐξεβακχεύθη πόλις.
[1296] Αγ. Διόνυσος ἡμᾶς ὤλεσ᾿, ἄρτι μανθάνω.
[1297] Κα. Ὕβριν ⟨γ᾿⟩ ὑβρισθείς· θεὸν γὰρ οὐχ ἡγεῖσθέ νιν.
[1298] Αγ. Τὸ φίλτατον δὲ σῶμα ποῦ παιδός, πάτερ;
[1299] Κα. Ἐγὼ μόλις νιν ἐξερευνήσας φέρω.
[1300] Αγ. Ἦ πᾶν ἐν ἄρθροις συγκεκλῃμένον καλῶς;
〈 〉
[1301] Ag. Was Pentheus even dwaas als ik?
[1302] Ca. Ja, hij respecteerde de god net zo min als jullie.
[1303] Daarom bracht deze één onheil over allemaal,
[1304] jullie en Pentheus en daardoor stortte hij de hele familie in het ongeluk,
[1305] mij ook. Zelf heb ik immers geen zoon
[1306] en nu is het kind uit jouw buik op een schandelijke
[1307] en afschuwelijke manier gestorven. Hij ligt hier voor me,
[1308] door wie het huis juist weer opbloeide. Jij, jongen, betekende
[1309] de voortzetting van mijn geslacht, kind van mijn dochter,
[1310] en de stad had ontzag voor je. Niemand waagde het
[1311] deze oude man te beledigen, als hij jou zag staan;
[1312] want hij zou zijn verdiende loon gekregen hebben.
[1313] Nu zal ik weg moeten uit mijn huis, eerloos verbannen,
[1314] de grote Kadmos die het geslacht der Thebanen
[1315] heeft gezaaid en de mooiste oogst heb binnengehaald.
Aantekeningen
regel 1253 εὔθηρος: succesvol bij de jacht
regel 1255 ὀριγνάομαι + genitivus: jagen op
θεομαχέω: zich verzetten tegen goden
regel 1265 ἐξυπεῖπα (aoristus): aanraden
regel 1267 διειπετής: helder
regel 1268 πτοέω: verbijsteren
regel 1270 ἔννους: bij zinnen
regel 1272 ἐκλανθάνομαι: geheel vergeten
regel 1291 διαλαγχάνω: aan stukken scheuren
regel 1294 καταίρω: aankomen
regel 1295 ἐκβακχεύω: in bacchische geestvervoering brengen
regel 1299 ἐξερευνάω: opsporen
regel 1300 συγκλῄω: samenbrengen
Euripides, Bacchae 1248-1315
Vraag 10 1 punt
Regel 1251-1258 (Ὡς t/m εὐδαίμονα).
Citeer uit deze regels het Griekse woord dat samenvat wat Pentheus’ ἁμαρτία was.
Bekijk het antwoord
- Citeert θεομαχεῖν (regel 1255). (1p)
Vraag 11 2 punten
Regel 1259-1262 (Φεῦ t/m δυστυχεῖν). In een recensie van een moderne opvoering van de Bacchae schrijft H. Oranje: Meer dan welk ander stuk heeft Euripides zijn ‘Bakchen’ geladen met het begrippenpaar ‘de roes en de rede’.
a. Citeer uit de regels 1259-1262 (Φεῦ t/m δυστυχεῖν) het Griekse tekstelement waarmee Cadmus ‘de roes’ aanduidt.
b. Citeer uit de regels 1259-1262 (Φεῦ t/m δυστυχεῖν) het Griekse tekstelement waarmee Cadmus ‘de rede’ beschrijft.
Bekijk het antwoord
- Onderdeel a: citeert ἐν ᾧ καθέστατε (regel 1261), of τῷδ᾿ … ἐν ᾧ καθέστατε (regel 1261). (1p)
- Onderdeel b: citeert φρονήσασαι (regel 1259), met of zonder μὲν οἷ᾿ ἐδράσατε. (1p)
Onderdeel a: het haakjesdeel ‘ἐν’ hoeft niet te worden geciteerd.
Vraag 12 3 punten
Regel 1264-1272 (Πρῶτον t/m πάτερ). In een advies op de website JM/ouders over het omgaan met verwarde mensen is het volgende te lezen: Het is belangrijk om te beseffen dat iemand in een psychose gedachten, gevoelens en gedrag niet onder controle heeft. Ook heeft de persoon in kwestie bijna nooit door dat er iets aan de hand is. De wanen ontkennen heeft dan ook weinig zin, maar anderen kunnen wel aangeven dat zij er anders tegenaan kijken. Familie en vrienden zijn belangrijk voor het herstel en het voorkomen van een psychose. (…) Signalen die kunnen wijzen op een psychose: zich terugtrekken, moeite hebben met concentreren, vergeetachtig of verward zijn, (…) anders zien, horen en ruiken.
‘De wanen ontkennen heeft dan ook weinig zin’
Cadmus ontkent de waan van Agaue niet rechtstreeks.
a. Wat doet Cadmus wel om haar bij zinnen te brengen? Baseer je antwoord op de regels 1264-1267 (Πρῶτον t/m διειπετέστερος).
‘vergeetachtig of verward zijn’
b. Noteer uit de regels 1264-1272 (Πρῶτον t/m πάτερ) het nummer van de regel waaruit je kunt afleiden dat Agaue vergeetachtig is.
‘anders zien, horen en ruiken’
c. Noteer uit de regels 1264-1272 (Πρῶτον t/m πάτερ) het nummer van de regel waaruit blijkt dat Agaue in haar waan de werkelijkheid anders waarnam.
Bekijk het antwoord
- Onderdeel a: noemt dat Cadmus vragen stelt aan Agaue, of dat hij Agaue laat letten op zintuiglijke waarneming, of dat hij Agaue naar de hemel laat kijken. Of woorden van overeenkomstige strekking. (1p)
- Onderdeel b: noemt regel 1272. (1p)
- Onderdeel c: noemt regel 1267. (1p)
Onderdeel c: regel 1270 is ook goed.
Vraag 14 2 punten
Regel 1277 (πρόσωπον).
a. Welk woord zou je hier, gezien de situatie, in plaats van ‘gezicht’ verwachten? Beantwoord de vraag in het Nederlands.
b. Leg uit met welk doel Cadmus de aandacht van Agaue juist op het gezicht richt.
Bekijk het antwoord
- Onderdeel a: noemt ‘hoofd’. (1p)
- Onderdeel b: legt uit dat Agaue juist aan het gezicht Pentheus zou kunnen herkennen. Of woorden van overeenkomstige strekking. (1p)
Vraag 15 1 punt
Regel 1275-1278 (Τίς t/m θηρώμεναι). In deze regels blijkt dat Agaue niet geheel zeker is van zichzelf.
Citeer uit deze regels het Griekse tekstelement waaruit dit blijkt.
Bekijk het antwoord
- Citeert ὥς γ᾿ ἔφασκον (αἱ θηρώμεναι) (regel 1278). (1p)
ὥς ἔφασκον (αἱ θηρώμεναι) (regel 1278) telt ook.
Vraag 20 1 punt
Regel 1295 (Ἐμάνητε).
Citeer uit de regels 1269-1272 (Οὐκ t/m πάτερ) het Griekse tekstelement waarmee naar deze zelfde geestelijke gesteldheid verwezen wordt.
Bekijk het antwoord
- Citeert τῶν πάρος φρενῶν (regel 1270). (1p)
Vraag 23 1 punt
Regel 1300-1301 (Ἦ t/m ik). Tussen de regels 1300 en 1301 stond volgens veel geleerden oorspronkelijk nog een stuk tekst.
Noteer een verklaring voor deze veronderstelling. Baseer je antwoord op de inhoud van regel 1300 en het vervolg.
Bekijk het antwoord
- Verklaart dat Agaue een antwoord zou moeten krijgen op haar vraag in regel 1300 (Cadmus kan die niet als onbelangrijk zien), of dat Agaue niet zomaar zonder antwoord op haar vraag van regel 1300 zou doorgaan met de vraag in regel 1301 (die vragen hebben niet direct met elkaar te maken). Of woorden van overeenkomstige strekking. (1p)
2021, tijdvak 3: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Pentheus neemt Dionysus een verhoor af.
[471] Πε. Τὰ δ᾿ ὄργι᾿ ἐστὶ τίν᾿ ἰδέαν ἔχοντά σοι;
[472] Δι. Ἄρρητ᾿ ἀβακχεύτοισιν εἰδέναι βροτῶν.
[473] Πε. Ἔχει δ᾿ ὄνησιν τοῖσι θύουσιν τίνα;
[474] Δι. Οὐ θέμις ἀκοῦσαί σ᾿, ἔστι δ᾿ ἄξι᾿ εἰδέναι.
[475] Πε. Εὖ τοῦτ᾿ ἐκιβδήλευσας, ἵν᾿ ἀκοῦσαι θέλω.
[476] Δι. Ἀσέβειαν ἀσκοῦντ᾿ ὄργι᾿ ἐχθαίρει θεοῦ.
[477] Πε. Ὁ θεός, ὁρᾶν γὰρ φῂς σαφῶς, ποῖός τις ἦν;
[478] Δι. Ὁποῖος ἤθελ᾿· οὐκ ἐγὼ ᾿τασσον τόδε.
[479] Πε. Τοῦτ᾿ αὖ παρωχέτευσας, εὖ γ᾿ οὐδὲν λέγων.
[480] Δι. Δόξει τις ἀμαθεῖ σοφὰ λέγων οὐκ εὖ φρονεῖν.
[481] Πε. Ἦλθες δὲ πρῶτα δεῦρ᾿ ἄγων τὸν δαίμονα;
[482] Δι. Πᾶς ἀναχορεύει βαρβάρων τάδ᾿ ὄργια.
[483] Πε. Φρονοῦσι γὰρ κάκιον Ἑλλήνων πολύ.
[484] Δι. Τάδ᾿ εὖ γε μᾶλλον· οἱ νόμοι δὲ διάφοροι.
[485] Πε. Τὰ δ᾿ ἱερὰ νύκτωρ ἢ μεθ᾿ ἡμέραν τελεῖς;
[486] Δι. Νύκτωρ τὰ πολλά· σεμνότητ᾿ ἔχει σκότος.
[487] Πε. Τοῦτ᾿ ἐς γυναῖκας δόλιόν ἐστι καὶ σαθρόν.
[488] Δι. Κἀν ἡμέρᾳ τό γ᾿ αἰσχρὸν ἐξεύροι τις ἄν.
[489] Πε. Δίκην σε δοῦναι δεῖ σοφισμάτων κακῶν.
[490] Δι. Σὲ δ᾿ ἀμαθίας γε κἀσεβοῦντ᾿ ἐς τὸν θεόν.
[491] Πε. Ὡς θρασὺς ὁ βάκχος κοὐκ ἀγύμναστος λόγων.
[492] Δι. Εἴφ᾿ ὅτι παθεῖν δεῖ· τί με τὸ δεινὸν ἐργάσῃ;
[493] Πε. Πρῶτον μὲν ἁβρὸν βόστρυχον τεμῶ σέθεν.
[494] Δι. Ἱερὸς ὁ πλόκαμος· τῷ θεῷ δ᾿ αὐτὸν τρέφω.
[495] Πε. Ἔπειτα θύρσον τόνδε παράδος ἐκ χεροῖν.
[496] Δι. Αὐτός μ᾿ ἀφαιροῦ· τόνδε Διονύσῳ φορῶ.
[497] Πε. Εἱρκταῖσί τ᾿ ἔνδον σῶμα σὸν φυλάξομεν.
[498] Δι. Λύσει μ᾿ ὁ δαίμων αὐτός, ὅταν ἐγὼ θέλω.
[499] Πε. Ὅταν γε καλέσῃς αὐτὸν ἐν βάκχαις σταθείς.
[500] Δι. Καὶ νῦν ἃ πάσχω πλησίον παρὼν ὁρᾷ.
[501] Πε. Καὶ ποῦ ᾿στιν; οὐ γὰρ φανερὸς ὄμμασίν γ᾿ ἐμοῖς.
[502] Δι. Παρ᾿ ἐμοί· σὺ δ᾿ ἀσεβὴς αὐτὸς ὢν οὐκ εἰσορᾷς.
[503] Πε. Λάζυσθε· καταφρονεῖ με καὶ Θήβας ὅδε.
[504] Δι. Αὐδῶ με μὴ δεῖν, σωφρονῶν οὐ σώφροσιν.
[505] Πε. Ἐγὼ δὲ δεῖν γε, κυριώτερος σέθεν.
[506] Δι. Οὐκ οἶσθ᾿ †ὅτι ζῆς† οὐδ᾿ ὃ δρᾷς οὐδ᾿ ὅστις εἶ.
[507] Πε. Πενθεύς, Ἀγαυῆς παῖς, πατρὸς δ᾿ Ἐχίονος.
[508] Δι. Ἐνδυστυχῆσαι τοὔνομ᾿ ἐπιτήδειος εἶ.
[509] Πε. Χώρει· καθείρξατ᾿ αὐτὸν ἱππικαῖς πέλας
[510] φάτναισιν, ὡς ἂν σκότιον εἰσορᾷ κνέφας.
[511] Ἐκεῖ χόρευε· τάσδε δ᾿ ἃς ἄγων πάρει
[512] κακῶν συνεργοὺς ἢ διεμπολήσομεν
[513] ἢ χεῖρα δούπου τοῦδε καὶ βύρσης κτύπου
[514] παύσας ἐφ᾿ ἱστοῖς δμωίδας κεκτήσομαι.
Aantekeningen
regel 472 ἀβάκχευτος: niet in de Bacchische mysteriën ingewijd
regel 475 κιβδηλεύω: listig bedenken
regel 479 παροχετεύω: afleiden
regel 482 ἀναχορεύω: dansen
regel 486 ἡ σεμνότης: heiligheid
regel 487 σαθρός: slecht
regel 491 ὁ βάκχος: bacchant; ἀγύμναστος + genitivus: ongeoefend in
regel 497 αἱ εἱρκταί: gevangenis
regel 508 ἐνδυστυχέω: ongelukkig zijn
regel 509 καθείργω: insluiten
regel 512 διεμπολάω: verkopen
regel 513 ἡ βύρσα: trommel
Euripides, Bacchae 471-514
Vraag 2 1 punt
Regel 472 ἀβακχεύτοισιν. Citeer uit het vervolg (t/m regel 475 θέλω) het Griekse tekstelement dat een inhoudelijke tegenstelling vormt met ἀβακχεύτοισιν.
Bekijk het antwoord
- Citeert (τοῖσι) θύουσιν (regel 473). (1p)
Het gedeelte tussen haakjes, (τοῖσι), hoeft niet in het antwoord voor te komen.
Vraag 3 1 punt
Regel 472 Ἄρρητ᾿ t/m βροτῶν. Deze uitspraak dient in dit verband opgevat te worden als een van de twee premissen van een syllogisme. Dit syllogisme wordt in de tekst niet volledig uitgedrukt. Noteer in eigen woorden het volledige syllogisme.
Bekijk het antwoord
- Noteert het volledige syllogisme: oningewijden mogen geen kennis hebben van de Bacchische riten; jij bent een oningewijde; jij mag dus geen kennis hebben van de Bacchische riten. (1p)
Het scorepunt alleen toekennen wanneer alle drie de onderdelen van het antwoord juist zijn. Niet fout rekenen wanneer de twee premissen in omgekeerde volgorde genoteerd zijn. Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 4 1 punt
Regel 474 ἔστι δ᾿ ἄξι᾿ εἰδέναι. Deze woorden worden door Pentheus opgevat als:
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 6 1 punt
In Ab Urbe Condita van de Romeinse schrijver Livius wordt verteld over de Bacchanalia in Rome: “Vanaf het moment dat de rituelen gemeenschappelijk waren, mannen zich onder de vrouwen hadden gemengd en de vrijheid die de nacht bood, erbij was gekomen, was daar geen misdaad, geen schanddaad achterwege gebleven.” In de regels 481-490 (Ἦλθες t/m θεόν) wordt een vergelijkbare verdachtmaking gesuggereerd. Noteer het nummer van de regel waarin dit gebeurt.
Bekijk het antwoord
- Noteert regel 487 (Τοῦτ᾿ ἐς γυναῖκας δόλιόν ἐστι καὶ σαθρόν). (1p)
Vraag 7 2 punten
Regel 485-495 Τὰ t/m χεροῖν. Op een bepaald punt in deze regels neemt Dionysus de leiding in het gesprek over van Pentheus. a) Noteer het nummer van de regel waarin Dionysus de leiding in het gesprek overneemt. b) Beschrijf in eigen woorden de manier waarop hij dit doet.
Bekijk het antwoord
- a) Noteert regel 492 als het regelnummer waarin Dionysus de leiding overneemt. (1p)
- b) Beschrijft dat Dionysus Pentheus opdraagt iets te vertellen, of dat hij Pentheus een vraag stelt. (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 9 1 punt
Regel 497 Εἱρκταῖσί ἔνδον. Citeer uit de regels 509-514 (Χώρει t/m κεκτήσομαι) het Griekse tekstelement waarmee Pentheus Εἱρκταῖσί ἔνδον preciseert.
Bekijk het antwoord
- Citeert ἱππικαῖς (πέλας) φάτναισιν (regel 509-510). (1p)
Het gedeelte tussen haakjes, (καθείρξατ᾿ αὐτὸν) en (πέλας), hoeft niet in het antwoord voor te komen.
2021, tijdvak 3: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 Pentheus uitgeleverd aan de vrouwen.
[1063] Τοὐντεῦθεν ἤδη τοῦ ξένου θαυμάσθ᾿ ὁρῶ·
[1064] λαβὼν γὰρ ἐλάτης οὐράνιον ἄκρον κλάδον
[1065] κατῆγεν ἦγεν ἦγεν ἐς μέλαν πέδον·
[1066] κυκλοῦτο δ᾿ ὥστε τόξον ἢ κυρτὸς τροχὸς
[1067] τόρνῳ γραφόμενος περιφορὰν ἑλικοδρόμον·
[1068] ὣς κλῶν᾿ ὄρειον ὁ ξένος χεροῖν ἄγων
[1069] ἔκαμπτεν ἐς γῆν, ἔργματ᾿ οὐχὶ θνητὰ δρῶν.
[1070] Πενθέα δ᾿ ἱδρύσας ἐλατίνων ὄζων ἔπι
[1071] ὀρθὸν μεθίει διὰ χερῶν βλάστημ᾿ ἄνω
[1072] ἀτρέμα, φυλάσσων μὴ ἀναχαιτίσειέ νιν,
[1073] ὀρθὴ δ᾿ ἐς ὀρθὸν αἰθέρ᾿ ἐστηρίζετο
[1074] ἔχουσα νώτοις δεσπότην ἐφήμενον.
[1075] Ὤφθη δὲ μᾶλλον ἢ κατεῖδε μαινάδας·
[1076] ὅσον γὰρ οὔπω δῆλος ἦν θάσσων ἄνω,
[1077] καὶ τὸν ξένον μὲν οὐκέτ᾿ εἰσορᾶν παρῆν,
[1078] ἐκ δ᾿ αἰθέρος φωνή τις, ὡς μὲν εἰκάσαι
[1079] Διόνυσος, ἀνεβόησεν· “Ὦ νεάνιδες,
[1080] ἄγω τὸν ὑμᾶς κἀμὲ τἀμά τ᾿ ὄργια
[1081] γέλων τιθέμενον· ἀλλὰ τιμωρεῖσθέ νιν.”
[1082] Καὶ ταῦθ᾿ ἅμ᾿ ἠγόρευε καὶ πρὸς οὐρανὸν
[1083] καὶ γαῖαν ἐστήριζε φῶς σεμνοῦ πυρός.
[1084] Σίγησε δ᾿ αἰθήρ, σῖγα δ᾿ ὕλιμος νάπη
[1085] φύλλ᾿ εἶχε, θηρῶν δ᾿ οὐκ ἂν ἤκουσας βοήν.
[1086] Αἱ δ᾿ ὠσὶν ἠχὴν οὐ σαφῶς δεδεγμέναι
[1087] ἔστησαν ὀρθαὶ καὶ διήνεγκαν κόρας.
[1088] Ὁ δ᾿ αὖθις ἐπεκέλευσεν· ὡς δ᾿ ἐγνώρισαν
[1089] σαφῆ κελευσμὸν Βακχίου Κάδμου κόραι
[1090] ᾖξαν πελείας ὠκύτητ᾿ οὐχ ἥσσονες
[1091] [ποδῶν ἔχουσαι συντόνοις δρομήμασι
[1092] μήτηρ Ἀγαυὴ σύγγονοί θ᾿ ὁμόσποροι]
[1093] πᾶσαί τε βάκχαι, διὰ δὲ χειμάρρου νάπης
[1094] ἀγμῶν τ᾿ ἐπήδων θεοῦ πνοαῖσιν ἐμμανεῖς.
[1095] Ὡς δ᾿ εἶδον ἐλάτῃ δεσπότην ἐφήμενον,
[1096] πρῶτον μὲν αὐτοῦ χερμάδας κραταιβόλους
[1097] ἔρριπτον, ἀντίπυργον ἐπιβᾶσαι πέτραν,
[1098] ὄζοισί τ᾿ ἐλατίνοισιν ἠκοντίζετο,
[1099] ἄλλαι δὲ θύρσους ἵεσαν δι᾿ αἰθέρος
[1100] Πενθέως, στόχον δύστηνον, ἀλλ᾿ οὐκ ἤνυτον.
[1101] Κρεῖσσον γὰρ ὕψος τῆς προθυμίας ἔχων
[1102] καθῆσθ᾿ ὁ τλήμων, ἀπορίᾳ λελημμένος.
[1103] Τέλος δὲ δρυΐνοις συντριαινοῦσαι κλάδοις
[1104] ῥίζας ἀνεσπάρασσον ἀσιδήροις μοχλοῖς.
[1105] Ἐπεὶ δὲ μόχθων τέρματ᾿ οὐκ ἐξήνυτον,
[1106] ἔλεξ᾿ Ἀγαυή· “Φέρε, περιστᾶσαι κύκλῳ
[1107] πτόρθου λάβεσθε, μαινάδες, τὸν ἀμβάτην
[1108] θῆρ᾿ ὡς ἕλωμεν μηδ᾿ ἀπαγγείλῃ θεοῦ
[1109] χοροὺς κρυφαίους.” Αἱ δὲ μυρίαν χέρα
[1110] προσέθεσαν ἐλάτῃ κἀξανέσπασαν χθονός.
[1111] Ὑψοῦ δὲ θάσσων ὑψόθεν χαμαιριφὴς
[1112] πίπτει πρὸς οὖδας μυρίοις οἰμώγμασιν
[1113] Πενθεύς· κακοῦ γὰρ ἐγγὺς ὢν ἐμάνθανεν.
Aantekeningen
regel 1066 κυκλόω: krommen; κυρτός: gebogen
regel 1067 ὁ τόρνος: passer; ἑλικοδρόμος: een kromme baan makend
regel 1068 ὁ κλών: tak
regel 1069 τὸ ἔργμα: daad
regel 1072 ἀτρέμα: rustig; ἀναχαιτίζω: afwerpen
regel 1074 ἔφημαι + dativus: zitten op
regel 1084 ὕλιμος: bosrijk
regel 1088 ἐπικελεύω: aanmoedigen
regel 1090 ἡ πέλεια: duif; ἡ ὠκύτης: snelheid
regel 1091 σύντονος: ingespannen
regel 1093 χείμαρρος: met een bergstroom
regel 1094 ὁ ἀγμός: rots; ἐμμανής: razend
regel 1095 ἔφημαι + dativus: zitten op
regel 1096 ἡ χερμάς: kei; κραταίβολος: met kracht geworpen
regel 1097 ἀντίπυργος: torenhoog
regel 1100 ὁ στόχος: het mikken
regel 1103 δρύϊνος: eiken-; συντριαινόω: verbrijzelen
regel 1104 ἀνασπαράσσω: uittrekken; ἀσίδηρος: niet van ijzer
regel 1107 ὁ πτόρθος: tak; ἀμβάτης: omhoog geklommen
regel 1109 κρυφαῖος: geheim
regel 1110 ἐξανασπάω: uitrukken
regel 1111 χαμαιριφής: op de grond geworpen
regel 1112 τὸ οἴμωγμα: jammerklacht
Euripides, Bacchae 1063-1113
Vraag 14 1 punt
Regel 1065 κατῆγεν t/m πέδον. Citeer uit het vervolg (t/m regel 1074 ἐφήμενον) het Griekse tekstelement dat hiermee inhoudelijk overeenkomt.
Bekijk het antwoord
- Citeert ἔκαμπτεν ἐς γῆν (regel 1069). (1p)
Vraag 17 2 punten
Regel 1075-1083 Ὤφθη t/m πυρός. In het Bijbelboek Handelingen wordt beschreven dat een zekere Saul actief was als vervolger van aanhangers van Jezus. Toen hij eens onderweg was naar Damascus om daar aanhangers van Jezus te arresteren, gebeurde het volgende: Toen hij op zijn tocht Damascus naderde, omstraalde hem plotseling een licht uit de hemel. Hij viel ter aarde en hoorde een stem die hem zei: “Saul, Saul, waarom vervolgt gij Mij?” Hij sprak: “Wie zijt gij, Heer?” Hij antwoordde: “Ik ben Jezus, die gij vervolgt. Maar sta op en ga de stad in; daar zal iemand u zeggen wat gij doen moet.” Noteer in eigen woorden twee inhoudelijke overeenkomsten tussen het bovenstaande citaat en de regels 1075-1083 van de Bacchae (Ὤφθη t/m πυρός).
Bekijk het antwoord
- Noemt twee van de volgende overeenkomsten: er is plotseling (heilig) licht / er straalt een heilig licht; er is een goddelijke stem / een stem uit de hemel / een stem van een (aanvankelijk) onbekende; er wordt een opdracht gegeven; de tekst gaat over iemand die zich jegens de spreker negatief gedraagt (namelijk respectievelijk Saul en Pentheus). (2p)
Twee juiste overeenkomsten geven 2 punten; elk juist antwoord is 1 punt. Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 19 1 punt
Regel 1095-1100 Ὡς t/m ἤνυτον. In deze regels komt het narratologisch middel vertellerscommentaar voor. Citeer uit deze regels het desbetreffende Griekse tekstelement.
Bekijk het antwoord
- Citeert στόχον δύστηνον (regel 1100). (1p)
Niet fout rekenen wanneer als antwoord is gegeven: δύστηνον (regel 1100).
Vraag 20 1 punt
Regel 1101 προθυμίας en regel 1102 ἀπορίᾳ. Van wie wordt de gemoedstoestand beschreven door deze woorden?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Vraag 22 2 punten
Regel 1095-1110 Ὡς t/m χθονός. De vrouwen proberen achtereenvolgens op drie verschillende manieren Pentheus te pakken te krijgen. Alleen de derde manier is succesvol. Beschrijf in eigen woorden de drie verschillende manieren waarop ze Pentheus te pakken proberen te krijgen. Gebruik bij voorkeur niet meer dan 45 woorden.
Bekijk het antwoord
- Noemt de drie manieren: eerst bekogelen of proberen Pentheus uit de boom te gooien (met stenen, takken en thyrsusstaven); daarna proberen de boom met (houten) hefbomen te ontwortelen; tenslotte de boom met de handen uit de grond trekken. (2p)
Indien drie antwoorden juist: 2 punten. Indien twee antwoorden juist: 1 punt. Indien minder dan twee antwoorden juist: 0 punten. Wanneer in het antwoord bij de tweede en derde manier het verschil tussen deze twee manieren (hefbomen vs. handen) niet duidelijk is gemaakt, een scorepunt in mindering brengen. Of woorden van overeenkomstige strekking.
2021, tijdvak 3: Algemeen
Opgavetekst
Tekst 3 Uit de Thesmophoriazusae.
Koorleidster
[655] Steek de fakkels aan! Trek de chitons op tot boven de knie, net als de
[656] mannen! Doe de mantels uit. We moeten hierna nu gaan zoeken of er
[657] misschien nog een andere man binnen is gekomen. We moeten de Pnyx
[658] geheel uitkammen, de tenten en de ruimtes daartussen doorzoeken.
[659] Vooruit, beweeg je voeten licht en vlug.
[660] Zoek overal in stilte.
[661] Wees niet traag. Want tijd om nog te treuzelen is er niet meer.
[662] Maar de eerste moet zo snel mogelijk een kring maken.
Koor
[663] Vooruit nu, volg elk spoor en doorzoek alles snel
[664] of er nog een ander
[665] hier verborgen zit.
[666] Werp je blik naar alle kanten
[667] en bekijk alles
[668] links en rechts scherp.
[669] Als iemand zonder dat ik het merk iets doet, waarmee hij de goden
[670] beledigt, zal hij gestraft worden.
[671] Aan andere mannen zal hij laten zien wat het gevolg is
[672] van het provoceren van de goden, van onrechtvaardige daden,
[673] van een goddeloze levenswijze.
Aristophanes, Thesmophoriazusae 655-673
Vraag 23 3 punten
Tussen Pentheus in tekst 2 en Mnesilochus in de Thesmophoriazusae (in een tekstgedeelte dat niet in dit examen is afgedrukt) bestaat een overeenkomst wat betreft hun uitdossing en een overeenkomst wat betreft datgene wat ze willen gaan doen in die uitdossing. a) Beschrijf deze twee overeenkomsten. Baseer je antwoord op de teksten die je voor dit examen gelezen hebt. b) Verdedig de stelling dat het ontdekt worden van Pentheus in tekst 2 een heel andere emotie bij het publiek oproept dan het ontdekt worden van Mnesilochus in de Thesmophoriazusae (in een tekstgedeelte dat niet in dit examen is afgedrukt). Ga in je antwoord in op het gevolg dat de ontdekking voor beide personen heeft. Baseer je antwoord op de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.
Bekijk het antwoord
- a) Noemt dat beiden vermomd zijn als vrouw, en dat beiden willen weten wat een groep vrouwen (die religieuze riten vieren) aan het doen is. (1p)
- b) Noemt dat Pentheus wordt vermoord / in stukken gescheurd (door zijn moeder, zijn moeder en tantes of de bacchanten), wat medelijden, afschuw of verdriet oproept. (1p)
- b) Noemt dat Mnesilochus wordt uitgekleed en probeert zijn mannelijkheid te verbergen, waar het publiek om moet lachen / wat leedvermaak oproept. (1p)
Bij a het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn. Voor b geldt: bij elk van beide delen het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van dat deelantwoord juist zijn. Voor b geldt ook: wanneer in een overigens juist antwoord in beide delen een soortgelijke emotie is genoteerd (bijvoorbeeld leedvermaak en uitlachen), een scorepunt in mindering brengen. Of woorden van overeenkomstige strekking.
2021, tijdvak 3: Tekst 2 en Tekst 3
Vraag 24 1 punt
Tekst 3 regel 666 Werp je blik naar alle kanten. Citeer uit de regels 1084-1090 van tekst 2 (Σίγησε t/m ἥσσονες) het Griekse tekstelement dat eenzelfde situatie beschrijft als die waarnaar verwezen wordt met ‘Werp je blik naar alle kanten’.
Bekijk het antwoord
- Citeert διήνεγκαν κόρας (regel 1087). (1p)
Vraag 25 1 punt
Tekst 3 regel 672 onrechtvaardige daden. Zijn de onrechtvaardige daden in tekst 3 van dezelfde aard als die waarnaar verwezen wordt in de regels 1106-1109 van tekst 2 (Φέρε t/m κρυφαίους)? Ga in je antwoord in op de aard van de onrechtvaardige daden in beide teksten.
Bekijk het antwoord
- Geeft een juist antwoord met de aard van de daden in beide teksten. Ja: in beide teksten gaat het om het (als man in vrouwenvermomming) aanwezig zijn bij religieuze riten waarbij alleen vrouwen aanwezig mogen zijn, of om het (eventueel) verraden van de geheime riten. Nee: in tekst 3 gaat het om het (als man in vrouwenvermomming) aanwezig zijn bij religieuze riten waarbij alleen vrouwen aanwezig mogen zijn, en in tekst 2 om het (eventueel) verraden van de geheime riten. (1p)
Een van de volgende antwoorden is juist. Of woorden van overeenkomstige strekking. Niet fout rekenen wanneer in een overigens juist antwoord de bevestiging of ontkenning impliciet is gelaten.
2019, tijdvak 1: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 De Corinthiër Socles vertelt over de aanslag op de zoon van Labda.
[1] Τοῦτο μὲν δὴ τοῖσι Βακχιάδῃσι πρότερον γενόμενον ἦν ἀτέκμαρτον, τότε
[2] δὲ τὸ Ἠετίωνι γενόμενον ὡς ἐπύθοντο, αὐτίκα καὶ τὸ πρότερον συνῆκαν
[3] ἐὸν συνῳδὸν τῷ Ἠετίωνος. Συνέντες δὲ καὶ τοῦτο εἶχον ἐν ἡσυχίῃ,
[4] ἐθέλοντες τὸν μέλλοντα Ἠετίωνι γίνεσθαι γόνον διαφθεῖραι. Ὡς δ’ ἔτεκε ἡ
[5] γυνὴ τάχιστα, πέμπουσι σφέων αὐτῶν δέκα ἐς τὸν δῆμον ἐν τῷ κατοίκητο
[6] Ἠετίων ἀποκτενέοντας τὸ παιδίον. Ἀπικόμενοι δὲ οὗτοι ἐς τὴν Πέτρην καὶ
[7] παρελθόντες ἐς τὴν αὐλὴν τὴν Ἠετίωνος αἴτεον τὸ παιδίον· ἡ δὲ Λάβδα
[8] εἰδυῖά τε οὐδὲν τῶν εἵνεκα ἐκεῖνοι ἀπικοίατο καὶ δοκέουσά σφεας
[9] φιλοφροσύνης τοῦ πατρὸς εἵνεκα αἰτέειν φέρουσα ἐνεχείρισε αὐτῶν ἑνί.
[10] Τοῖσι δὲ ἄρα ἐβεβούλευτο κατ’ ὁδὸν τὸν πρῶτον αὐτῶν λαβόντα [τὸ
[11] παιδίον] προσουδίσαι. Ἐπείτε ὦν ἔδωκε φέρουσα ἡ Λάβδα, τὸν λαβόντα
[12] τῶν ἀνδρῶν θείῃ τύχῃ προσεγέλασε τὸ παιδίον, καὶ τὸν φρασθέντα τοῦτο
[13] οἶκτός τις ἴσχει ἀποκτεῖναι, κατοικτίρας δὲ παραδιδοῖ τῷ δευτέρῳ, ὁ δὲ τῷ
[14] τρίτῳ, οὕτω τε διεξῆλθε διὰ πάντων τῶν δέκα παραδιδόμενον, οὐδενὸς
[15] βουλομένου διεργάσασθαι. Ἀποδόντες ὦν ὀπίσω τῇ τεκούσῃ τὸ παιδίον καὶ
[16] ἐξελθόντες ἔξω, ἑστεῶτες ἐπὶ τῶν θυρέων ἀλλήλων ἅπτοντο καταιτιώμενοι
[17] καὶ μάλιστα τοῦ πρώτου λαβόντος, ὅτι οὐκ ἐποίησε κατὰ τὰ δεδογμένα, ἐς
[18] ὃ δή σφι χρόνου ἐγγινομένου ἔδοξε αὖτις παρελθόντας πάντας τοῦ φόνου
[19] μετίσχειν.
[20] Ἔδει δὲ ἐκ τοῦ Ἠετίωνος γόνου Κορίνθῳ κακὰ ἀναβλαστεῖν. Ἡ Λάβδα
[21] γὰρ πάντα ταῦτα ἤκουε ἑστεῶσα πρὸς αὐτῇσι τῇσι θύρῃσι· δείσασα δὲ μή
[22] σφι μεταδόξῃ καὶ τὸ δεύτερον λαβόντες τὸ παιδίον ἀποκτείνωσι, φέρουσα
[23] κατακρύπτει ἐς τὸ ἀφραστότατόν οἱ ἐφαίνετο εἶναι, ἐς κυψέλην,
[24] ἐπισταμένη ὡς εἰ ὑποστρέψαντες ἐς ζήτησιν ἀπικνεοίατο, πάντα
[25] ἐρευνήσειν μέλλοιεν· τὰ δὴ καὶ ἐγένετο. Ἐσελθοῦσι δὲ καὶ διζημένοισι
[26] αὐτοῖσι ὡς οὐκ ἐφαίνετο, ἐδόκεε ἀπαλλάσσεσθαι καὶ λέγειν πρὸς τοὺς
[27] ἀποπέμψαντας ὡς πάντα ποιήσειαν τὰ ἐκεῖνοι ἐνετείλαντο.
[28] Οἱ μὲν δὴ ἀπελθόντες ἔλεγον ταῦτα· Ἠετίωνι δὲ μετὰ ταῦτα ὁ παῖς
[29] ηὐξάνετο, καί οἱ διαφυγόντι τοῦτον τὸν κίνδυνον ἀπὸ τῆς κυψέλης
[30] ἐπωνυμίην Κύψελος οὔνομα ἐτέθη. Ἀνδρωθέντι δὲ καὶ μαντευομένῳ
[31] Κυψέλῳ ἐγένετο ἀμφιδέξιον χρηστήριον ἐν Δελφοῖσι, τῷ πίσυνος
[32] γενόμενος ἐπεχείρησέ τε καὶ ἔσχε Κόρινθον. Ὁ δὲ χρησμὸς ὅδε ἦν·
[33] Ὄλβιος οὗτος ἀνὴρ ὃς ἐμὸν δόμον ἐσκαταβαίνει,
[34] Κύψελος Ἠετίδης, βασιλεὺς κλειτοῖο Κορίνθου,
[35] αὐτὸς καὶ παῖδες, παίδων γε μὲν οὐκέτι παῖδες.
[36] Τὸ μὲν δὴ χρηστήριον τοῦτο ἦν, τυραννεύσας δὲ ὁ Κύψελος τοιοῦτος δή
[37] τις ἀνὴρ ἐγένετο· πολλοὺς μὲν Κορινθίων ἐδίωξε, πολλοὺς δὲ χρημάτων
[38] ἀπεστέρησε, πολλῷ δέ τι πλείστους τῆς ψυχῆς.
Aantekeningen
regel 1: ἀτέκμαρτος onbegrijpelijk
regel 9: ἡ φιλοφροσύνη vriendelijkheid; ἐγχειρίζω in handen geven
regel 11: προσουδίζω tegen de grond gooien
regel 12: προσγελάω toelachen
regel 13: κατοικτίρω medelijden hebben
regel 15: διεργάζομαι doden
regel 16: καταιτιάομαι beschuldigen
regel 19: μετίσχω + genitivus meedoen aan
regel 20: ἀναβλαστάνω voortspruiten
regel 22: μεταδοκέει + dativus van plan veranderen
regel 23: ἄφραστος onverwacht; ἡ κυψέλη kist
regel 25: ἐρευνάω doorzoeken
regel 29: ἡ κυψέλη kist
regel 31: ἀμφιδέξιος tweeledig
regel 33: ἐσκαταβαίνω binnengaan
Herodotus, Historiën 5.92γ-ε
Vraag 1 1 punt
Regel 2 Ἠετίωνι. Deze Eëtion was geen lid van de familie van de Bacchiaden; zijn vrouw Labda wel.
Leg uit door welke omstandigheid Eëtion met Labda had kunnen trouwen, hoewel de Bacchiaden hun dochters in principe alleen binnen hun eigen familie uithuwelijkten. Baseer je antwoord op het voorafgaande (niet in dit examen afgedrukt).
Bekijk het antwoord
- Niemand (van de Bacchiaden) wilde met Labda trouwen, want Labda was mank; of: Labda was mank en daarom wilde niemand van de Bacchiaden met haar trouwen. Of woorden van overeenkomstige strekking. (1p)
Vraag 3 1 punt
Regel 6 οὗτοι.
Citeer uit het voorafgaande (vanaf regel 1 Τοῦτο) het Griekse tekstelement waarmee dezelfde personen aangeduid worden als met οὗτοι.
Bekijk het antwoord
- Citeert (σφέων αὐτῶν) δέκα (regel 5). Alleen (τοῖσι) Βακχιάδῃσι (regel 1) of alleen σφέων/αὐτῶν (regel 5) geeft geen punt. (1p)
Vraag 4 2 punten
Regel 8 τῶν εἵνεκα ἐκεῖνοι ἀπικοίατο.
Citeer uit het voorafgaande (vanaf regel 1 Τοῦτο) de twee Griekse tekstelementen die beide de inhoud van τῶν εἵνεκα ἐκεῖνοι ἀπικοίατο weergeven.
Bekijk het antwoord
- Citeert (ἐθέλοντες τὸν μέλλοντα Ἠετίωνι γίνεσθαι) γόνον διαφθεῖραι (regel 4). (1p)
- Citeert ἀποκτενέοντας τὸ παιδίον (regel 6). (1p)
Vraag 5 2 punten
Regel 9 τοῦ πατρὸς.
a. Verdedig de stelling dat met τοῦ πατρὸς de vader van Labda bedoeld wordt. Ga daarbij in op de relatie tussen de bezoekers van Labda en haar vader. Baseer je antwoord op het voorafgaande (niet in dit examen afgedrukt).
b. Noteer de naam van degene die met τοῦ πατρὸς bedoeld wordt, als het niet de vader van Labda is. Baseer je antwoord op het voorafgaande (vanaf regel 1 Τοῦτο).
Bekijk het antwoord
- a. Verdedigt dat de vader van Labda behoorde (evenals haar bezoekers) tot de Bacchiaden. Of woorden van overeenkomstige strekking. (1p)
- b. Noemt Eëtion. (1p)
Vraag 6 1 punt
Regel 10-11 Τοῖσι t/m προσουδίσαι. Nadat dit plan mislukt is, komen de bezoekers tot een nieuw besluit.
Citeer uit het vervolg (t/m regel 20 ἀναβλαστεῖν) het Griekse tekstelement waarmee de inhoud van het nieuwe besluit wordt weergegeven.
Bekijk het antwoord
- Citeert (αὖτις παρελθόντας) πάντας τοῦ φόνου μετίσχειν (regel 18-19). (1p)
Niet fout rekenen wanneer (σφι) ἔδοξε (regel 18) aan het antwoord is toegevoegd.
Vraag 8 1 punt
Regel 17 τοῦ πρώτου λαβόντος.
Leg uit dat het begrijpelijk is dat deze persoon het meest bekritiseerd werd. Baseer je antwoord op het voorafgaande (vanaf regel 10 Τοῖσι).
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de afspraak was dat hij het kind zou doden, en dat hij dat niet heeft gedaan. Of woorden van overeenkomstige strekking. (1p)
Vraag 12 1 punt
Regel 29 τοῦτον τὸν κίνδυνον.
Welk Grieks tekstelement komt inhoudelijk overeen met τοῦτον τὸν κίνδυνον?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Vraag 13 2 punten
Regel 37-38 πολλοὺς μὲν t/m ψυχῆς.
a. Leg uit dat deze zin een argumentatieve functie vervult in het betoog van Socles. Betrek in je antwoord de inhoud van deze zin en het doel van het betoog van Socles.
b. Citeer uit de regels 20-25 (Ἔδει t/m ἐγένετο) het Griekse woord waarmee de inhoud van deze zin al aangeduid werd.
Bekijk het antwoord
- a. Legt uit dat Socles met de beschrijving van de gewelddadigheid van een tiran / van Cypselus wil verhinderen dat er (opnieuw) een tiran (in Athene) aangesteld wordt. Of woorden van overeenkomstige strekking. (1p)
- b. Citeert κακὰ (regel 20). (1p)
Bij a. alleen een scorepunt toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn.
2019, tijdvak 1: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 Overleg voorafgaand aan de slag bij Marathon
[1] Τοῖσι δὲ Ἀθηναίων στρατηγοῖσι ἐγίνοντο δίχα αἱ γνῶμαι, τῶν μὲν οὐκ
[2] ἐώντων συμβαλεῖν (ὀλίγους γὰρ εἶναι στρατιῇ τῇ Μήδων συμβαλεῖν), τῶν
[3] δὲ καὶ Μιλτιάδεω κελευόντων. Ὡς δὲ δίχα τε ἐγίνοντο καὶ ἐνίκα ἡ χείρων
[4] τῶν γνωμέων, ἐνθαῦτα, ἦν γὰρ ἑνδέκατος ψηφιδοφόρος ὁ τῷ κυάμῳ λαχὼν
[5] Ἀθηναίων πολεμαρχέειν (τὸ παλαιὸν γὰρ Ἀθηναῖοι ὁμόψηφον τὸν
[6] πολέμαρχον ἐποιεῦντο τοῖσι στρατηγοῖσι), ἦν δὲ τότε πολέμαρχος
[7] Καλλίμαχος Ἀφιδναῖος, πρὸς τοῦτον ἐλθὼν Μιλτιάδης ἔλεγε τάδε·
[8] “ Ἐν σοὶ νῦν, Καλλίμαχε, ἐστὶ ἢ καταδουλῶσαι Ἀθήνας ἢ ἐλευθέρας
[9] ποιήσαντα μνημόσυνον λιπέσθαι ἐς τὸν ἅπαντα ἀνθρώπων βίον οἷον οὐδὲ
[10] Ἁρμόδιός τε καὶ Ἀριστογείτων [λείπουσι]. Νῦν γὰρ δή, ἐξ οὗ ἐγένοντο
[11] Ἀθηναῖοι, ἐς κίνδυνον ἥκουσι μέγιστον, καὶ ἢν μέν γε ὑποκύψωσι τοῖσι
[12] Μήδοισι, δέδεκται τὰ πείσονται παραδεδομένοι Ἱππίῃ, ἢν δὲ περιγένηται
[13] αὕτη ἡ πόλις, οἵη τέ ἐστι πρώτη τῶν Ἑλληνίδων πολίων γενέσθαι.
[14] Κῶς ὦν δὴ ταῦτα οἷά τέ ἐστι γενέσθαι, καὶ κῶς ἐς σέ τοι τούτων ἀνήκει
[15] τῶν πρηγμάτων τὸ κῦρος ἔχειν, νῦν ἔρχομαι φράσων. Ἡμέων τῶν
[16] στρατηγῶν ἐόντων δέκα δίχα γίνονται αἱ γνῶμαι, τῶν μὲν κελευόντων
[17] συμβαλεῖν, τῶν δὲ οὔ. Ἢν μέν νυν μὴ συμβάλωμεν, ἔλπομαί τινα στάσιν
[18] μεγάλην διασείσειν ἐμπεσοῦσαν τὰ Ἀθηναίων φρονήματα ὥστε μηδίσαι· ἢν
[19] δὲ συμβάλωμεν πρίν τι καὶ σαθρὸν Ἀθηναίων μετεξετέροισι ἐγγενέσθαι,
[20] θεῶν τὰ ἴσα νεμόντων οἷοί τέ εἰμεν περιγενέσθαι τῇ συμβολῇ. Ταῦτα ὦν
[21] πάντα ἐς σὲ νῦν τείνει καὶ ἐκ σέο ἄρτηται· ἢν γὰρ σὺ γνώμῃ τῇ ἐμῇ
[22] προσθῇ, ἔστι τοι πατρίς τε ἐλευθέρη καὶ πόλις πρώτη τῶν ἐν τῇ Ἑλλάδι· ἢν
[23] δὲ <τὴν> τῶν ἀποσπευδόντων τὴν συμβολὴν ἕλῃ, ὑπάρξει τοι τῶν ἐγὼ
[24] κατέλεξα ἀγαθῶν τὰ ἐναντία.”
[25] Met deze argumenten wist Miltiades Callimachus aan zijn zijde te krijgen.
Aantekeningen
ψηφιδοφόρος stemgerechtigd (regel 4)
ὁ κύαμος loting
polemarch zijn: πολεμαρχέω (regel 5)
ὁμόψηφος + dativus hetzelfde stemrecht hebbend als
ὁ πολέμαρχος polemarch (regel 6)
ὑποκύπτω zich overgeven (regel 11)
τὸ κῦρος beslissing (regel 15)
διασείω schokken (regel 18)
σαθρός rot (regel 19)
ἀρτάομαι ἐκ + genitivus afhangen van (regel 21)
ἀποσπεύδω afraden (regel 23)
Herodotus, Historiën 6.109
Vraag 14 1 punt
Regel 1 αἱ γνῶμαι. Herodotus laat ten aanzien van deze meningen zijn eigen opvatting blijken.
Citeer uit de regels 3-7 (Ὡς t/m τάδε) het Griekse woord waarmee hij dat doet.
Bekijk het antwoord
- Citeert χείρων (regel 3). (1p)
Niet fout rekenen wanneer als antwoord is gegeven ‘ἡ χείρων’ (regel 3).
Vraag 15 1 punt
Regel 1-2 οὐκ ἐώντων.
Citeer uit de regels 1-7 (Τοῖσι t/m τάδε) het Griekse woord dat hiermee een tegenstelling vormt.
Bekijk het antwoord
- Citeert κελευόντων (regel 3). (1p)
Vraag 21 1 punt
Regel 13 οἵη τέ ἐστι πρώτη τῶν Ἑλληνίδων πολίων γενέσθαι. In regel 22 herhaalt Miltiades deze opmerking met de woorden ἔστι τοι πόλις πρώτη τῶν ἐν τῇ Ἑλλάδι, maar er is een verschil in de manier waarop hij zich uitdrukt.
Beschrijf in eigen woorden het verschil in de manier van uitdrukken tussen de opmerking in regel 13 en de herhaling ervan in regel 22. Ga in je antwoord in op beide regels.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat Athene in regel 13 als een mogelijkheid wordt beschreven (de hoogste positie in Griekenland na een overwinning op de Perzen) en in regel 22 als een feit / zekerheid. Of woorden van overeenkomstige strekking. (1p)
Alleen een scorepunt toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn.
Vraag 23 2 punten
Regel 17-20 Ἢν t/m συμβολῇ. Miltiades neemt aan dat de Atheners een veldslag tegen de Perzen kunnen winnen, mits er aan twee voorwaarden is voldaan.
Noteer in eigen woorden deze twee voorwaarden. Baseer je antwoord op de regels 17-20 (Ἢν t/m συμβολῇ).
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de Atheners moeten aanvallen voordat er een (pro-Perzische) opstand in Athene uitbreekt / dat ze direct of snel moeten aanvallen / dat ze eensgezind moeten blijven. Of woorden van overeenkomstige strekking. (1p)
- Noemt dat de goden de Atheners moeten geven waar ze recht op hebben. Of woorden van overeenkomstige strekking. (1p)
Vraag 25 4 punten
Regel 25 Met deze argumenten.
a. Beschrijf in eigen woorden de twee argumenten die Miltiades in de regels 8-10 (Ἐν t/m Ἀριστογείτων) gebruikt.
b. Beschrijf in eigen woorden het argument dat Miltiades in de regels 10-13 (Νῦν t/m γενέσθαι) toevoegt aan de argumenten die hij in de regels 8-10 (Ἐν t/m Ἀριστογείτων) gebruikt.
c. Beschrijf in eigen woorden het argument van degenen die het niet met Miltiades eens zijn. Baseer je antwoord op de regels 1-7 (Τοῖσι t/m τάδε).
Bekijk het antwoord
- a. Noemt dat Callimachus heel beroemd kan worden. (1p)
- a. Noemt dat Athene niet / anders in slavernij komt, of dat Athene dan een vrije stad blijft / wordt. (1p)
- b. Noemt dat Athene de belangrijkste stad van Griekenland wordt. (1p)
- c. Noemt dat de Atheners met te weinig zijn om slag te leveren met de Perzen. (1p)
Bij b. niet fout rekenen wanneer als antwoord is gegeven ‘Athene wordt niet / anders onderworpen aan Hippias’.
2019, tijdvak 2: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 De regering van Periander
[1] Ἄρξαντος δὲ τούτου ἐπὶ τριήκοντα ἔτεα καὶ διαπλέξαντος τὸν βίον εὖ
[2] διάδοχός οἱ τῆς τυραννίδος ὁ παῖς Περίανδρος γίνεται. Ὁ τοίνυν
[3] Περίανδρος κατ᾽ ἀρχὰς μὲν ἦν ἠπιώτερος τοῦ πατρός, ἐπείτε δὲ ὡμίλησε
[4] δι᾽ ἀγγέλων Θρασυβούλῳ τῷ Μιλήτου τυράννῳ, πολλῷ ἔτι ἐγένετο
[5] Κυψέλου μιαιφονώτερος. Πέμψας γὰρ παρὰ Θρασύβουλον κήρυκα
[6] ἐπυνθάνετο ὅντινα ἂν τρόπον ἀσφαλέστατον καταστησάμενος τῶν
[7] πρηγμάτων κάλλιστα τὴν πόλιν ἐπιτροπεύοι. Θρασύβουλος δὲ τὸν ἐλθόντα
[8] παρὰ τοῦ Περιάνδρου ἐξήγαγε ἔξω τοῦ ἄστεος, ἐσβὰς δὲ ἐς ἄρουραν
[9] ἐσπαρμένην ἅμα τε διεξήιε τὸ λήιον ἐπειρωτῶν τε καὶ ἀναποδίζων τὸν
[10] κήρυκα κατὰ τὴν ἀπὸ Κορίνθου ἄπιξιν, καὶ ἐκόλουε αἰεὶ ὅκως τινὰ ἴδοι τῶν
[11] ἀσταχύων ὑπερέχοντα, κολούων δὲ ἔρριπτε, ἐς ὃ τοῦ ληίου τὸ κάλλιστόν τε
[12] καὶ βαθύτατον διέφθειρε τρόπῳ τοιούτῳ. Διεξελθὼν δὲ τὸ χωρίον καὶ
[13] ὑποθέμενος ἔπος οὐδὲν ἀποπέμπει τὸν κήρυκα. Νοστήσαντος δὲ τοῦ
[14] κήρυκος ἐς τὴν Κόρινθον ἦν πρόθυμος πυνθάνεσθαι τὴν ὑποθήκην ὁ
[15] Περίανδρος. Ὁ δὲ οὐδέν οἱ ἔφη Θρασύβουλον ὑποθέσθαι, θωμάζειν τε
[16] αὐτοῦ παρ᾽ οἷόν μιν ἄνδρα ἀποπέμψειε, ὡς παραπλῆγά τε καὶ τῶν ἑωυτοῦ
[17] σινάμωρον, ἀπηγεόμενος τά περ πρὸς Θρασυβούλου ὀπώπεε.
[18] Περίανδρος δὲ συνεὶς τὸ ποιηθὲν καὶ νόῳ σχὼν ὥς οἱ ὑπετίθετο
[19] Θρασύβουλος τοὺς ὑπερόχους τῶν ἀστῶν φονεύειν, ἐνθαῦτα δὴ πᾶσαν
[20] κακότητα ἐξέφαινε ἐς τοὺς πολιήτας. Ὅσα γὰρ Κύψελος ἀπέλιπε κτείνων
[21] τε καὶ διώκων, Περίανδρός σφεα ἀπετέλεσε, μιῇ δὲ ἡμέρῃ ἀπέδυσε πάσας
[22] τὰς Κορινθίων γυναῖκας διὰ τὴν ἑωυτοῦ γυναῖκα Μέλισσαν. Πέμψαντι γάρ
[23] οἱ ἐς Θεσπρωτοὺς ἐπ᾽ Ἀχέροντα ποταμὸν ἀγγέλους ἐπὶ τὸ νεκυομαντήιον
[24] παρακαταθήκης πέρι ξεινικῆς οὔτε σημανέειν ἔφη ἡ Μέλισσα ἐπιφανεῖσα
[25] οὔτε κατερέειν ἐν τῷ κεῖται χώρῳ ἡ παρακαταθήκη· ῥιγοῦν τε γὰρ καὶ εἶναι
[26] γυμνή· τῶν γάρ οἱ συγκατέθαψε εἱμάτων ὄφελος εἶναι οὐδὲν οὐ
[27] κατακαυθέντων· μαρτύριον δέ οἱ εἶναι ὡς ἀληθέα ταῦτα λέγει, ὅτι ἐπὶ
[28] ψυχρὸν τὸν ἰπνὸν Περίανδρος τοὺς ἄρτους ἐπέβαλε. Ταῦτα δὲ ὡς ὀπίσω
[29] ἀπηγγέλθη τῷ Περιάνδρῳ (πιστὸν γάρ οἱ ἦν τὸ συμβόλαιον, ὃς νεκρῷ
[30] ἐούσῃ Μελίσσῃ ἐμίγη), ἰθέως δὴ μετὰ τὴν ἀγγελίην κήρυγμα ἐποιήσατο ἐς
[31] τὸ Ἥραιον ἐξιέναι πάσας τὰς Κορινθίων γυναῖκας. Αἱ μὲν δὴ ὡς ἐς ὁρτὴν
[32] ἤισαν κόσμῳ τῷ καλλίστῳ χρεώμεναι, ὁ δ᾽ ὑποστήσας τοὺς δορυφόρους
[33] ἀπέδυσέ σφεας πάσας ὁμοίως, τάς τε ἐλευθέρας καὶ τὰς ἀμφιπόλους,
[34] συμφορήσας δὲ ἐς ὄρυγμα Μελίσσῃ ἐπευχόμενος κατέκαιε. Ταῦτα δέ οἱ
[35] ποιήσαντι καὶ τὸ δεύτερον πέμψαντι ἔφρασε τὸ εἴδωλον τὸ Μελίσσης ἐς
[36] τὸν κατέθηκε χῶρον τοῦ ξείνου τὴν παρακαταθήκην. Τοιοῦτο μὲν ὑμῖν ἐστι
[37] ἡ τυραννίς, ὦ Λακεδαιμόνιοι, καὶ τοιούτων ἔργων.
Aantekeningen
regel 1 διαπλέκω voltooien
regel 9 τὸ λήιον het rijpe graan
regel 9-10 ἀναποδίζω κατά + accusativus terugbrengen op
regel 10 ἡ ἄπιξις komst
regel 10 en 11 κολούω snoeien
regel 11 ὁ ἄσταχυς, -υος korenaar
regel 16 παραπλήξ, -ῆγος waanzinnig
regel 17 σινάμωρος + genitivus schade toebrengend aan
regel 19 ὑπέροχος uitstekend
regel 23 τὸ νεκυομαντήιον dodenorakel
regel 25 κατερέω futurum van κατεῖπον
regel 26 συγκαταθάπτω + dativus meebegraven met
regel 28 ὁ ἰπνός oven; ὁ ἄρτος brood
regel 30 τὸ κήρυγμα bekendmaking
regel 34 συμφορέω bijeenbrengen
Herodotus, Historiën 5.92ζ-η4
Vraag 1 1 punt
Leg uit waaruit blijkt dat Periander zich ervan bewust was dat hij in zijn positie aan gevaren blootstond. Baseer je antwoord op het vervolg (t/m regel 12 τοιούτῳ).
Bekijk het antwoord
- Laat (bij een andere tiran) informeren wat de veiligste manier van regeren is. (1p)
Vraag 2 1 punt
Regel 3-4 (ἐπείτε t/m τυράννῳ). Citeer uit het voorafgaande het Griekse tekstelement dat een tegenstelling vormt met ἐπείτε t/m τυράννῳ.
Bekijk het antwoord
- κατ᾽ ἀρχὰς (regel 3) (1p)
Het μὲν tussen haakjes hoeft niet in het antwoord voor te komen.
Vraag 3 1 punt
Regel 4 (δι᾽ ἀγγέλων). Citeer uit de regels 1-7 (Ἄρξαντος t/m ἐπιτροπεύοι) het Griekse tekstelement dat inhoudelijk overeenkomt met δι᾽ ἀγγέλων.
Bekijk het antwoord
- Πέμψας (παρὰ Θρασύβουλον) κήρυκα (regel 5) (1p)
Niet fout rekenen wanneer γὰρ (regel 5) aan het antwoord is toegevoegd.
Vraag 4 2 punten
Tekst 1 is onderdeel van een redevoering. a. Noteer de naam van de plaats waar de redevoering gehouden wordt. Baseer je antwoord op de teksten die je voor dit examen gelezen hebt. b. Beschrijf in eigen woorden het centrale thema van de redevoering en leg uit hoe dit centrale thema tot uitdrukking komt in de regels 2-5 (Ὁ τοίνυν t/m μιαιφονώτερος).
Bekijk het antwoord
- a. Sparta (1p)
- b. Het centrale thema is: tirannie is slecht, en in de regels 2-5 gaat het over (een) bloeddorstige tiran(nen) (1p)
Bij b alleen een scorepunt toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn: het thema (tirannie is slecht) én dat de regels 2-5 gaan over (een) bloeddorstige tiran(nen). Woorden van overeenkomstige strekking tellen mee.
Bron 4
In een verhaal over de Romeinse geschiedenis stuurt een zoon van de Romeinse koning een bode met een brief naar zijn vader om advies in te winnen. Deze bode brengt als volgt verslag uit:
[1] Hij liep langzaam de tuin in en ik volgde hem op een paar pas
[2] afstand. Hij had een stok in zijn hand en terwijl hij een smal pad
[3] volgde, sloeg hij met die stok de hoogste papavers die aan
[4] weerskanten van het pad stonden af. De kleinere liet hij staan,
[5] maar de bloemen die boven de andere uitstaken, moesten er
[6] allemaal aan geloven en tenslotte lag het pad bezaaid met grote,
[7] rode bloemen. Verder deed de koning niets en hij zei ook niets
[8] en toen hij aan het eind van het pad was gekomen, wees hij me
[9] de poort en maakte een gebaar dat ik moest weggaan.
O. Damsté, Romeinse sagen en verhalen, Utrecht 1979
Vraag 6 2 punten
Regel 7-13 (Θρασύβουλος t/m κήρυκα). a. Citeer uit de regels 7-12 (Θρασύβουλος t/m τοιούτῳ) het Griekse tekstelement dat inhoudelijk vergelijkbaar is met ‘tuin’ (regel 1) in het bovenstaande citaat. b. Citeer uit de regels 12-13 (Διεξελθὼν t/m κήρυκα) het Griekse tekstelement dat inhoudelijk vergelijkbaar is met ‘en toen hij aan het eind van het pad was gekomen’ (regel 8) in het bovenstaande citaat.
Bekijk het antwoord
- a. ἄρουραν (ἐσπαρμένην) (regel 8-9) (1p)
- b. Διεξελθὼν (δὲ) τὸ χωρίον (regel 12) (1p)
Het citaat van de bode (regels 1-9 in de bron) is de Nederlandse tekst; de Griekse tekstelementen staan in Tekst 1.
Vraag 7 2 punten
Regel 15 (Ὁ δὲ οὐδέν οἱ ἔφη Θρασύβουλον ὑποθέσθαι). a. Verdedig de stelling dat de bode hierin gelijk heeft. b. Verdedig de stelling dat de bode hierin geen gelijk heeft.
Bekijk het antwoord
- a. Verdedigt dat de bode gelijk heeft: Thrasybulus heeft geen gesproken advies gegeven (1p)
- b. Verdedigt dat de bode geen gelijk heeft: Thrasybulus heeft wel een advies gegeven, namelijk door zijn handelwijze (1p)
Bij a: de bode heeft gelijk, Thrasybulus heeft geen gesproken advies gegeven. Bij b: de bode heeft geen gelijk, Thrasybulus heeft wel advies gegeven door zijn handelwijze. ὑποθέσθαι mag opgevat worden als een advies vertellen (a) of als adviseren op welke manier dan ook (b). Woorden van overeenkomstige strekking tellen mee.
Vraag 9 2 punten
Regel 19 (τοὺς ὑπερόχους τῶν ἀστῶν). Citeer uit de regels 7-13 (Θρασύβουλος t/m κήρυκα) de twee niet direct opeenvolgende Griekse tekstelementen die inhoudelijk vergelijkbaar zijn met τοὺς ὑπερόχους τῶν ἀστῶν.
Bekijk het antwoord
- (ὅκως τινὰ ἴδοι) τῶν ἀσταχύων ὑπερέχοντα (regel 10-11) (1p)
- τοῦ ληίου τὸ κάλλιστόν τε καὶ βαθύτατον (regel 11-12) (1p)
Niet fout rekenen wanneer in plaats van ‘τοῦ ληίου τὸ κάλλιστόν τε καὶ βαθύτατον (regel 11-12)’ is gegeven ‘τοῦ ληίου τὸ κάλλιστόν (regel 11)’.
Vraag 10 1 punt
Regel 20-21 (Ὅσα t/m ἀπετέλεσε). Van welke mededeling uit de regels 1-7 (Ἄρξαντος t/m ἐπιτροπεύοι) vormen de woorden Ὅσα t/m ἀπετέλεσε een nadere uitwerking? Beantwoord de vraag in het Nederlands.
Bekijk het antwoord
- Periander werd nog bloeddorstiger dan zijn vader. (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 11 1 punt
Regel 24 (ἔφη ἡ Μέλισσα). Citeer uit het vervolg (t/m regel 31 γυναῖκας) het laatste Griekse woord van Melissa’s mededelingen.
Bekijk het antwoord
- ἐπέβαλε (regel 28) (1p)
Vraag 12 1 punt
Regel 26 (ὄφελος εἶναι οὐδὲν). Waarvan was dit het gevolg? Baseer je antwoord op de regels 22-28 (Πέμψαντι t/m ἐπέβαλε).
Bekijk het antwoord
- Van het feit dat de kleren (die ze bij haar begrafenis had meegekregen) niet (helemaal) verbrand waren. (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 13 1 punt
Regel 28 (ψυχρὸν). Citeer uit het vervolg (t/m regel 31 γυναῖκας) het Griekse tekstelement waarmee ψυχρὸν inhoudelijk vergelijkbaar is.
Bekijk het antwoord
- νεκρῷ (ἐούσῃ) (regel 29-30) (1p)
Vraag 14 1 punt
Regel 29 (τὸ συμβόλαιον). Citeer uit het voorafgaande (vanaf regel 22 Πέμψαντι) het Griekse woord waarmee hetzelfde bedoeld wordt als met συμβόλαιον.
Bekijk het antwoord
- μαρτύριον (regel 27) (1p)
Vraag 15 1 punt
Regel 36 (Τοιοῦτο). Dit woord kun je hier het best opvatten als:
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
2019, tijdvak 2: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 Gelo’s reactie op het verzoek van de Grieken
[1] Οἱ μὲν ταῦτα ἔλεγον, Γέλων δὲ πολλὸς ἐνέκειτο λέγων τοιάδε· “ Ἄνδρες
[2] Ἕλληνες, λόγον ἔχοντες πλεονέκτην ἐτολμήσατε ἐμὲ σύμμαχον ἐπὶ τὸν
[3] βάρβαρον παρακαλέοντες ἐλθεῖν. Αὐτοὶ δὲ ἐμεῦ πρότερον δεηθέντος
[4] βαρβαρικοῦ στρατοῦ συνεπάψασθαι, ὅτε μοι πρὸς Καρχηδονίους νεῖκος
[5] συνῆπτο, ἐπισκήπτοντός τε τὸν Δωριέος τοῦ Ἀναξανδρίδεω πρὸς
[6] Ἐγεσταίων φόνον ἐκπρήξασθαι, ὑποτείνοντός τε τὰ ἐμπόρια
[7] συνελευθεροῦν ἀπ’ ὧν ὑμῖν μεγάλαι ὠφελίαι τε καὶ ἐπαυρέσιες γεγόνασι,
[8] οὔτε ἐμεῦ εἵνεκα ἤλθετε βοηθήσοντες οὔτε τὸν Δωριέος φόνον
[9] ἐκπρηξόμενοι, τό τε κατ’ ὑμέας τάδε πάντα ὑπὸ βαρβάροισι νέμεται.
[10] Ἀλλὰ εὖ γὰρ ἡμῖν καὶ ἐπὶ τὸ ἄμεινον κατέστη. Νῦν δὲ ἐπειδὴ περιελήλυθε
[11] ὁ πόλεμος καὶ ἀπῖκται ἐς ὑμέας, οὕτω δὴ Γέλωνος μνῆστις γέγονε.
[12] Ἀτιμίης δὲ πρὸς ὑμέων κυρήσας οὐκ ὁμοιώσομαι ὑμῖν, ἀλλ’ ἕτοιμός εἰμι
[13] βοηθέειν παρεχόμενος διηκοσίας τε τριήρεας καὶ δισμυρίους ὁπλίτας καὶ
[14] δισχιλίην ἵππον καὶ δισχιλίους τοξότας καὶ δισχιλίους σφενδονήτας καὶ
[15] δισχιλίους ἱπποδρόμους ψιλούς· σῖτόν τε ἁπάσῃ τῇ Ἑλλήνων στρατιῇ, ἔστ’
[16] ἂν διαπολεμήσωμεν, ὑποδέκομαι παρέξειν. Ἐπὶ δὲ λόγῳ τοιῷδε τάδε
[17] ὑπίσχομαι, ἐπ’ ᾧ τε στρατηγός τε καὶ ἡγεμὼν τῶν Ἑλλήνων ἔσομαι πρὸς
[18] τὸν βάρβαρον· ἐπ’ ἄλλῳ δὲ λόγῳ οὔτ’ ἂν αὐτὸς ἔλθοιμι οὔτ’ ἂν ἄλλους
[19] πέμψαιμι.”
[20] Ταῦτα ἀκούσας οὔτε ἠνέσχετο ὁ Σύαγρος εἶπέ τε τάδε· “ Ἦ κε μέγ’
[21] οἰμώξειε ὁ Πελοπίδης Ἀγαμέμνων πυθόμενος Σπαρτιήτας τὴν ἡγεμονίην
[22] ἀπαραιρῆσθαι ὑπὸ Γέλωνός τε καὶ Συρηκοσίων. Ἀλλὰ τούτου μὲν τοῦ
[23] λόγου μηκέτι μνησθῇς, ὅκως τὴν ἡγεμονίην τοι παραδώσομεν. Ἀλλ’ εἰ μὲν
[24] βούλεαι βοηθέειν τῇ Ἑλλάδι, ἴσθι ἀρξόμενος ὑπὸ Λακεδαιμονίων· εἰ δ’
[25] ἄρα μὴ δικαιοῖς ἄρχεσθαι, σὺ δὲ μηδὲ βοηθέειν.”
[26] Πρὸς ταῦτα ὁ Γέλων, ἐπειδὴ ὥρα ἀπεστραμμένους τοὺς λόγους τοῦ
[27] Συάγρου, τὸν τελευταῖόν σφι τόνδε ἐξέφαινε λόγον· “ Ὦ ξεῖνε Σπαρτιῆτα,
[28] ὀνείδεα κατιόντα ἀνθρώπῳ φιλέει ἐπανάγειν τὸν θυμόν· σὺ μέντοι
[29] ἀποδεξάμενος ὑβρίσματα ἐν τῷ λόγῳ οὔ με ἔπεισας ἀσχήμονα ἐν τῇ
[30] ἀμοιβῇ γενέσθαι. Ὅκου δὲ ὑμεῖς οὕτω περιέχεσθε τῆς ἡγεμονίης, οἰκὸς καὶ
[31] ἐμὲ μᾶλλον ὑμέων περιέχεσθαι, στρατιῆς τε ἐόντα πολλαπλησίης ἡγεμόνα
[32] καὶ νεῶν πολλὸν πλεύνων. Ἀλλ’ ἐπείτε ὑμῖν ὁ λόγος οὕτω προσάντης
[33] κατίσταται, ἡμεῖς τι ὑπείξομεν τοῦ ἀρχαίου λόγου. Εἰ τοῦ μὲν πεζοῦ ὑμεῖς
[34] ἡγέοισθε, τοῦ δὲ ναυτικοῦ ἐγώ· εἰ δὲ ὑμῖν ἡδονὴ τοῦ κατὰ θάλασσαν
[35] ἡγεμονεύειν, τοῦ πεζοῦ ἐγὼ θέλω. Καὶ ἢ τούτοισι ὑμέας χρεόν ἐστι
[36] ἀρκέεσθαι ἢ ἀπιέναι συμμάχων τοιῶνδε ἐρήμους.”
[37] Γέλων μὲν δὴ ταῦτα προετείνετο, φθάσας δὲ ὁ Ἀθηναίων ἄγγελος τὸν
[38] Λακεδαιμονίων ἀμείβετό μιν τοισίδε· “ Ὦ βασιλεῦ Συρηκοσίων, οὐκ
[39] ἡγεμόνος δεομένη ἡ Ἑλλὰς ἀπέπεμψε ἡμέας πρὸς σέ, ἀλλὰ στρατιῆς.”
Aantekeningen
regel 1 ἔγκειμαι tekeergaan
regel 2 πλεονέκτης egoïstisch
regel 4 βαρβαρικός niet-Grieks
regel 4 συνεπάπτομαι + genitivus samen aanvallen
regel 6 ὑποτείνω beloven
regel 7 συνελευθερόω tegelijk bevrijden; ἡ ἐπαύρεσις winst
regel 11 ἡ μνῆστις herinnering
regel 13 δισμύριοι twintigduizend
regel 14 δισχίλιος tweeduizendkoppig; δισχίλιοι tweeduizend
regel 14 ὁ σφενδονήτης slingeraar
regel 15 δισχίλιοι tweeduizend; ὁ ἱπποδρόμος cavalerist
regel 16 διαπολεμέω de oorlog ten einde brengen
regel 27 Σπαρτιήτης Spartaans
regel 28 ἐπανάγω opwinden
regel 31 πολλαπλήσιος vele malen groter
regel 32 προσάντης onaangenaam
regel 36 ἀρκέομαι + dativus zich tevredenstellen met
Herodotus, Historiën 7.158-161.1
Vraag 16 1 punt
Regel 1 (ταῦτα). Beschrijf in eigen woorden wat in deze context concreet bedoeld wordt met ταῦτα. Baseer je antwoord op het vervolg (t/m regel 3 ἐλθεῖν).
Bekijk het antwoord
- Het verzoek aan Gelo zich als bondgenoot bij de Grieken aan te sluiten (in de oorlog tegen de Perzen), een verzoek om hulp. (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 17 1 punt
Regel 2 (πλεονέκτην). Beschrijf de houding van de Grieken die voor Gelo de aanleiding is om deze kwalificatie te gebruiken. Baseer je antwoord op de regels 1-9 (Οἱ μὲν t/m νέμεται).
Bekijk het antwoord
- De Grieken willen wel hulp krijgen, maar geen hulp bieden. (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 18 1 punt
Regel 3 (βάρβαρον), regel 4 (βαρβαρικοῦ). Noteer voor elk van deze twee woorden naar welk volk het verwijst.
Bekijk het antwoord
- βάρβαρον (regel 3) verwijst naar de Perzen en βαρβαρικοῦ (regel 4) naar de Carthagers. (1p)
Alleen een scorepunt toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn. Niet fout rekenen wanneer is geantwoord dat βάρβαρον verwijst naar de Perzische koning en βαρβαρικοῦ naar het Carthaagse leger.
Vraag 19 1 punt
Regel 8-9 (οὔτε ἐμεῦ t/m ἐκπρηξόμενοι). Beschrijf in eigen woorden Gelo’s aanbod dat hij in het voorafgaande (vanaf regel 1 Οἱ μὲν) heeft vermeld, maar dat hij in de regels 8-9 niet expliciet noemt.
Bekijk het antwoord
- Het aanbod te helpen bij het bevrijden van de handelsposten. (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 21 1 punt
Regel 11 (οὕτω δὴ). Waarmee kunnen deze woorden het best geparafraseerd worden?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 22 1 punt
Regel 1-11 (Ἄνδρες t/m γέγονε). Na deze woorden van Gelo is het vervolg van zijn rede verrassend. Leg dit uit. Ga daarbij zowel in op de regels 1-11 (Ἄνδρες t/m γέγονε) als op het vervolg van Gelo’s rede (vanaf regel 12 Ἀτιμίης).
Bekijk het antwoord
- In de regels 1-11 verwijt Gelo de Grieken dat ze hem in het verleden niet hebben geholpen (de Grieken beschrijft hij erg negatief). Vanaf regel 12 blijkt dat hij toch bereid is hen te helpen. (1p)
Alleen een scorepunt toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn. Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 23 3 punten
Regel 17 (ἐπ’ ᾧ τε στρατηγός τε καὶ ἡγεμὼν τῶν Ἑλλήνων ἔσομαι). Met deze woorden noemt Gelo een voorwaarde. In het vervolg brengt Syagrus een argument tegen deze voorwaarde in; Gelo geeft in het vervolg een argument vóór deze voorwaarde. Deze argumenten zijn verschillend van aard. a. Noteer in eigen woorden het argument dat Syagrus tegen deze voorwaarde inbrengt in de regels 20-25 (Ἦ t/m βοηθέειν). b. Noteer in eigen woorden het argument vóór deze voorwaarde dat Gelo geeft in de regels 27-32 (Ὦ t/m πλεύνων). c. Beschrijf in eigen woorden het verschil in aard tussen de argumenten van Gelo en Syagrus. Ga op beide argumenten in. Laat buiten beschouwing dat het om een argument en een tegenargument gaat.
Bekijk het antwoord
- a. Spartanen laten zich niet commanderen / Agamemnon zou het diep treurig vinden (1p)
- b. Mijn leger en vloot zijn veel groter dan die van jullie (1p)
- c. Gelo’s argument is een getalsmatig of rationeel argument; Syagrus’ argument is gebaseerd op traditie, op emotie of is een autoriteitsargument (1p)
Bij c alleen een scorepunt toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn. Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 25 1 punt
Regel 33 (ἡμεῖς t/m λόγου). Beschrijf in eigen woorden de inhoud van wat Gelo hiermee bedoelt. Baseer je antwoord op de regels 27-36 (Ὦ ξεῖνε t/m ἐρήμους).
Bekijk het antwoord
- Gelo bedoelt dat hij niet zal vasthouden aan de bevelvoering over het hele leger, of dat hij zich tevreden zal stellen met de bevelvoering over de vloot of over het landleger. (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 26 2 punten
Regel 27-36 (Ὦ ξεῖνε t/m ἐρήμους). Gelo maakt in zijn reactie gebruik van zowel een γνώμη als een a-fortiori-redenering. a. Formuleer de γνώμη in eigen woorden. b. Formuleer de a-fortiori-redenering in eigen woorden.
Bekijk het antwoord
- a. Verwijten wekken woede op, of winden een mens op. (1p)
- b. Als jullie al zo gesteld zijn op het opperbevel, dan ik (met mijn veel grotere leger) al helemaal. (1p)
De tekst tussen haakjes hoeft niet in het antwoord voor te komen. Of woorden van overeenkomstige strekking.
2018, tijdvak 1: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Ontmoeting tussen Odysseus en Nausicaa
[139] Οἴη δ᾽ Ἀλκινόου θυγάτηρ μένε· τῇ γὰρ Ἀθήνη
[140] θάρσος ἐνὶ φρεσὶ θῆκε καὶ ἐκ δέος εἵλετο γυίων.
[141] Στῆ δ᾽ ἄντα σχομένη· ὁ δὲ μερμήριξεν Ὀδυσσεύς,
[142] ἢ γούνων λίσσοιτο λαβὼν εὐώπιδα κούρην,
[143] ἦ αὔτως ἐπέεσσιν ἀποσταδὰ μειλιχίοισι
[144] λίσσοιτ᾽, εἰ δείξειε πόλιν καὶ εἵματα δοίη.
[145] Ὣς ἄρα οἱ φρονέοντι δοάσσατο κέρδιον εἶναι,
[146] λίσσεσθαι ἐπέεσσιν ἀποσταδὰ μειλιχίοισι,
[147] μή οἱ γοῦνα λαβόντι χολώσαιτο φρένα κούρη.
[148] Αὐτίκα μειλίχιον καὶ κερδαλέον φάτο μῦθον·
[149] “Γουνοῦμαί σε, ἄνασσα· θεός νύ τις ἦ βροτός ἐσσι;
[150] Εἰ μέν τις θεός ἐσσι, τοὶ οὐρανὸν εὐρὺν ἔχουσιν,
[151] Ἀρτέμιδί σε ἐγώ γε, Διὸς κούρῃ μεγάλοιο,
[152] εἶδός τε μέγεθός τε φυήν τ᾽ ἄγχιστα ἐΐσκω·
[153] εἰ δέ τίς ἐσσι βροτῶν, τοὶ ἐπὶ χθονὶ ναιετάουσι,
[154] τρισμάκαρες μὲν σοί γε πατὴρ καὶ πότνια μήτηρ,
[155] τρισμάκαρες δὲ κασίγνητοι· μάλα πού σφισι θυμὸς
[156] αἰὲν ἐϋφροσύνῃσιν ἰαίνεται εἵνεκα σεῖο,
[157] λευσσόντων τοιόνδε θάλος χορὸν εἰσοιχνεῦσαν.
[158] Κεῖνος δ᾽ αὖ περὶ κῆρι μακάρτατος ἔξοχον ἄλλων,
[159] ὅς κέ σ᾽ ἐέδνοισι βρίσας οἶκόνδ᾽ ἀγάγηται.
[160] Οὐ γάρ πω τοιοῦτον ἐγὼ ἴδον ὀφθαλμοῖσιν,
[161] οὔτ᾽ ἄνδρ᾽ οὔτε γυναῖκα· σέβας μ᾽ ἔχει εἰσορόωντα.
[162] Δήλῳ δή ποτε τοῖον Ἀπόλλωνος παρὰ βωμῷ
[163] φοίνικος νέον ἔρνος ἀνερχόμενον ἐνόησα·
[164] ἦλθον γὰρ καὶ κεῖσε, πολὺς δέ μοι ἕσπετο λαὸς
[165] τὴν ὁδὸν ᾗ δὴ μέλλεν ἐμοὶ κακὰ κήδε᾽ ἔσεσθαι.
[166] Ὣς δ᾽ αὔτως καὶ κεῖνο ἰδὼν ἐτεθήπεα θυμῷ
[167] δήν, ἐπεὶ οὔ πω τοῖον ἀνήλυθεν ἐκ δόρυ γαίης,
[168] ὡς σέ, γύναι, ἄγαμαί τε τέθηπά τε δείδιά τ᾽ αἰνῶς
[169] γούνων ἅψασθαι· χαλεπὸν δέ με πένθος ἱκάνει.
[170] Χθιζὸς ἐεικοστῷ φύγον ἤματι οἴνοπα πόντον·
[171] τόφρα δέ μ᾽ αἰεὶ κῦμ᾽ ἐφόρει κραιπναί τε θύελλαι
[172] νήσου ἀπ᾽ Ὠγυγίης· νῦν δ᾽ ἐνθάδε κάββαλε δαίμων,
[173] ὄφρα τί που καὶ τῇδε πάθω κακόν· οὐ γὰρ ὀΐω
[174] παύσεσθ᾽, ἀλλ᾽ ἔτι πολλὰ θεοὶ τελέουσι πάροιθεν.
[175] Ἀλλά, ἄνασσ᾽, ἐλέαιρε· σὲ γὰρ κακὰ πολλὰ μογήσας
[176] ἐς πρώτην ἱκόμην, τῶν δ᾽ ἄλλων οὔ τινα οἶδα
[177] ἀνθρώπων, οἳ τήνδε πόλιν καὶ γαῖαν ἔχουσιν.
[178] Ἄστυ δέ μοι δεῖξον, δὸς δὲ ῥάκος ἀμφιβαλέσθαι,
[179] εἴ τί που εἴλυμα σπείρων ἔχες ἐνθάδ᾽ ἰοῦσα.
[180] Σοὶ δὲ θεοὶ τόσα δοῖεν ὅσα φρεσὶ σῇσι μενοινᾷς,
[181] ἄνδρα τε καὶ οἶκον καὶ ὁμοφροσύνην ὀπάσειαν
[182] ἐσθλήν· οὐ μὲν γὰρ τοῦ γε κρεῖσσον καὶ ἄρειον,
[183] ἢ ὅθ᾽ ὁμοφρονέοντε νοήμασιν οἶκον ἔχητον
[184] ἀνὴρ ἠδὲ γυνή· πόλλ᾽ ἄλγεα δυσμενέεσσι,
[185] χάρματα δ᾽ εὐμενέτῃσι· μάλιστα δέ τ᾽ ἔκλυον αὐτοί.”
[186] Τὸν δ᾽ αὖ Ναυσικάα λευκώλενος ἀντίον ηὔδα·
[187] “Ξεῖν᾽, ἐπεὶ οὔτε κακῷ οὔτ᾽ ἄφρονι φωτὶ ἔοικας,
[188] Ζεὺς δ᾽ αὐτὸς νέμει ὄλβον Ὀλύμπιος ἀνθρώποισιν,
[189] ἐσθλοῖς ἠδὲ κακοῖσιν, ὅπως ἐθέλῃσιν, ἑκάστῳ·
[190] καί που σοὶ τάδ᾽ ἔδωκε, σὲ δὲ χρὴ τετλάμεν ἔμπης.”
Aantekeningen
γούνων genitivus meervoud van τὸ γόνυ regel 142
εὐῶπις met mooi gezicht
regel 143 en 146 ἀποσταδά op een afstand
γοῦνα accusativus meervoud van τὸ γόνυ regel 147
regel 154 en 155 τρίσμακαρ driewerf gelukkig
regel 156 ἡ ἐϋφροσύνη vreugde
τὸ θάλος loot regel 157
εἰσοιχνέω binnengaan
γούνων genitivus meervoud van τὸ γόνυ regel 169
τὸ εἴλυμα omhulsel regel 179
τὸ σπεῖρον doek regel 179
ἡ ὁμοφροσύνη eensgezindheid regel 181
εὐμενέτης welgezind regel 185
Homerus, Odyssee 6.139-190
Tekst 2
Onderstaande tekst is afkomstig uit ‘De Odyssee’ van Drs. P.
[1] Na enig rondzwalken
[2] Weer een belevenis
[3] O. krijgt dan ergens
[4] Opnieuw vaste voet
[5] Daar treedt een meisje, de
[6] Strandlevenlievende
[7] Mooie Nausikaä
[8] Hem tegemoet
[9] Zij is een koningskind
[10] (Vader: Alkinoös
[11] Moeder: Arete)
[12] En heeft een idee
[13] Bij de Phaiakes, een
[14] Allergemoedelijkst
[15] Volkje, mag alles
[16] Dus neemt ze hem mee
[17] ‘Welkom, o vreemdeling!’
[18] O. is erkentelijk
[19] Zonder een kans
[20] Op beheksing of dood
[21] Wordt onze vriend door het
[22] Gastvrijheidslievende
[23] Echtpaar gulhartig
[24] Aan tafel genood
[25] Een cordon-bleumenu
[26] Smakelijk eten dus
[27] En wie de hartslag
[28] Aanzienlijk versnelt
[29] Dat is de gast, die zijn
[30] Adembenemende
[31] Reisavonturen
[32] Zeer kleurrijk vertelt
uit: De Odyssee van Drs. P
Tekst 3 Odysseus en Penelope
[153] Αὐτὰρ Ὀδυσσῆα μεγαλήτορα ᾧ ἐνὶ οἴκῳ
[154] Εὐρυνόμη ταμίη λοῦσεν καὶ χρῖσεν ἐλαίῳ,
[155] ἀμφὶ δέ μιν φᾶρος καλὸν βάλεν ἠδὲ χιτῶνα·
[156] αὐτὰρ κὰκ κεφαλῆς χεῦεν πολὺ κάλλος Ἀθήνη
[157] μείζονά τ᾽ εἰσιδέειν καὶ πάσσονα· κὰδ δὲ κάρητος
[158] οὔλας ἧκε κόμας, ὑακινθίνῳ ἄνθει ὁμοίας.
[159] Ὡς δ᾽ ὅτε τις χρυσὸν περιχεύεται ἀργύρῳ ἀνὴρ
[160] ἴδρις, ὃν Ἥφαιστος δέδαεν καὶ Παλλὰς Ἀθήνη
[161] τέχνην παντοίην, χαρίεντα δὲ ἔργα τελείει,
[162] ὣς μὲν τῷ περίχευε χάριν κεφαλῇ τε καὶ ὤμοις.
[163] Ἐκ δ᾽ ἀσαμίνθου βῆ δέμας ἀθανάτοισιν ὁμοῖος·
[164] ἂψ δ᾽ αὖτις κατ᾽ ἄρ᾽ ἕζετ᾽ ἐπὶ θρόνου ἔνθεν ἀνέστη,
[165] ἀντίον ἧς ἀλόχου, καί μιν πρὸς μῦθον ἔειπε·
[166] “Δαιμονίη, περὶ σοί γε γυναικῶν θηλυτεράων
[167] κῆρ ἀτέραμνον ἔθηκαν Ὀλύμπια δώματ᾽ ἔχοντες·
[168] οὐ μέν κ᾽ ἄλλη γ᾽ ὧδε γυνὴ τετληότι θυμῷ
[169] ἀνδρὸς ἀφεσταίη, ὅς οἱ κακὰ πολλὰ μογήσας
[170] ἔλθοι ἐεικοστῷ ἔτεϊ ἐς πατρίδα γαῖαν.
[171] Ἀλλ᾽ ἄγε μοι, μαῖα, στόρεσον λέχος, ὄφρα καὶ αὐτὸς
[172] λέξομαι· ἦ γὰρ τῇ γε σιδήρεον ἐν φρεσὶν ἦτορ.”
[173] Τὸν δ᾽ αὖτε προσέειπε περίφρων Πηνελόπεια·
[174] “Δαιμόνι᾽, οὔτ᾽ ἄρ τι μεγαλίζομαι οὔτ᾽ ἀθερίζω
[175] οὔτε λίην ἄγαμαι, μάλα δ᾽ εὖ οἶδ᾽ οἷος ἔησθα
[176] ἐξ Ἰθάκης ἐπὶ νηὸς ἰὼν δολιχηρέτμοιο.
[177] Ἀλλ᾽ ἄγε οἱ στόρεσον πυκινὸν λέχος, Εὐρύκλεια,
[178] ἐκτὸς ἐϋσταθέος θαλάμου, τόν ῥ᾽ αὐτὸς ἐποίει·
[179] ἔνθα οἱ ἐκθεῖσαι πυκινὸν λέχος ἐμβάλετ᾽ εὐνήν,
[180] κώεα καὶ χλαίνας καὶ ῥήγεα σιγαλόεντα.”
[181] Ὣς ἄρ᾽ ἔφη πόσιος πειρωμένη· αὐτὰρ Ὀδυσσεὺς
[182] ὀχθήσας ἄλοχον προσεφώνεε κεδνὰ ἰδυῖαν·
[183] “Ὦ γύναι, ἦ μάλα τοῦτο ἔπος θυμαλγὲς ἔειπες.
[184] Τίς δέ μοι ἄλλοσε θῆκε λέχος; Χαλεπὸν δέ κεν εἴη
[185] καὶ μάλ᾽ ἐπισταμένῳ, ὅτε μὴ θεὸς αὐτὸς ἐπελθὼν
[186] ῥηϊδίως ἐθέλων θείη ἄλλῃ ἐνὶ χώρῃ.”
Aantekeningen
ὑακίνθινος hyacint- regel 158
ἴδρις kundig regel 160
περί + genitivus het meest van regel 166
ἀτέραμνος hard regel 167
μεγαλίζομαι zich groot wanen regel 174
ἀθερίζω minachten
δολιχήρετμος met lange riemen regel 176
ἐϋσταθής stevig gebouwd regel 178
Homerus, Odyssee 23.153-186
Tekst 4
De volgende passage is afkomstig uit het boek ‘Odysseus’ van de auteur Charivarius (1870-1946).
[1] Zij gaat, en zet zich weiflend bij Odysseus neer;
[2] Al heeft hij thans zijn vroegren vorm en kleeding weer,
[3] Hij tracht vergeefs haar wankle geest tot zich te richten.
[4] Telemachus dringt aan. Ten slotte moet zij zwichten.
[5] “Maar”, zegt zij, “Eurycleia, zorg dat ’s heren bed
[6] Vanavond in een andre kamer wordt gezet.”
[7] Odysseus kan zijn vreugde nauwlijks onderdrukken,
[8] En zegt: “Probeer het niet. Het zou je niet gelukken;
[9] Het voetstuk van het bed blijft staan zoals het stond,
[10] Onwrikbaar vastgehecht, geworteld in den grond.”
uit: Charivarius, Odysseus
Tekst 5
Odysseus heeft de Phaeaken verteld dat hij van de godin Circe aanwijzingen had gekregen om de onderwereld binnen te kunnen gaan en dat hij na zijn bezoek aan de onderwereld was teruggekeerd naar Circe. In onderstaande passage vertelt hij hoe Circe hem en zijn makkers na hun terugkeer vriendelijk onthaalde.
[20] Ἡ δ᾽ ἐν μέσσῳ στᾶσα μετηύδα δῖα θεάων·
[21] “Σχέτλιοι, οἳ ζώοντες ὑπήλθετε δῶμ᾽ Ἀΐδαο,
[22] δισθανέες, ὅτε τ᾽ ἄλλοι ἅπαξ θνῄσκουσ᾽ ἄνθρωποι.
[23] Ἀλλ᾽ ἄγετ᾽, ἐσθίετε βρώμην καὶ πίνετε οἶνον
[24] αὖθι πανημέριοι· ἅμα δ᾽ ἠοῖ φαινομένηφι
[25] πλεύσεσθ᾽· αὐτὰρ ἐγὼ δείξω ὁδὸν ἠδὲ ἕκαστα
[26] σημανέω, ἵνα μή τι κακορραφίῃ ἀλεγεινῇ
[27] ἢ ἁλὸς ἢ ἐπὶ γῆς ἀλγήσετε πῆμα παθόντες.”
[28] Ὣς ἔφαθ᾽, ἡμῖν δ᾽ αὖτ᾽ ἐπεπείθετο θυμὸς ἀγήνωρ.
[29] Ὣς τότε μὲν πρόπαν ἦμαρ ἐς ἠέλιον καταδύντα
[30] ἥμεθα δαινύμενοι κρέα τ᾽ ἄσπετα καὶ μέθυ ἡδύ.
[31] Ἦμος δ᾽ ἠέλιος κατέδυ καὶ ἐπὶ κνέφας ἦλθεν,
[32] οἱ μὲν κοιμήσαντο παρὰ πρυμνήσια νηός,
[33] ἡ δ᾽ ἐμὲ χειρὸς ἑλοῦσα φίλων ἀπονόσφιν ἑταίρων
[34] εἷσέ τε καὶ προσέλεκτο καὶ ἐξερέεινεν ἕκαστα·
[35] αὐτὰρ ἐγὼ τῇ πάντα κατὰ μοῖραν κατέλεξα.
Aantekeningen
Ἡ Hiermee wordt Circe bedoeld regel 20
μεταυδάω spreken
σχέτλιος dapper regel 21
ὑπέρχομαι binnengaan
δισθανέες (meervoud) tweemaal stervend regel 22
ὅτε τ᾽ terwijl
ἡ βρώμη voedsel regel 23
φαινομένηφι = φαινομένῃ regel 24
ἡ κακορραφίη overmoed regel 26
ἁλὸς Lees: ἐπὶ ἁλὸς regel 27
ἀλγήσετε coniunctivus aoristus
regel 28 ἡμῖν δ᾽ αὖτ᾽ ἐπεπείθετο θυμὸς ἀγήνωρ en ons moedige hart liet zich overhalen
ἐπὶ κνέφας ἦλθεν Lees: κνέφας ἐπῆλθεν regel 31
χειρὸς bij de hand regel 33
ἀπονόσφιν + genitivus ver weg van
εἷσέ Vul aan: με regel 34
προσέλεκτο (zij) ging naast mij liggen
Homerus, Odyssee 12.20-35
Vraag 1 2 punten
Noteer de naam van de laatste persoon die Odysseus te land gezien heeft voordat hij aanspoelde op het eiland van de Phaeaken. Ga ook in op de rol die deze persoon met betrekking tot Odysseus gespeeld heeft. Baseer je antwoord op de teksten die je voor dit examen hebt gelezen.
Bekijk het antwoord
- Noemt Calypso als naam van de laatste persoon. (1p)
- Beschrijft dat Calypso wilde met Odysseus trouwen, of dat zij Odysseus jarenlang op haar eiland vasthield. (1p)
Vraag 3 1 punt
Regel 158-159 Κεῖνος t/m ἀγάγηται
Zonder het te weten verwijst Odysseus met deze woorden naar een gebeurtenis uit het voorafgaande (niet in dit examen afgedrukt).
Beschrijf deze gebeurtenis in eigen woorden en geef aan in welk opzicht de woorden van Odysseus hiernaar verwijzen. Baseer je antwoord op de teksten die je voor dit examen hebt gelezen.
Bekijk het antwoord
- Beschrijft dat de godin Athene in een droom tot Nausicaa heeft gesproken over haar aanstaande huwelijk, of dat Nausicaa over haar aanstaande huwelijk heeft gedroomd. (1p)
Alleen een scorepunt toekennen wanneer zowel het element ‘droom’ als het element ‘huwelijk’ in het antwoord voorkomt.
Vraag 4 1 punt
Regel 164 πολὺς δέ μοι ἕσπετο λαὸς
Hoe laat de boodschap die Odysseus met deze woorden aan Nausicaa wil overbrengen zich het best omschrijven?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
Vraag 5 2 punten
Regel 165 κήδε᾽
Citeer uit het vervolg (t/m πάροιθεν regel 174) de twee niet direct opeenvolgende Griekse woorden waarmee diegenen worden aangeduid die volgens Odysseus verantwoordelijk zijn voor zijn ellende.
Bekijk het antwoord
- Citeert δαίμων (regel 172). (1p)
- Citeert θεοὶ (regel 174). (1p)
Geen scorepunt voor ‘κῦμ᾽ (regel 171)’ of voor ‘θύελλαι (regel 171)’.
Vraag 6 1 punt
Regel 168 ἄγαμαί τε τέθηπά τε δείδιά τ᾽
Citeer uit het voorafgaande (vanaf Κεῖνος regel 158) het Griekse woord dat een element van de betekenis van alle drie de werkwoorden ἄγαμαί, τέθηπά en δείδιά in zich verenigt.
Bekijk het antwoord
- Citeert σέβας (regel 161). (1p)
Geen scorepunt wanneer als antwoord ‘ἐτεθήπεα (regel 166)’ is gegeven.
Vraag 7 3 punten
Regel 149-185 Γουνοῦμαί t/m αὐτοί
Deze toespraak is in zijn geheel in vier delen in te delen. In het eerste deel (Γουνοῦμαί t/m ἱκάνει regel 149-169) probeert Odysseus Nausicaa gunstig te stemmen.
Vat elk van de daarop volgende drie delen in eigen woorden samen.
Bekijk het antwoord
- Deel 2: Odysseus beschrijft zijn eigen situatie of ellende, of probeert medelijden te wekken. (1p)
- Deel 3: Odysseus vraagt Nausicaa om hulp. (1p)
- Deel 4: Odysseus wenst Nausicaa het allerbeste toe. (1p)
Vraag 8 1 punt
Regel 187 Ξεῖν᾽, ἐπεὶ οὔτε κακῷ οὔτ᾽ ἄφρονι φωτὶ ἔοικας
De manier waarop Nausicaa Odysseus benadert in regel 187 komt overeen met de manier waarop Odysseus Nausicaa benadert in de regels 149-161 (Γουνοῦμαί t/m εἰσορόωντα).
Leg dat uit.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat beiden de ander beginnen met complimenten, of dat beiden de ander met respect toespreken, of dat beiden hun indruk van de ander uitspreken. (1p)
Vraag 9 2 punten
Aristoteles merkt over de homerische gedichten op dat Homerus in de Odyssee het karakter van de personages centraal stelt.
Noteer in het Nederlands zowel van Nausicaa als van Odysseus een kenmerkende karaktertrek zoals die in Tekst 1 voorkomt.
Bekijk het antwoord
- Noemt een kenmerkende karaktertrek van Nausicaa, bijvoorbeeld onbevreesd, hulpvaardig, zelfbewust, voorzichtig of gereserveerd. (1p)
- Noemt een kenmerkende karaktertrek van Odysseus, bijvoorbeeld charmant, slim of welbespraakt. (1p)
2018, tijdvak 1: Tekst 2
Vraag 10 1 punt
Tekst 2, regel 1: Na enig rondzwalken
Leg uit dat Tekst 1 op dit punt preciezer is. Baseer je antwoord op een gegeven uit Tekst 1, regel 166-174 (Ὣς t/m πάροιθεν).
Bekijk het antwoord
- Noemt het gegeven dat Odysseus twintig dagen op zee is geweest. (1p)
Geen scorepunt wanneer alleen als antwoord is gegeven dat Odysseus niet rondgezwalkt heeft, maar rechtstreeks door golven en wind vanaf Ogygia hierheen gevoerd is.
Vraag 11 2 punten
Tekst 2, regel 13: Bij de Phaiakes
Odysseus’ ontmoeting met de Phaeaken speelt in twee opzichten een belangrijke rol in de Odyssee van Homerus.
Leg dit uit. Baseer je antwoord op de teksten die je voor dit examen hebt gelezen. Gebruik bij voorkeur niet meer dan 40 woorden.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee van de volgende antwoorden, elk juist: Odysseus vertelt de Phaeaken over al zijn avonturen; de Phaeaken zorgen ervoor dat Odysseus Ithaca bereikt; bij de Phaeaken vindt een omslag plaats, vanaf zijn verblijf daar gaat het langzamerhand beter met Odysseus, of: als Odysseus bij de Phaeaken aankomt, is hij er het allerergst aan toe. (2p)
Vraag 12 1 punt
Tekst 2, regel 16: Dus neemt ze hem mee
Dit is niet helemaal in overeenstemming met het verhaal in de Odyssee van Homerus.
Noteer de reden die Nausicaa in de Odyssee van Homerus geeft om Odysseus niet persoonlijk naar het paleis te brengen. Baseer je antwoord op de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat Nausicaa bang is voor roddels. (1p)
2018, tijdvak 1: Tekst 3
Vraag 15 1 punt
Regel 162 χάριν
Citeer uit de regels 153-158 (Αὐτὰρ t/m ὁμοίας) het Griekse zelfstandig naamwoord dat inhoudelijk vergelijkbaar is met χάριν.
Bekijk het antwoord
- Citeert κάλλος (regel 156). (1p)
Vraag 17 1 punt
Regel 167 κῆρ ἀτέραμνον
Citeer uit de regels 166-172 (Δαιμονίη t/m ἦτορ) het Griekse woord dat inhoudelijk overeenkomt met ἀτέραμνον. Laat τετληότι (regel 168) buiten beschouwing.
Bekijk het antwoord
- Citeert σιδήρεον (regel 172). (1p)
Vraag 19 1 punt
Regel 169 οἱ
Citeer uit het voorafgaande (vanaf Δαιμονίη regel 166) het Griekse tekstelement waarnaar οἱ verwijst.
Bekijk het antwoord
- Citeert (ἄλλη γ᾽) γυνὴ (regel 168). (1p)
Wanneer ‘ὧδε’ aan het citaat is toegevoegd, geen scorepunt toekennen. Wanneer als antwoord ‘Δαιμονίη/σοί (regel 166)’ is gegeven, geen scorepunt toekennen.
Vraag 20 1 punt
Regel 173-186 Τὸν t/m χώρῃ
Verdedig de stelling dat het veelzeggend is dat in regel 173 het bijvoeglijk naamwoord περίφρων bij Penelope is gebruikt, terwijl in regel 181 bij Odysseus niet een bijvoeglijk naamwoord met een vergelijkbare betekenis is gebruikt. Ga in je antwoord in op zowel Penelope als Odysseus.
Bekijk het antwoord
- Verdedigt de stelling met een verklaring die zowel op Penelope als op Odysseus ingaat, bijvoorbeeld dat Penelope een list bedenkt en Odysseus dat niet doorheeft. (1p)
Alleen een scorepunt toekennen wanneer zowel op Odysseus als op Penelope is ingegaan. Een juist antwoord is bijvoorbeeld: Penelope bedenkt een list en Odysseus heeft dat niet door, of Penelope overtreft Odysseus hier in slimheid, omdat zij een list bedenkt en daarin slaagt.
Vraag 21 2 punten
Regel 177 Εὐρύκλεια
a. Citeer de twee Griekse werkwoordsvormen uit het vervolg (t/m regel 180 σιγαλόεντα) waaruit blijkt dat Penelope niet meer alleen tegen Eurycleia spreekt.
b. Beschrijf de gebeurtenis waarbij Eurycleia Odysseus herkend heeft na zijn terugkeer uit Troje. Baseer je antwoord op de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.
Bekijk het antwoord
- a. Citeert de twee werkwoordsvormen ἐκθεῖσαι (regel 179) en ἐμβάλετ᾽ (regel 179). (1p)
- b. Beschrijft dat Eurycleia Odysseus herkende toen zij zijn voeten of benen waste, aan het litteken dat hij in zijn jonge jaren had opgelopen bij de zwijnenjacht. (1p)
Bij a. alleen een scorepunt toekennen wanneer beide werkwoordsvormen juist zijn.
2018, tijdvak 2: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Odysseus en Eurycleia
[467] Τὴν γρηῢς χείρεσσι καταπρηνέσσι λαβοῦσα
[468] γνῶ ῥ᾽ ἐπιμασσαμένη, πόδα δὲ προέηκε φέρεσθαι·
[469] ἐν δὲ λέβητι πέσε κνήμη, κανάχησε δὲ χαλκός,
[470] ἂψ δ᾽ ἑτέρωσ᾽ ἐκλίθη· τὸ δ᾽ ἐπὶ χθονὸς ἐξέχυθ᾽ ὕδωρ.
[471] Τὴν δ᾽ ἅμα χάρμα καὶ ἄλγος ἕλε φρένα, τὼ δέ οἱ ὄσσε
[472] δακρυόφι πλῆσθεν, θαλερὴ δέ οἱ ἔσχετο φωνή.
[473] Ἁψαμένη δὲ γενείου Ὀδυσσῆα προσέειπεν·
[474] “ Ἦ μάλ᾽ Ὀδυσσεύς ἐσσι, φίλον τέκος· οὐδέ σ᾽ ἐγώ γε
[475] πρὶν ἔγνων, πρὶν πάντα ἄνακτ᾽ ἐμὸν ἀμφαφάασθαι.”
[476] Ἦ καὶ Πηνελόπειαν ἐσέδρακεν ὀφθαλμοῖσι,
[477] πεφραδέειν ἐθέλουσα φίλον πόσιν ἔνδον ἐόντα.
[478] Ἡ δ᾽ οὔτ᾽ ἀθρῆσαι δύνατ᾽ ἀντίη οὔτε νοῆσαι·
[479] τῇ γὰρ Ἀθηναίη νόον ἔτραπεν· αὐτὰρ Ὀδυσσεὺς
[480] χείρ᾽ ἐπιμασσάμενος φάρυγος λάβε δεξιτερῆφι,
[481] τῇ δ᾽ ἑτέρῃ ἕθεν ἆσσον ἐρύσσατο φώνησέν τε·
[482] “Μαῖα, τίη μ᾽ ἐθέλεις ὀλέσαι; Σὺ δέ μ᾽ ἔτρεφες αὐτὴ
[483] τῷ σῷ ἐπὶ μαζῷ· νῦν δ᾽ ἄλγεα πολλὰ μογήσας
[484] ἤλυθον εἰκοστῷ ἔτεϊ ἐς πατρίδα γαῖαν.
[485] Ἀλλ᾽ ἐπεὶ ἐφράσθης καί τοι θεὸς ἔμβαλε θυμῷ,
[486] σίγα, μή τίς τ᾽ ἄλλος ἐνὶ μεγάροισι πύθηται.
[487] Ὧδε γὰρ ἐξερέω, καὶ μὴν τετελεσμένον ἔσται·
[488] εἴ χ᾽ ὑπ᾽ ἐμοί γε θεὸς δαμάσῃ μνηστῆρας ἀγαυούς,
[489] οὐδὲ τροφοῦ οὔσης σεῦ ἀφέξομαι, ὁππότ᾽ ἂν ἄλλας
[490] δμῳὰς ἐν μεγάροισιν ἐμοῖς κτείνωμι γυναῖκας.”
[491] Τὸν δ᾽ αὖτε προσέειπε περίφρων Εὐρύκλεια·
[492] “Τέκνον ἐμόν, ποῖόν σε ἔπος φύγεν ἕρκος ὀδόντων.
[493] Οἶσθα μὲν οἷον ἐμὸν μένος ἔμπεδον οὐδ᾽ ἐπιεικτόν,
[494] ἕξω δ᾽ ὡς ὅτε τις στερεὴ λίθος ἠὲ σίδηρος.
[495] Ἄλλο δέ τοι ἐρέω, σὺ δ᾽ ἐνὶ φρεσὶ βάλλεο σῇσιν·
[496] εἴ χ᾽ ὑπό σοι γε θεὸς δαμάσῃ μνηστῆρας ἀγαυούς,
[497] δὴ τότε τοι καταλέξω ἐνὶ μεγάροισι γυναῖκας,
[498] αἵ τέ σ᾽ ἀτιμάζουσι καὶ αἳ νηλίτιδές εἰσι.”
[499] Τὴν δ᾽ ἀπαμειβόμενος προσέφη πολύμητις Ὀδυσσεύς·
[500] “Μαῖα, τίη δὲ σὺ τὰς μυθήσεαι; Οὐδέ τί σε χρή.
[501] Εὖ νυ καὶ αὐτὸς ἐγὼ φράσομαι καὶ εἴσομ᾽ ἑκάστην·
[502] ἀλλ᾽ ἔχε σιγῇ μῦθον, ἐπίτρεψον δὲ θεοῖσιν.”
[503] Ὣς ἄρ᾽ ἔφη, γρηῢς δὲ διὲκ μεγάροιο βεβήκει
[504] οἰσομένη ποδάνιπτρα· τὰ γὰρ πρότερ᾽ ἔκχυτο πάντα.
[505] Αὐτὰρ ἐπεὶ νίψεν τε καὶ ἤλειψεν λίπ᾽ ἐλαίῳ,
[506] αὖτις ἄρ᾽ ἀσσοτέρω πυρὸς ἕλκετο δίφρον Ὀδυσσεὺς
[507] θερσόμενος, οὐλὴν δὲ κατὰ ῥακέεσσι κάλυψε.
Aantekeningen
Τὴν: verwijst naar Odysseus’ litteken (regel 467)
καναχέω: rammelen (regel 469)
ἀμφαφάομαι: rondom betasten (regel 475)
ἐσδέρκομαι, aoristus ἐσέδρακον: kijken naar (regel 476)
ἡ φάρυξ, φάρυγος: keel (regel 480)
ἐπιεικτός: bedwingbaar (regel 493)
νηλῖτις, -ιδος: onschuldig (regel 498)
διέκ: door … naar buiten (regel 503)
τὸ ποδάνιπτρον: water om voeten te wassen (regel 504)
λίπα: glanzend (regel 505)
ἀσσοτέρω + genitivus: dichter bij (regel 506)
θέρομαι, futurum θέρσομαι: zich warmen (regel 507)
ἡ οὐλή: litteken
Homerus, Odyssee 19.467-507
Vraag 1 2 punten
Regel 471 Τὴν: in deze regel wordt eerst een lijdend voorwerp genoemd (Τὴν) en daarna een toespitsing van dit lijdend voorwerp (φρένα). a. Citeer uit het voorafgaande het Griekse woord waarmee naar dezelfde persoon verwezen wordt als met Τὴν (regel 471). b. Citeer uit het vervolg (t/m φωνή regel 472) het Griekse woord waarmee naar dezelfde persoon verwezen wordt als met Τὴν (regel 471).
Bekijk het antwoord
- 1a: γρηῢς (regel 467) (1p)
- 1b: οἱ (regel 471) of οἱ (regel 472) (1p)
Onderdeel a en b tellen elk 1 punt. Ook de regelnummers in het antwoord zijn in orde als het woord juist is geciteerd.
Vraag 3 1 punt
Regel 471-472 τὼ t/m φωνή: uit het vervolg blijkt dat van de in deze regels beschreven lichamelijke verschijnselen er één slechts kort duurt. Leg dat uit. Baseer je antwoord op het vervolg (t/m ἀμφαφάασθαι regel 475).
Bekijk het antwoord
- Stem stokt, maar even later is ze alweer aan het woord (of woorden van overeenkomstige strekking) (1p)
Vraag 9 2 punten
Regel 474-494 Ἦ t/m σίδηρος: in een samenvatting van de Odyssee schrijft J.T. Bergman: “De oude Euryclea, hem ten dienste staande, herkent haar geliefde Vorst en Heer aan een litteken boven de knie. Van vreugde bevangen en buiten zichzelf, wil zij het aan Penelope te kennen geven, die er toevallig geen acht op slaat. Odysseus gebiedt haar het stilzwijgen, onder heilige belofte haar te zullen sparen bij de aanstaande zuivering van zijn huis.” Beschrijf in eigen woorden twee zaken uit bovenstaand citaat die niet overeenkomen met de inhoud van de regels 474-494 (Ἦ t/m σίδηρος). Ga in je antwoord in op zowel bovenstaand citaat als op het Grieks.
Bekijk het antwoord
- Het citaat spreekt van toeval (‘die er toevallig geen acht op slaat’), terwijl in de regels 474-494 geen sprake is van toeval maar de godin Athene optreedt (1p)
- Het citaat laat Odysseus Eurycleia belonen met sparen (‘onder heilige belofte haar te zullen sparen’), terwijl in de regels 474-494 Odysseus Eurycleia dreigt te doden als zij haar mond niet houdt (1p)
Vraag 10 1 punt
Regel 495 Ἄλλο δέ τοι ἐρέω, σὺ δ᾽ ἐνὶ φρεσὶ βάλλεο σῇσιν. Noteer uit de regels 482-490 (Μαῖα t/m γυναῖκας) het nummer van de regel waarvan de inhoud eenzelfde functie heeft in de speech van Odysseus als de inhoud van regel 495 in de speech van Eurycleia.
Bekijk het antwoord
- Regel 487 (Ὧδε γὰρ ἐξερέω, καὶ μὴν τετελεσμένον ἔσται) (1p)
Vraag 11 2 punten
Regel 497-498 δὴ t/m εἰσι: deze regels kunnen worden opgevat als kritiek op eerdere woorden van Odysseus. Leg dat uit. Ga in je antwoord in op zowel de inhoud van de regels 497-498 (δὴ t/m εἰσι) als de woorden van Odysseus in de regels 485-490 (Ἀλλ᾽ t/m γυναῖκας).
Bekijk het antwoord
- Odysseus heeft (in de regels 489-490) gezegd dat hij alle dienaressen wil doden (1p)
- Eurycleia maakt hem (in de regels 497-498) duidelijk dat ze dat niet allemaal verdienen (1p)
2018, tijdvak 2: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 Odysseus en de vrijers
[1] Αὐτὰρ ὁ γυμνώθη ῥακέων πολύμητις Ὀδυσσεύς,
[2] ἆλτο δ᾽ ἐπὶ μέγαν οὐδόν, ἔχων βιὸν ἠδὲ φαρέτρην
[3] ἰῶν ἐμπλείην, ταχέας δ᾽ ἐκχεύατ᾽ ὀϊστοὺς
[4] αὐτοῦ πρόσθε ποδῶν, μετὰ δὲ μνηστῆρσιν ἔειπεν·
[5] “Οὗτος μὲν δὴ ἄεθλος ἀάατος ἐκτετέλεσται·
[6] νῦν αὖτε σκοπὸν ἄλλον, ὃν οὔ πώ τις βάλεν ἀνήρ,
[7] εἴσομαι, αἴ κε τύχωμι, πόρῃ δέ μοι εὖχος Ἀπόλλων.”
[8] Ἦ καὶ ἐπ᾽ Ἀντινόῳ ἰθύνετο πικρὸν ὀϊστόν.
[9] Ἦ τοι ὁ καλὸν ἄλεισον ἀναιρήσεσθαι ἔμελλε,
[10] χρύσεον ἄμφωτον, καὶ δὴ μετὰ χερσὶν ἐνώμα,
[11] ὄφρα πίοι οἴνοιο· φόνος δέ οἱ οὐκ ἐνὶ θυμῷ
[12] μέμβλετο· τίς κ᾽ οἴοιτο μετ᾽ ἀνδράσι δαιτυμόνεσσι
[13] μοῦνον ἐνὶ πλεόνεσσι, καὶ εἰ μάλα καρτερὸς εἴη,
[14] οἷ τεύξειν θάνατόν τε κακὸν καὶ κῆρα μέλαιναν;
[15] Τὸν δ᾽ Ὀδυσεὺς κατὰ λαιμὸν ἐπισχόμενος βάλεν ἰῷ,
[16] ἀντικρὺ δ᾽ ἁπαλοῖο δι᾽ αὐχένος ἤλυθ᾽ ἀκωκή.
[17] Ἐκλίνθη δ᾽ ἑτέρωσε, δέπας δέ οἱ ἔκπεσε χειρὸς
[18] βλημένου, αὐτίκα δ᾽ αὐλὸς ἀνὰ ῥῖνας παχὺς ἦλθεν
[19] αἵματος ἀνδρομέοιο· θοῶς δ᾽ ἀπὸ εἷο τράπεζαν
[20] ὦσε ποδὶ πλήξας, ἀπὸ δ᾽ εἴδατα χεῦεν ἔραζε·
[21] σῖτός τε κρέα τ᾽ ὀπτὰ φορύνετο. Τοὶ δ᾽ ὁμάδησαν
[22] μνηστῆρες κατὰ δώμαθ᾽, ὅπως ἴδον ἄνδρα πεσόντα,
[23] ἐκ δὲ θρόνων ἀνόρουσαν ὀρινθέντες κατὰ δῶμα,
[24] πάντοσε παπταίνοντες ἐϋδμήτους ποτὶ τοίχους·
[25] οὐδέ που ἀσπὶς ἔην οὐδ᾽ ἄλκιμον ἔγχος ἑλέσθαι.
[26] Νείκειον δ᾽ Ὀδυσῆα χολωτοῖσιν ἐπέεσσι·
[27] “Ξεῖνε, κακῶς ἀνδρῶν τοξάζεαι· οὐκέτ᾽ ἀέθλων
[28] ἄλλων ἀντιάσεις· νῦν τοι σῶς αἰπὺς ὄλεθρος.
[29] Καὶ γὰρ δὴ νῦν φῶτα κατέκτανες ὃς μέγ᾽ ἄριστος
[30] κούρων εἰν Ἰθάκῃ· τῷ σ᾽ ἐνθάδε γῦπες ἔδονται.”
[31] Ἴσκεν ἕκαστος ἀνήρ, ἐπεὶ ἦ φάσαν οὐκ ἐθέλοντα
[32] ἄνδρα κατακτεῖναι· τὸ δὲ νήπιοι οὐκ ἐνόησαν,
[33] ὡς δή σφιν καὶ πᾶσιν ὀλέθρου πείρατ᾽ ἐφῆπτο.
[34] Τοὺς δ᾽ ἄρ᾽ ὑπόδρα ἰδὼν προσέφη πολύμητις Ὀδυσσεύς·
[35] “ Ὦ κύνες, οὔ μ᾽ ἔτ᾽ ἐφάσκεθ᾽ ὑπότροπον οἴκαδ᾽ ἱκέσθαι
[36] δήμου ἄπο Τρώων, ὅτι μοι κατεκείρετε οἶκον,
[37] δμῳῇσιν δὲ γυναιξὶ παρευνάζεσθε βιαίως,
[38] αὐτοῦ τε ζώοντος ὑπεμνάασθε γυναῖκα,
[39] οὔτε θεοὺς δείσαντες, οἳ οὐρανὸν εὐρὺν ἔχουσιν,
[40] οὔτε τιν᾽ ἀνθρώπων νέμεσιν κατόπισθεν ἔσεσθαι·
[41] νῦν ὑμῖν καὶ πᾶσιν ὀλέθρου πείρατ᾽ ἐφῆπται.”
[42] Ὣς φάτο, τοὺς δ᾽ ἄρα πάντας ὑπὸ χλωρὸν δέος εἷλε·
[43] πάπτηνεν δὲ ἕκαστος ὅπῃ φύγοι αἰπὺν ὄλεθρον·
[44] Εὐρύμαχος δέ μιν οἶος ἀμειβόμενος προσέειπεν·
[45] “Εἰ μὲν δὴ Ὀδυσεὺς Ἰθακήσιος εἰλήλουθας,
[46] ταῦτα μὲν αἴσιμα εἶπας, ὅσα ῥέζεσκον Ἀχαιοί,
[47] πολλὰ μὲν ἐν μεγάροισιν ἀτάσθαλα, πολλὰ δ᾽ ἐπ᾽ ἀγροῦ.
[48] Ἀλλ᾽ ὁ μὲν ἤδη κεῖται ὃς αἴτιος ἔπλετο πάντων,
[49] Ἀντίνοος· οὗτος γὰρ ἐπίηλεν τάδε ἔργα,
[50] οὔ τι γάμου τόσσον κεχρημένος οὐδὲ χατίζων,
[51] ἀλλ᾽ ἄλλα φρονέων, τά οἱ οὐκ ἐτέλεσσε Κρονίων,
[52] ὄφρ᾽ Ἰθάκης κατὰ δῆμον ἐϋκτιμένης βασιλεύοι
[53] αὐτός, ἀτὰρ σὸν παῖδα κατακτείνειε λοχήσας.
[54] Νῦν δ᾽ ὁ μὲν ἐν μοίρῃ πέφαται, σὺ δὲ φείδεο λαῶν
[55] σῶν· ἀτὰρ ἄμμες ὄπισθεν ἀρεσσάμενοι κατὰ δῆμον,
[56] ὅσσα τοι ἐκπέποται καὶ ἐδήδοται ἐν μεγάροισι,
[57] τιμὴν ἀμφὶς ἄγοντες ἐεικοσάβοιον ἕκαστος,
[58] χαλκόν τε χρυσόν τ᾽ ἀποδώσομεν, εἰς ὅ κε σὸν κῆρ
[59] ἰανθῇ· πρὶν δ᾽ οὔ τι νεμεσσητὸν κεχολῶσθαι.”
Aantekeningen
γυμνόομαι + genitivus: zich ontdoen van (regel 1)
ἀάατος: onbedrieglijk (regel 5)
τὸ ἄλεισον: bokaal (regel 9)
ἄμφωτος: met twee oren (regel 10)
ὁ αὐλός: straal (regel 18)
ἀνδρόμεος: mensen- (regel 19)
ἔραζε: op de grond (regel 20)
φορύνω: bezoedelen (regel 21)
ὁμαδέω: door elkaar schreeuwen
χολωτός: vertoornd (regel 26)
τοξάζομαι + genitivus: met de boog schieten naar (regel 27)
γύψ, γυπός: gier (regel 30)
ὑπότροπος: terugkerend (regel 35)
κατακείρω: plunderen (regel 36)
παρευνάζομαι + dativus: bij iemand slapen (regel 37)
ὑπομνάομαι: naar iemands hand dingen (regel 38)
ἐπιάλλω: veroorzaken (regel 49)
ἐκπίνω: uitdrinken (regel 56)
ἐεικοσάβοιος: twintig koeien waard (regel 57)
νεμεσσητός: kwalijk te nemen (regel 59)
Homerus, Odyssee 22.1-59
Vraag 13 1 punt
Regel 1-4 Αὐτὰρ t/m ἔειπεν: Odysseus had na zijn terugkeer een andere identiteit aangenomen. Citeer uit de regels 1-4 (Αὐτὰρ t/m ἔειπεν) het Griekse woord dat naar die andere identiteit verwijst.
Bekijk het antwoord
- ῥακέων (regel 1) (1p)
Vraag 18 1 punt
Regel 27 Ξεῖνε: noteer het nummer van de regel uit het vervolg (t/m ἐφῆπται regel 41) waarin het voor de vrijers voor het eerst duidelijk wordt dat het Odysseus is die tegen hen spreekt.
Bekijk het antwoord
- Regel 35 (1p)
Vraag 20 2 punten
Regel 39-40 οὔτε t/m ἔσεσθαι: beschrijf in eigen woorden uit welke drie daden dit bleek. Baseer je antwoord op het voorafgaande (vanaf Τοὺς regel 34).
Bekijk het antwoord
- Noemt drie juiste daden uit de regels 34-38 (plunderen van het huis, slapen met de slavinnen, dingen naar de hand van Penelope); zie puntentabel in aiContext (2p)
Puntentabel: drie juiste daden geeft 2 punten, twee juiste daden 1 punt, één of geen juiste daad 0 punten. Goede antwoorden: het plunderen van het huis van Odysseus; het slapen met de slavinnen van Odysseus; het dingen naar de hand van Penelope (terwijl Odysseus nog leeft). Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 21 1 punt
Regel 51 ἄλλα: beschrijf in eigen woorden welke twee zaken concreet bedoeld worden met ἄλλα. Baseer je antwoord op het vervolg (t/m κεχολῶσθαι regel 59).
Bekijk het antwoord
- Koning worden van Ithaca en Telemachus doden (of woorden van overeenkomstige strekking) (1p)
Alleen een scorepunt toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn: koning worden van Ithaca en Telemachus doden.
Vraag 22 1 punt
Regel 54 πέφαται: citeer uit het voorafgaande (vanaf Εἰ regel 45) het Griekse woord dat naar dezelfde toestand verwijst als πέφαται.
Bekijk het antwoord
- κεῖται (regel 48) (1p)
Vraag 23 3 punten
Regel 45-59 Εἰ t/m κεχολῶσθαι: de speech van Eurymachus valt in drie delen uiteen. Vat elk van deze drie delen kort samen.
Bekijk het antwoord
- Eurymachus (probeert Odysseus gunstig te stemmen en) zegt dat Odysseus gelijk heeft (1p)
- Eurymachus zegt dat Antinoos de hoofdschuldige is (1p)
- Eurymachus vraagt Odysseus hem en de anderen te sparen (als zij hem ruim compenseren), of belooft Odysseus ruim te compenseren (als hij hem en de anderen spaart) (1p)
2018, tijdvak 2: Algemeen
Vraag 26 2 punten
In de Romantiek treedt in de literatuur vaak een held op die gekenmerkt wordt door de volgende punten: (a) hij is emotioneel instabiel; (b) hij is verleidelijk en seksueel aantrekkelijk; (c) hij lijdt graag; (d) hij zoekt risico’s op. Welke twee van de bovenstaande punten zijn kenmerkend voor Odysseus? Geef van elk van deze twee punten een voorbeeld. Baseer je antwoord op de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.
Bekijk het antwoord
- Kenmerk (b) of (d) juist genoemd, met een juist voorbeeld uit de teksten (zie aiContext) (1p)
- Tweede kenmerk, het andere van (b) of (d), met een juist voorbeeld uit de teksten (zie aiContext) (1p)
Voorbeelden van goede antwoorden: bij (b) dat Circe of Calypso zich zeer aangetrokken voelt tot Odysseus; bij (d) dat Odysseus de cycloop Polyphemus tergt en zijn echte naam aan hem bekendmaakt, of dat Odysseus een risico neemt door het gezang van de Sirenen te willen aanhoren. Of woorden van overeenkomstige strekking.
Hoe vaak tekstbegrip in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2024, tijdvak 1 | 1, 3-4, 7, 9-10, 12-13, 16, 19-20, 23-24 | 13 | 52% |
| 2024, tijdvak 2 | 1-3, 5-7, 14-16, 20, 22-23 | 12 | 50% |
| 2023, tijdvak 1 | 3-9, 11, 13, 16-21, 23 | 16 | 67% |
| 2023, tijdvak 2 | 3, 5-6, 8-9, 12-14, 17 | 9 | 38% |
| 2022, tijdvak 1 | 1-3, 10-12, 16, 19-20 | 9 | 36% |
| 2022, tijdvak 2 | 2-3, 5-6, 9-13, 19-23 | 14 | 56% |
| 2022, tijdvak 3 | 4, 6, 9-10, 12-13, 15-16 | 8 | 42% |
| 2021, tijdvak 1 | 1, 4-7, 10-12, 16-17, 20, 22, 24 | 13 | 52% |
| 2021, tijdvak 2 | 1-12, 14-15, 20, 23 | 16 | 64% |
| 2021, tijdvak 3 | 2-4, 6-7, 9, 14, 17, 19-20, 22-25 | 14 | 54% |
| 2019, tijdvak 1 | 1, 3-6, 8, 12-15, 21, 23, 25 | 13 | 50% |
| 2019, tijdvak 2 | 1-4, 6-7, 9-19, 21-23, 25-26 | 22 | 76% |
| 2018, tijdvak 1 | 1, 3-12, 15, 17, 19-21 | 16 | 64% |
| 2018, tijdvak 2 | 1, 3, 9-11, 13, 18, 20-23, 26 | 12 | 44% |
In 14 van de 18 ingedeelde examens Griekse taal en cultuur vwo staat een vraag over tekstbegrip, samen 187 vragen (39% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2019, tijdvak 2: 22 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 14% van de vragen over tekstbegrip, daarvoor 54%. Het onderwerp krijgt de laatste jaren minder ruimte.
Oefenen met tekstbegrip
Maak de 15 nieuwste examenvragen over tekstbegrip online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over tekstbegrip
Andere onderwerpen Griekse taal en cultuur vwo
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen Griekse taal en cultuur vwo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op Grieks oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt tekstbegrip voor in het eindexamen Griekse taal en cultuur vwo?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 187 vragen over tekstbegrip, 39% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 14 van die examens.
In welk examen Griekse taal en cultuur vwo stonden de meeste vragen over tekstbegrip?
In het examen van 2019, tijdvak 2, met 22 vragen: 1-4, 6-7, 9-19, 21-23, 25-26.
Hoe oefen ik examenvragen over tekstbegrip?
Op deze pagina staan alle vragen over tekstbegrip met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.