Examenvragen verandering maatschappijwetenschappen vwo

45 vragen over verandering uit 14 centrale examens van 2018 tot en met 2026.

Kort antwoord

Verandering komt in 14 van de 17 examens maatschappijwetenschappen vwo voor, met 45 vragen (11% van alle examenvragen). Het meest in 2022, tijdvak 2 (6 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.

Alle examenvragen over verandering

Per examen de vragen over verandering, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.

Oefen de vragen over dit onderwerp online

2026, tijdvak 1: Voedselhypes

Opgavetekst

Bij deze opgave hoort tekst 1 uit het bronnenboekje.

Deze opgave gaat over voedselhypes, zoals de crompouce. Een crompouce is een combinatie van een croissant en een tompouce. De croissant is een luchtig zoet broodje in de vorm van een halve maan. De tompouce is een gebakje met bakkersroom en roze glazuur. In 2023 werd de crompouce via sociale media in korte tijd enorm populair.

Gebruik tekst 1.

Oliebollen zijn gefrituurde bollen van deeg. Een oliepouce is een kruising van een oliebol en een tompouce.

Er zijn verschillende paradoxen van modernisering.

Vraag 2 2 punten

Beredeneer dat de paradox generalisering versus pluralisering te herkennen is in de oliepouce. Gebruik in je redenering:

  • een omschrijving van generalisering uit de paradox en informatie uit tekst 1;
  • een omschrijving van pluralisering uit de paradox en informatie uit tekst 1.
Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord:

  • De oliepouce past bij een wijdverbreide voedseltrend waarin voedsel gekruist wordt (r. 1-13), waarin generalisering te herkennen is.
  • Tegelijkertijd laat de oliepouce, net als de panpouce en frikanpouce, zien dat vermenging van lokale cultuurelementen resulteert in allerlei varianten van gekruist voedsel (r. 10-13), waarin pluralisering te herkennen is.

Opmerking: als het antwoord geen redenering bevat, kan maximaal 1 scorepunt worden toegekend.

Vraag 2 in het hele examen

Gebruik tekst 1.

In tekst 1 beschrijft foodtrendanalist Ammerlaan de ontwikkeling van voedselhypes.

Er zijn verschillende sociaalwetenschappelijke paradigma’s. Twee daarvan zijn het functionalisme-paradigma en het conflict-paradigma.

Vraag 3 2 punten

Beredeneer vanuit een ander paradigma de ontwikkeling van voedselhypes volgens Ammerlaan. Gebruik in je redenering de naam en een aanname van het gekozen paradigma en informatie uit tekst 1.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord:

De ontwikkeling van voedselhypes volgens Ammerlaan kan beredeneerd worden vanuit het sociaalconstructivisme-paradigma. Volgens foodtrendanalist Ammerlaan zijn voedselhypes een uitdrukking van de tijd waarin ze ontstaan, zoals de fusionkeuken met extreme smaken wanneer mensen het leven als veilig beschouwen en comfortfood met zoete smaken wanneer mensen het leven als onzeker beschouwen (r. 17-24). Volgens het sociaalconstructivisme-paradigma hangt betekenisgeving van eten als sociale werkelijkheid, zoals welke smaken mensen lekker vinden, af van opvattingen/waarden, zoals of mensen het leven als veilig of onzeker beschouwen / zoals veiligheid en zekerheid (en niet slechts van objectieve feiten, zoals of de smaak van eten zoet is).

of

De ontwikkeling van voedselhypes volgens foodtrendanalist Ammerlaan kan beredeneerd worden vanuit het rationele actor-paradigma. Volgens Ammerlaan was er in de veilige jaren negentig de fusionkeuken met extreme smaken en neigen mensen in onzekere tijden naar comfortfood met zoete smaken (r. 17-24). Volgens het rationele actor-paradigma wegen mensen doelgericht handelingsmogelijkheden tegen elkaar af, dus zullen restauranthouders uit winstoogmerk rekening houden met de markt waardoor zij in veilige tijden extreme smaken aanbieden en in onzekere tijden comfortfood.

Vraag 3 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Opgave 1 Stuwdammen in de Mekong

Opgavetekst

Bij deze opgave horen de teksten 1 en 2 uit het bronnenboekje.

Inleiding

De Mekong is een rivier in Zuidoost-Azië. De rivier ontspringt in China. Via Myanmar, Laos, Thailand, Cambodja en Vietnam mondt de rivier uit in de Zuid-Chinese Zee. Voor hun inkomsten uit visserij en landbouw zijn ruim veertig miljoen bewoners van het stroomgebied afhankelijk van de Mekong. Sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw bouwt China stuwdammen in de rivier. Deze stuwdammen zorgen voor kunstmatige stuwmeren, waarmee energie kan worden opgewekt uit de waterkracht van het rivierwater. De bouw van de stuwdammen heeft gevolgen voor de visserij en de landbouw langs de Mekong. In 2016 heeft China het Lancang Mekong Cooperation Forum (LMC) opgericht om samenwerking te bevorderen tussen de staten in de Mekong-regio. Deze opgave gaat over de machtsverhoudingen in de Mekong-regio.

Gebruik de inleiding van deze opgave.

Vraag 1 2 punten

Leg uit dat de bouw van de stuwdammen in de Mekong-rivier bij rationalisering past. Gebruik in je uitleg de omschrijving van het kernconcept rationalisering en informatie uit de inleiding.

Bekijk het antwoord

Een juist antwoord bevat een uitleg dat de bouw van de stuwdammen in de Mekong-rivier bij rationalisering past, met:

  • een toepassing van ‘ordenen/systematiseren’ of ‘voorspelbaar/beheersbaar maken’ uit de omschrijving van het kernconcept rationalisering en daarover informatie uit de inleiding (1)
  • een toepassing van ‘doelgericht inzetten van middelen’ of ‘om zo efficiënt/effectief mogelijke resultaten te bereiken’ uit de omschrijving van het kernconcept rationalisering en daarover informatie uit de inleiding (1)

voorbeeld van een juist antwoord:

  • In de bouw van de stuwdammen in de Mekong-rivier is een beheersing van de natuur te herkennen. In de inleiding staat namelijk dat met een kunstmatig stuwmeer de watertoevoer van de rivier voorspelbaar en beheersbaar kan worden gemaakt, (1)
  • zodat energie opgewekt kan worden uit waterkracht, wat een doelgericht gebruik van het rivierwater is. (1)

Opmerking

Als het antwoord geen uitleg bevat, kan maximaal 1 scorepunt worden toegekend.

Vraag 1 in het hele examen

Gebruik tekst 1.

De bouw van de stuwdammen in de Mekong-rivier heeft gevolgen voor de oeverbewoners die stroomafwaarts leven.

Er zijn vier sociaalwetenschappelijke paradigma’s. Twee daarvan zijn het conflict-paradigma en het rationele actor-paradigma.

Vraag 3 4 punten

Beschrijf vanuit deze twee paradigma’s dat China’s bouw van stuwdammen het leven van de oeverbewoners in Thailand heeft veranderd. Gebruik per beschrijving de naam en een aanname van het gegeven paradigma en informatie uit tekst 1.

Bekijk het antwoord

Een juist antwoord bevat:

  • een beschrijving vanuit het conflict-paradigma dat China’s bouw van stuwdammen het leven van de oeverbewoners in Thailand heeft veranderd, met een aanname van het conflict-paradigma (1)
  • informatie uit tekst 1 waaruit de gekozen aanname van het conflict-paradigma blijkt (1)
  • een beschrijving vanuit het rationele actor-paradigma dat China’s bouw van stuwdammen het leven van de oeverbewoners in Thailand heeft veranderd, met een aanname van het rationele actor-paradigma (1)
  • informatie uit tekst 1 waaruit de gekozen aanname van het rationele actor-paradigma blijkt (1)

voorbeeld van een juist antwoord:

  • Een aanname van het conflict-paradigma is dat ongelijkheden het gevolg zijn van machtsverschillen. In de bouw van stuwdammen komen machtsverschillen tussen de oeverbewoners in Thailand en de Chinese overheid tot uitdrukking. China kan met de dammen het waterpeil van de rivier aanpassen en de oeverbewoners in Thailand kunnen dat niet. Dat machtsverschil leidt tot nieuwe ongelijkheid. (1)
  • In tekst 1 staat namelijk dat China de hulpbronnen heeft om de stuwdammen aan te leggen, terwijl het lage waterpeil van de rivier door de aanleg van grote dammen de levens van miljoenen oeverbewoners ontwricht (r. 1-6). (1)
  • Een aanname van het rationele actor-paradigma is dat mensen de kosten en de baten die aan alternatieven verbonden zijn tegen elkaar afwegen. In Thailand levert vissen de vissers veel minder baten op dan voor de bouw van de stuwdammen door China, waardoor de vissers in Thailand naar andere mogelijkheden moeten zoeken om in hun bestaan te voorzien. (1)
  • In tekst 1 staat namelijk dat door de bouw van de stuwdammen de visstand daalt, waardoor vissen zo weinig oplevert dat de visser uit tekst 1 er serieus over nadenkt om iets anders te gaan doen (r. 30-39). (1)

Vraag 3 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Opgave 2 Appgroepen

Opgavetekst

Bij deze opgave horen de teksten 3 en 4 uit het bronnenboekje.

Inleiding

Afgelopen twee decennia is het gebruik van sociale media applicaties, zoals WhatsApp, Telegram of Signal, onderdeel geworden van de alledaagse communicatie in groepen, bijvoorbeeld voor de leden uit een zangkoor. Cultuurfilosoof Van den Akker heeft onderzoek gedaan naar de appgroep van een groep vriendinnen in hun late tienerjaren. Deze opgave gaat over appgroepen.

tekst 3

De wurggreep van de WhatsAppgroep

Leona (36, niet haar echte naam), is sinds een paar jaar lid van een zangkoor. Daar hoort een appgroep bij waarin te lezen valt welke liedjes ze moeten oefenen, welke bladmuziek ze moeten meenemen en hoe laat de repetities beginnen. Leona zit in de altengroep, met 24 leden.

De uitwisseling van praktische informatie raakt er geregeld ondergesneeuwd in berichtenreeksen over het feit dat ‘Marianne’ zich niet zo lekker voelt en toch niet komt (tien keer ‘Beterschap Marianne’); het nieuwe implantaat van ‘Heleen’ (vijftien keer: ‘Och, wat naar voor je’ et cetera) of de vakantiefoto’s van ‘Margreet’ (veertien keer: ‘Mooi hoor, geniet nog maar even lekker’ enzovoorts). Leona hield er het gevoel aan over dat ze voortdurend ‘een theekransje in werd gesleurd’ waar ze ‘niet op zat te wachten’. (…) Leona is inmiddels uit de appgroep van haar koor gestapt. Het resultaat is dat ze al eens een vervroegde repetitie en een aantal gezamenlijke uitjes is misgelopen. Die informatie wordt alleen in de appgroep gedeeld.

Anderen kwetsen

Het valt op bij het schrijven van dit stuk: haast iedereen heeft wel een voorbeeld van een frustrerende of ongemakkelijke situatie in een

WhatsAppgroep, maar bijna niemand wil daarover met naam en toenaam vertellen in de krant, uit angst anderen te kwetsen.

Zo ook ‘Jurre’ (28, niet zijn echte naam). Hij zit in een WhatsAppgroep met het oud-bestuur van zijn studievereniging. Een leuke groep mensen die nog geregeld afspreekt. Alleen met één studiegenootje kan niemand het goed vinden. ‘Het is pijnlijk’, zegt Jurre, ‘maar we willen gewoon zonder haar afspreken.’ Dus heeft de groep studievrienden een aparte appgroep opgericht, waarin het hele oud-bestuur zit, behalve die ene studiegenoot. (…)

Het zijn ongemakkelijke situaties als deze die duidelijk maken dat we nog zoeken naar goede omgangsvormen in de WhatsAppgroep, zegt Imar de Vries, universitair docent aan de Universiteit Utrecht. De onderzoeker omschrijft zichzelf als ‘mediaarcheoloog’; hij houdt zich bezig met de gevolgen van veranderende communicatietechnologie door de tijd heen.

Etiquette

Bij elke nieuwe communicatietechniek, van telegram tot mobiele telefoon, hoort een fase waarin gebruikers zoeken naar een nieuwe etiquette die past bij die vorm van communiceren. (…)

bron: Volkskrant, 2018

Gebruik regel 1 tot en met 30 van tekst 3.

Het eerste deel van tekst 3 beschrijft de appgroep van een zangkoor. Groepsvorming verloopt in een aantal fases.

Groepen zijn te typeren als primaire of secundaire groepen.

Gebruik tekst 3.

Er zijn drie paradoxen van modernisering. Een daarvan is de paradox verzelfstandiging versus verafhankelijking.

Vraag 10 2 punten

Beredeneer welke andere paradox van modernisering te herkennen is in appgroepen. Gebruik in je redenering de naam en een omschrijving van een paradox van modernisering en informatie uit tekst 3.

Bekijk het antwoord

Een juist antwoord bevat:

  • het noemen van rationeel versus emotioneel als paradox van modernisering (1)
  • een redenering dat in appgroepen de paradox rationeel versus emotioneel te herkennen is, met een toepassing van deze paradox van modernisering en informatie uit tekst 3 (1)

voorbeeld van een juist antwoord:

  • In appgroepen is de paradox rationeel versus emotioneel te herkennen. (1)
  • Uit tekst 3 blijkt een schijnbare tegenstelling tussen enerzijds het doelrationeel handelen, namelijk in het efficiënte gebruik van de nieuwe communicatietechniek voor bijvoorbeeld het delen van informatie in appgroepen (r. 29-30 en r. 66), en anderzijds het uitdragen van het eigen gevoelsleven in die appgroepen, zoals de persoonlijke berichten van de appgroep van het zangkoor (r. 10-21). (1)

Vraag 10 in het hele examen

2025, tijdvak 1: De meent en de oceaan

Vraag 8 2 punten

Zie tekst 2.
Beredeneer dat het sluiten van het VN-akkoord past bij de institutionalisering van het beheer van oceanen. Gebruik in je redenering de omschrijving van het kernconcept institutionalisering en informatie uit tekst 2.

Bekijk het antwoord
  • Een toepassing van ‘complex van waarden’ of ‘min of meer geformaliseerde regels’ uit de omschrijving van het kernconcept institutionalisering en informatie uit tekst 2. Bijvoorbeeld: in tekst 2 staat dat is afgesproken dat economische activiteiten in beschermde oceanen worden getoetst en gemonitord; dat zijn formeel vastgelegde regels. (1p)
  • Een redenering dat het sluiten van het VN-akkoord past bij de institutionalisering van het duurzaam beheer van oceanen, met een toepassing van ‘het reguleren van onderling gedrag’ van staten uit de omschrijving van het kernconcept institutionalisering en informatie uit tekst 2. Bijvoorbeeld: de opbrengsten worden eerlijk verdeeld, dus reguleren de regels de relaties tussen de landen die het akkoord hebben gesloten. (1p)

Vraag 8 in het hele examen

Vraag 11 3 punten

Gebruik tekst 2.
Beredeneer dat het VN-oceaanverdrag een voorbeeld van globalisering is waarover zowel hyperglobalisten als andersglobalisten positief zullen zijn. Gebruik in je redenering: de omschrijving van het kernconcept globalisering; een standpunt van hyperglobalisten en informatie uit tekst 2; een standpunt van andersglobalisten en informatie uit tekst 2.

Bekijk het antwoord
  • Een toepassing van de omschrijving van het kernconcept globalisering op het VN-oceaanverdrag. Bijvoorbeeld: doordat de VN-lidstaten zich binden aan onderlinge afspraken, nemen de afhankelijkheden in de wereld toe. (1p)
  • Een standpunt van hyperglobalisten over globalisering en informatie uit tekst 2 om dat standpunt te ondersteunen. Bijvoorbeeld: de afspraken over het duurzaam beheer van de oceanen (r. 24-35) sluiten aan bij het standpunt dat economische activiteiten mogelijk blijven door gezamenlijke ecologische problemen aan te pakken. (1p)
  • Een standpunt van andersglobalisten over globalisering en informatie uit tekst 2 om dat standpunt te ondersteunen. Bijvoorbeeld: de afspraken over beschermde mariene gebieden (r. 28-30) sluiten aan bij het standpunt dat wereldwijde verkwisting en vervuiling moet worden ingeperkt. (1p)

Als het antwoord geen redenering bevat, kunnen maximaal 2 scorepunten worden toegekend.

Vraag 11 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Mensen en dingen

Opgavetekst

tekst 3 Waarom dingen?

De Amerikaanse politicoloog Benedict Anderson is beroemd geworden door voor de natiestaat de term imagined community te gebruiken, een gemeenschap die alleen in de verbeelding bestaat, omdat de leden elkaar niet persoonlijk kennen. Maar, zegt [de Noorse archeoloog Bjørnar] Olson, de natiestaat is veel minder ‘poreus en luchtig’ dan die term impliceert. Zij is niet denkbaar zonder het ‘harde werk’ van talrijke niet-menselijke agenten: drukpersen, kranten, telefoonnetten, wegen, schepen, geologisch onderzoek, postkantoren, musea, postzegels, grenspalen, douaneposten, et cetera. En wapens, had Olson er nog aan toe kunnen voegen.

Dingen geven stabiliteit, zegt Olson. ‘Things make history slow’. We worden niet elke dag wakker in een wereld die compleet nieuw is, de dingen die ons omringen zijn er gewoon nog. De wekker, het bed, de badkamer, de keuken, de fiets, het fietspad naar kantoor, het bureau daar en de la met potloden en een nietmachine. En terwijl sociologen en antropologen erop zullen wijzen dat ze heus wel weten dat de mensen niet elke dag opnieuw hoeven te beginnen, dat ze kunnen voortborduren op taal, relaties, gewoontes, kortom op cultuur, betoogt Olson dat dat allemaal niet mogelijk zou zijn zonder huizen, straten, kabel en telefoons. (…)

bron: W. Oosterbaan, 2021

Vraag 16 2 punten

Socioloog Oosterbaan schrijft in het boek Het leven van dingen over de relatie tussen mensen en dingen. Dingen, zoals een museum, een telefoon en een tandenborstel, nemen volgens Oosterbaan een prominente plek in onze samenleving in. Zo kunnen in dingen bijvoorbeeld persoonlijke gedachten en politieke ideeën tot uitdrukking komen.

Gebruik tekst 4.
Beredeneer dat de interactie tussen Oosterbaan en zijn elektrische tandenborstel past bij een gerationaliseerde samenleving. Gebruik in je redenering de omschrijving van het kernconcept rationalisering en informatie uit tekst 4.

Bekijk het antwoord
  • Een toepassing van ‘het ordenen en systematiseren van de werkelijkheid’ of ‘het doelgericht inzetten van middelen’ uit de omschrijving van het kernconcept rationalisering en informatie uit tekst 4. Bijvoorbeeld: de elektrische tandenborstel is een middel met een bedoeling (r. 6). (1p)
  • Een redenering dat de interactie past bij een gerationaliseerde samenleving, met een toepassing van ‘de bedoeling de werkelijkheid voorspelbaar en beheersbaar te maken’ of ‘het bereiken van zo efficiënt en effectief mogelijke resultaten’ uit de omschrijving van het kernconcept rationalisering. Bijvoorbeeld: de tandenborstel helpt Oosterbaan om in zo kort mogelijke tijd overal te poetsen (r. 4-12). (1p)

Vraag 16 in het hele examen

Vraag 17 2 punten

Socioloog Oosterbaan schrijft in het boek Het leven van dingen over de relatie tussen mensen en dingen. Dingen, zoals een museum, een telefoon en een tandenborstel, nemen volgens Oosterbaan een prominente plek in onze samenleving in. Zo kunnen in dingen bijvoorbeeld persoonlijke gedachten en politieke ideeën tot uitdrukking komen.

Gebruik tekst 4.
Volgens socioloog Max Weber gaat rationalisering gepaard met een onttovering van de wereld.
Beredeneer dat de interactie tussen Oosterbaan en zijn elektrische tandenborstel niet past bij de onttovering van de wereld. Gebruik in je redenering een omschrijving van Webers onttovering van de wereld en informatie uit tekst 4.

Bekijk het antwoord
  • Informatie uit tekst 4 om onttovering van de wereld te illustreren. Bijvoorbeeld: Oosterbaan is ook vatbaar voor de magische kant van dingen, want hij praat tegen zijn tandenborstel (r. 11-12). (1p)
  • Een redenering dat de interactie niet past bij de onttovering van de wereld, met een toepassing van Webers onttovering van de wereld. Bijvoorbeeld: volgens Weber kennen mensen in moderne samenlevingen geen magie meer toe aan dingen, zoals elektrische tandenborstels. (1p)

Vraag 17 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Versierde nagels

Opgavetekst

Tekst 1 Nagels vol glitters en kleur: van een tikkeltje ordinair naar mainstream

Osinga is een zogeheten nailartist, iemand die nagels op een creatieve manier verfraait met semi-permanente lak. (…) De populariteit [5] van manicures1) verbaast Osinga niets. (…) “Lange tijd werden kunstnagels van acryl en nailart gezien als ordinair, ook door mij.” Ze lacht. (…) “Nu is nailart cool, iets [10] voor iedereen. Jong en oud komt bij me langs, van tieners tot een zestigjarige.” Ook mannen ploffen neer in Osinga’s stoel. “Zij zijn in de minderheid, maar nagellak wordt wel [15] steeds inclusiever. Kijk bijvoorbeeld naar Harry Styles2) en Tim Hofman3). Zij hebben gekleurde nagels.” (…) Ook andere beroemdheden geven nailart een zwieper. Zo plaatst [20] reality-koningin Kylie Jenner4) geregeld foto’s van haar handen op internet en zijn de ellenlange nagels van Billie Eilish5) het handelsmerk van de artiest geworden. (…) [25] “Sociale media spelen net zo goed een rol”, denkt Osinga. De hashtag #NailTok telt 4,5 miljard views op TikTok, Instagram telt 210 miljoen hits over #nails. “Er is sowieso meer [30] aandacht voor uiterlijke verzorging, net als make-up is nailart een vorm van zelfexpressie. Je nagels zijn een extra canvas6) om je creatieve kant te tonen, en het leuke is dat mensen [35] altijd reageren op kunstzinnige klauwen.” (…)

Waar komt de manicure vandaan?

De manicure is niet terug te voeren [39] tot een specifieke cultuur. (…) In het [40] zuiden van het voormalige Babylonische rijk is een manicureset van goud gevonden, opgesmukte nagels lijken daar te zijn ingezet als oorlogswapen. In China werd zo’n [45] 3000 jaar voor Christus ‘nagellak’ uitgevonden, een mix van eiwit, gelatine, bijenwas en bloemblaadjes. De elite omhulde de lange en gekleurde nagels daar met [50] rijkversierde beschermers (…): voor de werkende klasse waren lange [52] nagels onpraktisch.

noot 1 manicure = nagelverzorging
noot 2 Harry Styles = Britse popzanger en acteur
noot 3 Tim Hofman = Nederlandse presentator en journalist
noot 4 Kylie Jenner = Amerikaanse televisie- en internetpersoonlijkheid
noot 5 Billie Eilish = Amerikaanse popzanger
noot 6 canvas = schildersdoek; ondergrond die schilders gebruiken

bron: Trouw, 2023

Vraag 2 2 punten

Er zijn drie vormen van socialisatie te onderscheiden: primaire, secundaire en tertiaire socialisatie. Volgens tekst 1 draagt een van deze vormen van socialisatie bij aan de populariteit van het versieren van nagels.
Beredeneer dat in de vorm van socialisatie die aan die populariteit bijdraagt globalisering te herkennen is.
Gebruik in je redenering:

  • de naam en een omschrijving van een vorm van socialisatie en informatie uit tekst 1 waaruit de gekozen vorm blijkt;
  • de omschrijving van het kernconcept globalisering en informatie uit tekst 1 waaruit globalisering blijkt.
Bekijk het antwoord
  • Tertiaire socialisatie, daarvan een toepassing en informatie uit tekst 1 waaruit tertiaire socialisatie blijkt. (1p)
  • Een redenering dat globalisering te herkennen is in de gekozen vorm van socialisatie die bijdraagt aan de populariteit van het versieren van nagels, met een toepassing van ‘over zeer grote afstanden’/‘over landsgrenzen’ uit de omschrijving van het kernconcept globalisering en informatie uit tekst 1 waaruit globalisering blijkt. (1p)

Vraag 2 in het hele examen

Vraag 3 2 punten

Er worden drie paradoxen van modernisering onderscheiden. Twee daarvan zijn de paradox verzelfstandiging versus verafhankelijking en de paradox generalisering versus pluralisering.
Beredeneer dat de derde paradox te herkennen is in het versieren van nagels. Gebruik in je redenering deze paradox en informatie uit tekst 1 om deze paradox te illustreren.
Gebruik regel 39 tot en met 52 van tekst 1.

Bekijk het antwoord
  • Een redenering dat de paradox rationeel versus emotioneel te herkennen is in het versieren van nagels: enerzijds rationeel, met daarover informatie uit tekst 1. (1p)
  • Een redenering dat de paradox rationeel versus emotioneel te herkennen is in het versieren van nagels: anderzijds emotioneel, met daarover informatie uit tekst 1. (1p)

Vraag 3 in het hele examen

Vraag 4 2 punten

Bij sociale ongelijkheid wordt een ongelijke verdeling van verschillende soorten hulpbronnen onderscheiden. Een daarvan is een ongelijke verdeling van economische hulpbronnen.
Beredeneer dat versierde nagels in een premoderne samenleving een ander soort hulpbron zijn geweest. Gebruik in je redenering:

  • een kenmerk van de premoderne samenleving;
  • een soort hulpbron en informatie uit tekst 1 om het gekozen soort hulpbron te illustreren.
Bekijk het antwoord
  • Een kenmerk van de premoderne tijd, bijvoorbeeld: ingesleten gewoonte, traditie, ritueel, standensamenleving. (1p)
  • Een redenering dat versierde nagels in de premoderne samenleving een symbolische hulpbron of een politieke hulpbron zijn geweest, met een toepassing van de gekozen hulpbron en daarover informatie uit tekst 1. (1p)

Vraag 4 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Opkomstplicht

Vraag 17 2 punten

Er zijn verschillende veranderingsprocessen die de moderne samenleving hebben vormgegeven. Twee daarvan zijn democratisering en rationalisering.
Beredeneer bij welk ander veranderingsproces een reden van de regering om de opkomstplicht af te schaffen past. Gebruik in je redenering de omschrijving van een kernconcept bij het hoofdconcept verandering en informatie uit de inleiding van de opgave om het gekozen kernconcept te illustreren.

Bekijk het antwoord
  • Individualisering of institutionalisering, en informatie uit de inleiding van de opgave over een reden van de regering om de opkomstplicht af te schaffen, om het gekozen kernconcept bij het hoofdconcept verandering te illustreren. (1p)
  • Een redenering dat de gekozen reden van de regering past bij het gekozen veranderingsproces (individualisering of institutionalisering), met een toepassing van de omschrijving van het gekozen kernconcept bij het hoofdconcept verandering. (1p)

Vraag 17 in het hele examen

Figuur 2 Opkomst bij nationale verkiezingen in Nederland en in België, in percentages (1921-2021)

Opkomst bij nationale verkiezingen in Nederland en in België, in percentages (1921-2021)
Figuur 2 bron: Stichting Cito, 2023 (o.b.v. Kiesraad, Nederland en IBZ, België)

Spreidingsdiagram (puntenwolk). Horizontale as: jaartal, van 1910 tot 2030. Verticale as: opkomst in procenten, van 65 tot 100. Legenda: Nederland (zwarte stip), België (grijze stip).
Nederland: tot en met de jaren zestig liggen de opkomstpercentages hoog, rond 87 tot ruim 95 procent. Vanaf het begin van de jaren zeventig liggen ze duidelijk lager, ruwweg tussen 73 en 88 procent, met de laagste punten rond 1998 en 2012.
België: in de meeste verkiezingsjaren ligt de opkomst hoog, boven 85 procent, en na 1970 blijft die vrijwel steeds boven de 88 procent.

Toelichting
In de figuur staan de percentages van de opkomst van kiesgerechtigden tijdens de verkiezingen voor de Tweede Kamer in Nederland en tijdens de verkiezingen voor de Kamer van Volksvertegenwoordigers in België. In België geldt een opkomstplicht met het risico op een geldboete. In Nederland is de opkomstplicht in 1970 afgeschaft.

Vraag 18 1 punt

In figuur 2 staan de opkomstpercentages tijdens nationale verkiezingen in Nederland en in België van de afgelopen eeuw.
Leg uit dat in figuur 2 een verandering in opkomstpercentages in Nederland ten opzichte van België te herkennen is. Gebruik in je uitleg de omschrijving van het hoofdconcept verandering en gegevens uit figuur 2 waaruit verandering blijkt.

Bekijk het antwoord
  • Een uitleg dat in figuur 2 een verandering in opkomstpercentages in Nederland ten opzichte van België te herkennen is, met een toepassing van ‘richting/tempo van ontwikkelingen in de samenleving’ uit de omschrijving van het hoofdconcept verandering en gegevens uit figuur 2 waaruit verandering blijkt. (1p)

Vraag 18 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Waar blijft mijn tijd?

Opgavetekst

tekst 1 Wie efficiënter probeert te leven heeft nergens meer tijd voor

Ik word omringd door hardlopers. (...) Wanneer ik een paar minuten uit het raam staar, holt er meestal wel iemand voorbij. (...) De moderne mens sport (...) individueel. Zo zit hij niet vast aan de in steen gebeitelde tijden van de trainingen op de voetbalclub, die ook nog eens relatief lang duren. En hoeft hij niet te blijven hangen in de kantine of deel te nemen aan andere sociale verplichtingen.

Tijd is een object dat zich in stukken laat knippen en productief laat maken. Van elke activiteit of handeling kan wat worden geschraapt. Het leven als rekensom. (...)

De drang naar efficiëntie en tijdsbesparing [is] in de 21ste eeuw enorm geïntensiveerd. Veel moderne mensen (...) zien zichzelf als een bedrijf en zijn als de dood om tijd te verspillen. Met blokkenschema’s en volgepropte agenda’s proberen ze er maximaal rendement uit te halen. (...) Die manier van denken wordt aangejaagd door de digitale revolutie. Sinds de komst van de iPhone in 2007 is bijna de hele wereld met een paar kliks en swipes binnen handbereik. Silicon Valley1) bouwt met zijn platforms, apps en algoritmen verder aan een wrijvingsloze wereld waarin het voor de gebruikers bijna onmogelijk wordt om niet geobsedeerd te raken door hun eigen efficiëntie en optimalisatie.

Het leven van de moderne stedeling is op meer manieren verweven met allerlei tijdbesparende diensten. Illustratief zijn de slogans op de bussen van de Albert Heijn2) die hier door de buurt rijden: ‘Druk, druk, druk, en toch je koelkast gevuld’. (...) En wat te denken van de Swapfiets. Bij een lekke band hoef je die niet zelf te plakken. Je hoeft zelfs niet naar de fietsenmaker: je stuurt een appje en er wordt een nieuwe bij je thuisbezorgd. (...) De flitsbezorger is misschien wel het meest exemplarische voorbeeld van hoe het digitale tijdperk het leven heeft veranderd. (...)

Waar gaan al die opgespaarde minuten, uren en dagen dan aan op? Langer doorwerken, een extra cursus, nóg een marathon. (...) De komst van de wasmachine, auto en e-mail leidden niet tot extra vrije tijd, maar zorgden ervoor dat we vaker gingen wassen, langere afstanden aflegden en meer elektronische brieven verstuurden. (...) Alles wat [moderne stedelingen] ondernemen, bekijken ze door de bril van efficiëntie, en bestempelen ze direct als verloren tijd. Met die blik kijken ze zelfs naar hun vrije tijd: ook die moet worden uitgebuit en in dienst staan van hun rendement.

Noot 1: Silicon Valley = regio in de Verenigde Staten waar veel technologiebedrijven zoals Apple gevestigd zijn.

Noot 2: Met de bussen van Albert Heijn worden de vrachtwagens bedoeld waarmee deze supermarktketen boodschappen aan de deur bezorgt.

bron: Trouw, 2023

Vraag 1 2 punten

Volgens tekst 1 gaan moderne stedelingen in de 21ste eeuw anders met tijd om dan mensen uit vorige generaties.

Leg uit dat in de manier waarop moderne stedelingen met tijd omgaan rationalisering te herkennen is. Gebruik in je uitleg:

  • ‘het ordenen/systematiseren van de werkelijkheid’ uit de omschrijving van het kernconcept rationalisering en informatie uit tekst 1 waaruit dat blijkt;
  • ‘het zo efficiënt/effectief mogelijk bereiken van resultaten’ uit de omschrijving van het kernconcept rationalisering en informatie uit tekst 1 waaruit dat blijkt.
Bekijk het antwoord
  • Past ‘het ordenen/systematiseren van de werkelijkheid’ uit de omschrijving van het kernconcept rationalisering toe op de manier waarop moderne stedelingen met tijd omgaan, met informatie uit tekst 1 (bijvoorbeeld blokkenschema’s en agenda’s als middel om de tijd te ordenen en er planning in aan te brengen). (1p)
  • Legt uit dat in de manier waarop moderne stedelingen met tijd omgaan rationalisering te herkennen is, met een toepassing van ‘het zo efficiënt/effectief mogelijk bereiken van resultaten’ uit de omschrijving van het kernconcept rationalisering en daarover informatie uit tekst 1 (bijvoorbeeld dat het leven als een bedrijf wordt georganiseerd om zo weinig mogelijk tijd te verspillen). (1p)

Vraag 1 in het hele examen

Vraag 2 1 punt

Volgens tekst 1 kiezen moderne stedelingen eerder voor de sport hardlopen dan voor de sport voetballen.

Leg uit dat de sport hardlopen past bij een geïndividualiseerde samenleving. Gebruik in je uitleg de omschrijving van het kernconcept individualisering en informatie uit tekst 1 waaruit individualisering blijkt.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de sport hardlopen past bij een geïndividualiseerde samenleving, met een toepassing van de omschrijving van het kernconcept individualisering en daarover informatie uit tekst 1 (bijvoorbeeld dat hardlopen meer zelfstandigheid geeft in de tijdsindeling dan voetballen, omdat de trainingstijden van de voetbalclub vaststaan). (1p)

Vraag 2 in het hele examen

Vraag 4 1 punt

In de laatste alinea van tekst 1 wordt een kanttekening gezet bij tijdsbesparing.

Leg uit dat in die kanttekening bij tijdsbesparing postmodernistische kritiek op moderniteit te herkennen is.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de kanttekening bij tijdsbesparing past bij de postmodernistische kritiek dat technologische ontwikkeling niet gelijk hoeft te gaan met morele of sociale vooruitgang, met informatie uit tekst 1 (bijvoorbeeld dat de tijd die e-mail bespaart wordt gevuld met het sturen van nog meer e-mails). (1p)

Vraag 4 in het hele examen

Vraag 5 2 punten

In tekst 1 staat dat moderne stedelingen steeds meer gebruikmaken van tijdbesparende diensten, zoals het laten bezorgen van boodschappen. Er worden drie paradoxen van modernisering onderscheiden. Een daarvan is de schijnbare tegenstelling tussen enerzijds generalisering en anderzijds pluralisering van cultuur.

Beredeneer welke andere paradox van modernisering te herkennen is in de tijdbesparende diensten. Gebruik in je redenering een paradox van modernisering en informatie uit tekst 1.

Bekijk het antwoord
  • Redeneert dat de paradox verzelfstandiging versus verafhankelijking (rationeel versus emotioneel) te herkennen is, met als kant verzelfstandiging / rationeel, en daarover informatie uit tekst 1 (bijvoorbeeld dat je de supermarkt de boodschappen laat bezorgen in plaats van zelf boodschappen te doen). (1p)
  • Redeneert dat de paradox verzelfstandiging versus verafhankelijking (rationeel versus emotioneel) te herkennen is, met als kant verafhankelijking / emotioneel, en daarover informatie uit tekst 1 (bijvoorbeeld dat je met een app een nieuwe Swapfiets moet laten bezorgen en daarmee afhankelijk wordt van die app). (1p)

Aan alleen het noemen van de juiste paradox worden geen scorepunten toegekend. Elk onderdeel moet met een redenering en informatie uit tekst 1 worden onderbouwd.

Vraag 5 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Het verbod op de Hells Angels

Opgavetekst

tekst 2 OM: verbod op motorclub Hells Angels noodzakelijk vanwege geweldscultuur

De Hells Angels Motorcycle Club houdt een geweldscultuur in stand die steeds opnieuw leidt tot geweld. Daarom is een verbod noodzakelijk. Dat betoogde het Openbaar Ministerie (OM) woensdag 6 maart 2019 voor de rechtbank in Utrecht tijdens de toelichting op het gevraagde civiele verbod van de internationale Hells Angels Motorcycle Club en de Nederlandse afdeling daarvan.

Het OM lichtte daarbij uitgebreid toe op welke manier Hells Angels MC zijn leden aanzet tot het plegen van geweld. Zo kent de club verschillende interne onderscheidingen voor leden die geweld plegen. (...) De Dequiallo patch wordt gedragen door leden die geweld hebben gepleegd tegen de politie. De Filthy Few patch is voor leden die een moord hebben gepleegd, of tenminste zeer ernstig geweld. Daarnaast reikt de club een Deathhead Purple Heart-onderscheiding uit aan leden die ‘hun bloed hebben vergoten ter verdediging van de club’. Ook Nederlandse leden van de club zijn gezien met deze onderscheidingen. (...) De rechtbank Noord-Holland heeft in 2018 al in enkele inmiddels onherroepelijke vonnissen in een strafzaak van twee van de (...) onderscheidingen vastgesteld dat deze bedoeld zijn om geweld door Hells Angels-leden te belonen.

Ter zitting toonde het OM verder vele voorbeelden van de wijze waarop Hells Angels MC geweld verheerlijkt en propageert op clubkleding (...). Ook legden de officieren van justitie uit hoe de club aan leden een zwijgplicht oplegt en voortdurend lijsten bijhoudt van de vele gedetineerde clubleden om hen financieel en moreel te steunen in detentie. Bovendien legt Hells Angels MC met geweld en intimidatie zijn wil op aan gewone motorclubs in Nederland omdat de club meent te moeten bepalen wie in de motorwereld welke naam, kleur en symbolen mag dragen. Het gaat bij al deze handelingen in strijd met de openbare orde niet om een paar ‘rotte appels’, maar om vele leden en afdelingen die zich gedragen volgens de regels van de club.

De geweldscultuur van Hells Angels MC en soortgelijke outlaw motorcycle gangs leidt tot een eindeloze geweldspiraal. In Nederland zijn al meerdere mensen ernstig mishandeld, neergestoken of beschoten in de strijd tussen Hells Angels MC en andere motorbendes. (...) Ook gewone burgers worden met regelmaat slachtoffer van ernstig geweld door leden van Hells Angels MC (...).

bron: om.nl, 2019

Vraag 12 2 punten

Leg uit dat volgens het Openbaar Ministerie het gebruik van geweld geïnstitutionaliseerd is in de motorclub Hells Angels. Gebruik in je uitleg de omschrijving van het kernconcept institutionalisering en informatie uit tekst 2 om institutionalisering te illustreren.

Bekijk het antwoord
  • Past ‘het vastleggen van min of meer geformaliseerde regels’ uit de omschrijving van institutionalisering toe, met een voorbeeld uit tekst 2 (bijvoorbeeld dat de Filthy Few patch wordt uitgereikt aan leden die een moord of ernstig geweld hebben gepleegd, waarmee het gebruik van geweld wordt beloond). (1p)
  • Legt uit dat volgens het OM het gebruik van geweld geïnstitutionaliseerd is in de motorclub, met een toepassing van ‘standaardgedragspatronen’ / ‘de regulatie van het gedrag van de leden’ uit de omschrijving van institutionalisering en daarover informatie uit tekst 2 (bijvoorbeeld dat wordt vastgelegd onder welke omstandigheden en tegen wie geweld mag worden gebruikt). (1p)

Vraag 12 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Het activisme van K-popfans

Opgavetekst

tekst 1 De K-pop revolutie

In de afgelopen 30 jaar is Korea zijn popmuziek op grote schaal gaan exporteren. De Koreaanse media kregen aan het eind van de jaren 1980 meer autonomie, wat samen viel met de democratisering van het land. 1992 markeerde een keerpunt in de opkomst van moderne K-pop, die hedendaagse hiphop-elementen overnam. K-pop blijft herkenbaar door haar gechoreografeerde dansjes en de gelikte popproducties. (…)

Fans werden aangemoedigd om die zangers te 'promoten' die zich als 'idolen' ontpopten. Ze verenigden zich als fans van een bepaalde band of solo-idool, en voerden campagne voor hun idolen – ze verschenen bij publieke optredens in de kleuren die bij het fandom horen, klaar om hun liefde voor hun idolen te showen en de populariteit van hun idolen te vergroten. Deze publieke steunbetuigingen waren belangrijk in de Koreaanse mediawereld: idolen met goed georganiseerde fandoms kregen meer aandacht door het support. (…) De fans konden druk uitoefenen op agentschappen om het uitbrengen van nieuwe muziek van hun geliefde idolen te financieren of om ervoor te zorgen dat hun idolen wat minder uitputtende schema's zouden krijgen voor repetities en optredens. En dit zorgde uiteraard weer voor de verkoop van cassettebandjes en cd's. Succes gaf fans steeds meer macht om de carrières van idolen te beïnvloeden (…). (…)

bron: The Washington Post, 2020

Vraag 1 2 punten

K-pop is een muziekstroming waarvan de oorsprong in Zuid-Korea ligt. Fans van deze popmuziek organiseren zich in zogenaamde fandoms. Sociaalwetenschappelijke onderzoekers naar fandoms maken een onderscheid tussen klassieke fans en fandoms. Klassieke fans zijn voornamelijk passieve consumenten van een populaire cultuur. Fandoms daarentegen zijn groepen fans met een meer activistische houding. Deze opgave gaat over de fandoms van K-popbands en hun activisme.

Gebruik tekst 1.
Leg uit dat in de ontwikkeling van de muziekindustrie van K-pop globalisering te herkennen is. Gebruik in je uitleg de omschrijving van het kernconcept globalisering en twee voorbeelden uit tekst 1 om globalisering te illustreren.

Bekijk het antwoord
  • Een toepassing van een proces over zeer grote afstanden/landsgrenzen uit de omschrijving van het kernconcept globalisering. (1p)
  • Een uitleg dat in de muziekindustrie van K-pop globalisering te herkennen is, met een toepassing van uitbreiding/intensivering van contacten/afhankelijkheden uit de omschrijving van het kernconcept globalisering. (1p)

Alleen scorepunten toekennen wanneer per toepassing een voorbeeld uit tekst 1 is gebruikt of wanneer bij een van beide toepassingen twee voorbeelden uit tekst 1 zijn gebruikt.

Vraag 1 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Gelijkheidssprookje

Opgavetekst

tekst 3 Een echt gelijkheidsparadijs is Zweden nooit geweest

Zweden: het land van de vergevorderde seksegelijkheid, van gratis kinderopvang en eindeloos ouderschapsverlof, van vaders achter de kinderwagen, het land met een uitgesproken ‘feministische regering’, met gratis onderwijs en gezondheidszorg voor iedereen, een uitgebreid sociaal vangnet, nauwelijks corruptie of nepotisme, het land waar ieder dubbeltje een kwartje kan worden. (…) Waar de Fransen hun eigendunk hebben, de Spanjaarden hun warmbloedigheid, de Nederlanders hun zuinigheid en de Duitsers hun punctualiteit, zo hebben de Zweden hun stereotype van egalitarisme.

Maar de Zweden moeten op zoek naar een nieuw oorsprongsverhaal. De economisch historicus Erik Bengtsson, werkzaam aan de Lund Universiteit, schopt het beeld van een ‘egalitaire traditie’, een ‘oer-gelijkheid’, onderuit in zijn pas verschenen boek ‘Världens jämlikasteland?’ (’s Werelds meest gelijke land?). (…) Tuurlijk: Zweden is op een gegeven moment geëgaliseerd, zoveel is zeker. Maar dit is niet een eeuwenoud en eindeloos proces geweest. Volgens Bengtsson gebeurde die gelijktrekking ‘laat en snel’. “Juist omdat het systeem lange tijd zo exclusief was, kon zich van onderop een brede coalitie voor democratisering vormen.” Die coalitie van tegenstanders van het ancien régime1) groeide begin vorige eeuw uit tot een massale arbeidersbeweging die zich mobiliseerde in de Sociaal-democratische Arbeiderspartij (SAP). Toen uiteindelijk het algemeen kiesrecht was ingevoerd en bij de volgende parlementaire verkiezingen de oude garde resoluut aan de kant werd gezet, gooide de SAP het roer volledig om. In sneltreinvaart ontwikkelde het nieuwe bestuur een systeem van herverdeling; de herverdeling van kapitaal, inkomsten en politieke inspraak. De sociaaldemocraten maakten Zweden, zogezegd, het gelijkste land ter wereld. (…)

“Het is”, vertelt Bengtsson, “een romantisch idee over onze nationale oorsprong.” Het is onderdeel van het nationale zelfbeeld waarmee Zweden zich onderscheidt van de rest van Europa. Vanaf de Romantiek duikt het beeld van de simpele doch vrije Zweedse plattelandsbewoner op in literatuur, in poëzie, in de beeldende kunsten, in de folklore. “In de moderne geschiedenis is dit zelfbeeld ingezet in de politiek”, zegt Bengtsson. In de periode tussen de Eerste en Tweede Wereldoorlog wezen de sociaal-democraten op deze versie van het verleden om het volk ervan te overtuigen dat hun socialistische standpunten niet vreemd of beangstigend (lees: Duits of Russisch) waren, maar gegrond in oud-Zweedse idealen. (…)

noot 1 ancien régime = oud regime; staatsbestuur met feodale kenmerken

bron: Trouw, 2020

tekst 4 Pippi Langkous1): het autonome kind en de vorming van de Zweedse verzorgingsstaat

(…) In Zweden (…) beschouwt men zelfredzaamheid en onafhankelijkheid van de andere leden van de gemeenschap als de belangrijkste waarden in het leven. (…) Dit ideaal van autonomie (…), heeft in Zweden een grotere stempel op de praktijk gedrukt dan in andere delen van de westerse wereld.

De Zweedse preoccupatie2) met autonomie (…) is geworteld in historisch gegroeide gebruiken die in hoge mate geïnstitutionaliseerd zijn in de instituties van de Zweedse verzorgingsstaat. (…) In de loop van de twintigste eeuw ontstaat een gedeelde ambitie om de individuele burger te bevrijden van alle vormen van onderdanigheid en afhankelijkheid in de burgermaatschappij: de armen van liefdadigheid, de arbeiders van hun werkgevers, vrouwen van hun echtgenoten, kinderen van hun ouders (en andersom op het moment dat de ouders op leeftijd zijn gekomen). (…) Het ethos van het individualisme op Zweedse wijze is duidelijk terug te vinden op veel terreinen van de wetgeving, waaronder belastingbeleid, familierecht, regels voor studentenleningen, de realisatie van kinderdagverblijven, de gezinsverlofwet en, niet in de minste plaats, de rechten van kinderen. (…)

noot 1 Pippi Langkous = de naam van de hoofdpersoon van een Zweeds kinderboek waarin de hoofdpersoon symbool staat voor zelfstandigheid en vrijheid
noot 2 preoccupatie = bovenmatige belangstelling

bron: Berggren & Trägårdh, 2010

Vraag 13 2 punten

Het Scandinavische land Zweden wordt beschouwd als een van de meest sociaal gelijke landen in de wereld. Economisch historicus Bengtsson en de politiek historici Berggren en Trägårdh kijken op verschillende manieren naar de ontwikkeling van gelijkheid in Zweden. Deze opgave gaat over gelijkheid in Zweden.

Gebruik tekst 4.
In tekst 4 beschrijven Berggren en Trägårdh de institutionalisering in de Zweedse verzorgingsstaat in de twintigste eeuw.
Leg uit dat in hun beschrijving van de Zweedse verzorgingsstaat institutionalisering te herkennen is. Gebruik in je uitleg de omschrijving van het kernconcept institutionalisering en twee voorbeelden uit tekst 4 om institutionalisering te illustreren.

Bekijk het antwoord
  • Een toepassing van ‘complex van waarden’/‘geformaliseerde regels’ uit de omschrijving van het kernconcept institutionalisering. (1p)
  • Een uitleg dat in Berggren en Trägårdhs beschrijving van de Zweedse verzorgingsstaat institutionalisering te herkennen is, met een toepassing van ‘vastleggen in standaardgedragspatronen’/‘het reguleren van gedrag van mensen en hun onderlinge relaties’ uit de omschrijving van het kernconcept institutionalisering. (1p)

Alleen scorepunten toekennen wanneer per toepassing een voorbeeld uit tekst 4 is gebruikt of wanneer bij een van beide toepassingen twee voorbeelden uit tekst 4 zijn gebruikt.

Vraag 13 in het hele examen

Vraag 14 1 punt

Het Scandinavische land Zweden wordt beschouwd als een van de meest sociaal gelijke landen in de wereld. Economisch historicus Bengtsson en de politiek historici Berggren en Trägårdh kijken op verschillende manieren naar de ontwikkeling van gelijkheid in Zweden. Deze opgave gaat over gelijkheid in Zweden.

Gebruik tekst 4.
In Zweden heeft zich een proces van verzelfstandiging voltrokken. Verzelfstandiging maakt onderdeel uit van een paradox van modernisering.
Beredeneer dat deze paradox van modernisering te herkennen is in de moderne Zweedse samenleving, volgens Berggren en Trägårdh. Gebruik in je redenering deze paradox van modernisering en informatie uit tekst 4 om deze paradox te illustreren.

Bekijk het antwoord
  • Een redenering dat de paradox van verzelfstandiging versus verafhankelijking te herkennen is in de moderne Zweedse samenleving, met een toepassing van verzelfstandiging en daarover informatie uit tekst 4 en van verafhankelijking en daarover informatie uit tekst 4. (1p)

Vraag 14 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Self-tracking

Opgavetekst

tekst 1 Verlengstuk van ons lichaam

Self-tracking kan op uiteenlopende aspecten van het leven of lichaam betrekking hebben. Maar wat self-tracking-activiteiten vaak gemeen hebben, is dat iemand ze is gaan doen om inzicht te krijgen in een bepaalde verandering – bijvoorbeeld in een menstruatiecyclus – of dat iemand ze is gaan doen om iets te willen veranderen – zoals het gewicht of de sportprestaties. Een dergelijke monitoring van het leven en lichaam is natuurlijk niet nieuw. Al eeuwenlang vragen mensen zich af welk gewicht ze hebben of houden ze dagboeken bij over fysieke gesteldheid. In self-tracking draait het echter om iets (relatief) nieuws: er wordt gebruik gemaakt van digitale technologieën. De opkomst van mobiele apparaten en digitale sensors maakt het mogelijk om zeer gedetailleerd, langdurig en op grote schaal leven en lichaam te monitoren. Tegenwoordig is bijvoorbeeld elke smartphone standaard uitgerust met een stappenteller (…). (…)

Technologieën zijn normatief: zij worden dikwijls door en voor bepaalde cultureel geaccepteerde en ideale lichamen en mensen ontworpen. (…) Ook worden technologieën vaak zodanig ontworpen dat zij wenselijk gedrag en ervaringen stimuleren. Zo stuurt de stappenteller op onze smartphone push-berichten door, om ons niet alleen te verleiden om naar de app te gaan, maar ook om meer te lopen. (…) Om (…) af te vallen installeerde [respondent Debbie] een calorieteller op haar telefoon. Ze legt uit: “… Dus toen ben ik hem [de calorieteller-app] gaan gebruiken. En inderdaad, […] je hoeft maar eigenlijk te scannen wat je gegeten hebt en je weet het: […] wel of geen eten [meer op die dag]!” (…) Uit haar woorden blijkt dat er zoiets is als een ‘teveel aan calorieën’: dan stopt ze namelijk met eten. In dit geval lijkt dit ‘teveel’ afgeleid te worden uit een vergelijking met een bepaald gemiddelde: ‘teveel’ is dan dus een bovengemiddelde hoeveelheid. (…) In self-tracking is dit gemiddelde niet neutraal, maar vaak tot een ideaal verworden – het is iets waarnaar iemand streeft. Dit normatieve dictaat van het gemiddelde zit dikwijls ook ingebed in de self-tracking-technologieën zelf: bij een bovengemiddelde waarde kleuren de cijfers bijvoorbeeld rood, om de gebruiker er zo van te doordringen dat deze niet-wenselijk gedrag vertoont. (…) [Debbie zegt] dat ze, sinds ze de calorieteller gebruikt, in de loop van de dag niet meer naar haar hongergevoel luistert, maar zich laat leiden door het aantal aangegeven calorieën in de teller voor de vraag of ze wel of niet eet. Met andere woorden, als het gaat om eten, luistert ze niet meer naar haar fysieke lichaam, maar alleen nog naar haar calorieteller. (…)

bron: De Boer, Sociologie Magazine, 2021

Vraag 1 2 punten

Met gezondheidsapps op smartphones en horloges, zoals stappentellers en calorieëntellers, kunnen mensen tegenwoordig bijhouden hoeveel zij bewegen of eten. Het digitaal meten van eigen gedrag wordt self-tracking genoemd. Cultuurwetenschapper De Boer heeft onderzoek gedaan naar self-tracking, met name in relatie tot de gezondheid van vrouwen. Deze opgave gaat over self-tracking in het alledaagse leven, zoals beschreven door De Boer.

Gebruik tekst 1.

Leg uit dat in self-tracking een gerationaliseerde samenleving te herkennen is. Gebruik in je uitleg de omschrijving van het kernconcept rationalisering en twee voorbeelden uit tekst 1 om rationalisering te illustreren.

Bekijk het antwoord
  • Past een toepassing van ‘ordenen/systematiseren van de werkelijkheid’ of ‘het doelgericht inzetten van middelen’ uit de omschrijving van het kernconcept rationalisering toe, met informatie uit tekst 1 (1p)
  • Legt uit dat in self-tracking een gerationaliseerde samenleving te herkennen is, met een toepassing van ‘de bedoeling de werkelijkheid voorspelbaar/beheersbaar te maken’ of ‘efficiënt/effectief mogelijke resultaten’ uit de omschrijving van het kernconcept rationalisering (1p)

Per toepassing moet een voorbeeld uit tekst 1 worden gebruikt, of bij een van beide toepassingen twee voorbeelden uit tekst 1.

Vraag 1 in het hele examen

Vraag 4 3 punten

Gebruik tekst 1.

In het civilisatieproces spelen sociale controlemechanismen een rol.

Beredeneer dat de sociale controle in self-tracking binnen het civilisatieproces past. Gebruik in je redenering:

  • een omschrijving van het begrip sociale controle en informatie uit tekst 1 waaruit sociale controle blijkt;
  • een kenmerk van het civilisatieproces en informatie uit tekst 1 waaruit het gekozen kenmerk blijkt.
Bekijk het antwoord
  • Past een omschrijving van het begrip sociale controle toe en geeft daarover informatie uit tekst 1 (1p)
  • Geeft informatie uit tekst 1 waaruit een kenmerk van het civilisatieproces blijkt (1p)
  • Redeneert dat de sociale controle in self-tracking binnen het civilisatieproces past, met het gekozen kenmerk van het civilisatieproces (1p)

Vraag 4 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Schaduw in Los Angeles

Opgavetekst

tabel 1 Blootstelling aan stedelijke hitte voor vier buurten van Los Angeles, naar buurtkenmerken in percentages en dollars, 2019/2020

Bel AirMount WashingtonHuntington ParkSouth Los Angeles
percentage ondoordringbaar oppervlak16%23%75%79%
percentage oppervlak beschut door bomen21%17%4%3%
percentage huishoudens onder armoedegrens4%12%26%38%
mediane1) woningwaarde in dollars$2.000.001$745.092$430.532$430.382

noot 1 mediaan = middelste waarde in een reeks

Toelichting: In tabel 1 staan gegevens van vier buurten van Los Angeles. Vooral in de zomer is het percentage ondoordringbaar oppervlak in een buurt – zoals geasfalteerde parkeerhavens, betegelde schoolpleinen en zwarte daken – van grote invloed op de blootstelling aan stedelijke hitte. Dat geldt ook voor het percentage oppervlak van een buurt dat beschut wordt door bomen. Uit tabel 1 is af te lezen dat 75% van de buurt Huntington Park een ondoordringbaar oppervlak heeft en dat 4% van het oppervlak van deze buurt beschut wordt door bomen.

bron: Stichting Cito – arcgis.com – 2022

tekst 2 Wetten van Indië

(…) ‘De Wetten van Indië is een boek dat de Spanjaarden geschreven hebben om de Nieuwe Wereld te koloniseren’, zegt [stedenbouwer James] Rojas. ‘Het is relevant voor Los Angeles omdat het L.A. heeft gemaakt tot wat het nu is.’ Het boek is in 1573 uitgegeven door koning Phillip II en wordt beschouwd als het eerste stedenbouwkundige handboek dat Amerika heeft bereikt. (…) Rojas zegt dat, vergeleken met de Nederlanders en de Engelsen, de Spanjaarden een heel andere filosofie hadden over het doel en ontwerp van de kolonisatie. ‘De Nederlanders focusten meer op grondstoffen en havens en de Engelsen hadden een heel andere aanpak’, zegt hij, ‘maar de Spanjaarden probeerden de Nieuwe Wereld echt op een stedelijke manier te veroveren.’ (…) ‘De Wetten van Indië geeft zelfs het patroon van de straten aan’, zegt Rojas. Rojas noemt de situering van de eerste huizenblokken als een toonaangevend voorbeeld van hoe het Spaanse stratenplan meer in lijn met de natuur werd ontworpen. Het Spaanse stratenplan was anders dan die van andere wereldmachten en dan de door de VS ontworpen stratenplannen, die spoedig zouden volgen. ‘De Spanjaarden wilden windtunnels creëren, ze wilden meer schaduw en meer straten die geschikt waren voor voetgangers’, zegt Rojas. Dat waren niet de topprioriteiten van de recent (…) gestichte Verenigde Staten. ‘De gedachte was’, zegt Rojas, ‘we gaan deze ruimte opdelen, we gaan vastgoed verkopen en we willen haast maken. We maken ons niet druk om de wandelmogelijkheden.’ Nou, dat klinkt in ieder geval als L.A.

bron: KCET.org, 2012

Vraag 7 1 punt

Gebruik tekst 2.

Tekst 2 gaat over de historische ontwikkeling van de bouw van de straten en pleinen van de stad Los Angeles. Deze stedenbouwkundige ontwikkeling is bepalend voor het huidige stratenpatroon van Los Angeles.

Leg uit dat in de stedenbouwkundige ontwikkeling van Los Angeles globalisering te herkennen is. Gebruik in je uitleg de omschrijving van het kernconcept globalisering en informatie uit tekst 2 waaruit globalisering blijkt.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat in de stedenbouwkundige ontwikkeling van Los Angeles globalisering te herkennen is, met de omschrijving van het kernconcept globalisering en informatie uit tekst 2 waaruit globalisering blijkt (1p)

Vraag 7 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Micronatie Rozeneiland

Opgavetekst

tekst 5 De man die Rozeneiland bouwde: ‘Het scheppingsproces was zijn schreeuw om vrijheid’

Lorenzo Rosa zegt dat hij, in tegenstelling tot zijn vader Giorgio, nooit de ambitie heeft gehad om zijn eigen ministaatje te creëren. Sterker nog, hij geeft toe: ‘het was gekkenwerk ... maar die jaren waren een beetje gekke jaren’. De ingenieur uit Bologna, Giorgio Rosa, stichtte op 1 mei 1968 zijn eigen onafhankelijke staat – Rozeneiland.

Het was een platform van 400 vierkante meter, gebouwd van beton, hout en staal, op iets meer dan 11 kilometer van de kust van Rimini, midden tussen de golven van de Adriatische Zee. (…) Het verhaal, vreemder dan fictie, wordt nu opnieuw verteld door Netflix, in een twee uur durende film die de producent Matteo Rovere beschrijft als ‘85 procent waargebeurd en 15 procent verzonnen’. Hoewel alle personages zijn gebaseerd op echte mensen en alle belangrijke gebeurtenissen kloppen, zijn sommige namen veranderd om identiteiten te beschermen. (…)

In gesprek met Sky News vanuit Italië, legt Rovere uit: ‘[Giorgio Rosa] droomde ervan om de heerser te zijn van deze wereld zonder regels, met wetgeving die hij zelf kan bepalen … Het was een schreeuw om vrijheid.’ (…)

Tegen de internationale achtergrond van de oorlog in Vietnam en de Amerikaanse burgerrechtenbeweging en omdat hij de bedompte regels in de Italiaanse samenleving van de late jaren zestig beu was, zag Giorgio het als een logische stap vooruit om zijn eigen staat te creëren (…). (…) Toen er eenmaal in zoetwater was voorzien (een grondwaterput werd 280 meter onder het platform geboord), werd het eiland opengesteld voor het publiek en veranderde het in een populaire toeristische attractie met bezoekersstromen vanaf de kust van Rimini. (...)

De filmproductie baseerde zich op anekdotes van de ingenieur, krantenknipsels, foto’s en opnames uit die tijd om het weinig bekende verhaal samen te stellen. De technische details achter de bouw waren ook van groot belang om te begrijpen hoe het eiland tot stand kwam. (…) Ondanks zijn slimme bouwtechnieken en zelfvoorzienende status, was het eiland geen lang leven beschoren. (…) [Giorgio Rosa] toonde zich veerkrachtig; hij was tevreden met de ervaring omdat hij het belang van individuele vrijheid had willen aantonen.’ (…)

bron: Sky News, 2020

tekst 6 Toen Italië ten strijde trok tegen het Esperantoministaatje

(…) Rosa overlegde enige tijd met de Italiaanse autoriteiten om toestemming te krijgen voor het platform, maar dit werd hem geweigerd en hij kreeg te horen dat de plaats waar het bouwwerk was verrezen zich feitelijk in Italiaanse kustwateren bevond (het was op de grens van internationale wateren, met alleen het zuidwestelijke deel daadwerkelijk binnen Italiaans territorium) (…).

In mei 1968 nam Rosa vervolgens de opmerkelijke stap om het zee-platform tot onafhankelijke staat uit te roepen; het zou een republiek worden met eigen valuta en postzegels en als officiële taal het Esperanto1). (…) De zelfverklaarde staat werd zo officieel De Esperanto Republiek Rozeneiland, met een president (Rosa zelf), minister van Financiën (...), minister van Binnenlandse Zaken (...) en een minister van Buitenlandse Zaken (...).

De vlag van Rozeneiland

Ondanks de ernst die bleek uit het aanstellen van een president, een ministerraad en eigen postzegels, geld (…) en een vlag, was het doel van dit bonte gezelschap – naar men algemeen aannam – eenvoudiger: een bar en eetgelegenheid opzetten op hun zelfgebouwde eiland en genieten van het uitzicht op de Adriatische scheepvaartroutes, een biertje nippend terwijl de boten van Triëst in het noorden naar de Middellandse Zee voeren. (…) Het zou echter niet lang duren.

Op 25 juni 1968, 55 dagen na de onafhankelijkheidsverklaring, werd het ministaatje Rozeneiland door de Italiaanse autoriteiten in beslag genomen in wat Rosa bitter ‘de enige oorlog die Italië ooit gewonnen heeft’ noemde. Gedurende de rest van ‘68 (…) protesteerden Rosa en zijn ‘regering’ tegen de inbeslagname van het eiland. Er volgden Italiaanse parlementaire debatten waarin verschillende argumenten naar voren gebracht werden waarom het eiland geen toestemming kon krijgen om voort te bestaan.

De eerste theorie, en de meest voor de hand liggende, was dat het eiland met zijn restaurant, nachtclub en souvenirwinkel in feite Italiaans was, maar Italiaanse belastingen ontweek; dat zou een gevaarlijk precedent scheppen. De tweede theorie kwam van de extreemrechtse parlementaire groep MSI, die verklaarde dat het eiland een bedreiging vormde voor (…) de veiligheid en mogelijk een dekmantel was (…) voor nucleaire duikboten van de Sovjets. (…)

noot 1 Esperanto = een kunstmatige taal, ontworpen om mensen uit verschillende culturen op een politiek neutrale manier te laten communiceren

bron: visit-rimini.com

Vraag 19 2 punten

Gebruik tekst 6.

Staatsvorming kenmerkt zich door drie processen.

Geef aan welke twee processen van staatsvorming te herkennen zijn op micronatie Rozeneiland. Gebruik in je antwoord per proces informatie uit tekst 6.

Bekijk het antwoord
  • Noemt depersonalisering en geeft daarover informatie uit tekst 6 (1p)
  • Noemt formalisering en geeft daarover informatie uit tekst 6 (1p)

Vraag 19 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Slapen in het openbaar

Opgavetekst

tekst 1 Dutten in het openbaar

Het Japanse ‘inemuri’ is een gebruik waar veel mensen uit het Westen jaloers op zullen zijn. Het beschrijft iets wat men bijna overal elders zeer beschamend zou vinden. Als je het letterlijk vertaalt, betekent ‘inemuri’ ‘aanwezig zijn terwijl je slaapt’, en feitelijk is die vertaling wel heel passend, want ‘inemuri’ is in slaap vallen waar andere mensen bij zijn terwijl je andere dingen zou moeten doen – en dit kan dus ook zijn, sterker nog, dit is vaak, in slaap vallen in een vergaderruimte terwijl je eigenlijk had moeten luisteren. Toch wordt ‘inemuri’ niet als schandelijk ervaren, zoals het in het Westen het geval zou zijn, waar men slapen tijdens werkuren, laat staan tijdens een vergadering, ziet als blijk dat men de controle heeft verloren en dus als een teken van zwakte. In plaats daarvan beschouwt men het in zijn algemeen juist als ultiem bewijs dat de slaper zo’n grote toewijding aan het werk voor de dag legt dat hij tijdelijk uitgeput is geraakt. (…) Het is een soort zakelijke oorlogswond om mee te pronken. Maar alleen als men het op de juiste manier doet, want er zijn wel degelijk regels. “Je status is van belang”, zegt dr. Brigitte Steger, een Oostenrijkse socioloog die verbonden is aan de universiteit van Cambridge en gespecialiseerd is in de Japanse cultuur. “Als je nog maar net bij het bedrijf werkt, en nog moet aantonen dat je gaat voor het bedrijf, kun je het nog niet maken om te gaan slapen.” (…) Daarnaast kent ‘inemuri’ ook een voorschrift met betrekking tot houding – het is wel eerzaam om in slaap te vallen terwijl je ertegen vecht, maar niet als je het expres doet. “Het moet eruitzien alsof je meedoet aan de vergadering, alsof je zeer geconcentreerd bent”, zegt Steger. “Je kan niet onder de tafel gaan liggen, of zo. Je moet rechtop zitten alsof je ingespannen aan het luisteren bent, en dan je hoofd neerleggen.” Als het je lukt om een stabiele houding in te nemen, dan kan een ‘inemuri’ vijf minuten, of 30 minuten, of een uur duren… zo lang als nodig is. Als iemand tegen je begint te praten, dan moet je gewoon weer wakker worden en antwoorden. De Japanners slapen te weinig (…) dus het is logisch dat dit land zo’n drastische oplossing nodig heeft. Maar een dutje doen en de behoefte aan een dutje tussendoor, dat komt overal voor. (…)

naar: The Guardian, 2015

Vraag 3 1 punt

Gebruik tekst 1.
In het Westen dutten werknemers over het algemeen niet tijdens vergaderingen op het werk.
Verklaar met het civilisatieproces dat Westerse werknemers niet dutten tijdens vergaderingen. Gebruik in je verklaring:
− een kenmerk van het civilisatieproces;
− informatie uit tekst 1 waaruit het gekozen kenmerk blijkt.

Bekijk het antwoord
  • Een verklaring dat Westerse werknemers niet dutten tijdens vergaderingen, met dwang tot zelfdwang, uitgestelde behoeftebevrediging of schuldgevoelens als kenmerk van het civilisatieproces en daarover informatie uit tekst 1. (1p)

Voorbeeld: slapen tijdens een vergadering laat in het Westen een verlies van zelfbeheersing zien; in het civilisatieproces is onmiddellijke behoeftebevrediging (slapen als je uitgeput bent) bedwongen door zelfdwang.

Vraag 3 in het hele examen

2022, tijdvak 1: EU-campagne tegen euroscepsis

Opgavetekst

tekst 3 Wat is Euroscepticisme eigenlijk?

Meer dan een halve eeuw integratie binnen de EU heeft een diepgaande verwevenheid gecreëerd tussen het politieke, economische en sociale lot van haar lidstaten. Tegelijkertijd wordt de EU geplaagd door diepe verdeeldheid en conflicten binnen en langs haar grenzen. De politieke breuklijnen doorkruisen het continent van Noord naar Zuid over economische hervormingen en bezuinigingen, en van Oost naar West over migratie en mensenrechten. Tegelijkertijd gaat Euroscepticisme onder de bevolking een belangrijkere rol spelen in verkiezingen en ook in de partijpolitiek. (…) Opvattingen over Europa zijn een weerspiegeling van de nationale omstandigheden waarin mensen zich bevinden. (…) Euroscepticisme komt tot stand door de voordelen van het huidige lidmaatschap in de EU, de status quo, te vergelijken met de mogelijke voordelen van een alternatieve situatie. De vraag is, hoe zou het ons en ons land zijn vergaan buiten de EU? Onderzoek (…) wijst uit dat de loyaliteit ten aanzien van de EU zwak is, omdat burgers zich maar in geringe mate Europees voelen. Het gaat burgers voornamelijk om: how much have you done for me lately?1) (…) Als een land deel uitmaakt van de EU kunnen burgers gebruikmaken van bepaalde publieke goederen en diensten die nationale stelsels zelf niet zouden kunnen leveren. Maar deze voordelen kunnen ook als duurbetaald worden gezien, zoals het moeten accepteren van de gerechtelijke invloed van het Europese Hof of de economische invloed van de Europese Centrale Bank. (…) Eurosceptici geloven dat hun land ook buiten de EU kan overleven (of zelfs goed zal gedijen). (…) Het feit dat de mate van Euroscepticisme hoger is in lidstaten die het goed doen, zowel economisch als bestuurlijk, en lager is in staten die slechter presteren, heeft te maken (…) met het feit dat burgers over het algemeen hun eigen nationale regeringen verantwoordelijk houden voor de staat van de economie en het bestuur – niet de EU. Politicologische studies tonen daarbij aan dat mensen krediet en schuld toeschrijven aan de politici die ze het best kennen, dat wil zeggen die in Den Haag en dus in mindere mate die in Brussel. Dit is des te minder opmerkelijk als men bedenkt dat nationale politici zelf ook niet graag toegeven dat ze er op belangrijke beleidsterreinen niet zo toe doen. Nationale regeringen zullen graag krediet opeisen voor gunstige economische omstandigheden in een poging om kiezers te winnen. (…)

noot 1 how much have you done for me lately? = hoeveel heb jij onlangs voor mij gedaan?

bron: De Vries, VU, 2019

Vraag 7 1 punt

Gebruik tekst 3.
Europese integratie is een van de globaliseringsprocessen die de autonomie en macht van EU-lidstaten aantasten. In tekst 3 beschrijft politicoloog De Vries andere globaliseringsprocessen die samenhangen met Europese integratie.
Geef aan welk van deze andere globaliseringsprocessen te herkennen is in Europa, volgens De Vries. Gebruik in je antwoord informatie uit tekst 3 waaruit het gekozen globaliseringsproces blijkt.

Bekijk het antwoord
  • Een globaliseringsproces dat de autonomie en macht van staten aantast en dat te herkennen is in het Europa volgens De Vries, met informatie uit tekst 3 waaruit het gekozen globaliseringsproces blijkt. (1p)

Voorbeeld: problemen die in toenemende mate een grensoverschrijdend karakter krijgen, zoals migratie. Geen scorepunt toekennen aan het globaliseringsproces Europese integratie.

Vraag 7 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Aardgasvrije wijken

Opgavetekst

tekst 4 Optimaal samenspel voor een aardgasvrije wijk

In Nederland gebruiken we meer dan de helft van alle energie voor de warmtevoorziening van gebouwen. Sinds de jaren zestig [van de vorige eeuw] komt deze warmte grotendeels uit het verbranden van aardgas. Deze brandstof moeten we naar aanleiding van het Klimaatakkoord voor 2050 vervangen door alternatieven. (…)

Waarom bewoners betrekken?
De keuzes die u maakt bij de overgang naar aardgasvrije wijken komen letterlijk en figuurlijk binnen bij zeven miljoen huishoudens. De warmtetransitie betekent werkzaamheden in de wijk. Huishoudens moeten op een andere manier gaan koken en verwarmen. Hoewel het streven is dat de lagere energierekening eventuele aanloopkosten dekt, is het waarschijnlijk dat bewoners ook zelf financieel bij moeten dragen. In elk geval moeten ze hun kook- en stookgedrag gaan aanpassen. Uit actuele praktijkervaring komt naar voren dat organisatie van bewoners (zowel huurders als huiseigenaren) en samen optrekken met de (lokale) overheid zorgen voor een snellere en meer succesvolle warmtetransitie. Ook blijkt dat mensen een besluit eerder accepteren als zij de procedure om tot het besluit te komen als rechtvaardig ervaren. Als u bewoners dus op tijd meeneemt in uw technische of financiële afwegingen en als het besluit volgens democratische principes tot stand is gekomen, zorgt u er ook voor dat u draagvlak krijgt voor uw besluiten. Maar bewoners betrekken doet u niet alleen om draagvlak te organiseren. Er zijn genoeg bewoners die ook graag een bijdrage willen leveren. Mensen zijn hoger opgeleid, mondiger en beter geïnformeerd. Ze nemen minder aan van de overheid. Ze geven zelf aan meer invloed te willen op zaken die hun directe leefomgeving beïnvloeden zoals zorg, wonen en werk. En mede dankzij goede online informatie-uitwisseling zijn ze beter dan vroeger in staat om zelf oplossingen te vinden en initiatieven te ontplooien – ook op het gebied van energie. Bewoners brengen vaak specifieke expertise in, die kan helpen bij het maken van keuzes.

Andere stakeholders
Gemeenten zijn niet de enige partij die aan de slag moet met de transitie. Voor de provincie, het Rijk en woningcorporaties staat de opgave evengoed hoog op de agenda. En ook netbeheerders en energiemaatschappijen staan in de startblokken. Evenals marktpartijen (zoals aannemers, installateurs, adviseurs en architecten); zij kunnen innovatieve oplossingen aanreiken of gaan een rol spelen bij de praktische uitvoering in de wijken. (…)

bron: Platform31, 2019

Vraag 15 2 punten

Gebruik tekst 4.
Democratisering en institutionalisering zijn twee veranderingsprocessen die de moderne samenleving hebben vormgegeven.
In tekst 4 staat het advies van Platform31 aan gemeenten om bewoners te betrekken.
Beredeneer met een ander kernconcept dat in dit advies de gevolgen van een veranderingsproces te herkennen zijn. Gebruik in je redenering:
− de naam en de omschrijving van een kernconcept bij het hoofdconcept verandering;
− informatie uit tekst 4 om het gekozen kernconcept te illustreren.

Bekijk het antwoord
  • Individualisering of rationalisering en informatie uit tekst 4 om het gekozen kernconcept te illustreren. (1p)
  • Een redenering dat in het advies van Platform31 aan gemeenten om bewoners te betrekken een gevolg van het gekozen veranderingsproces individualisering of rationalisering te herkennen is, met een toepassing van het gekozen kernconcept. (1p)

Voorbeeld individualisering: bewoners nemen minder aan van de overheid en zijn beter in staat om zelf oplossingen en initiatieven te ontplooien, dus de zelfstandigheid van bewoners ten opzichte van de overheid is toegenomen. Voorbeeld rationalisering: dankzij goede online informatie-uitwisseling kunnen bewoners doelgericht informatie over energie ordenen en inzetten voor het aardgasvrij maken van wijken.

Vraag 15 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Burgerwetenschap

Opgavetekst

tekst 1 Aanloop uit de geschiedenis

Wetenschap werd in de 18de en 19de eeuw een favoriet en hoogstaand tijdverdrijf van gegoede burgerij. Iedereen die tijd en geld [5] had, kon aan wetenschap doen. (…) Amateurs met soortgelijke interesses verenigden zich vervolgens om over hun resultaten te praten, en verschillende genootschappen en [10] salons zagen in die tijd het levenslicht. Wetenschap was in die zin een hobby, zonder duidelijke grens tussen professionelen en amateurs. Het bleef echter een [15] elitaire bezigheid, geen egalitaire bezigheid. (…)

Waar het onderscheid tussen amateurwetenschappers en ‘professionele wetenschappers’ nog [20] vaag was tijdens de 18de en in het begin van de 19de eeuw, werd de kloof tussen beiden in de loop van de 19de eeuw steeds groter (…). Technisch gezien kunnen we (…) van [25] burgerwetenschap of burgerwetenschappers spreken vanaf (…) 1833 omdat ‘wetenschapper’ en ‘amateur’ toen pas twee officieel anders benoemde groepen werden. [30] (…) Er ontstond een groep van professionele wetenschappers enerzijds (…), en een veel grotere groep wetenschapsamateurs anderzijds, die als niet meer dan [35] hobbyisten werden beschouwd. (…) Het wetenschappelijk onderzoek trok zich in die tijd terug uit de huishoudelijke sfeer van hobby’s en salons en zette de stap naar [40] gespecialiseerde instituten en laboratoria, die laatste vaak met gesofisticeerde¹ en dure instrumenten die ‘gewone mensen’ niet konden betalen. De nadruk [45] kwam te liggen op experimenteel onderzoek dat uitging van een degelijke onderzoeksvraag. In deze constellatie kregen universiteiten een ander elan en schoven de salons, tot [50] dan nog altijd een groep van geïnteresseerde intellectuelen, op naar professionele verenigingen die verbonden waren met de universiteit. Toegang ertoe was alleen nog [55] mogelijk voor beroepswetenschappers, en niet langer voor de geïnteresseerde amateur (…). Communiceren over onderzoeksresultaten kreeg een [60] negatieve bijklank. Het populariseren van je kennis hield in dat je het naar een meer eenvoudige versie terugbracht die door de brede bevolking kon worden begrepen. En [65] dat betekende dan, noodgedwongen, dat je aan ‘zuiverheid’ verloor. Dat weerhield heel wat wetenschappers van wetenschapscommunicatie. Alleen als de wetenschapper dat zelf [70] nuttig vond, bijvoorbeeld om het volk te verlichten, vertelde hij iets over zijn onderzoek. Het beeld van de professor in de ivoren toren was compleet. (…)

[75] Wetenschap voor de samenleving
Het was bijna 1950 voor aan de gesloten deur tussen wetenschappers en amateurs opnieuw gemorreld werd. (…) [80] Ondanks het afgrijzen over de rol van wetenschap in de ontwikkeling van de atoombom was er ook de (positieve) verbazing: wetenschap kon blijkbaar veel meer dan de [85] meeste mensen dachten. Daarbij overheerste de bewondering en kreeg het wetenschappelijk onderzoek een aura van vooruitgang en verbetering. (…) Ja, wetenschap [90] had voor problemen gezorgd, maar wetenschap zou zelf ook wel in staat zijn de antwoorden te geven op die maatschappelijke problemen. (…) In de jaren ’70 klonk vanuit de overheid [95] bijvoorbeeld nog de boodschap dat er geen verband was tussen ziektes en giftige uitstoot. Maar dat ervoeren burgers niet zo. Mensen die nabij chemische stortplaatsen woonden, [100] gingen dan maar zelf giftige stoffen meten om zo de link te leggen met ziektes zoals leukemie. Dit was de periode van de ‘populaire epidemiologie’: het volk op zoek naar [105] oorzaken van ziektes. (…) In de jaren ’70 en ’80, met een stroomversnelling vanaf de jaren ’90, werd het milieu steeds vaker onderwerp van gesprek, en dus ook van wetenschappelijk [110] onderzoek. In deze periode werd explicieter en talrijker een beroep gedaan op burgers om deze milieukwesties in kaart te brengen, en gingen burgers ook zelf steeds [115] vaker eigen initiatieven ontwikkelen om wetenschappelijke antwoorden te vinden op de zorgen die zij hadden. (…)

bron: Gijsel e.a., 2019
noot 1 gesofisticeerd = geavanceerd, hoogstaand

Vraag 3 4 punten

Gebruik regel 1 tot en met 74 van tekst 1.
Het eerste gedeelte van tekst 1 beschrijft de ontwikkeling van de wetenschap in de negentiende eeuw. In die ontwikkeling zijn veranderingsprocessen te herkennen. Democratisering is een veranderingsproces dat de meeste moderne samenlevingen mede heeft vormgegeven.
Beredeneer met twee andere kernconcepten dat in de ontwikkeling van de wetenschap in de negentiende eeuw twee veranderingsprocessen te herkennen zijn. Gebruik in je redenering:

  • per kernconcept bij het hoofdconcept verandering de naam en de omschrijving van het gekozen kernconcept;
  • per kernconcept twee voorbeelden uit tekst 1 om het veranderingsproces te illustreren.
Bekijk het antwoord
  • Een toepassing van ‘ordenen/systematiseren van de werkelijkheid’ uit de omschrijving van het kernconcept rationalisering, met een voorbeeld uit tekst 1 (bijvoorbeeld: de nadruk op experimenteel onderzoek, waarin op een geordende en gesystematiseerde manier onderzoek wordt gedaan, r. 44-46). (1p)
  • Een redenering dat rationalisering te herkennen is in de ontwikkeling van de wetenschap in de negentiende eeuw, met een toepassing van ‘met de bedoeling de werkelijkheid voorspelbaar/beheersbaar te maken’ of ‘met de bedoeling het doelgericht inzetten van middelen om zo efficiënt/effectief mogelijke resultaten te bereiken’ uit de omschrijving van rationalisering, met een voorbeeld uit tekst 1 (bijvoorbeeld: om zo efficiënt en effectief mogelijk het doel zuivere wetenschap te bereiken, r. 66). (1p)
  • Een toepassing van ‘waarden’ of ‘geformaliseerde regels’ uit de omschrijving van het kernconcept institutionalisering, met een voorbeeld uit tekst 1 (bijvoorbeeld: de regel dat in onderzoek wordt uitgegaan van een degelijke onderzoeksvraag, r. 46-47). (1p)
  • Een redenering dat institutionalisering te herkennen is in de ontwikkeling van de wetenschap in de negentiende eeuw, met een toepassing van ‘standaardgedragspatronen’ of ‘die het gedrag van mensen reguleren’ uit de omschrijving van institutionalisering, met een voorbeeld uit tekst 1 (bijvoorbeeld: het uitvoeren van wetenschappelijk onderzoek in steeds vaker gespecialiseerde instituten en laboratoria, waarin het gedrag van onderzoekers wordt gereguleerd, r. 40-43). (1p)

Vraag 3 in het hele examen

Vraag 4 1 punt

Gebruik regel 75 tot en met 117 van tekst 1.
Het tweede gedeelte van tekst 1 beschrijft de ontwikkeling van de wetenschap in de tweede helft van de twintigste eeuw. In die ontwikkeling is een veranderingsproces te herkennen.
De kernconcepten voor het beantwoorden van vraag 3 en democratisering zijn veranderingsprocessen die de meeste moderne samenlevingen mede hebben vormgegeven.
Beredeneer met een ander kernconcept dat in de ontwikkeling van wetenschap door burgers in de tweede helft van de twintigste eeuw een veranderingsproces te herkennen is. Gebruik in je uitleg:

  • de naam en de omschrijving van een kernconcept bij het hoofdconcept verandering;
  • informatie uit tekst 1 waaruit het gekozen kernconcept blijkt.

Let op: je mag het kernconcept democratisering én de kernconcepten die je voor vraag 3 gebruikt hebt niet gebruiken.

Bekijk het antwoord
  • Een redenering dat individualisering of rationalisering te herkennen is in de ontwikkeling van wetenschap door burgers in de tweede helft van de twintigste eeuw, met een toepassing van het gekozen kernconcept en informatie uit tekst 1 waaruit het gekozen kernconcept blijkt (bijvoorbeeld individualisering: burgers doen zelf wetenschappelijk onderzoek naar het verband tussen een chemische stortplaats en leukemie en worden zo zelfstandiger ten opzichte van de overheid, r. 93-102). (1p)

Aanvulling op het correctievoorschrift (VW-1034-a-22-2-c-A) verwerkt: een redenering dat individualisering of rationalisering te herkennen is telt, met een toepassing van het gekozen kernconcept en informatie uit tekst 1 waaruit dat kernconcept blijkt. In het tweede deel van tekst 1 is het kernconcept rationalisering herkenbaar.

Vraag 4 in het hele examen

Vraag 5 1 punt

Gebruik regel 75 tot en met 117 van tekst 1.
Het tweede gedeelte van tekst 1 gaat over de tweede helft van de twintigste eeuw.
Beredeneer dat een ideologie van de modernisering in die periode heeft bijgedragen aan de ontwikkeling van wetenschap door burgers. Gebruik in je redenering:

  • een omschrijving van het begrip ideologie van de modernisering;
  • informatie uit tekst 1 waaruit deze ideologie blijkt.
Bekijk het antwoord
  • Een redenering dat een ideologie van de modernisering heeft bijgedragen aan de ontwikkeling van wetenschap door burgers, met een toepassing van vooruitgangsgeloof uit het begrip ideologie van de modernisering en daarover informatie uit tekst 1 (bijvoorbeeld: wetenschap kreeg een aura van vooruitgang en verbetering, r. 87-89, waardoor burgers wetenschappelijke antwoorden gingen zoeken op hun zorgen, r. 114-117). (1p)

Vraag 5 in het hele examen

2022, tijdvak 2: De bestrijding van ebola in Congo

Opgavetekst

tekst 3 Ebola in Congo: waarom is het wantrouwen zo groot?

Ze willen onze bevolking uitdunnen. Ze willen ons buitensluiten van de verkiezingen. (…) Dit zijn enkele ideeën die leven onder de bevolking in het oosten van Congo waar het ebola-virus zich in snel tempo verspreid. Burgers hebben weinig vertrouwen in de hulpverleners die de ziekte proberen te stoppen. (…)

Waar komt dat wantrouwen vandaan?
Volgens Afrika-correspondent Koert Lindijer is het een ‘cocktail van factoren’ die voor het wantrouwen onder de bevolking zorgt: “De regio waar ebola heerst, is een gebied waar onbekende rebellengroepen voortdurend dorpen aanvallen (…). Met een overheid die totaal afwezig is. Je hebt dus te maken met een getraumatiseerde bevolking en autoriteiten die ontzettend ver van mensen af staan. (…)”. Die “gigantische disconnectie tussen autoriteiten en burgers” maakt dat mensen volgens Lindijer vatbaar zijn voor complottheorieën¹. Zo besloot de Congolese regering vorig jaar om de verkiezingen uit te stellen in gebieden die kampten met een ebola-uitbraak. Het ging om twee kiesdistricten met in totaal 1 miljoen kiezers waarbij de oppositie veel aanhang heeft. Lindijer: “Mensen gaan denken: misschien is ebola wel verspreid om ons uit te sluiten van de verkiezingen.” (…)

Het virus is nu ook de grens overgestoken, naar buurland Uganda. Volgens de Wereldgezondheidsorganistatie (WHO) zijn er tot nu toe 2084 slachtoffers, meer dan de helft daarvan is overleden. (…) In 2014 was er ook een ebola-epidemie in West-Afrika, daarbij vielen duizenden doden.

Annemarie Loof, operationeel manager bij Artsen zonder Grenzen, wijst erop dat een ebola-uitbraak bij de bevolking (…) niet meteen grote indruk maakt, omdat er sowieso al een groot gebrek aan goede gezondheidszorg is in het gebied. Heel veel kinderen gaan dood aan diarree, malaria of mazelen. Ook op dit moment heerst er weer een grote mazelen-epidemie. Loof: “Aan het begin van een ebola-uitbraak, gaat het maar om een relatief klein aantal mensen dat overlijdt aan ebola. Maar opeens komt de Wereldbank wel met 80 miljoen dollar over de brug voor de bestrijding ervan. [Er] worden (…) internationale hulpverleners binnen gehaald, landcruisers² rijden door de straten. Het leidt tot een soort boosheid en argwaan onder de bevolking. Mensen denken: wij gaan al jaren dood, waarom komen ze nu wel? Als ebola straks weer onder controle is, vertrekt dit hele internationale circus weer. Terwijl wij nog steeds doodgaan”. (…)

bron: nos.nl, 2019
noot 1 complottheorie = een (waan)idee dat achter iets een samenzwering schuilt
noot 2 landcruiser = een type auto, veel gebruikt door hulpdiensten en ontwikkelingsorganisaties

Vraag 10 2 punten

Gebruik tekst 3.
Er zijn verschillende voorbeelden van globaliseringsprocessen die de autonomie en de macht van staten aantasten. Voorbeelden zijn het grensoverschrijdende karakter van problemen en het ontstaan van conflicten over staatsgrenzen heen.
Geef aan welke twee andere voorbeelden van deze globaliseringsprocessen te herkennen zijn in het oosten van Congo waar het ebolavirus uitgebroken is. Gebruik in je antwoord per gekozen voorbeeld informatie uit tekst 3.

Bekijk het antwoord
  • Een groeiende invloed van internationale niet-gouvernementele organisaties of van intergouvernementele organisaties als globaliseringsproces dat de autonomie en macht van staten aantast, met daarover informatie uit tekst 3 (bijvoorbeeld: Artsen zonder Grenzen houdt zich bezig met de uitbraak van het ebolavirus, r. 48-52; de Wereldbank is een intergouvernementele organisatie). (1p)
  • Internationalisering van economische macht als globaliseringsproces dat de autonomie en macht van staten aantast, met daarover informatie uit tekst 3 (bijvoorbeeld: de Wereldbank komt met 80 miljoen dollar over de brug ter bestrijding van het ebolavirus, r. 61-64). (1p)

Aanvulling op het correctievoorschrift (VW-1034-a-22-2-c-A) verwerkt: 'groeiende invloed van intergouvernementele organisaties' telt naast 'groeiende invloed van internationale niet-gouvernementele organisaties'. De Wereldbank in tekst 3 is een intergouvernementele organisatie.

Vraag 10 in het hele examen

Vraag 12 2 punten

Gebruik tekst 3.
Vanuit de sociaalwetenschappelijke paradigma's wordt globalisering op verschillende manieren benaderd.
Leg vanuit het conflictparadigma uit dat de bestrijding van het ebolavirus geglobaliseerd is. Gebruik in je uitleg:

  • een omschrijving van het kernconcept globalisering;
  • informatie uit tekst 3 om globalisering te illustreren;
  • een kenmerk van het conflictparadigma;
  • informatie uit tekst 3 om het gekozen kenmerk te illustreren.
Bekijk het antwoord
  • Een toepassing van het kernconcept globalisering op de bestrijding van het ebolavirus, met informatie uit tekst 3 (bijvoorbeeld: internationale hulpverleners komen naar het oosten van Congo om het ebolavirus te bestrijden, r. 64-67, wat intensieve contacten en afhankelijkheden over landgrenzen heen laat zien). (1p)
  • Een uitleg vanuit het conflictparadigma dat de bestrijding van het ebolavirus geglobaliseerd is, met een toepassing van een kenmerk van het conflictparadigma (de nadruk op machtsverschillen) en daarover informatie uit tekst 3 (bijvoorbeeld: de Wereldbank investeert 80 miljoen dollar in een uitbraak waaraan relatief weinig mensen overlijden, terwijl in Congo veel kinderen overlijden aan mazelen, r. 55-64). (1p)

Vraag 12 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Minister Blok bezoekt Zuid-Afrika

Opgavetekst

tekst 6 De hernieuwde Europese interesse in Afrika

Ten tijde van de Commissie Juncker werd de focus op Afrika vooral bepaald door de migratiecrisis, waarmee de Europese Unie worstelde, en de hoop de toename van Afrikaanse migratie naar Europa te beteugelen met geld, het creëren van banen en het versnellen van economische groei. Onder auspiciën van de huidige Commissie wordt Afrika nu eerst en vooral als de hoeksteen van Europese geopolitieke ambities gezien. Tijdens haar eerste buitenlandse reis in december 2019 bezocht Von der Leyen het hoofdkwartier van de Afrikaanse Unie (AU) in Addis Ababa en daar sprak ze opnieuw uit dat de EU zich erop wil toeleggen om een ‘gelijkwaardig partnerschap’ tot stand te brengen. Het feit dat haar bezoek plaatsvond minder dan een week nadat ze was aangesteld benadrukt het groeiende strategische belang van Afrika voor het buitenlandbeleid van de EU. Deze strategische buiging richting Afrika wordt nog eens verder onderbouwd door een groot aantal recente diplomatieke initiatieven van EU-lidstaten (…).

De hernieuwde Europese interesse in Afrika komt op een cruciaal tijdstip voor globale geopolitieke competitie, voor de verhoudingen tussen de EU en Afrika, en voor het Afrikaanse continent zelf. Ondanks de enorme uitdagingen wordt Afrika steeds meer gezien als een continent van mogelijkheden. Deze nieuwe kijk op Afrika is onder andere tot stand gekomen omdat het continent beschikt over een overvloed aan natuurlijke bronstoffen en daarbovenop hoge demografische en economische groei in de laatste twee decennia. Een andere factor die dit nog eens versterkt, is de hervorming van de AU, en dan met name vanwege de totstandkoming van de Afrikaanse Continentale vrijhandelszone (AfCFTA) dat vanaf januari 2021 zal starten. Het AfCFTA-verdrag verenigt 54 landen en 1,2 miljard mensen, en vormt daarmee de grootste vrijhandelszone ter wereld sinds de oprichting van de Wereldhandelsorganisatie.

Maar dat is nog niet alles. Het groeiende geostrategische belang van Afrika heeft er ook voor gezorgd dat er een nieuwe wedloop is ontstaan om de opkomende markt van het continent, de natuurlijke bronstoffen die het rijk is en de stemrechten die het heeft in internationale organen, en dan met name de Verengde Naties. Zowel traditionele als nieuwe mogendheden, zoals China, de VS, India, Rusland, Turkije en de Golfstaten, zijn in een race verwikkeld om hun politieke, economische en militaire positie op het continent te verbeteren. (…) Met andere woorden, Europa is niet de enige speler in het veld. (…)

naar: EPC, 2020

Vraag 23 2 punten

Gebruik tekst 6.
Er zijn twee groepen theorieën die de (onder)ontwikkeling van staten verklaren.
In het hedendaagse moderne Afrika, volgens tekst 6, zijn kenmerken van de moderne samenleving te herkennen. Een daarvan is de toename van welvaart.
Geef aan welk ander economisch kenmerk te herkennen is in Afrika, volgens tekst 6. Gebruik in je antwoord informatie uit tekst 6 waaruit het gekozen kenmerk van de moderne samenleving blijkt.
Geef voor dit economische kenmerk een verklaring vanuit een groep theorieën die de (onder)ontwikkeling van staten verklaart. Gebruik in je verklaring de naam en een kenmerk van de gekozen groep theorieën.

Bekijk het antwoord
  • Een ander economisch kenmerk van de moderne samenleving, zoals een geglobaliseerde wereldmarkt of een toename van vrije markt/handel, met daarover informatie uit tekst 6 (bijvoorbeeld: de vrijhandelszone AfCFTA tussen 54 Afrikaanse landen, r. 50-54). (1p)
  • Een verklaring voor dat economische kenmerk vanuit de evolutionistische theorieën, met de naam en een kenmerk van die theorieën (staten ontwikkelen zich volgens een patroon van geleidelijkheid, waarbij arme staten achterlopen op rijke staten). (1p)

Vraag 23 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Het Internationaal Strafhof

Opgavetekst

Inleiding Opgave 2 Het Internationaal Strafhof

Ruim vijftig jaar lang gingen er in de Verenigde Naties (VN) stemmen op om een internationaal strafhof op te richten voor een mondiale strijd tegen straffeloosheid, voor internationale mensenrechten, voor veiligheid en voor stabiliteit. In 1998 werd het Statuut van Rome opgesteld voor de oprichting van het Internationaal Strafhof. In dit statuut staat welke gedragingen door het Internationaal Strafhof strafbaar worden gesteld en dat het Internationaal Strafhof verregaande bevoegdheden heeft het internationaal strafrecht uit te oefenen. Nadat zestig staten het statuut ondertekenden, vestigde het Internationaal Strafhof zich in 2002 in Den Haag.

Het Internationaal Strafhof onderzoekt, en berecht wanneer nodig, individuen die aangeklaagd zijn voor misdaden in de internationale gemeenschap en die tot dan toe hun berechting konden ontlopen. Het Internationaal Strafhof treedt pas op als de staat waar de misdaden plaatsvonden niet kan vervolgen of niet wil vervolgen.

Inmiddels hebben ruim 120 staten het statuut ondertekend, maar grootmachten, zoals China, Rusland, India en de Verenigde Staten, zitten daar niet bij. In 2018 dreigden de Verenigde Staten zelfs het Internationaal Strafhof actief tegen te werken. Het Internationaal Strafhof komt meer en meer onder druk te staan.

Vraag 7 3 punten

Gebruik de inleiding.
Leg uit dat het Internationaal Strafhof bijdraagt aan de institutionalisering van het internationaal strafrecht. Gebruik in je uitleg:

  • de omschrijving van het kernconcept institutionalisering;
  • drie voorbeelden uit de inleiding om institutionalisering te illustreren.
Bekijk het antwoord
  • Noemt een complex van waarden uit de omschrijving van het kernconcept institutionalisering, met een voorbeeld uit de inleiding (internationale mensenrechten, veiligheid en stabiliteit) (1p)
  • Noemt geformaliseerde regels uit de omschrijving van het kernconcept institutionalisering, met een voorbeeld uit de inleiding (een statuut voor het vervolgen van verdachten van misdaden in de internationale gemeenschap) (1p)
  • Legt uit hoe het Internationaal Strafhof bijdraagt aan de institutionalisering van het internationaal strafrecht, met een toepassing van standaardgedragspatronen uit de omschrijving en een voorbeeld uit de inleiding (in het internationaal strafrecht kunnen verdachten van misdaden onder bepaalde omstandigheden door het Strafhof worden vervolgd) (1p)

Vraag 7 in het hele examen

Vraag 9 3 punten

Er zijn verschillende voorbeelden van globaliseringsprocessen die de autonomie en macht van staten aantasten, zoals Europese integratie.
Leg uit welk van deze voorbeelden van globaliseringsprocessen te herkennen is in de bevoegdheden van het Internationaal Strafhof. Gebruik in je uitleg informatie uit de inleiding over het gekozen voorbeeld.
Leg uit dat in de bevoegdheden van het Internationaal Strafhof een geglobaliseerde wereldorde te herkennen is. Gebruik in je uitleg de omschrijving van het kernconcept globalisering.

Bekijk het antwoord
  • Noemt internationalisering van politieke macht, oftewel de groeiende invloed van intergouvernementele en supranationale organisaties, als het gekozen voorbeeld van globalisering (1p)
  • Legt uit dat het gekozen voorbeeld te herkennen is in de bevoegdheden van het Internationaal Strafhof, met informatie uit de inleiding waaruit het voorbeeld blijkt (het Strafhof heeft de rechtsmacht om het internationaal strafrecht uit te oefenen) (1p)
  • Legt uit dat in de bevoegdheden van het Internationaal Strafhof een geglobaliseerde wereldorde te herkennen is, met toepassing van het kernconcept globalisering (politieke afhankelijkheden breiden zich uit over landsgrenzen heen) (1p)

Vraag 9 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Deeleconomie

Opgavetekst

Inleiding Opgave 3 Deeleconomie

Meer dan een decennium geleden deelden mensen hun eigendommen, zoals auto, huis of gereedschap, nog voornamelijk in vertrouwde kring, zoals met familie of vrienden. Via deelplatformen op internet worden tegenwoordig steeds vaker eigendommen gedeeld met vreemden, zoals met onbekende buurtgenoten of toeristen. Daar kan een vergoeding tegenover staan. Maakte in 2013 nog 6 procent van de Nederlanders gebruik van deze online deelplatformen, in 2016 was dit al bijna een kwart van de Nederlanders. Deze moderne vorm van delen wordt de deeleconomie genoemd. Socioloog Corten en econoom Botsman hebben onderzoek gedaan naar de deeleconomie.

Vraag 13 3 punten

Gebruik de inleiding.
Meer dan vroeger wordt tegenwoordig in de deeleconomie gedeeld met mensen buiten primaire groepen.
a. Leg uit dat informatisering heeft bijgedragen aan het delen van eigendommen met mensen buiten primaire groepen. Gebruik in je uitleg:

  • een omschrijving van het begrip primaire groepen;
  • een voorbeeld uit de inleiding van een primaire groep;
  • een omschrijving van het begrip informatisering.

b. Leg uit dat in de deeleconomie een kenmerk van sociale netwerken in de moderne samenleving te herkennen is.

Bekijk het antwoord
  • a: Past het begrip primaire groepen toe, met als voorbeeld familie of vrienden (1p)
  • a: Legt uit dat informatisering heeft bijgedragen aan het delen van eigendommen met mensen buiten primaire groepen, met een toepassing van het begrip informatisering (via internet kunnen eigendommen gemakkelijker met mensen buiten vertrouwde kringen worden gedeeld) (1p)
  • b: Legt uit dat in de deeleconomie het kenmerk te herkennen is dat netwerken grootschaliger, uitgestrekter of veranderlijk zijn, of uit lossere contacten bestaan, of meer anoniem zijn, met een toepassing van het gekozen kenmerk (bezittingen worden vaker met vreemden gedeeld, zoals met toeristen) (1p)

Vraag 13 in het hele examen

Vraag 15 2 punten

Gebruik tekst 3.
In de deeleconomie wordt gebruikgemaakt van een reputatiesysteem.
Leg uit dat in het gebruik van een reputatiesysteem een gerationaliseerde samenleving te herkennen is. Gebruik in je uitleg:

  • de omschrijving van het kernconcept rationalisering;
  • informatie uit tekst 3 waaruit rationalisering blijkt.
Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat in het gebruik van een reputatiesysteem een gerationaliseerde samenleving te herkennen is, met een toepassing van het kernconcept rationalisering (1p)
  • Noemt informatie uit tekst 3 waaruit een gerationaliseerde samenleving blijkt (gebruikers beoordelen elkaar systematisch met sterren, om het gedrag van gebruikers voorspelbaar te maken) (1p)

Vraag 15 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Kringlooplandbouw

Opgavetekst

Inleiding Kringlooplandbouw

Op wereldschaal is Nederland een belangrijke exporteur van landbouwproducten, zoals bloemen en zuivel. Nederland importeert ook veel. De landbouwgrond van het Nederlandse voedsel ligt voor ongeveer driekwart in het buitenland.

Na de Tweede Wereldoorlog heeft de Nederlandse overheid de modernisering van de landbouw gestimuleerd voor voedselzekerheid en economische groei. De ontwikkeling van onder meer kunstmest en gespecialiseerde landbouwmachines heeft geleid tot schaalvergroting, intensivering, kostprijsverlaging en groei van internationale handel. De enorme toename van de productiviteit van de Nederlandse landbouw heeft gezorgd voor economische successen, maar ook voor ecologisch zeer belastende landbouw.

In 2018 dringt het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL), een adviesorgaan voor de overheid, aan op een overgang naar een toekomstbestendig landbouwsysteem. Het kabinet komt in 2018 met een nieuwe landbouwvisie. Minister Schouten van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit geeft in deze visie aan dat Nederland zal moeten overstappen naar kringlooplandbouw.

Vraag 1 1 punt

Leg uit dat in het gebruik van gespecialiseerde landbouwmachines een gerationaliseerde landbouw te herkennen is. Gebruik in je uitleg: de omschrijving van het kernconcept rationalisering; informatie uit de inleiding waaruit rationalisering blijkt.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat in het gebruik van gespecialiseerde landbouwmachines een gerationaliseerde landbouw te herkennen is, met een toepassing van het kernconcept rationalisering (middelen worden doelgericht ingezet om zo efficiënt/effectief mogelijke resultaten te bereiken) en informatie uit de inleiding (de ontwikkeling van gespecialiseerde landbouwmachines heeft geleid tot kostprijsverlaging en economisch succes). (1p)

Vraag 1 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Coffin homes

Opgavetekst

Inleiding Coffin homes

Hongkong is een zeer dichtbevolkte wereldstad op een schiereiland in het zuidoosten van China. Hongkong heeft westerse kenmerken, omdat de stad ruim een eeuw onder Brits koloniaal bestuur gestaan heeft. In 1997 is Hongkong weer overgedragen aan China, maar Hongkong functioneert (nog) als een soort stadstaat.

In anderhalve eeuw is Hongkong van een klein dorp met een lokale handelspost uitgegroeid tot een wereldstad met zeven miljoen inwoners en een mondiaal handelscentrum. De grote aantallen arbeidsmigranten in Hongkong komen vooral van het vasteland van China, maar ook uit Zuidoost-Aziatische landen.

Volgens de officiële berekeningen van Hongkong uit 2016 wonen ruim 200.000 van deze arbeidsmigranten in appartementen die zijn opgedeeld in kleine eenheden. De woonruimtes zijn veelal voor één persoon en niet veel groter dan een doodskist, een ‘coffin’. Deze opgave gaat over het leven in ‘coffin homes’ en over de vastgoedmarkt van Hongkong.

Vraag 18 2 punten

Het eeuwenlange proces van staatsvorming van West-Europese landen is een combinatie van ontwikkelingen. Een aantal van deze ontwikkelingen kan herkend worden in de vorming van Hongkong. Gebruik de inleiding. a Leg uit welk demografisch kenmerk van de moderne westerse samenleving te herkennen is in de vorming van Hongkong. Gebruik in je uitleg: een omschrijving van een demografisch kenmerk; informatie uit de inleiding waaruit dit kenmerk blijkt. b Leg uit welke economische ontwikkeling te herkennen is in de vorming van Hongkong. Gebruik in je uitleg: een omschrijving van een economische ontwikkeling; informatie uit de inleiding waaruit deze economische ontwikkeling blijkt.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat migratie (of urbanisatie) als demografisch kenmerk te herkennen is in de vorming van Hongkong, met een omschrijving van het kenmerk en informatie uit de inleiding (grote aantallen arbeidsmigranten uit China en Zuidoost-Aziatische landen; een heterogene bevolkingssamenstelling of een concentratie van mensen). (1p)
  • Legt uit dat een toename van handel (een geglobaliseerde wereldmarkt) als economische ontwikkeling te herkennen is in de vorming van Hongkong, met informatie uit de inleiding (van een klein dorp met een lokale handelspost tot een wereldstad met een mondiaal handelscentrum). (1p)

Vraag 18 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Politieke strijdpunten in Nederland

Opgavetekst

tabel 1 Opvattingen over zes politieke strijdpunten, bevolking van 18 jaar en ouder, Nederland, 2014 (in procenten)

1-45-67-10totaal
euthanasie: verbieden (1) - toestaan (10)8785100
verantwoordelijkheid: overheid meer (1) - mensen meer (10)282943100
inkomensverschillen in Nederland: kleiner (1) - groter (10)523612100
Europese eenwording: verder (1) - is al te ver gegaan (10)242650100
allochtonen: behoud eigen cultuur (1) - geheel aanpassen (10)182755100
materialisme: milieu belangrijker (1) - economie belangrijker (10)303733100

Toelichting

In de vraagstelling worden steeds twee tegengestelde standpunten geformuleerd met de vraag om het eigen standpunt met een cijfer tussen 1 en 10 aan te geven. Voorbeeld: Acht procent van de respondenten gaf een cijfer van 1 tot en met 4 op de vraag over euthanasie.

euthanasie: ‘Sommige mensen vinden dat euthanasie altijd verboden moet zijn (1). Anderen vinden dat euthanasie mogelijk moet zijn als de patiënt daarom vraagt (10).’

verantwoordelijkheid: ‘Sommige mensen vinden dat de overheid meer verantwoordelijk moet zijn om ervoor te zorgen dat iedereen krijgt wat hij nodig heeft (1). Anderen vinden dat mensen meer verantwoordelijkheid moeten nemen om voor zichzelf te zorgen (10).’

inkomensverschillen: ‘Sommige mensen vinden dat de verschillen in inkomens in ons land kleiner moeten worden (1). Anderen vinden dat ze groter moeten worden (10).’

Europese eenwording: ‘Sommige mensen vinden dat de Europese eenwording nog verder zou moeten gaan (1). Anderen vinden dat de Europese eenwording al te ver is gegaan (10).’

allochtonen: ‘Sommigen vinden dat allochtonen in Nederland moeten kunnen leven met behoud van de eigen cultuur (1). Anderen vinden dat zij zich geheel moeten aanpassen aan de Nederlandse cultuur (10).’

materialisme: ‘Als u moet kiezen tussen de belangen van natuur en milieu aan de ene kant (1) en de belangen van economie en werkgelegenheid aan de andere kant (10).’

naar: Sociaal en Cultureel Planbureau, 2014

Vraag 3 4 punten

In de politieke strijdpunten in tabel 1 zijn maatschappelijke thema's te herkennen die verband houden met het proces van globalisering. Zo houdt bijvoorbeeld het strijdpunt over materialisme verband met het thema van de mondiale ecologische problematiek, waarin niet alleen globalisering maar ook het kernconcept rationalisering te herkennen is. Geef voor twee andere politieke strijdpunten uit tabel 1 aan welk ander maatschappelijk thema dat verband houdt met globalisering daarin te herkennen is. Gebruik in je antwoord bij elk politiek strijdpunt een ander maatschappelijk thema. Leg uit welke twee andere kernconcepten in de opvattingen over deze twee maatschappelijke thema's te herkennen zijn. Gebruik in je uitleg bij elk maatschappelijk thema de naam en de omschrijving van een ander kernconcept. Je mag de kernconcepten globalisering en rationalisering niet gebruiken.

Bekijk het antwoord
  • Twee maatschappelijke thema's die verband houden met globalisering, elk bij een ander politiek strijdpunt uit tabel 1, waarvan een over de Europese eenwording of over de cultuur van allochtonen (per strijdpunt één thema, per thema 1 scorepunt). Voorbeelden: het overhevelen van nationale bevoegdheden naar supranationale instanties (Europese eenwording), en de bedreiging van de oorspronkelijke cultuur door de almaar dominanter wordende westerse cultuur (allochtonen). (2p)
  • Een uitleg welk kernconcept in de opvattingen over de twee gekozen maatschappelijke thema's te herkennen is, met de naam en een toepassing van het gekozen kernconcept (per thema één verschillend kernconcept, per kernconcept 1 scorepunt). Voorbeelden: sociale cohesie, zoals de kwaliteit van de bindingen die burgers hebben met de nationale staat of met supranationale instanties; en acculturatie, het aanleren van elementen uit de Nederlandse cultuur door allochtonen. (2p)

Per strijdpunt uit tabel 1 één maatschappelijk thema, per thema één verschillend kernconcept. Een van de twee thema's hoort bij het strijdpunt over de Europese eenwording of over de cultuur van allochtonen. Geen scorepunten toekennen voor het maatschappelijk thema van de mondiale ecologische problematiek, of voor de kernconcepten globalisering en rationalisering.

Vraag 3 in het hele examen

2019, tijdvak 2: De gewone burger

Opgavetekst

tekst 1 Meer gewone burgers op tv; niet alleen de boze

Bij de Tweede Kamerverkiezingen stemde een op de drie Nederlanders op basis van de informatie die ze kregen van de [5] publieke omroep. Dat zei Gijs van Beuzekom, netmanager van NPO 2, gisteren in Hilversum bij het omroepdebat.

Het debat van dinsdag had als [10] centrale vraag of de publieke omroep wel alle geluiden in de samenleving laat horen. In november zei bestuursvoorzitter Shula Rijxman dat de NPO beter zijn best ging doen om alle [15] soorten Nederlanders aan het woord te laten. Tijdens de verkiezingscampagne kwam vervolgens een stroom van programma’s op gang met kiezers uit het land. [20] EénVandaag, Pauw & Jinek, Brandpunt, Nieuwsuur, het herrezen Lagerhuis; allemaal haalden ze gewone burgers binnen. Is de omroep geslaagd in de opzet? [25] Rijxman vindt van wel, net als andere sprekers dinsdag. Zij zei dinsdag dat het tonen van alle lagen van de bevolking een belangrijke taak is van de omroep, opdat de kijker via de tv [30] ook kennismaakt met de ander: “Een voorwaarde voor een goed functionerende democratie is dat er een minimaal gedeeld beeld van de werkelijkheid bestaat.”

[35] Beeld komt niet overeen met werkelijkheid. Jan Eikelboom van Nieuwsuur zet daar echter vraagtekens bij. “Het beeld in de media komt niet overeen [40] met de werkelijkheid. Dat geldt voor Antillianen, moslims, maar ook voor bijvoorbeeld PVV’ers, die worden weggezet als schreeuwende tokkies (noot 1).” Bert Huisjes van omroep WNL: “De [45] meeste redacteuren wonen in Amsterdam en vinden het probleem met bakfietsen veel urgenter dan mensen uit Apeldoorn.” [50] Een van de oplossingen zou zijn om de redacties gemengder te maken.

Eikelboom maakt voor Nieuwsuur binnenlandse reportages. In de serie ‘Buiten het Binnenhof’ portretteerde hij een breed palet aan gewone [55] burgers. “Er komen op tv best veel burgers aan het woord”, zei hij voor aanvang van het debat in Hilversum. Dat is volgens Eikelboom niet louter [60] een reactie op de opkomst van het populisme. “Het heeft ongetwijfeld met Trump en Wilders te maken. Maar het gaat om bezorgde burgers in brede zin. Er zijn ook veel burgers [65] ontevreden die geen angst voor de islam of vluchtelingen hebben.”

Eikelboom zegt dat hij is geschrokken van de kloof tussen burgers en politiek. “Of burgers zich nu zorgen [70] maken over moslims, populisme of armoede; ze zijn allemaal negatief over politici. Politiek is te negatief, er is een gebrek aan fatsoen, en iedereen begint over die duizend [75] euro die premier Rutte had beloofd.”

Waarom laat de omroep zoveel gewone mensen aan het woord? “Deze samenleving bestaat uit eilandjes en men weet niet meer wat [80] er op andermans eiland gebeurt. De kloven ontstaan door onwetendheid. De publieke omroep kan, door verbreding te zoeken, bruggen slaan tussen die eilanden.”

noot 1 De term tokkie wordt gebruikt als een scheldwoord voor een persoon of groep mensen met een asociale mentaliteit/asociaal gedrag.

naar: nos.nl, 24 maart 2017

Vraag 3 1 punt

Opgave 1 De gewone burger. De publieke omroep streeft ernaar om alle geluiden uit de samenleving te laten horen, aldus bestuursvoorzitter Shula Rijxman. Tijdens de verkiezingscampagne waren er volop programma’s op tv waarbij ‘gewone’ burgers aan het woord kwamen. Jan Eikelboom van Nieuwsuur wijst er echter op dat het beeld dat de media van bepaalde groepen schetsen, lang niet altijd overeenkomt met de werkelijkheid (tekst 1).

Stelling: Door toenemende commercialisering kan het streven van de NPO om alle geluiden uit de samenleving aan bod te laten komen, onder druk komen te staan. Leg de bovenstaande stelling uit met behulp van een omschrijving van het begrip commercialisering.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een omschrijving van commercialisering: media richten zich vanuit een winstoogmerk op het verkrijgen van een zo groot mogelijk marktaandeel, waardoor minder aandacht is voor kleine doelgroepen of minderheden. (1p)

Vraag 3 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Buienradar voor boeven

Opgavetekst

tekst 5 Misdaad voorspellen, het kan echt

Het is géén ‘glazen bol’, volgens de Nationale Politie. Toch probeert een nieuw computersysteem (CAS) de plaats en het tijdstip van zakkenrollerij, [5] straatroof, geweld, diefstal en bedrijfsinbraken vooraf te voorspellen. Maandag presenteerde de politie resultaten van pilots in onder meer Hoorn, Enschede, Groningen en Den Haag. [10]

Het systeem gebruikt data, héél veel data, om daarmee bijvoorbeeld woninginbraken te voorspellen. CAS wordt onder andere ‘gevoerd’ met [15] informatie uit aangiften en gegevens van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Bij deze laatste bron gaat het bijvoorbeeld om informatie over het aantal uitkeringen per wijk, leeftijden, geslacht en gezins- [20] samenstellingen. Computerberekeningen bepalen vervolgens waar en wanneer de politie een verhoogde kans op criminaliteit kan verwachten. [25] De politie speelt daarop in door extra te surveilleren in die wijken.

Moord niet
CAS legt als het ware een raster over een wijk, met ‘vakjes’ van 125 bij 125 meter. Als een vakje rood is, voorspelt CAS problemen zoals een [30] straatroof. Het systeem doet voorspellingen binnen tijdslots van maximaal vier uur.

[35] Hoe meer gegevens het systeem heeft, hoe slimmer het voorspelt. Moord komt te weinig voor om er met big data goede voorspellingen over te doen.

naar: NRC Handelsblad, 16 mei 2017

Vraag 23 2 punten

Opgave 4 Buienradar voor boeven. In mei 2017 presenteerde de Nationale Politie de eerste resultaten van experimenten met het zogenaamde Criminaliteits Anticipatie Systeem (CAS). CAS berekent op basis van onder andere aangiften en statistieken van het CBS waar en wanneer een verhoogde kans op bepaalde soorten criminaliteit bestaat. Deze ‘buienradar voor boeven’ is een voorbeeld van een nieuwe trend die predictive policing heet: het voorspellen van misdaad op basis van grote hoeveelheden data (tekst 5). Het inzetten van CAS zou de effectiviteit van het politiewerk kunnen vergroten, maar leidt ook tot kritiek (tekst 6). In de Amerikaanse staat Pennsylvania werd een jaar eerder al aan een andere vorm van computergestuurde kansberekening gewerkt: een systeem dat de kans voorspelt dat een veroordeelde crimineel in de toekomst opnieuw in de fout gaat (tekst 7).

Lees de regels 41 tot en met 62 van tekst 6. In predictive policing herkent Marc Schuilenburg de bredere verschuiving (binnen de opsporing) van daad naar intentie. Beschrijf een andere ontwikkeling binnen de opsporing waarin deze verschuiving ook zichtbaar is. Geef hiervan een voorbeeld.

Bekijk het antwoord
  • Beschrijft de ontwikkeling dat het in toenemende mate mogelijk is opsporingsmethoden in te zetten wanneer er sprake is van de voorbereiding van strafbare feiten. (1p)
  • Geeft één van de volgende voorbeelden: in een georganiseerd crimineel verband wordt geïnfiltreerd als daarin ernstige strafbare feiten worden beraamd; bij terroristische misdrijven zijn opsporingsmethoden al mogelijk als tot dergelijke misdrijven wordt ‘samengespannen’, of bij aanwijzingen van een terroristisch misdrijf. (1p)

Vraag 23 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Juridische aanpak jihadi’s

Opgavetekst

tekst 2 Rechter betwijfelt nut straffen jihadi’s

De Rotterdamse rechter Jan van der Groen twijfelt aan de effectiviteit van straffen voor jihadisten. Er is nauwelijks iets bekend over de zin hiervan. [5] Dat zegt de rechter, die is gespecialiseerd in terrorismezaken, vandaag in NRC. De meeste jihadverdachten in Nederland krijgen een voorwaardelijke [10] straf opgelegd, waarbij zij onder toezicht van de reclassering terugkeren in de maatschappij. Maar het is onduidelijk of dit soort straffen zin heeft, zegt Van der Groen. “De [15] reclassering gaat al jaren om met allerlei soorten daders voor wie ze vaste programma’s hebben”, zegt de rechter. “Drugsverslaafden gaan naar de afkickkliniek, dieven krijgen [20] budgettraining, geweldplegers een cursus agressieregulatie. Maar voor jihadisten hebben we geen effectief programma. De reclassering probeert van alles en nog wat, ze peinzen zich [25] suf, maar het antwoord hebben ze gewoon niet.” (…) Volgens de rechter zijn jihadisten over het algemeen moeilijk te bereiken. (…) “Het gedrag van dit [30] soort daders wordt bepaald door overtuiging. En een overtuiging kun je niet wegnemen met een straf.” (…) De enkelband zou in elk geval wél een positief effect hebben op [35] jihadisten, zegt rechter Van der Groen. Hij kent geen voorbeelden van jihadverdachten die met een enkelband om naar Syrië zijn vertrokken. (…) [40] Van der Groen pleit in het interview voor een andere manier van omgaan met inlichtingeninformatie. In veel terrorismezaken komen geheime ambtsberichten van de AIVD in het [45] strafdossier terecht, waarin bijvoorbeeld staat dat de verdachte een aanslag plant of binnenkort naar Syrië wil vertrekken. Rechters en advocaten kunnen niet controleren [50] hoe die berichten tot stand zijn gekomen, en weten dus ook niet hoe betrouwbaar ze zijn. Van der Groen pleit voor een Frans systeem, waarbij een commissie wordt benoemd die [55] oordeelt of de rechters en advocaten geïnformeerd kunnen worden over de totstandkoming van het ambtsbericht. Van der Groen: “Iemand heeft het recht om te weten waarom hij wordt [60] verdacht. Je zou niet moeten werken met geheime informatie.”

bron: NRC Handelsblad, 13 januari 2016

tekst 3 Fragment uit het interview met rechter Van der Groen

NRC: Jihadisten worden geplaatst op de terrorismeafdeling. Uit twee studies blijkt dat opsluiting onder dit strenge regime averechts kan werken. Wat [5] vindt u zelf van de terrorismeafdeling? Van der Groen: “Daar heb ik wel een mening over, [10] maar die zeg ik u niet.” NRC: In de samenleving heerst veel angst voor terrorisme. Wordt u daardoor beïnvloed? [15] Van der Groen: Resoluut: “Nee.” NRC: U kijkt toch ook het journaal? Van der Groen: “(…) [20] Een rechter leert zich daarvoor af te sluiten. Je moet je juist niet van de wijs laten brengen door de publieke opinie. We moeten proberen om... eh, hoe zal ik dat zeggen... een [25] beetje nuchter te blijven.” NRC: Advocaten klagen vaak dat jihadisten puur vanwege hun gedachtegoed terechtstaan, en dat radicale [30] gedachten hebben niet strafbaar is. De vrijheid van meningsuiting zou in het geding zijn. Van der Groen: “Het zijn overtuigingsverdachten en [35] daarom zijn dit soort zaken zo lastig. Het gaat om iets wat je persoonlijk drijft in je handelen. En dan is het aan de rechter om te toetsen of dit strafrechtelijk relevant is. In deze [40] zaken kijken jihadisten vanuit hun overtuiging bijvoorbeeld naar jihadistische video’s. Advocaten vinden dat absoluut niet strafrechtelijk relevant, terwijl het Hof zegt [45] dat dit in sommige gevallen niet mag, omdat het gezien kan worden als een training voor terroristische activiteiten.” NRC: Jihadvideo’s kijken is verboden? [50] Van der Groen: “Je mag video’s bekijken, natuurlijk. Als dat niet zou mogen, kun je je ook [55] niet informeren. Je mag ook gewoon een boek lezen over de jihad. Het gaat om een combinatie met concrete uitingen die je erbij doet, bijvoorbeeld wanneer je die lectuur gebruikt als bron voor het doen van [60] opruiende uitlatingen. Dáár gaat het nog altijd om: concrete uitingen en acties. We veroordelen mensen niet vanwege gedachten.”

naar: NRC Handelsblad, 13 januari 2016

Vraag 14 2 punten

Lees tekst 3. Ons rechtssysteem kan alleen maar functioneren als er voldoende draagvlak is in de maatschappij. De maatschappij verandert voortdurend. Rechters laten zich niet leiden door de veranderende publieke opinie maar het recht in Nederland beweegt wel mee met maatschappelijke veranderingen. Leg uit hoe maatschappelijke veranderingen in Nederland toch kunnen doorwerken in de rechtspraak zonder dat rechters zich laten leiden door de publieke opinie.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat veranderingen in de publieke opinie via verkiezingen vertaald kunnen worden in politieke macht; als de voorstanders van verandering genoeg macht hebben, worden nieuwe wetten gemaakt die aansluiten bij de veranderde opvattingen, en rechters spreken recht volgens die nieuwe of aangepaste wetten (2p)

Vraag 14 in het hele examen

Hoe vaak verandering in het examen komt

Vragen over verandering per centraal examen maatschappijwetenschappen vwo. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
ExamenVragenAantalAandeel
2026, tijdvak 12-328%
2026, tijdvak 21, 3, 10315%
2025, tijdvak 18, 11, 16-17419%
2024, tijdvak 12-4, 17-18524%
2024, tijdvak 21-2, 4-5, 12523%
2023, tijdvak 11, 13-14314%
2023, tijdvak 21, 4, 7, 19421%
2022, tijdvak 13, 7, 15313%
2022, tijdvak 23-5, 10, 12, 23624%
2021, tijdvak 17, 9, 13, 15418%
2021, tijdvak 21, 1828%
2021, tijdvak 3314%
2019, tijdvak 23, 2328%
2018, tijdvak 11414%

In 14 van de 17 ingedeelde examens maatschappijwetenschappen vwo staat een vraag over verandering, samen 45 vragen (11% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2022, tijdvak 2: 6 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 15% van de vragen over verandering, daarvoor 10%. Het onderwerp krijgt de laatste jaren meer ruimte.

Oefenen met verandering

Maak de 15 nieuwste examenvragen over verandering online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.

Oefen de vragen over verandering

Andere onderwerpen maatschappijwetenschappen vwo

Verandering op andere niveaus

Nakijken als docent

  1. Kies het examen in de vragenbank

    In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen maatschappijwetenschappen vwo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op maatschappijwetenschappen oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak komt verandering voor in het eindexamen maatschappijwetenschappen vwo?

In de 17 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 45 vragen over verandering, 11% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 14 van die examens.

In welk examen maatschappijwetenschappen vwo stonden de meeste vragen over verandering?

In het examen van 2022, tijdvak 2, met 6 vragen: 3-5, 10, 12, 23.

Hoe oefen ik examenvragen over verandering?

Op deze pagina staan alle vragen over verandering met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.