Examenvragen verandering maatschappijwetenschappen havo

34 vragen over verandering uit 15 centrale examens van 2018 tot en met 2026.

Kort antwoord

Verandering komt in 15 van de 18 examens maatschappijwetenschappen havo voor, met 34 vragen (8% van alle examenvragen). Het meest in 2026, tijdvak 2 (4 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.

Alle examenvragen over verandering

Per examen de vragen over verandering, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.

Oefen de vragen over dit onderwerp online

2026, tijdvak 1: Opgave 3 Tussenjaar voor Ierse scholieren

Opgavetekst

Bij deze opgave hoort tekst 3 uit het bronnenboekje.

tekst 3

Het tussenjaar voor scholieren biedt Ierse tieners een blik op het werkende

leven

(...) Het Ierse tussenjaar voor scholieren is in 1974 bedacht (…) door Richard Burke, in die tijd minister van Onderwijs. Burke vond het onderwijssysteem te veel gericht op toetsen en het halen van goede cijfers en wilde leerlingen de kans geven om een stap terug te doen en hun interesses te verkennen. Dat eerste jaar deden drie middelbare scholen mee aan een proef, in 1994 werd het tussenjaar onderdeel van het curriculum en nu bieden bijna alle scholen in Ierland zo’n jaar aan. De missie volgens het ministerie van Onderwijs: “Het voorbereiden van leerlingen op hun rol als autonome, participerende en verantwoordelijke leden van de maatschappij.” (…)

Een Transition Year (TY) is niet verplicht, maar ongeveer 80 procent van de leerlingen gaat ervoor en krijgt dat jaar een alternatief lespakket. Als basisvakken volgen ze alleen nog Engels, Iers en wiskunde. Verder vullen ze het jaar met een mengeling van korte cursussen, loopbaanoriëntatie, vrijwilligerswerk en stages. De leerlingen die hier niet voor kiezen, gaan (...) direct door naar het vijfde jaar. (...) De kosten voor een tussenjaar variëren, maar de extra activiteiten kosten ouders zomaar enkele honderden euro’s per jaar. Geld dat lang niet alle Ieren hebben. En het lukt scholen niet altijd om hierin bij te sturen, blijkt uit onderzoek. Op middelbare scholen met meer kinderen uit achtergestelde gezinnen kiezen leerlingen er sneller voor om direct door te gaan naar het vijfde leerjaar, omdat ze weten dat voor hen zo’n tussenjaar niet reëel is – want niet te betalen voor hun ouders. Tijdens het tussenjaar kunnen leerlingen een dag per week, of in blokken van een paar weken, stages of vrijwilligerswerk doen. Die ervaring wordt als een van de belangrijkste onderdelen van het jaar gezien. Maar ook hierbij is ongelijkheid een probleem – in steden als Dublin en Cork hebben ouders bijvoorbeeld vaker een netwerk waarmee ze hun kinderen kunnen helpen om een interessante werkervaringsplek te vinden.

“Waarom mogen sommige kinderen werkervaring opdoen bij bedrijven als Accenture en Google, terwijl minder bevoorrechte kinderen genoegen moeten nemen met een baan bij de plaatselijke supermarkt?”, vroeg psycholoog Katriona O’Sullivan zich in de Ierse krant The Independent af. Ze interviewde kinderen van een school die subsidie krijgt vanwege de sociaal-economische achterstanden van hun leerlingen: “Ik vroeg wat ze als werkervaring hadden gedaan en ze hadden het hele jaar de vloeren van hun school gedweild – dat is niet oké.” (...)

bron: NRC, 2024

Inleiding

In Ierland kunnen middelbare scholieren in hun vierde jaar kiezen voor een zogenaamd Transition Year (TY) om hun interesses te verkennen. Dit is een tussenjaar voor scholieren waarin alleen de basisvakken Engels, Iers en wiskunde verplicht zijn. Scholen zijn verder vrij in wat ze hun leerlingen als mogelijkheden aanbieden. Het opdoen van werkervaring is een belangrijk onderdeel van het tussenjaar.

Gebruik regel 1 tot en met 32 van tekst 3.

Uit tekst 3 blijkt dat het tussenjaar onder andere als doel heeft scholieren te socialiseren.

Gebruik regel 1 tot en met 32 van tekst 3.

Vraag 16 2 punten

Leg uit dat het tussenjaar in Ierland geïnstitutionaliseerd is. Gebruik in je uitleg:

  • ‘complex van waarden’ uit de omschrijving van het kernconcept institutionalisering en informatie uit regel 1 tot en met 32 van tekst 3;
  • ‘reguleren van gedrag/relaties’ uit de omschrijving van het kernconcept institutionalisering en informatie uit regel 1 tot en met 32 van tekst 3.
Bekijk het antwoord

Een juist antwoord bevat een uitleg dat het tussenjaar voor scholieren in Ierland geïnstitutionaliseerd is, met:

  • een toepassing van ‘een complex van waarden’ uit de omschrijving van het kernconcept institutionalisering en informatie uit regel 1-32 van tekst 3 (1)
  • een toepassing van ‘het reguleren van gedrag/relaties’ uit de omschrijving van het kernconcept institutionalisering en informatie uit regel 1-32 van tekst 3 (1)

voorbeeld van een juist antwoord:

  • Uit tekst 3 blijkt dat het tussenjaar is ingevoerd om scholieren voor te bereiden op hun rol als autonome, participerende en verantwoordelijke leden van de maatschappij (r. 16-19). Dit is een complex van waarden (autonomie, participatie, verantwoordelijkheid) (1)
  • die het gedrag van mensen reguleren. Om aan deze waarden invulling te geven, wordt namelijk op bijna alle scholen in Ierland inmiddels een tussenjaar aangeboden (r. 13-14). (1)

Opmerking

Als het antwoord geen uitleg bevat, kan maximaal 1 scorepunt worden toegekend.

Vraag 16 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Opgave 1 Fluittaal

Opgavetekst

Bij deze opgave horen de teksten 1 en 2 en tabel 1 uit het bronnenboekje.

Inleiding

In een aantal hooggelegen bergdorpen in afgelegen gebieden, zoals in Turkije, Griekenland en Spanje, maken bewoners al eeuwenlang gebruik van een gefloten taal met hoge tonen om over grote afstand met elkaar te communiceren. Wereldwijd zijn er zo’n zeventig fluittalen.

Deze talen raken in onbruik, onder meer door het gebruik van mobiele telefoons. Om fluittalen voor uitsterven te behoeden, staan fluittalen sinds december 2017 op de Werelderfgoedlijst.

tekst 1

Het geluid van de taal zonder woorden ebt langzaam weg in Turkije

Enkele tientallen mensen zijn het, meer niet. Vooral theeboeren uit Kuşköy, een dorpje hoog in de bergen aan de Turkse Zwarte Zeekust. Zij spreken een van de kleinste en meest zeldzame taaltjes ter wereld. Een taal zonder woorden. De boeren fluiten volledige zinnen met een kop en een staart. Zo spreken ze over een grote afstand met elkaar. Of liever: spraken. Want de klank van fluittonen is nog wel te horen in de dalen van Kuşköy, maar het geluid ebt langzaam weg. Over een of twee generaties kan het zomaar voorbij zijn. (…) In het verleden gebruikten mensen de taal vooral om elkaar naar het veld te roepen. “Om te komen helpen op het land, om thee te plukken”, zegt

Mehmet. “Maar ook voor dagelijkse dingen; er is een begrafenis, ga je mee naar de markt.” Hijzelf en zijn vriend Seref doen dat nog steeds, maar noodzakelijk is het niet meer. “Dit was natuurlijk allemaal in de tijd voor de mobiele telefoons.”

Toch hebben de mannen samen met een groepje liefhebbers plannen gemaakt om de taal te behouden. Met een belangrijk eerste succes: de erkenning van de fluittaal op de Werelderfgoedlijst, afgelopen december. Daarmee komt er mogelijk geld voor projecten die de taal nieuw leven in kunnen blazen. “Dit is in feite een erfenis van de mensheid”, zegt gouverneur¹⁾ Turan Ermis van de regio Görele, waar Kuşköy onder valt. “Uniek in de wereld, het moet behouden blijven”, vindt hij. (…)

bron: NOS, 2018

noot 1 gouverneur = bestuurder/regeringsleider van een deel van de staat (hier: een Turkse regio)

Gebruik regel 1 tot en met 27 van tekst 1.

Tekst 1 gaat over de fluittaal in het Turkse bergdorp Kuşköy.

tekst 2

De Griekse fluittaal sterft uit

Verborgen in de zuidwestelijke hoek van het Griekse eiland Evia, hoog boven een doolhof van kronkelende ravijnen (…) ligt het piepkleine dorpje Antia, vastgeplakt tegen de hellingen van Mount Ochi.. (…) Al duizenden jaren gebruiken de bewoners van Antia een bijzondere fluittaal die lijkt op het geluid dat vogels maken om met elkaar te communiceren over de diepe valleien. De taal staat bekend als Sfyria en is een van de meest zeldzame en meest bedreigde talen ter wereld (...). In de afgelopen tweeduizend jaar konden alleen de herders en boeren van dit kleine dorp in de heuvels de geheime tonen van Sfyria verklanken en verstaan. Ieder van hen droeg deze goed bewaakte traditie trots over aan zijn kinderen. Maar vandaag de dag zijn er nog maar zes mensen op de wereld die deze ongesproken taal kunnen ‘spreken’.

“Een gefloten taal loopt sowieso meer risico om uit te sterven dan een gesproken taal omdat de taal zoveel lastiger is”, zegt [linguist Dimitra] Hengen. “Tenzij er iets ingrijpends gebeurt, voorzie ik dat Sfyria in de nabije toekomst zal verdwijnen, en dat is een tragedie.” (…) “Toen ik jong was, moesten we Sfyria leren naast het Grieks om te kunnen overleven”, zegt Panagiotis Tzanavaris, een 69-jarige man met een zachte stem die de beste fluiter van Antia is. “Het is onze manier van leven, en als die verdwijnt dan verdwijnt daarmee ook de culturele identiteit van dit dorp.” (…) Tzanavaris doet iets wat tot nu toe ongehoord was in de goed bewaakte traditie van zijn dorp: hij leert iemand uit een andere plaats om te fluiten in Sfyria. Na zeven jaar les is de jongste spreker van Antia’s oude taal een nu 31-jarige koerier die 40 km verderop woont in Karystos. (…)

bron: BBC, 2017

Percentage correcte antwoorden bij het verstaan van klinkers in de

Spaanse fluittaal door een geoefende luisteraar en twintig ongeoefende

luisteraars, per klinker (2017; n=64)

tabel 1

percentage klinkers in de Spaanse fluittaal dat correct verstaan is
‘o’‘a’‘e’‘i’gemiddeld
geoefend in de Spaanse fluittaal87,5%75%87,5%100%87,5%
ongeoefend in de Spaanse fluittaal62,5%35,3%35,3%77,8%53%

bron: Stichting Cito, op basis van Meyer e.a., 2017

Toelichting

In het onderzoek hebben de onderzoekers vier klinkers in totaal 64 keer laten horen. Het percentage klinkers dat correct werd verstaan door een fluiter van de Spaanse fluittaal uit La Gomera, die dus geoefend is in de fluittaal, werd vergeleken met het percentage klinkers dat correct werd verstaan door twintig Spanjaarden, die niet geoefend zijn in de fluittaal. Uit de tabel is af te lezen dat de geoefende luisteraar alle keren de klinker ‘i’ correct verstaan had (100%).

Gebruik regel 1 tot en met 24 van tekst 2.

Rationalisering kenmerkt de overgang naar de moderne tijd. In de premoderne tijd hadden bijvoorbeeld godsdienstige tradities meer invloed op het denken en doen van mensen dan in de moderne tijd.

Vraag 4 2 punten

Geef aan welk ander kenmerk van het denken en doen in de premoderne tijd te herkennen is in het gebruik van de Griekse fluittaal in het bergdorp Antia. Gebruik in je antwoord:

  • een kenmerk van de premoderne tijd;
  • informatie uit regel 1 tot en met 24 van tekst 2 waaruit het gekozen kenmerk blijkt.
Bekijk het antwoord

Een juist antwoord bevat:

  • informatie uit regel 1 tot en met 24 van tekst 2 waaruit het kenmerk praktische handelingswijsheden / ingesleten gewoontes blijkt (1)
  • van generatie op generatie overgedragen praktische handelingswijsheden / ingesleten gewoontes of een parafrasering daarvan (1)

voorbeeld van een juist antwoord:

  • In tekst 2 staat dat de bewoners van het bergdorp Antia het verklanken en verstaan van de fluittaal al tweeduizend jaar als goed bewaakte traditie doorgeven aan hun kinderen (r. 18-20). (1)
  • Hierin is het van generatie op generatie overdragen van een praktische handelingswijsheid, namelijk het communiceren via fluittaal in de bergen, te herkennen. (1)

Vraag 4 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Opgave 2 Eindeloos ouderschap

Opgavetekst

Bij deze opgave horen de teksten 3 en 4 uit het bronnenboekje.

Inleiding

In 2017 verscheen het boek Eindeloos ouderschap van socioloog Herman Vuijsje en journalist Anneke Groen. In dit boek beschrijven zij het hedendaagse sociale verschijnsel dat ouders hun volwassen kinderen blijven bijstaan. De ouders die in het boek beschreven worden, behoren vooral tot de zogenoemde babyboomers, geboren vlak na de Tweede Wereldoorlog en volwassen geworden in de jaren zestig van de vorige eeuw.

Vanaf de jaren zestig van de vorige eeuw maakte een toename van welvaart sociaaleconomische ontwikkelingen mogelijk. Deze sociaaleconomische ontwikkelingen hebben bijgedragen aan een verandering in de taakverdeling binnen het gezin. In de periode van de jaren zestig tot en met de jaren tachtig kunnen twee gezinstypen worden onderscheiden.

tekst 3

Laat je zoon studeren

Laat je zoon studeren, laat hem voor minister leren, laat je zoon studeren aan een universiteit Laat je zoon studeren om de buurt te imponeren

Laat het circuleren en je aanzien is een feit

Het liedje waarmee het Leidsch Studentencabaret in 1960 zijn roem vestigde, is legendarisch geworden. (…) Laat je zoon studeren was de bekroning van de gedachte dat je kinderen het verder zullen brengen dan jij. (…) Opeens is die gedachte dat je kinderen het verder zullen schoppen dan jij niet meer zo vanzelfsprekend. In 2010 werd het door onderzoek bevestigd: vaker dan voorheen blijven kinderen steken op een lager opleidings- en beroepsniveau dan hun ouders. Ouders die zelf het product zijn van de optimistische jaren zestig en zeventig kunnen er ’s nachts van wakker liggen. (…) En wat doe je dan als je zelf je schaapjes op het droge hebt en je ziet je kind worstelen met geld en toekomstkansen? Helpen, natuurlijk!

(…)

noot 1 de Tweede Wereldoorlog

Nog niet zo lang geleden was ‘oud en arm’ een vanzelfsprekende combinatie. Oudjes waren aangewezen op hulp van hun kinderen, van de kerk of van andere liefdadige instanties. Pas na de oorlog¹⁾, met de komst van de AOW²⁾, de uitbreiding en ophoging van pensioenen en de algemene welvaartstijging veranderde dat. (…) Nu verdienen ze juist méér. Armoede komt onder ouderen weinig meer voor. Armoede vind je veel vaker bij jongeren, vooral eenoudergezinnen. Heel wat jongvolwassenen moeten zich behelpen met los-vastbaantjes waarvan ze zonder hulp nauwelijks kunnen rondkomen. (…) Ook succesvolle tweeverdieners wenden zich nu al [massaal] tot hun ouders om hulp bij het oppassen, omdat ze zelf volledig worden opgeslokt door hun zware en veeleisende banen. (…) Wat ook een rol speelt, is dat kinderen belangrijke stappen naar volwassenheid, zoals zelfstandig gaan wonen, trouwen en kinderen krijgen, langer uitstellen. Ook daardoor blijven ze langer afhankelijk van hun ouders.

bron: Vuijsje en Groen, 2017

noot 2 AOW = Algemene Ouderdomswet. Deze wet regelt het basispensioen.

Gebruik regel 1 tot en met 29 van tekst 3. Er zijn open en gesloten samenlevingen. Tekst 3 begint met een liedje uit 1960.

Vraag 8 2 punten

Geef aan welk kenmerk van een open samenleving uit dit liedje blijkt. Gebruik in je antwoord:

  • een kenmerk van een open samenleving;
  • informatie uit regel 1 tot en met 29 van tekst 3.
Bekijk het antwoord

Een juist antwoord bevat:

  • een kenmerk van een open samenleving dat uit het liedje blijkt (1)
  • informatie uit regel 1 tot en met 29 van tekst 3 waaruit dit kenmerk blijkt (1)

voorbeeld van een juist antwoord:

  • Een kenmerk van een open samenleving is dat opleiding belangrijk is voor het bepalen van iemands positie. (1)
  • Volgens tekst 3 adviseert het liedje mensen om hun kinderen te laten studeren (r. 1), zodat hun kinderen het verder zullen brengen dan zijzelf (r. 11-14). (1)

Vraag 8 in het hele examen

Gebruik tekst 4.

Vraag 14 2 punten

Leg uit dat individualisering te herkennen is in de verandering van familierelaties van babyboomers in de jaren zestig van de vorige eeuw. Gebruik in je uitleg:

  • de omschrijving van het kernconcept individualisering;
  • informatie uit tekst 4.
Bekijk het antwoord

Een juist antwoord bevat een uitleg dat in de verandering in de familierelaties van babyboomers in de jaren zestig individualisering te herkennen is, met:

  • een toepassing van ‘het vergroten van zelfstandigheid’ uit de omschrijving van het kernconcept individualisering (1)
  • informatie uit tekst 4 waaruit ‘het vergroten van zelfstandigheid’ uit de omschrijving van het kernconcept individualisering blijkt (1)

voorbeeld van een juist antwoord:

  • In de verandering in familierelaties van babyboomers in de jaren zestig is individualisering te herkennen, omdat babyboomers hun zelfstandigheid vergroten in het uitzoeken van nieuwe sociale relaties, zoals vrienden. (1)
  • Volgens Vuijsje en Groen kon je beter vertrouwen op vrienden dan op familie, omdat vrienden mensen zijn die je kan uitzoeken zonder maatschappelijke dwang en op basis van je eigen voorkeur (r. 10-14). (1)

Opmerking

Als het antwoord geen uitleg bevat, kan maximaal 1 scorepunt worden toegekend.

Vraag 14 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Opgave 3 Criminele hulpjes bij liquidaties

Opgavetekst

Bij deze opgave horen de tabellen 2 en 3 en tekst 5 uit het bronnenboekje.

tekst 5

Schijt aan alles, behalve aan de eigen groep

(…) De gevaren voor omstanders lijken [criminele straatjongens] niets te kunnen schelen. En ook dat inmiddels tientallen uitvoerders hoge celstraffen hebben gekregen, of zelf zijn geliquideerd, lijkt ze niet af te schrikken. Schijt hebben aan alles en iedereen behalve aan je eigen groep, dat is een houding die [de nieuwe generatie criminelen] typeert. (…) [Criminoloog Jan Dirk de Jong] (…) deed veel onderzoek naar criminele straatjongens. “(…) Ze voelen zich achtergesteld, want ze groeien vaak op in arme probleemwijken en in probleemgezinnen. (…) Al jong krijgen ze te maken met allerhande hulpinstanties die zeggen dat er wat mis met ze is. (…)” Zo blijken veel daders zwakbegaafd, of kampen ze met (…) psychische problemen. Het resulteert in een afkeer van overheidsinstanties. De Jong: “Ze hebben van jongs af aan een batterij aan ervaring met hulpverleners en politie. Die is niet zelden negatief. Ze wantrouwen alles en iedereen van de overheid. (…)” Het resultaat is een groep die denkt niks te maken te hebben met deze maatschappij, stelt De Jong. Want die heeft ze toch niet veel meer te bieden dan wantrouwen en misschien, als je echt je best doet, een baantje als schoonmaker. (…) “De zwakkere broeders onder hen zijn daardoor kwetsbaar voor criminele ronselaars¹⁾.” (…) De

noot 1 ronselaar = iemand die mensen regelt slimmeriken weten op een heel vernuftige manier jongens te ronselen, loyaliteit wordt op een berekende manier opgebouwd, zegt De Jong. (…) “In de kern draait het om de waardering en ergens bij willen horen. Maar we moeten platte dingen ook niet uitsluiten. Het gaat ongetwijfeld ook om snel heel veel geld verdienen.” Wie veel geld heeft kan (…) bijvoorbeeld een Gucci-tasje voor heren kopen (650 euro) (…). De Jong: “Je bent zo een paar duizend euro kwijt voor één outfit. En dan heb je ook nog een dikke klok en een brommer nodig. Ze dragen die dure broek dan wel de hele week. (…) [Maar] als jouw groepje (…) vindt dat het Gucci-tasje of het bontkraagje een brevet van stoerheid is, draag je dat. Daarmee dwing je respect af.” Eenmaal geronseld kan het snel gaan. Want, zegt de politie, het gros van de daders lijkt vanuit het niets zo’n zwaar misdrijf te plegen. (…) “Voor het werk hier op straat putten de criminele kopstukken uit een reservoir straatschoffies die omhoog kijken en denken: dat wil ik ook”, zegt Jeroen Poelert [van de Landelijke Recherche]. “Die ‘soldaten’ zitten aan een lijntje: hier heb je 30 duizend euro, stap in een auto en schiet die en die dood.” Een liquidatie kan je in jouw kringetje eeuwige roem opleveren, stelt hij. (…)

bron: De Volkskrant, 2018

Inleiding

Het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum van het Ministerie van Justitie (WODC) publiceerde in 2017 een onderzoek van socioloog Van Gestel en criminoloog Verhoeven naar liquidaties in Nederland. Liquidaties zijn moorden, gepleegd door of in opdracht van leden van een criminele organisatie. De maatschappelijke verontwaardiging is bij liquidaties groot, omdat liquidaties meestal met bruut geweld in de openbare ruimte worden uitgevoerd. Volgens de onderzoekers is in de jaren tachtig van de vorige eeuw het aantal liquidaties gestegen vanaf het moment dat de internationaal georganiseerde smokkel van drugs groeit. Vanaf het jaar 2000 herkennen de onderzoekers in de liquidaties een proces van verruwing door de beschikbaarheid van zware vuurwapens en de inzet van nieuwe onervaren schutters uit criminele jeugdgroepen. Deze opgave gaat over ontwikkelingen in het aantal liquidaties en criminele straatjongeren als hulpjes bij liquidaties.

Gebruik de inleiding van deze opgave.

Of politieke vraagstukken daadwerkelijk op de politieke agenda komen, hangt af van een aantal factoren, zoals of er voldoende ruimte is op de politieke agenda.

Gebruik de inleiding van deze opgave.

Vraag 16 2 punten

Leg uit dat globalisering zal hebben bijgedragen aan de toename van het aantal liquidaties. Gebruik in je uitleg:

  • de omschrijving van het kernconcept globalisering;
  • informatie uit de inleiding van deze opgave.
Bekijk het antwoord

Een juist antwoord bevat een uitleg dat globalisering zal hebben bijgedragen aan de toename van het aantal liquidaties, met:

  • informatie uit de inleiding van de opgave om globalisering te illustreren (1)
  • een toepassing van het kernconcept globalisering (1)

voorbeeld van een juist antwoord:

  • In de inleiding van de opgave staat dat het aantal liquidaties stijgt vanaf het moment dat de internationaal georganiseerde smokkel van drugs groeit. (1)
  • Het groeien van internationaal georganiseerde smokkel wil zeggen dat contacten en afhankelijkheden in de drugswereld zich uitbreiden over landsgrenzen heen. Dus zal globalisering hebben bijgedragen aan de toename van liquidaties. (1)

Opmerking

Als het antwoord geen uitleg bevat, kan maximaal 1 scorepunt worden toegekend.

Vraag 16 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Studeren als je ouders dat nooit hebben gedaan

Opgavetekst

tekst 2 Wie als eerste uit het gezin gaat studeren, moet heel wat obstakels overwinnen

Hoe is het om als eerste in de familie te gaan studeren? Lastig, merken veel ‘eerstegeneratiestudenten’. “Er was nul aanmoediging, ik moest het [5] allemaal uit mezelf halen.” De ouders van Charisma Hehakaya zaten niet in de zaal toen ze haar eerste masterdiploma1) kreeg. “Dat deed [10] een beetje pijn”, zegt ze. “Maar tegelijkertijd was ik trots op mezelf. Het was me wél gewoon gelukt. In m’n eentje.”

Hehakaya (30) heeft inmiddels drie masterdiploma’s op zak en (…) [15] richtte (…) een fonds op voor steun aan studenten die net als zij geen ouders hebben die naar de universiteit zijn gegaan. Het ‘Eerste [20] Generatie Fonds’ van de Universiteit Utrecht helpt met geld, tweedehands laptops of praktische ondersteuning, zoals taaltrainingen. Ook gaat op [25] haar initiatief binnenkort ‘University Pioneers’ van start om eerstegeneratiestudenten in Utrecht beter wegwijs te maken in het studentenleven, onder andere door [30] de inzet van mentoren. (…) Dat is nodig, zegt Hehakaya, (…) omdat het scheelt als er een plek is waar je terecht kunt als studeren niet vanzelfsprekend is en je geen ouders [35] hebt die je goed kunnen helpen tijdens je studie. (…) School was niet erg belangrijk voor haar ouders. “Mijn vader zei ooit: ‘je hoeft van mij niet te leren’. (…)” Als ze na een lange weg op de universiteit belandt, valt pas echt op [40] wat ze mist ten opzichte van haar studiegenoten. Waar anderen in werkgroepen met flair discussiëren en vragen stellen, is Hehakaya bang om iets te zeggen of om hulp te [45] vragen. Podiumvrees, zegt ze achteraf. (…) Die faalangst is een gevoel dat veel eerstegeneratiestudenten zullen herkennen, zegt Jeanet van de [50] Korput, senior onderzoeker aan Hogeschool Windesheim. Zij publiceerde deze maand een onderzoek naar eerstegeneratiestudenten waarvoor [55] ze twintig diepte-interviews afnam. Daar zaten studenten bij (…) met ouders die niet begrepen waarom hun kind in vredesnaam vrijwillig wilde studeren. [60] “Die kregen thuis voortdurend de vraag waarom ze nog niet aan het werk waren”, zegt Van de Korput. “Een student werd thuis ‘nerd’ genoemd.” (…) Eerstegeneratiestudenten hebben [65] vaak het gevoel dat ze in twee werelden leven. Die van thuis en die van de studie. En in beide voelen ze zich niet helemaal thuis. (…) De mentorprogramma’s helpen, ziet [70] Van de Korput. Maar, merkte ze in haar gesprekken met studenten: deze studenten willen niet aangesproken worden op hun afkomst. Het begrip [75] eerstegeneratiestudent heeft voor sommigen een negatieve betekenis. “Niemand wil in een hokje worden gestopt. Deze studenten willen niet gezien worden als arm of kwetsbaar.” [80] Dat zíjn ze ook niet. Het zijn vaak bijzonder sterke mensen met veel levenservaring. Ik was erg van ze onder de indruk.”

noot 1 In het hoger onderwijs bestaat er een bachelor-masterstelsel. Opleidingen aan de universiteit zijn opgedeeld in een bacheloropleiding en een daarop aansluitende masteropleiding. De meeste hbo-opleidingen zijn bacheloropleidingen. Bij een aantal hbo-studies kun je ook een masteropleiding volgen. (bron: cbs.nl)

bron: Patricia Veldhuis, NRC, 29 november 2022

figuur 2 Percentage eerstejaars-studenten hoger onderwijs waarvan ouders geen hoger onderwijsopleiding hebben

Percentage eerstejaars-studenten hoger onderwijs waarvan ouders geen hoger onderwijsopleiding hebben
figuur 2 bron: Startmonitor/CBS - Monitor beleidsmaatregelen hoger onderwijs 2020-2021

Lijndiagram. Horizontale as: studiejaren 2011-2012 tot en met 2020-2021. Verticale as: percentage van 0 tot 100. Legenda: hbo (doorgetrokken lijn) en wo (stippellijn). Afleesbaar, ongeveer: de hbo-lijn loopt van ca. 59% in 2011-2012 naar ca. 46% in 2020-2021. De wo-lijn loopt van ca. 33% in 2011-2012 naar ca. 21% in 2020-2021. De wo-lijn ligt in elk studiejaar lager dan de hbo-lijn.

Toelichting: Figuur 2 laat voor de studiejaren 2011-2012 tot en met 2020-2021 het aandeel eerstegeneratiestudenten (waarvan beide ouders geen hoger onderwijsopleiding hebben afgerond) zien, op basis van een representatieve steekproef van nieuwe eerstejaars in het hoger onderwijs. Er wordt onderscheid gemaakt tussen studenten op het hbo en het wo (universiteit).

Voorbeeld: In het studiejaar 2020-2021 heeft 21% van de eerstejaars aan de universiteit ouders die geen hoger onderwijsopleiding hebben afgerond.

Vraag 9 1 punt

Gebruik figuur 2.

In figuur 2 is een ontwikkeling te zien.

Geef een verklaring voor deze ontwikkeling in figuur 2 met behulp van het gestegen gemiddelde opleidingsniveau in Nederland. Gebruik in je verklaring informatie uit figuur 2.

Bekijk het antwoord
  • Verklaart de ontwikkeling in figuur 2 met het gestegen gemiddelde opleidingsniveau in Nederland, met informatie uit figuur 2 (in figuur 2 hebben steeds minder eerstejaars-studenten ouders zonder hoger onderwijsopleiding; door het gestegen opleidingsniveau zijn er steeds minder lageropgeleiden, dus hebben eerstejaars vaker ouders met een hoger onderwijsopleiding). (1p)

Vraag 9 in het hele examen

2024, tijdvak 1: vTaiwan

Opgavetekst

tekst 3 Hoe Taiwanese ‘civic hackers’ hielpen om een nieuwe manier te vinden om het land te besturen

(…) Hoe kon de regering van Taiwan beter leren luisteren? Om die vraag te beantwoorden, wendde Taiwan zich niet tot de gebruikelijke partijen, [5] zoals lobbyisten of politieke adviseurs. In plaats daarvan (...) reisden regeringsambtenaren naar een levendige collegezaal van een universiteit om de hulp in te roepen [10] van een groep waar weinigen het bestaan van kenden: de ‘civic hackers’1).

Taiwans ‘civic hackers’ waren georganiseerd rond een collectief [15] zonder leider genaamd g0v (uitgesproken als ‘gov zero’). Velen van hen geloofden in radicale transparantie, in het zichtbaar maken van ondoorzichtige processen en in [20] het idee dat iedereen die geraakt wordt door een beslissing erover moet kunnen meepraten. (...) Leden van g0v traden toe tot de regering, en een van haar leden, Audrey Tang, [25] werd de digitale minister van het land. (...)

Volgens g0v was het probleem van de politiek in wezen een informatieprobleem. Verkiezingen [30] werden niet vaak genoeg georganiseerd om wetgevers een idee te geven van wat de mensen wilden. En stemmingen, referenda, verkiezingen en debatten verdelen [35] het volk vaak in tweeën. Ze hadden geen manier nodig om verdeeldheid te meten, maar juist om consensus te bereiken. (…)

Het antwoord van de ‘civic hackers’ [40] werd vTaiwan genoemd. (De ‘v’ staat voor virtueel.) (…) Het platform nodigt burgers uit in een online ruimte voor debat waarnaar politici luisteren en waarmee zij rekening houden bij het [45] uitbrengen van hun stem. De regering startte een nieuw vTaiwan-proces over een politieke kwestie waarover zij nadacht en Taiwanezen met heel veel [50] verschillende meningen namen online deel aan de discussie.

Cruciaal was echter dat de deelnemers zich in een geheel nieuw soort online ruimte bevonden – exact [55] het tegenovergestelde van die van sociale media die conflict aanmoedigen. vTaiwan gebruikte een platform genaamd Polis, ontworpen door technologen uit Seattle (…). Net [60] als elk ander platform voor sociale media, laat Polis iedereen zijn mening over de kwestie met iedereen delen en het eens of oneens zijn met anderen. Maar daar houdt de [65] gelijkenis op.

Aan het begin van het debat tekende Polis een kaart waarop alle verschillende punten van overeenstemming en tegenspraak [70] waren aangegeven. Wanneer mensen hun mening gaven, werden niet zozeer de opmerkingen die de meeste verdeeldheid zaaiden uitgelicht, maar werden die opmerkingen het meest zichtbaar gemaakt, die overeenkomsten vertoonden – overeenkomsten niet alleen binnen hun eigen kleine groep van ideologische medestanders, [75] maar ook met andere groepen. Verdeeldheid-zaaiende uitspraken, (…) provocaties – deze werden gewoon niet zichtbaar.

“Mensen besteden zo veel meer tijd [85] aan het ontdekken van hun overeenkomsten dan aan het uitvechten van elk detail van een specifiek onderwerp,” zegt Audrey Tang. “Steevast vinden we binnen [90] drie of vier weken een vorm waarin de meeste mensen het eens zijn over de meeste stellingen.” Ze ontdekten dat het herontwerpen van de online ruimte een diepere menselijke [95] waarheid liet zien. In de politiek besteden mensen de meeste tijd aan waar ze het oneens over zijn. Maar als je consensus in een spel verwerkt, maak je punten van [100] eenheid zichtbaar die voorheen verborgen bleven.

Al snel werd vTaiwan kwestie na kwestie toegepast, vooral op die welke met technologie te maken [105] hadden, en telkens kwam een verborgen consensus aan het licht. Tijdens een heftig debat over Uber-regulering, bijvoorbeeld, bleek dat iedereen eigenlijk alleen maar om [110] veiligheid gaf. (…)

Het meest waardevol was dat door ruis en verdeeldheid weg te nemen, vTaiwan uitkomsten creëerde waar de regering daadwerkelijk iets mee [115] kon. Het vormde de kern van een tiental wetten en regels die nu in Taiwan worden doorgevoerd, op van alles, van wraakporno tot regulering van financiële technologie. En er [120] staan er nog meer op stapel.

noot 1 Civic hackers zijn mensen die bereid zijn om samen te werken met anderen om, vaak met behulp van data en technologie, uitdagingen en problemen aan te pakken die van belang zijn voor buurten, steden en het land. (naar: digital.gov)

bron: The Guardian, september 2020

Vraag 17 2 punten

Gebruik tekst 3.

Leg uit dat in de manier waarop vTaiwan werkt rationalisering te herkennen is. Gebruik in je uitleg:

  • de omschrijving van het kernconcept rationalisering, met de woorden ‘systematiseren’, ‘doel(stelling)’ en ‘effectief’;
  • informatie uit tekst 3 waaruit rationalisering blijkt.
Bekijk het antwoord
  • Past ‘systematiseren’ uit de omschrijving van het kernconcept rationalisering toe, met informatie uit tekst 3 waaruit dit blijkt (het platform is zo ontworpen dat het meningen ordent en systematiseert, waardoor de standpunten met de meeste consensus zichtbaar worden en verdeeldheid-zaaiende uitspraken niet; r. 70-83). (1p)
  • Past ‘doel(stelling)’ en ‘effectief’ uit de omschrijving van het kernconcept rationalisering toe, met informatie uit tekst 3 waaruit dit blijkt (het doel is zo effectief mogelijk tot consensus over een politieke kwestie komen; r. 35-38 en r. 97-101). (1p)

Vraag 17 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Kudos laten je rennen

Opgavetekst

Inleiding

In het dagelijks leven van veel Nederlanders is het gebruik van sociale media niet meer weg te denken. Ook voor sportbeoefenaars bestaan er specifieke apps, zoals de app Strava die vooral populair is bij duursporters. Beoefenaars van sporten zoals fietsen en hardlopen kunnen met die app bijhouden hoe vaak en hoelang ze sporten. Via Strava kunnen sporters ook een trainingsplan opstellen om hun sportieve doelen te behalen. Ook details over de gevolgde routes en welke prestaties sporters hebben geleverd, kunnen met de app worden bijgehouden. Deze informatie kan vervolgens gedeeld worden met anderen die de betreffende sporter volgen. Gebruikers kunnen zelf ook anderen volgen en kunnen op activiteiten reageren met aanmoedigingen, vragen of zogenaamde kudos. Kudos zijn virtuele complimentjes.

De onderzoekers in tekst 1 vroegen zich af of en hoe sporters binnen een Strava-netwerk elkaar beïnvloeden en onderzochten of apps gebruikt zouden kunnen worden voor het ontwikkelen van beleid dat gericht is op het stimuleren van sportdeelname.

Vraag 1 2 punten

Leg uit dat in het gebruik van de sportapp Strava een gerationaliseerde samenleving te herkennen is. Gebruik in je uitleg:

  • de omschrijving van het kernconcept rationalisering, met de woorden ‘systematiseren’, ‘doel(stelling)’ en ‘efficiënt’;
  • informatie uit de inleiding waaruit rationalisering blijkt.

Gebruik de inleiding van deze opgave.

Bekijk het antwoord
  • Een toepassing van ‘systematiseren’ uit de omschrijving van het kernconcept rationalisering, met informatie uit de inleiding waaruit dit blijkt. (1p)
  • Een toepassing van ‘doel(stelling)’ en ‘efficiënt’ uit de omschrijving van het kernconcept rationalisering, met informatie uit de inleiding waaruit dit blijkt. (1p)

Vraag 1 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Gezondheidsverschillen

Opgavetekst

Inleiding

In augustus 2020 verscheen een essay van de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving (RVS) met daarin een oproep aan de overheid de gezondheidsverschillen in Nederland terug te dringen. Tot nu toe heeft de overheid zich met haar beleid vooral gericht op leefstijl en persoonlijk gedrag van burgers. Maatregelen van de overheid waren vooral gericht op het geven van voorlichting aan burgers. De RVS stelt in het essay dat de huidige individuele aanpak eraan voorbijgaat dat gezondheidsachterstanden en -verschillen een combinatie van meer maatschappelijke oorzaken hebben en er daarom een maatschappelijke aanpak nodig is. De RVS pleit voor een nieuwe aanpak van gezondheidsverschillen. In 2021 kwam de RVS met een vervolgadvies waarin de RVS aanbevelingen geeft, gericht op het terugdringen van gezondheidsachterstanden. Tekst 3 gaat over dit advies.

tekst 3 Advies aan overheid

[1] (…) De gezondheidsverschillen zijn zeker niet alleen het gevolg van slechte eetgewoonten of een ongezonde leefstijl, maar van een [5] complexe brij aan ellende: slechte woningen met schimmel op de muren, eenzaamheid, fijnstof in achterstandswijken naast de snelweg, onzekerheid in flexbanen [10] aan de onderkant van de arbeidsmarkt, schulden en veel stress door bestaansonzekerheid. Het zijn problemen die vaak van generatie op generatie worden [15] overgedragen.

[16] Daarom is een langjarige aanpak – van minstens vijftien jaar – nodig, waarin ministeries, gemeenten, zorgverzekeraars, maatschappelijk werkers en zorgverleners [20] samenwerken om de dieperliggende oorzaken aan te pakken. Begin daarbij bij de ongezondste (en vaak armste) wijken, adviseert de RVS. [25] Concreet betekent dat meer schuldhulpverlening, het opknappen [27] of nieuw bouwen van woningen en buitenruimte, meer sportfaciliteiten, maar ook het invoeren van een [30] suikertaks, een verbod op reclame voor ongezonde voeding en meer mogelijkheden voor gemeenten om bijvoorbeeld snackbars in de buurt van scholen te verbieden. [35] Bussemaker: “(…) Een suikertaks of een snackbar weren, kon de afgelopen jaren niet, omdat (…) keuzevrijheid heilig was. Maar als de maatschappelijke schade zo enorm is, kun je dan nog wel van echte [40] keuzen spreken?”

De RVS (…) wil de aanpak van de gezondheidsverschillen wettelijk vastleggen. (…) Het geld voor de [45] beleidsomslag moet grotendeels uit de VWS-begroting komen, vindt de RVS, te beginnen met 2 procent per jaar, dat komt neer op 1,7 miljard euro. Een reuzensprong: nu is er [50] ongeveer 30 miljoen euro per jaar beschikbaar voor het verkleinen van de gezondheidsverschillen.

noot 1 suikertaks = belasting op voeding met toegevoegd suiker, zoals snoep
noot 2 Bussemaker: de voorzitter van de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving (RVS)
noot 3 VWS = het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

bron: Nederlands Dagblad, 2021

Vraag 14 2 punten

Gebruik regel 16 tot en met 41 van tekst 3.
Uit tekst 3 blijkt dat de snackbars anders benaderd worden vanuit de individuele aanpak van gezondheidsverschillen dan vanuit de maatschappelijke aanpak van gezondheidsverschillen.
Leg uit dat de benadering van snackbars vanuit de individuele aanpak past bij de geïndividualiseerde samenleving. Gebruik in je uitleg:

  • de omschrijving van het kernconcept individualisering;
  • informatie uit regel 16 tot en met 41 van tekst 3 om individualisering te illustreren.
Bekijk het antwoord
  • Informatie uit regel 16 tot en met 41 van tekst 3 om individualisering te illustreren. (1p)
  • Een uitleg dat de benadering van snackbars vanuit de individuele aanpak past bij de geïndividualiseerde samenleving, met een toepassing van het kernconcept individualisering. (1p)

Vraag 14 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Wooncrisis

Opgavetekst

tekst 1 Eerste breed gedragen woonprotest sinds de jaren 80

Voor het eerst in decennia krijgt een protest tegen de woningcrisis veel steun. (…) Het aangekondigde woonprotest [5] zondag [12 september 2021] in Amsterdam spreekt bijna de hele samenleving aan. De problemen op de woningmarkt zijn zo groot dat vrijwel iedereen die wil verhuizen – en geen bodemloze portemonnee heeft – [10] ermee te maken krijgt. Zelfs in de coronacrisis braken de huizenprijzen record na record. De organisatie verwacht tien- tot [15] vijftienduizend mensen (…). Kort samengevat willen de actievoerders (…) betaalbare huisvesting voor iedereen, grip op huur- en huizenprijzen, het aan [20] banden leggen van beleggers die huizen opkopen voor winst1). Tientallen organisaties hebben zich achter de standpunten van het protest geschaard (…). (…) [25] Dat er juist nú voedingsbodem is voor zo’n breed protest komt doordat de aandacht voor de problemen op de woningmarkt de laatste jaren exponentieel is toegenomen, denkt [30] stadsgeograaf Cody Hochstenbach (UvA), die werkt aan een boek over de wooncrisis. “Meer mensen zien de woonproblemen om zich heen. En dat zijn allang niet meer alleen de [35] armen. Want voor mensen met een minimuminkomen was het de afgelopen twintig jaar ook al heel lastig op de woningmarkt.” Sinds een paar jaar wordt ook de [40] middenklasse door de woonproblemen geraakt. “Hoogopgeleide jongeren, dertigers die al succesvolle stappen in hun carrière hebben gezet. Het zijn [45] mensen met korte lijntjes naar de politiek, die weten hoe ze hun frustratie moeten omzetten in de juiste taal.” Het is ook een groep, zegt [50] Hochstenbach, die is opgegroeid met een belofte: als je je best doet op school, als je gaat studeren, dan kun je stappen zetten in je leven. Dan komt die koopwoning er. “Zij merken: [55] die belofte wordt vooralsnog niet ingewilligd.” (…)

noot 1 aan banden leggen = inperken, zorgen dat het minder wordt

Op de website van de actiegroep HET WOONPROTEST staat over het aanpakken van beleggers onder andere: “De landelijke overheid moet ervoor zorgen dat de markt onaantrekkelijker wordt voor grote (buitenlandse) beleggers. De overheid kan dit doen door leegstand te beboeten door middel van een leegstandsheffing, (…)”

bron: www.nrc.nl, 10 september 2021

Vraag 4 2 punten

Gebruik regel 39 tot en met 56 van tekst 1. Leg uit of de jongeren in het tekstfragment met het idee van een open of van een gesloten samenleving zijn opgegroeid. Gebruik in je uitleg: een kenmerk van de gekozen samenleving (open of gesloten); informatie uit regel 39 tot en met 56 van tekst 1 waaruit dit kenmerk van de gekozen samenleving blijkt.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de jongeren zijn opgegroeid met het idee van een open samenleving, met een toepassing van het kenmerk van een open samenleving dat er mogelijkheden tot sociale mobiliteit zijn (bijvoorbeeld het idee dat je tijdens je leven kunt stijgen op de maatschappelijke ladder, of dat opleiding bepalend is voor je maatschappelijke positie). (1p)
  • Noemt informatie uit regel 39 tot en met 56 van tekst 1 waaruit dit kenmerk blijkt (als je je best doet op school en gaat studeren, kun je stappen zetten en een koopwoning krijgen, r. 51-54). (1p)

Vraag 4 in het hele examen

tekst 2 Ook studenten protesteren tegen woningnood: ‘Beleid kan zo niet langer’

De woningcrisis heeft een hoogtepunt bereikt en moet worden aangepakt, vinden deelnemers aan het Nijmeegse Woonprotest. Aanstaande zondag laten onder meer studenten uit de stad zich horen. ‘Er moet fundamenteel iets veranderen.’

Studenten die geen kamer kunnen vinden of torenhoge huur betalen: het is normaal geworden, maar dat mag het eigenlijk niet zijn, vindt Sander van der Goes (23). Hij trekt daarom aanstaande zondag – net zoals honderden andere demonstranten – naar de Nijmeegse binnenstad om te demonstreren. (…) “De woonsituatie is op dit moment voor jongvolwassenen heel frustrerend,” zegt Van Der Goes. “Als student vind je moeilijk een kamer of betaal je te veel huur. Daarom moet je weer meer lenen, maar kom je ook in de knoei als je uit je studentenkamer wil. De huurprijzen zijn in je eentje vrijwel onbetaalbaar en een huis kopen is met een gemiddelde koopprijs van 400.000 euro voor bijna iedereen onmogelijk. Afgestudeerden houden daarom weer kamers voor nieuwe eerstejaars bezet. Het probleem blijft zo maar doorgaan. Er moet fundamenteel iets veranderen in dit beleid, want dit kan zo niet langer.” (…)

De student ervaart deze problemen zelf in de praktijk. “Ik wil na mijn studie doorstromen naar een appartement, maar daarvoor zijn gigantische wachtrijen in de sociale huur en enorm hoge prijzen in de vrije sector. En dan mag ik eigenlijk nog van geluk spreken dat ik al een fatsoenlijk dak boven m’n hoofd heb. Een vriend van me is terug bij zijn ouders moeten gaan wonen en mijn buurvrouw woont met haar baby op 20 vierkante meter. Dat is absurd.”

Ook studente Jade Joosten (19) sluit zich bij het protest aan. Ze woont nog bij haar ouders, omdat een kamer in Nijmegen volgens haar niet te betalen is. “Behalve als je ontzettend veel geld leent,” zegt Joosten. “Maar dat moet helemaal niet nodig zijn. Een huis is een recht, geen product om op te speculeren en waar je op moet bieden. De markt staat nu boven de mens en dat is niet normaal.”

bron: www.voxweb.nl, 2021

Vraag 5 2 punten

Gebruik tekst 2. Een kenmerk van de Nederlandse samenleving is dat Nederland een geïndividualiseerde samenleving is. Er kunnen echter ook ontwikkelingen zijn die bijdragen aan het tegenovergestelde van individualisering. Beredeneer aan de hand van tekst 2 dat problemen op de woningmarkt kunnen bijdragen aan het tegenovergestelde van individualisering. Gebruik in je uitleg: de omschrijving van het kernconcept individualisering; informatie uit tekst 2 om je redenering te ondersteunen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt informatie uit tekst 2 die de redenering ondersteunt (studenten moeten bij hun ouders blijven wonen en kunnen niet op zichzelf gaan wonen, r. 44-45; r. 49-52). (1p)
  • Geeft een redenering aan de hand van tekst 2 dat problemen op de woningmarkt kunnen bijdragen aan het tegenovergestelde van individualisering, met een toepassing van het kernconcept individualisering (jongeren blijven langer afhankelijk van hun ouders en vergroten hun zelfstandigheid op het gebied van wonen minder, terwijl bij individualisering individuen juist meer zelfstandigheid krijgen en hun eigen leven meer zelf inrichten en plannen). (1p)

Vraag 5 in het hele examen

figuur 1 Ontwikkeling aantal internationale studenten, Nederland

Ontwikkeling aantal internationale studenten, Nederland
figuur 1 bron: ABF Research, 2021

Lijndiagram. Horizontale as: studiejaren van '11-'12 tot '28-'29. Verticale as: aantal (x 1.000), van 0 tot 160. Doorgetrokken lijn (internationale student): van ca. 51.000 in '12-'13 naar ca. 102.000 in '20-'21, elk jaar hoger. Stippellijn (prognose internationale student, schatting): van ca. 110.000 in '21-'22 naar ca. 139.000 in '28-'29. De curve stijgt dus de hele periode; de groei per jaar wordt in de prognose kleiner.

StudiejaarInternationale studentPrognose internationale student
'12-'1351
'13-'1454
'14-'1556
'15-'1660
'16-'1766
'17-'1875
'18-'1984
'19-'2092
'20-'21102
'21-'22110
'22-'23116
'23-'24120
'24-'25125
'25-'26129
'26-'27133
'27-'28137
'28-'29139

Vraag 7 2 punten

Gebruik figuur 1. Jaarlijks verschijnt er van Kences (Kenniscentrum Studentenhuisvesting) een Landelijke monitor studentenhuisvesting (LMS), die een cijfermatig inzicht geeft in de vraag en het aanbod naar studentenhuisvesting. Uit de LMS 2021 blijkt dat het tekort aan studentenwoningen in één jaar naar schatting is toegenomen met 4.500. Daarmee is het tekort opgelopen tot 26.500 studentenwoningen. De komende acht jaar neemt het aantal studenten dat op kamers woont naar verwachting toe met circa 57.000. Beredeneer aan de hand van figuur 1 welk veranderingsproces bijdraagt aan het toenemende tekort aan studentenwoningen. Gebruik in je redenering: de naam en de omschrijving van een kernconcept bij het hoofdconcept verandering; informatie uit figuur 1 waaruit het gekozen kernconcept blijkt.

Bekijk het antwoord
  • Constateert dat uit figuur 1 blijkt dat er een toenemend aantal internationale studenten in Nederland gaat studeren (en dat de schatting is dat deze trend doorzet), en dat deze studenten een woning nodig hebben. (1p)
  • Geeft een redenering dat globalisering bijdraagt aan het toenemende tekort aan studentenwoningen, met een toepassing van het kernconcept globalisering (een uitbreiding en intensivering van contacten over grote afstand en landsgrenzen heen). (1p)

Vraag 7 in het hele examen

Vraag 9 2 punten

In de jaren 80 en 90 van de vorige eeuw vonden er verschillende maatschappelijke ontwikkelingen plaats. Een daarvan is dat de samenstelling van huishoudens in Nederland veranderde. Noem een verandering (vanaf de jaren 80) in de samenstelling van huishoudens in Nederland, die mede de oorzaak kan zijn van het tekort aan woningen in Nederland. Leg uit waarom deze verandering mede de oorzaak kan zijn van het tekort aan woningen in Nederland.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een verandering vanaf de jaren 80 in de samenstelling van huishoudens in Nederland die mede de oorzaak kan zijn van het tekort aan woningen (bijvoorbeeld de toename van eenpersoonshuishoudens). (1p)
  • Legt uit waarom deze verandering mede de oorzaak kan zijn van het tekort aan woningen (als steeds meer mensen alleen een huishouden vormen, zijn er ook meer woningen nodig). (1p)

Vraag 9 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Schaduwonderwijs

Opgavetekst

Inleiding Schaduwonderwijs

Nederlanders zijn steeds hoger opgeleid. Bovendien is het opleidingsniveau een steeds belangrijkere rol gaan spelen voor het bepalen van iemands maatschappelijke positie. Om de kansen op een zo hoog mogelijk diploma te vergroten, maken steeds meer ouders voor hun kinderen gebruik van zogenaamd schaduwonderwijs. Onder schaduwonderwijs vallen aanvullende onderwijsactiviteiten die leerlingen na schooltijd volgen ter verbetering van het leren en presteren op school en waarvoor de gezinnen zelf moeten betalen. Voorbeelden hiervan zijn bijles, huiswerkbegeleiding en toets- en examentrainingen die leerlingen buiten schooltijd volgen. Er zijn ouders die honderden euro’s per jaar uitgeven aan schaduwonderwijs. In tekst 2 komt de keerzijde van schaduwonderwijs aan de orde.

Vraag 11 2 punten

Beredeneer dat schaduwonderwijs in landen als Japan en Zuid-Korea geïnstitutionaliseerd lijkt te zijn. Gebruik in je redenering:
− de omschrijving van het kernconcept institutionalisering;
− informatie uit tekst 2 die de redenering ondersteunt.

Bekijk het antwoord
  • Informatie uit tekst 2 die de redenering dat schaduwonderwijs in landen als Japan en Zuid-Korea geïnstitutionaliseerd lijkt te zijn, ondersteunt (leraren gaan ervan uit dat leerlingen de stof tijdens de bijles uitgelegd krijgen en besteden daarom minder tijd aan de uitleg) (1p)
  • Een redenering dat schaduwonderwijs in landen als Japan en Zuid-Korea geïnstitutionaliseerd lijkt te zijn, met een toepassing van een omschrijving van institutionalisering (bijvoorbeeld een complex van waarden, of min of meer geformaliseerde regels en standaard gedragspatronen, of het reguleren van gedrag van mensen en hun onderlinge relaties) (1p)

Vraag 11 in het hele examen

2023, tijdvak 2: De betekenis van muziek voor Syrische vluchtelingen in Nederland

Opgavetekst

Inleiding De betekenis van muziek voor Syrische vluchtelingen in Nederland

In tekst 3 worden resultaten van een sociologisch onderzoek beschreven. De onderzoekers proberen te begrijpen wat voor rol muziek speelt voor Syrische vluchtelingen in Nederland. De onderzoekers hebben twintig Syrische vluchtelingen geïnterviewd die verspreid over heel Nederland wonen. Uit de interviews blijkt dat het beluisteren van Arabische en Nederlandstalige muziek voor deze Syrische vluchtelingen verschillende functies heeft. In tekst 3 wordt op twee functies nader ingegaan.

Tekst 3 Muzikale verbindingen tussen Nederland en Syrië

(…)

Mediatisering1) en digitalisering

Wat (…) opvalt is de cruciale rol van mediatisering en digitalisering. Waar vluchtelingen in het nabije verleden [5] (…) waren teruggeworpen op dure lange-afstandstelefoongesprekken en trage, onbetrouwbare post, hebben vluchtelingen in de jaren tien en twintig van deze eeuw toegang tot [10] smartphones en het internet. Dit biedt (…) een scala aan mogelijkheden voor constante (video) communicatie met geliefden over grote afstanden. (…) Muziek, films, [15] series, visuele kunst en ga zo door, zijn vrijwel altijd en gratis toegankelijk en stellen mensen in staat om in een nieuwe context culturele verbindingen te maken en te onderhouden (…).

Hierbij gaat het niet alleen om [20] toegang tot allerlei media, maar ook de mogelijkheid tot het creëren van gedeelde ervaringen op afstand. Veel [25] van onze de respondenten leven niet meer in de nabijheid van hun Syrische vrienden. Soms wonen zij nog in Syrië, vaker heeft hun vlucht ze naar verschillende plaatsen op de [30] wereld gebracht. Zo vertelt de 26-jarige Amer dat hij Spotify en YouTube gebruikt om playlists te delen met zijn vrienden in andere delen van Nederland, Duitsland en [35] zelfs de Filipijnen. “Dit geeft me het gevoel dat ik ze nog steeds ontmoet in het echte leven. (…) In Syrië zagen we onze vrienden vaak wel meer dan drie uur per dag, op z’n [40] minst. Nu zijn we ver van elkaar vandaan en houden we contact via sociale media, waarmee we muziek en andere media kunnen delen.” Al deze voorbeelden laten zien dat [45] muziek (…) kan werken als sociale lijm tussen lotgenoten die (…) een gevoel van collectiviteit kunnen ervaren door muziek. (…)

Culturele spiegels

[50] Daarmee komen we op de derde functie. Muziek bindt immers niet alleen de ‘eigen’ groep samen, maar kan ook een brug tussen verschillende groepen vormen. Een [55] eerste manier waarop dat voor de meeste van onze respondenten gebeurt, is doordat zij Nederlandstalige muziek gebruiken om Nederlands te leren. Hoewel [60] sommigen dit puur instrumenteel inzetten, verworden de Nederlandse liedjes soms tot culturele spiegels die ze instrueren over de Nederlandse cultuur. Zo noemen zowel Klara (38) [65] als Sama (28) de hit Leef van André Hazes junior als grote favoriet. Een van Sama’s Nederlandse vriendinnen deelt zulke liedjes met haar omdat ze langzaam zijn ingezongen en dus [70] gemakkelijk voor haar te begrijpen zijn. Zo deelde ze ook 17 miljoen mensen van Davina Michelle en Snelle, dat volgens Sama “een heel mooi beeld geeft over Nederlanders, [75] die tolerant zijn en vechten tegen discriminatie en racisme. Dat lied geeft me het beeld dat dit een land is met culturele diversiteit, waar mensen vanuit verschillende delen van de wereld samenleven op een [80] plaats, in harmonie en vrede.” (…)

Noot 1: mediatisering = de toenemende invloed van de media op de samenleving

bron: Julian Schaap en Jaber Mawazini, Sociologie Magazine, maart 2021

Vraag 16 2 punten

Beredeneer aan de hand van tekst 3 dat digitalisering het proces van globalisering versneld heeft. Gebruik in je redenering:
− de omschrijving van het kernconcept globalisering;
− informatie uit tekst 3 waaruit digitalisering blijkt;
− informatie uit tekst 3 die je redenering ondersteunt.

Bekijk het antwoord
  • Een toepassing van globalisering en informatie uit tekst 3 waaruit digitalisering blijkt (smartphones en internet, r. 9-10) (1p)
  • Informatie uit tekst 3 waaruit blijkt dat digitalisering het proces van globalisering versneld heeft (vroeger dure en trage communicatie, nu constante videocommunicatie over grote afstanden, r. 2-14) (1p)

Vraag 16 in het hele examen

Vraag 19 1 punt

Andersglobalisten en hyperglobalisten denken verschillend over globalisering. Hieronder staan vier uitspraken. Welke uitspraak is juist?

  1. A Andersglobalisten wijzen vooral op de negatieve kanten van globalisering en vinden een nadeel van globalisering dat door wereldwijde muzikale uitwisseling lokale culturen nieuw leven kan worden ingeblazen.
  2. B Andersglobalisten wijzen vooral op de positieve kanten van globalisering en vinden een voordeel van globalisering dat er een steeds diversere muziekcultuur verspreid wordt.
  3. C Hyperglobalisten wijzen vooral op de negatieve kanten van globalisering en vinden een nadeel van globalisering dat er een steeds homogenere muziekcultuur verspreid wordt.
  4. D Hyperglobalisten wijzen vooral op de positieve kanten van globalisering en vinden een voordeel van globalisering dat er wereldwijde muzikale uitwisseling plaatsvindt.
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 19 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Jong geleerd, oud gedaan

Vraag 12 3 punten

Stel dat de kiesgerechtigde leeftijd verlaagd wordt naar 16 jaar.

Leg uit dat in het verlagen van de kiesgerechtigde leeftijd een veranderingsvraagstuk te herkennen is. Gebruik in je uitleg:

  • de omschrijving van het hoofdconcept verandering;
  • de naam en omschrijving van een kernconcept bij het hoofdconcept verandering;
  • informatie uit regel 36 tot en met 74 van tekst 2 waarin het gekozen kernconcept bij het hoofdconcept verandering te herkennen is.

Let op: je mag de kernconcepten institutionalisering en individualisering niet gebruiken.
Gebruik regel 36 tot en met 74 van tekst 2.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat in het verlagen van de kiesgerechtigde leeftijd een veranderingsvraagstuk te herkennen is, met een toepassing van het hoofdconcept verandering (een ontwikkeling in de samenleving richting meer gelijkheid tussen de generaties, tussen jongeren en ouderen). (1p)
  • Noemt het kernconcept democratisering en legt uit dat in het verlagen van de kiesgerechtigde leeftijd democratisering te herkennen is: de machtsongelijkheid tussen jongeren en ouderen vermindert, doordat jongeren relatief meer inspraak krijgen. (1p)
  • Noemt informatie uit regel 36 tot en met 74 van tekst 2 waarin democratisering te herkennen is: als zestienjarigen mogen stemmen, wordt er ook beter naar ze geluisterd. (1p)

Vraag 12 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Buurtpreventie-apps

Opgavetekst

Inleiding opgave 1 Opgave 1 Buurtpreventie-apps

In buurten werken bewoners steeds vaker digitaal samen om de veiligheid in hun buurt te vergroten. Een veelgebruikt middel daarvoor zijn buurtpreventie-apps. Door het gebruik van buurtpreventie-apps kunnen buurtbewoners elkaar en in sommige gevallen ook de wijkagent of een vertegenwoordiger van de gemeente informeren over verdachte situaties. In deze opgave vallen onder buurtpreventie-apps de WhatsApp-buurtpreventiegroepen en apps die speciaal voor buurtpreventie zijn ontwikkeld.

Het gebruik van buurtpreventie-apps door buurtbewoners past bij opvattingen van verschillende politieke stromingen, zoals de confessionele stroming.

Tekst 1 Alerte burgers, meer veiligheid?

(…) Whatsapp-buurtpreventiegroepen [ontstaan] meestal vanuit buurtbewoners zelf. (…) De groep bepaalt zelf waarvoor de appgroep wel en niet gebruikt wordt. Vaak is het hoofddoel echter buurtpreventie: de meeste groepen richten zich (…) op het vergroten van de sociale veiligheid, leefbaarheid en de veiligheidsgevoelens in de buurt. Dat geldt zeker voor de groepen die zich hebben geregistreerd bij de Stichting WABP (WhatsApp BuurtPreventie). De hoofdfunctie van een WABP-groep is elkaar te attenderen op ‘verdachte en alarmerende situaties in de buurt’. (…) Hoewel groepen in principe hun eigen (omgangs)regels kunnen vaststellen, wordt in de praktijk vaak aangehaakt bij de richtlijnen van de WABP. Deze hebben betrekking op de deelnemerssamenstelling (minimaal 18 jaar, woonachtig in het werkgebied van de groep), de omgangsvormen (correct taalgebruik, niet vloeken, schelden et cetera, geen eigen rechter spelen), de inhoud (geen privé-berichten) en de wijze van melden (alleen foto’s indien noodzakelijk, zoveel mogelijk informatie). Voor de bij de stichting WABP aangesloten groepen geldt de zogenaamde SAAR-methode als richtlijn voor het melden (…).

De SAAR-methode:
S: Signaleer
A: Alarmeer 112 (en laat elkaar via de app weten dat 112 gebeld is)
A: App om de waarneming bekend te maken aan anderen
R: Reageer, door bijvoorbeeld – mits het veilig is – naar buiten te gaan en contact te maken met de persoon1).

noot 1 de persoon die betrokken is bij een verdachte en alarmerende situatie

bron: hetccv.nl, 2019

Vraag 3 2 punten

Beredeneer dat het gebruik van buurtpreventie-apps kan bijdragen aan de institutionalisering van buurtpreventie. Gebruik in je redenering:

  • de omschrijving van het kernconcept institutionalisering;
  • informatie uit tekst 1 die je redenering ondersteunt.

Gebruik tekst 1.

Bekijk het antwoord
  • Past een complex van waarden / meer of minder geformaliseerde regels uit de omschrijving van het kernconcept institutionalisering toe, met informatie uit tekst 1 die deze redenering ondersteunt (bijvoorbeeld de regels over omgangsvormen, zoals niet vloeken en geen eigen rechter spelen). (1p)
  • Past standaardgedragspatronen / het reguleren van gedrag uit de omschrijving van het kernconcept institutionalisering toe, met informatie uit tekst 1 die deze redenering ondersteunt (bijvoorbeeld dat een verdachte situatie wordt gemeld aan 112 en dat de anderen hierover worden geïnformeerd). (1p)

Aanvulling op het correctievoorschrift (2022-2): ook het reguleren van gedrag is een onderdeel van het kernconcept institutionalisering. Een correct antwoord met dit onderdeel, daarbij gebruikmakend van tekst 1, krijgt het tweede scorepunt.

Vraag 3 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Skateboarden

Opgavetekst

Inleiding opgave 4 Opgave 4 Skateboarden

Deze opgave gaat over de skateboard-cultuur en skateboarden als nieuwe olympische sport. Skateboarden is in de twintigste eeuw ontstaan in de Verenigde Staten. In 2021 was skateboarden voor het eerst een sport op de Olympische Spelen in Tokyo. Een van de eisen om als skateboarder mee te doen is dat elk van de vijf wereldcontinenten vertegenwoordigd is op dit sportevenement.

Vraag 23 1 punt

Leg uit dat skateboarden te zien is als een geglobaliseerde sport. Gebruik in je uitleg:

  • de omschrijving van het kernconcept globalisering;
  • informatie uit de inleiding van de opgave waarin globalisering te herkennen is.

Gebruik de inleiding van de opgave.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat skateboarden een geglobaliseerde sport is, met een toepassing van het kernconcept globalisering en informatie uit de inleiding (skateboarden is ontstaan in de Verenigde Staten en skaters uit alle continenten doen mee aan de Olympische Spelen, als resultaat van het uitbreidingsproces van contacten over grote afstand en over landsgrenzen heen). (1p)

Alleen een scorepunt toekennen als de Olympische Spelen als indicatie van een geglobaliseerde sport worden gebruikt.

Vraag 23 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Dovencultuur en de erkenning van gebarentaal

Opgavetekst

tekst 4 Blog: wat is Dovencultuur precies?

[1] (…) Ik ben (…) een dove moeder van twee dove kinderen en heb een slechthorende partner. Tijdens de kersttoespraak van koning [5] Willem-Alexander op televisie wees mijn zoon Bob (4) naar een tolk en zei dat hij de koning was! Tijdens de livestream van een gebarentalenfestijn bij het Europees [10] Parlement, vroeg Bob (inmiddels 6 jaar) aan mij of er dagelijks veel doven aanwezig zijn bij het parlement. Een doof kind van dove ouders ziet gebarentaal (…) als een [15] taal die voor hem ook vaak voorkomt in de maatschappij. Mijn zoon Bob leeft dagelijks in de Dovencultuur. Voor hem is dat als een meerderheidscultuur. Hij komt uit [20] een doof gezin, gaat naar dovenschool Guyot en heeft dove vrienden. En soms bevindt hij zich in een horende omgeving, bijvoorbeeld bij de zwemles en buitenschoolse [25] opvang. Bob past daar zijn taalgebruik aan. Hij gebaart langzaam, articuleert duidelijker en gebruikt meer vingerspelling. Dan kunnen de horende volwassenen en [30] kinderen hem beter begrijpen. (…) In de maatschappij worden doven als gehandicapten gezien, terwijl ze zich onderling niet gehandicapt voelen. Doofheid [35] betekent alleen dat je niet kunt horen, maar veel horende mensen zien dat als een gebrek. Sommige denken dat dove mensen niet kunnen praten. Er zijn zelfs mensen die [40] denken dat ze niet veel kunnen leren en zeker geen universitaire opleiding kunnen volgen. Veel dove mensen studeren af aan de universiteit (…). (…) … doven voelen zich niet [45] gehandicapt. (…) Door de geschiedenis heen werden veel doven vaak geconfronteerd met een medische kijk op doofheid. Vanuit die medische [50] hoek werden ze niet als ‘normaal’ gezien. Dove mensen moest je vroeger ‘repareren’. (…) Op school mochten ze zelfs niet gebaren. (…) Doven hebben door de geschiedenis [55] heen vele tegenslagen ervaren. Daardoor creëren dove kunstenaars eigen visuele uitingen, zoals een gebarenpoëzie of een schilderij over het visuele leven zonder de geluiden. (…)
Annemieke van Kampen, docent

bron: www.kentalis.nl, 2021

Vraag 10 2 punten

Deze opgave gaat over de Dovencultuur (tekst 4) en de erkenning van de Nederlandse Gebarentaal (NGT) als officiële taal (tekst 5). De NGT is een taal met een eigen grammatica en woordenschat.
Gebruik tekst 5.
Beredeneer dat officiële erkenning van de Nederlandse Gebarentaal (NGT) kan bijdragen aan de institutionalisering van die taal in de Nederlandse samenleving. Gebruik in je redenering:

  • de omschrijving van het kernconcept institutionalisering;
  • informatie uit tekst 5 die je redenering ondersteunt.
Bekijk het antwoord
  • Beredeneert dat officiële erkenning van de NGT bijdraagt aan institutionalisering, met een toepassing van een complex van waarden of meer of minder geformaliseerde regels uit de omschrijving van het kernconcept institutionalisering, en informatie uit tekst 5 die dit ondersteunt (1p)
  • Beredeneert dat officiële erkenning van de NGT bijdraagt aan institutionalisering, met een toepassing van standaardgedragspatronen die het gedrag van mensen en hun onderlinge relaties reguleren, uit de omschrijving van het kernconcept institutionalisering, en informatie uit tekst 5 die dit ondersteunt (1p)

Vraag 10 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Laaggeletterdheid

Vraag 16 2 punten

Deze opgave gaat over het vraagstuk van laaggeletterdheid. Laaggeletterden zijn mensen die moeite hebben met lezen, schrijven en/of rekenen. Vaak hebben zij ook moeite met digitale vaardigheden, zoals het gebruik van DigiD of het maken van een cv. Deze basisvaardigheden beheersen zij niet op het minimale niveau om volwaardig in de Nederlandse maatschappij mee te kunnen doen. (bron: Stichting Lezen & Schrijven)
Gebruik de inleiding van deze opgave.
Beredeneer dat digitalisering als veranderingsproces invloed kan hebben op het vraagstuk van laaggeletterdheid. Gebruik in je redenering:

  • een omschrijving van het begrip digitalisering;
  • de omschrijving van het hoofdconcept verandering;
  • informatie uit de inleiding van deze opgave om je redenering te ondersteunen.
Bekijk het antwoord
  • Beredeneert dat digitalisering als veranderingsproces invloed kan hebben op laaggeletterdheid, met een toepassing van het begrip digitalisering en het hoofdconcept verandering, waarbij de richting en/of het tempo van de verandering wordt genoemd (1p)
  • Noemt informatie uit de inleiding van deze opgave die de redenering ondersteunt (1p)

Vraag 16 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Gezichtsherkenning

Opgavetekst

tekst 1 Camera’s met gezichtsherkenning

Op een donderdagnamiddag in de winter van 2017 loopt een jonge vader in paniek het politiekantoor van Longgang District in de Zuid-Chinese stad Shenzhen binnen. Zijn zoon van drie is vermist, hij vreest dat het jongetje is gekidnapt. Kinderontvoering is een ware plaag in China: jaarlijks worden tienduizenden kinderen gestolen, van wie er amper enkele tientallen worden teruggevonden. De jonge vader is wanhopig.

Wat volgt is een fijn staaltje speurwerk, en vooral een demonstratie van de enorme technologische slagkracht van de Chinese politie. Binnen een uur wordt het jongetje op camerabeelden getraceerd, in het bijzijn van een onbekende vrouw, wordt de identiteit van de vrouw met gezichtsherkenning achterhaald, en wordt via datakoppeling vastgesteld dat zij de trein naar Wuhan heeft genomen, negenhonderd kilometer verderop. Daar wordt ze bij aankomst opgepakt. Het jongetje is gered.

“In de weken nadien zagen we veel ouders die hun kinderen voor onze camera’s omhoog hielden”, zegt Zhao Zhen, (…)manager van Intellifusion, het bedrijf dat de technologie produceert waarmee het kind werd teruggevonden. “Ze wilden dat onze camera’s goede beelden van hun kinderen zouden hebben, om de gezichtsherkenning te voeden. Zodat hun kinderen, als ze ooit vermist zouden raken, sneller teruggevonden zouden worden.” (…)

In technologiestad Shenzhen geeft Intellifusion zijn visitekaartje af. Het bedrijf heeft vijf- à zesduizend beveiligingscamera’s in de stad, waarmee elke dag zestien miljoen bewegende beelden worden verzameld – handig om het algoritme¹ voor de gezichtsherkenning te verfijnen. De camera’s staan op strategische plaatsen, zoals metrostations, kruispunten en de haven, en dekken volgens Zhao zowat de hele stad. Daarnaast hebben twintigduizend agenten een app van Intellifusion waarmee ze iedereen die ze fotograferen in een paar seconden kunnen identificeren. “We denken dat Shenzhen dankzij onze technologie een van de veiligste steden van China is”, aldus Zhao Zhen.

Al die technologie helpt om vermiste kinderen te vinden, maar ook om de inwoners van Shenzhen in de pas te doen lopen. Het bekendste voorbeeld zijn de camera’s op kruispunten die voetgangers betrappen als die door rood oversteken. Overtreders worden met hun foto, hun naam en een deel van hun ID-nummer op een groot scherm afgebeeld – in de beste traditie van de publieke schandpaal – en krijgen een boete. (…)

In de Lotusbloemstraat, waar vorig jaar de eerste camera met gezichtsherkenning werd geïnstalleerd, reageren de voetgangers positief. “Dit is de prijs die mensen moeten betalen wanneer ze niet gehoorzamen aan de regels”, zegt de 42-jarige Ge (…). Volgens Intellifusion spreken de cijfers voor zich. In het eerste halfjaar werden dankzij hun elf camera’s bijna veertienduizend boetes uitgeschreven. Staken vroeger op het kruispunt bij de Lotusbloemstraat iedere dag gemiddeld 120 mensen door het rode licht over, nu zijn dat er nog twintig.

Noot 1: Een algoritme is een wiskundige formule. In programmeertaal is het een instructie, een stukje code, om een probleem om te lossen. (bron: www.mediawijsheid.nl)

naar: www.groene.nl, 12 september 2018

Vraag 2 2 punten

Deze opgave gaat over het gebruik van camera’s met gezichtsherkenning in China, manieren waarop deze camera’s door de (lokale) overheid ingezet worden in de Chinese technologiestad Shenzhen en over onderzoek dat gedaan is naar de publieke opinie in China over het zogenaamde Sociaal Kredietsysteem, waar de camera’s in Shenzhen deel van uitmaken. Bij deze opgave horen tekst 1 en figuur 1 uit het bronnenboekje.

Gebruik tekst 1.

Leg uit dat in de wijze waarop de Chinese politie de opsporing van kinderontvoeringen aanpakt, een gerationaliseerde aanpak te herkennen is. Gebruik in je uitleg: de omschrijving van het kernconcept rationalisering; de woorden ‘systematiseren’ en ‘doelstelling’; informatie uit tekst 1 waaruit het kernconcept rationalisering blijkt. Gebruik tekst 1.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat in het inzetten van camera’s met gezichtsherkenning en datakoppeling (de aanpak van de Chinese politie) een gerationaliseerde aanpak te herkennen is, door een toepassing van het kernconcept rationalisering, met gebruik van het woord ‘systematiseren’ (bijvoorbeeld: het inzetten van camera’s en datakoppeling is een voorbeeld van het ordenen en systematiseren van de werkelijkheid, r. 14-28) (1p)
  • Legt uit dat in het inzetten van camera’s met gezichtsherkenning en datakoppeling (de aanpak van de Chinese politie) een gerationaliseerde aanpak te herkennen is, door een toepassing van het kernconcept rationalisering, met gebruik van het woord ‘doelstelling’ (bijvoorbeeld: met als doelstelling om met de gegevens efficiënt en effectief kinderontvoeringen op te sporen) (1p)

Vraag 2 in het hele examen

Vraag 3 2 punten

Deze opgave gaat over het gebruik van camera’s met gezichtsherkenning in China, manieren waarop deze camera’s door de (lokale) overheid ingezet worden in de Chinese technologiestad Shenzhen en over onderzoek dat gedaan is naar de publieke opinie in China over het zogenaamde Sociaal Kredietsysteem, waar de camera’s in Shenzhen deel van uitmaken. Bij deze opgave horen tekst 1 en figuur 1 uit het bronnenboekje.

Gebruik tekst 1.

Er zijn verschillende theorieën die crimineel gedrag verklaren.

Geef met behulp van de rationele-keuzetheorie een verklaring voor het feit dat de maatregelen van de (lokale) overheid op de kruispunten in Shenzhen tot gevolg hebben dat er nauwelijks mensen door het rode licht zullen lopen. Gebruik in je verklaring: een omschrijving van de rationele-keuzetheorie; aan de hand van informatie uit tekst 1 een voorbeeld van kosten en een voorbeeld van baten. Gebruik tekst 1.

Bekijk het antwoord
  • Verklaart met de rationele-keuzetheorie dat voetgangers een afweging maken tussen kosten en baten, en door het rode licht niet te lopen als zij de kosten hoger inschatten dan de baten (1p)
  • Geeft aan de hand van informatie uit tekst 1 een voorbeeld van de kosten en een voorbeeld van de baten van door het rode licht lopen (bijvoorbeeld kosten: foto, naam en deel van het ID-nummer op een groot scherm en een boete; baten: sneller ergens zijn) (1p)

Vraag 3 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Digitale nomaden

Opgavetekst

tekst 2 Met laptop en wifi werk je overal

Digitale nomaden heten ze, een ‘stam’ die al werkend op de laptop de wereld over trekt. Zonder vaste stek, en zonder zich te [5]bekommeren om landsgrenzen. (…)

Vijf jaar geleden strandde het prille huwelijk van de Russische Maria Sokolova. De 31-jarige vertaalster (…) pakte haar laptop in en vertrok. [10]Ze wilde de wereld zien. Haar vertaalklussen deed ze al online. Dat kon net zo goed vanaf een andere locatie. Niets bond haar nog aan thuis.

Rond dezelfde tijd, aan de andere [15]kant van de wereld op het tropische Indonesische eiland Bali, zag de Canadese ondernemer Steve Munroe steeds meer programmeurs en [20]freelancers met hun laptop neerstrijken. Deze groep had huis en haard opgezegd en zocht een prettige werkplek. (…) Met twee anderen begon Munroe [25]Bali’s eerste flexplek voor digitale nomaden: Hubud in Ubud, het culturele hart van Bali. (…) De gemeenschap van digitale nomaden – mensen die op afstand werken en [30]het ene werelddeel eenvoudig verwisselen voor het andere – was geboren.

Digitale nomaden zijn inmiddels uitgegroeid tot een wereldwijd fenomeen. Populaire nomaden-‘hotspots’ Ubud en Chiang Mai zijn [35]aangevuld met hubs¹ over de hele wereld waar werkplekken (coworking [40]spaces) en vakantieoorden (coworkations) voor nomaden als paddenstoelen uit de grond schieten. (…)

[45]Populaire facebookgroepen waarop nomaden contact houden, hebben tienduizenden leden: ‘Digital nomads around the world’ (69.000 leden), ‘Female digital nomads’ (29.000) en ‘Chiang Mai digital nomads’ (26.000). (…)

[50]Iedere plek op aarde heeft potentie een ‘nomadenhub’¹ te worden, zegt Sokolova. Zolang er wifi is, zolang het goedkoop is en bovenal: zolang er andere leden van de ‘stam’ [55]aanwezig zijn. (…)

“Op een nieuwe plek hoef je nooit na te denken over nieuwe vrienden maken. Je hoort al ergens bij. Nomad zijn is je identiteit.” (…)

[60]In een café in Ubud zitten de Nederlandse foto- en videograaf Tijmen Hobbel (35) en business-consultant Jessica Tangelder (34). (…) “Je bent allebei als entrepreneur [65]met toffe projecten bezig en leeft een onconventioneel² leven”, zegt Hobbel.

Het vrije leven waarin je zelf verantwoordelijk bent voor je succes [70]is het ideaal van de generatie nomaden die grotendeels bestaat uit millennials³. (…) Hobbel huurt tijdelijk met twee Amerikaanse nomaden een villa met zwembad [75]tussen de rijstvelden van Ubud. “Dit leven is toch veel mooier?” Nomaden rekenen volgens hem en Tangelder af met de vorige generatie voor wie ‘werken om het werken’ de norm is. [80]“Wij zijn klaar met het 9-tot-5-systeem, met werken in benauwde cubicles⁴, met burn-outs, met niet je volle potentie ontwikkelen”, zegt Tangelder. “Ik leef gezond, volg mijn [85]passie en woon in tropische landen. Wie is hier nou de gek?” (…)

Noot 1: (nomaden)hub = verzamelplek (van nomaden). Noot 2: onconventioneel = niet op gewoonte of overeenkomst berustend. Noot 3: millenial = iemand die rond het jaar 2000 volwassen is geworden. Noot 4: cubicles = kleine, half afgeschermde werkruimtes in grotere kantoorruimtes.

bron: www.trouw.nl, 2 april 2018

Vraag 9 2 punten

Deze opgave gaat over digitale nomaden: mensen die voor hun werk geen vaste werkplek nodig hebben, vaak omdat ze hun werk online kunnen doen. Zij leven en werken al reizend over de wereld. Bij deze opgave hoort tekst 2 uit het bronnenboekje.

Gebruik tekst 2.

Leg uit dat in het verschijnsel digitale nomaden een wereldwijde geglobaliseerde samenleving te herkennen is. Gebruik in je uitleg: de omschrijving van het kernconcept globalisering; informatie uit tekst 2 waaruit globalisering blijkt. Gebruik tekst 2.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat in het verschijnsel digitale nomaden een wereldwijde geglobaliseerde samenleving te herkennen is, met een toepassing van het kernconcept globalisering (1p)
  • Noemt informatie uit tekst 2 waaruit globalisering blijkt (bijvoorbeeld: digitale nomaden werken op afstand en trekken al werkend de wereld over, r. 1-14 en 27-32; digitale nomaden van over de hele wereld hebben contact via facebookgroepen en nomadenhubs, r. 33-49) (1p)

Vraag 9 in het hele examen

Vraag 14 2 punten

Deze opgave gaat over digitale nomaden: mensen die voor hun werk geen vaste werkplek nodig hebben, vaak omdat ze hun werk online kunnen doen. Zij leven en werken al reizend over de wereld. Bij deze opgave hoort tekst 2 uit het bronnenboekje.

Gebruik regel 60 tot en met 86 van tekst 2.

In tekst 2 wordt een vergelijking gemaakt tussen digitale nomaden en de vorige generatie: de generatie van hun ouders. In het leven dat digitale nomaden leiden in vergelijking met de vorige generatie is het proces van individualisering te herkennen.

Noem twee kenmerken van het proces van individualisering die te herkennen zijn in het leven dat digitale nomaden leiden in vergelijking met de vorige generatie. Geef bij beide kenmerken een voorbeeld uit regel 60 tot en met 86 van tekst 2 waaruit het kenmerk blijkt.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een kenmerk van individualisering: individuen plannen en richten hun eigen leven in, met een voorbeeld uit regel 60 tot en met 86 (bijvoorbeeld: digitale nomaden leiden een onconventioneel leven, r. 65-66) (1p)
  • Noemt een tweede kenmerk van individualisering: van individuen wordt meer verwacht dat zij zelf verantwoordelijk zijn voor hun handelen, met een voorbeeld uit regel 60 tot en met 86 (bijvoorbeeld: het vrije leven waarin je zelf verantwoordelijk bent voor je succes is het ideaal van de generatie nomaden, r. 68-71) (1p)

Twee juiste kenmerken zonder bijpassend voorbeeld uit regel 60 tot en met 86 levert 1 scorepunt op.

Vraag 14 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Vrouwenvoetbal

Opgavetekst

Tekst 1 Waarom het vrouwenvoetbal niet populair is (…)

Voetballende vrouwen krijgen net zoveel kansen als mannen, denken we. Toch stuiten ze op subtiele culturele barrières. (…) Het bekijken [5]van voetballende vrouwen lijkt nog gêne te veroorzaken. Zwetende, knokkende, in voetbalbroek gestoken dames zouden er niet aantrekkelijk genoeg uitzien. (…) In 2004 raadde [10]FIFA1)-voorzitter Sepp Blatter vrouwen nog aan in ‘vrouwelijke kleren te sporten, in strakkere broekjes bijvoorbeeld’. Dat zou de sport populairder maken. In zijn [15]woorden klinkt het traditionele idee door dat vrouwen beter sporten kunnen beoefenen waarin ze er leuk uitzien, zoals turnen, paardrijden, zwemmen. Zulke ‘sierlijke’ sporten [20]mogen vrouwen al een eeuw lang beoefenen; voetbal werd nog tot diep in de vorige eeuw als een veel te ruwe bezigheid beschouwd – in Nederland tenminste. In 1938 stelde [25]de KNVB2) zijn velden niet meer voor vrouwen open. Pas in 1979 stond de bond meiden weer toe lid te worden van een voetbalvereniging. Voetballende vrouwen moeten zich dus op twee fronten bewijzen: ze [30]moeten net zo krachtig, hard en snel kunnen voetballen als mannen, maar ze mogen er ook weer niet als ‘manwijven’ uitzien. (…) Martine Prange (…) is [35]hoogleraar filosofie in Tilburg, hoofd van het door de NWO ondersteunde onderzoeksproject ‘Van voetbalvrouwen tot vrouwenvoetbal’ [40]en dé specialist op het terrein. (…) Gezien de spectaculaire opkomst van het Nederlands vrouwenvoetbal, zou je verwachten dat Prange optimistisch gestemd is, maar [45]daarvan is (…) weinig te merken. Het door haar geleide onderzoek heeft haar vermoeden bevestigd dat het gros van de mannen nog altijd ‘geen enkele belangstelling vertoont voor [50]de sportieve prestaties van vrouwen’ – en dat probleem is breder dan het voetbalwereldje. (…)

Het argument dat ‘het sportpubliek’, vaak mannen van middelbare leeftijd, [55]vrouwenvoetbal niet interessant of aantrekkelijk genoeg vindt, zorgt er weer voor dat er te weinig geld naar vrouwen gaat, constateert Prange. Zo ontstaat een vicieuze cirkel: [60]“Vrouwenvoetbal lijkt de wind mee te hebben, maar we moeten ons niet vergissen in de bestuurders. Dat zijn haast allemaal mannen, en niet altijd zo professioneel. Die willen alleen [65]geld steken in wat aandacht krijgt in de media. Terwijl de media alleen uitzenden waar hun kijkers al bekend mee zijn.” Dat schiet natuurlijk niet op, verzucht Prange. “Soms denk ik [70]weleens dat er sinds de jaren tachtig weinig is gebeurd. Ja, vrouwen worden gestimuleerd, maar alleen als ze mannen niet in de weg zitten. Dat zie je op alle niveaus terug”, legt [75]Prange uit. Als sportclubs bezuinigen, gaan de vrouwenteams er het eerst uit. Zo geef je vrouwen het gevoel dat ze onbelangrijk zijn. [80]“Stel dat je trainer bent van vrouwen en je wilt om 16.00 uur op veld 1 spelen. Zodra een team mannen op dat moment een extra training inlast, word je opzij geschoven. (…)”

noot 1 FIFA = Fédération Internationale de Football Association: de internationale voetbalbond
noot 2 KNVB = Koninklijke Nederlandse Voetbalbond

naar: www.trouw.nl, 14 juli 2017

Vraag 4 2 punten

De internationale voetbalbond FIFA wil meer vrouwen in bestuursfuncties benoemen. In 2018 gaf de FIFA aan dat de FIFA wil dat in 2022 ten minste een derde van de bestuurscommissie uit vrouwelijke leden bestaat.
Leg uit dat in dit streven van de FIFA een veranderingsvraagstuk te herkennen is. Gebruik in je uitleg:
− de omschrijving van het hoofdconcept verandering;
− de omschrijving van een kernconcept bij het hoofdconcept verandering.
Let op: je mag het kernconcept institutionalisering niet gebruiken.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat in dit streven van de FIFA een veranderingsvraagstuk te herkennen is, met een toepassing van het kernconcept democratisering (1p)
  • Legt uit dat in dit streven van de FIFA een veranderingsvraagstuk te herkennen is, met een toepassing van het hoofdconcept verandering, waarbij het tempo en/of de richting van de verandering wordt benoemd (1p)

Vraag 4 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Tweede Kamerverkiezingen 2017

Opgavetekst

tekst 1 Facebookbericht van de ChristenUnie

Op 15 maart mag je kiezen: wie mag jouw unieke stem in de Tweede Kamer vertegenwoordigen? Wie vertrouw je om namens jou te spreken in de politiek, om vanuit jouw overtuiging Nederland te veranderen?

Er staat iets op het spel bij de verkiezingen op 15 maart. De ChristenUnie strijdt voor een hoopvolle toekomst voor onze kinderen. Een samenleving waarin iedereen meetelt. Waarin mensen de vrijheid hebben om vanuit hun geloof te leven.

Kijk op www.christenunie.nl voor onze kandidatenlijst en ons verkiezingsprogramma. En laat het ons weten als ook jij geloof een stem wilt geven: stem ChristenUnie

bron: Facebookpagina ChristenUnie, 24 januari 2017

Vraag 5 3 punten

Er kan gesteld worden dat bij het online campagnevoeren van D66 sprake is van rationalisering.
a Geef de omschrijving van het kernconcept rationalisering. Gebruik in je omschrijving de woorden ‘ordenen’, ‘voorspelbaar’, ‘doelgericht’, ‘efficiënt’ en ‘resultaten’.
b Leg vervolgens met behulp van deze omschrijving uit dat er bij het online campagnevoeren van D66 sprake is van rationalisering. Gebruik in je uitleg: de woorden ‘ordenen’, ‘voorspelbaar’, ‘doelgericht’, ‘efficiënt’ en ‘resultaten’; informatie uit tekst 2 waarin rationalisering te herkennen is.

Bekijk het antwoord
  • a: Geeft de omschrijving van het kernconcept rationalisering met daarin de woorden ‘ordenen’, ‘voorspelbaar’, ‘doelgericht’, ‘efficiënt’ en ‘resultaten’ (1p)
  • b: Legt uit dat er sprake is van rationalisering door een toepassing van de woorden ‘ordenen’ en ‘voorspelbaar’ uit de omschrijving, met informatie uit tekst 2 (het sentiment over D66 wordt in grafiekjes en tabellen weergegeven) (1p)
  • b: Legt uit dat er sprake is van rationalisering door een toepassing van de woorden ‘doelgericht’, ‘efficiënt’ en ‘resultaten’ uit de omschrijving, met informatie uit tekst 2 (micro-targeting via Facebook om zo efficiënt mogelijk resultaten te behalen) (1p)

Vraag 5 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Tatoeages

Opgavetekst

tekst 1 Van stratenmaker tot geleerde

“Een tattoo wordt steeds gewoner, ook voor vrouwen”, zegt [tatoeëerder Rob] Boerman, terwijl hij de naald van zijn tatoeëermachine in een potje [5] inkt doopt. “Vroeger was een tatoeage asociaal. Bedoeld voor criminelen. Maar dat stigma is weg. Ik tatoeëer mensen uit alle lagen van de bevolking. Van stratenmaker tot [10] geleerde. Zaterdag zet ik een tattoo bij een professor uit Rotterdam. Die wil een dolk met roos. Bij een vrouw die een domineesopleiding1) volgt, heb ik een lantaarn op haar [15] bovenarm gezet. Voor haar is die tattoo een symbool van het licht van God.” (…)

Het tattoovirus grijpt om zich heen. Wat vindt socioloog (…) dr. Bas van [20] Stokkom daarvan? “Ik bespeer een opvallende paradox”, zegt Van Stokkom, verbonden aan de Radboud Universiteit Nijmegen.

Aan de ene kant duidt de populariteit [25] van tatoeages op … (1) … (…). “Zo van: Ik bepaal zelf of ik een plakkaat op mijn lijf laat zetten. Het uiterlijk wordt belangrijker. (…) [Nogal] wat burgers hebben een opgeblazen [30] zelfbeeld. Dat heeft te maken met de verwende samenleving. Veel jongens en meisjes worden thuis behandeld als prinsjes en prinsesjes. Ze worden op de troon gezet en aan al hun [35] verlangens moet worden voldaan.”

Aan de andere kant verraadt de tattoocultus echter dat de moderne mens helemaal niet zo zelfstandig is, analyseert Van Stokkom. “Burgers [40] volgen toch vaak gedwee de mode. Wanneer een popster of een sporter een tattoo zet, ontlokt dat navolgingsgedrag. Mensen willen zich identificeren met hun idolen.”

noot 1 dominee = persoon die in de protestantse kerk de kerkdienst leidt

naar: www.rd.nl, 16 september 2017

Vraag 6 2 punten

Deze opgave gaat over de populariteit van tatoeages (tattoos), onprofessioneel werken in de tattoobranche en de mogelijke invoering van een verplichte training voor beginnende tatoeëerders.

De voorzitter van de vakorganisatie ziet het probleem van onprofessioneel werken in de tattoobranche graag opgelost. Zijn wens is dat training en examinering over hygiënevoorschriften van tatoeëerders verplicht worden gesteld. Stel dat zijn wens werkelijkheid wordt.

Zie tekst 2.

Leg uit dat er dan sprake is van institutionalisering. Gebruik in je uitleg de woorden ‘geformaliseerde regels’, ‘standaardgedragspatronen’ en ‘reguleren’.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat er sprake is van institutionalisering doordat geformaliseerde regels over hygiënevoorschriften zich ontwikkelen tot standaardgedragspatronen (1p)
  • Legt uit dat er sprake is van institutionalisering doordat deze regels de werkwijze van tatoeëerders reguleren (1p)

Vraag 6 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Het afsteken van vuurwerk met oud en nieuw

Opgavetekst

tekst 5 Het afsteken van consumentenvuurwerk met oud en nieuw

Oudejaarsavond gaat aan weinig mensen in Nederland ongemerkt voorbij. Het meest hoor- en zichtbaar is wel het vuurwerk dat rond middernacht wordt afgestoken. Rond dat tijdstip gaat menigeen naar buiten om te kijken naar het vuurwerk. Zo schieten we het oude jaar weg en heten we het nieuwe welkom. Op de drie werkdagen voor 1 januari kunnen mensen bij een goedgekeurd verkooppunt Nederlands consumentenvuurwerk kopen. De vuurwerkwinkels staan deze laatste drie dagen vol met voornamelijk vaders en zoons die hun ‘buit’ komen ophalen. Het gekochte vuurwerk mag men zelf afsteken op oudejaarsdag vanaf 18.00 uur tot 2.00 uur in de nieuwjaarsnacht. Het is gebruikelijk dat volwassenen vuurwerk op straat ‘voor de deur’ afsteken. Buren, vrienden en familie grijpen de gelegenheid aan om elkaar een gelukkig nieuwjaar te wensen. Zo versterkt het afsteken van vuurwerk de sociale cohesie in de buurt. Het afsteken van vuurwerk door particulieren staat ter discussie. De weerstand groeit vanwege de geluidsoverlast en de ongelukken die elk jaar weer gebeuren, vooral bij het afsteken van zwaar, illegaal vuurwerk. (…)

bron: www.immaterieelerfgoed.nl, december 2017

tekst 7 Stadsdialoog Vuurwerk

In Enschede is dit jaar een Stadsdialoog Vuurwerk gehouden, waarbij inwoners konden meepraten over de omgang met vuurwerk en de [5] beperking van overlast tijdens oud en nieuw. Bewoners hebben in verschillende groepen nagedacht over ideeën en oplossingen en deze besproken met professionals en de [10] politiek. Uniek is dat de inwoners (die via loting waren gekozen) zelf hebben gestemd over de voorstellen. De gemeenteraad neemt deze voorstellen in principe over. Zo [15] komen er vuurwerkvrije zones in de stad en wordt er meer gedaan aan bewustwording en voorlichting. (…) Het overgrote deel van de Nederlanders (73 procent) vindt een [20] dergelijke stadsdialoog een goed initiatief.

bron: ioresearch.nl, december 2017

Vraag 22 2 punten

Het afsteken van vuurwerk hoort voor veel Nederlanders bij oud en nieuw. In 2015 heeft de traditie van het afsteken van consumentenvuurwerk met oud en nieuw een plaats gekregen op de Nationale Inventaris Immaterieel Cultureel Erfgoed in Nederland. De laatste jaren is de weerstand tegen het afsteken van consumentenvuurwerk echter toegenomen, onder andere vanwege de ongelukken die hierbij gebeuren en de schade die het oplevert.

Gebruik tekst 7.

Leg uit van welk kernconcept bij het hoofdconcept verandering het houden van een Stadsdialoog Vuurwerk zoals beschreven in tekst 7 een voorbeeld is. Gebruik in je uitleg:

  • informatie uit tekst 7 waarin een kernconcept bij het hoofdconcept verandering te herkennen is;
  • de naam en omschrijving van dit kernconcept bij het hoofdconcept verandering.

Je mag het kernconcept institutionalisering niet gebruiken.

Bekijk het antwoord
  • Geeft informatie uit tekst 7 waarin het kernconcept democratisering te herkennen is, bijvoorbeeld dat inwoners konden meepraten en zelf hebben gestemd over de voorstellen die de gemeenteraad in principe overneemt (1p)
  • Legt uit dat dit een voorbeeld is van democratisering, met de naam van het kernconcept en het verschuiven van de macht en het gezag van professionals en de politiek naar de burger (1p)

Het kernconcept is democratisering. Het antwoord moet de naam van het kernconcept noemen.

Vraag 22 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Nederland fietsland

Opgavetekst

tekst 1 ‘Nederlanders zijn een onafhankelijk fietsvolkje’

Op 18 mei 2017 is het Fiets-naar-je-werk-dag. Nederlanders grijpen al bovengemiddeld vaak naar de fiets. Hoe komt dat eigenlijk? (…) NEMO Kennislink vraagt het fietsexpert Adri Albert de la Bruheze van de Universiteit Twente. (…)

Zowel Denemarken als Nederland zijn vlakke landen met relatief veel fietspaden. Hangt de populariteit van fietsen daarmee samen met het fysieke landschap? “Dat speelt wel een rol, maar is zeker niet allesbepalend. (…). Het hangt af van heel veel factoren (…). In Nederland is het heel gewoon dat ook mensen met een hoge positie, zoals de minister-president en de koning, de tweewieler pakken. Op fietsen wordt niet neergekeken als een vervoermiddel dat slechts goed is voor de armen en kanslozen zoals in sommige landen wel het geval is. (…) Maar ook politiek speelt een rol en, daarmee samenhangend, verkeersbeleid.”

Kun je daar iets meer over vertellen? “Waar de fiets nu niet meer weg te denken is uit het Nederlandse landschap, leek dit vervoermiddel aan het begin van de jaren zestig juist zijn langste tijd te hebben gehad. In (…) Nederland [werd], net als in andere Europese landen, een beleid in gang gezet dat was gericht op de auto. (…)

Pas met de acties van de hervormingsbeweging in de jaren zestig en zeventig kenterde die ontwikkeling langzaam. Een groeiend aantal mensen begon te protesteren tegen auto’s die hun woonwijken overnamen, en die de leefbaarheid en veiligheid aantastten. (...) Soms gingen ze zelfs letterlijk op de vuist met automobilisten die hun straat binnenreden of hielden die aan terwijl ze schreeuwden: ‘Hé, mijn kinderen moeten veilig buiten kunnen spelen!’ Beleidsmakers begonnen naar deze eisen te luisteren. Ze legden meer fietspaden aan in de stad, in een poging het autogebruik terug te dringen.”

Hoe kwam het dat fietspaden in steden nog relatief zeldzaam waren? “Tot die tijd legde de overheid de meeste fietspaden aan langs snelwegen of anderszins langs wegen buiten de stad. Dit had deels de prioriteit omdat het veel gevaarlijker is om langs wegen te fietsen waar auto’s hard mogen rijden. Een andere reden was dat het beleid zich vooral richtte op fietsen als vrijetijdsbesteding – wat doorgaans buiten de steden, in de natuur, plaatsvond. Toen de infrastructuur voor fietsers binnen de bebouwde kom geleidelijk aan verbeterd werd, werd de fiets snel populairder in de stad.” (...)

bron: www.nemokennislink.nl, 18 mei 2017

Vraag 3 1 punt

Volgens planoloog Karel Martens van de Radboud Universiteit in Nijmegen heeft het type samenleving dat Nederland was vóór de jaren zestig van de vorige eeuw invloed gehad op het feit dat er in Nederland door zoveel mensen gefietst wordt. In deze jaren moesten protestantse kinderen naar protestantse scholen en katholieke kinderen naar katholieke scholen. Kinderen gaan in Nederland vrijwel nooit met gezamenlijk vervoer als een schoolbus naar school. Scholen van het gewenste type lagen vaak zo ver van huis, dat de kinderen moesten fietsen en dat fietsen blijven ze vaak doen als ze ouder zijn.

Hoe heet het type samenleving dat volgens Martens invloed heeft gehad op het feit dat er in Nederland door zoveel mensen gefietst wordt?

Bekijk het antwoord
  • Noemt de verzuilde samenleving als type samenleving (1p)

Het antwoord ‘verzuiling’ mag ook goed gerekend worden.

Vraag 3 in het hele examen

tekst 2

Hans Buiter, verenigingshistoricus van de ANWB:

“De verkeerskundigen waren in die tijd helemaal niet op zoek naar de fiets, maar ze kwamen de fiets tegen. Ze waren geïnspireerd door de Amerikaanse wetenschappelijke aanpak van het verkeer: traffic engineering. En daar hoorde tellen bij. Vervolgens werden op basis van de cijfers modellen gemaakt. De fiets kwam in beeld dankzij het tellen. Het bleek dat er nog steeds veel fietsers rondreden en in sommige gebieden werd zelfs massaal gefietst. De fietsers waren niet verdwenen, maar de auto’s waren erbij gekomen en die beheersten het beeld. En dat toegenomen autoverkeer leidde tot meer verkeersonveiligheid. De beleidsmakers en de verkeerskundigen keken naar de cijfers en zagen dat er iets moest gebeuren.”

naar: www.fietsersbond.nl, 18 augustus 2015

Vraag 5 2 punten

Volgens Hans Buiter, verenigingshistoricus van de ANWB, raakten verkeerskundigen in de jaren zeventig van de vorige eeuw geïnspireerd door ‘traffic engineering’. Met de opkomst van de auto wilden de verkeerskundigen de verkeersveiligheid verbeteren.

Leg uit dat uit tekst 2 blijkt dat traffic engineering een voorbeeld is van een gerationaliseerde aanpak. Gebruik in je uitleg de omschrijving van het kernconcept rationalisering.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat traffic engineering een voorbeeld is van een gerationaliseerde aanpak, met toepassing van het kernconcept rationalisering (1p)
  • Geeft informatie uit tekst 2 waaruit die gerationaliseerde aanpak blijkt (voorbeeld: verkeerskundigen gingen tellen en maakten op basis van de cijfers modellen, r. 9-11) (1p)

Vraag 5 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Opleiding, afkomst en de kans op succes

Opgavetekst

tekst 7 Het geheim van migrantensucces: familie

Onderzoeker Sara Rezai onderzocht hoe kinderen van laagopgeleide immigranten tóch maatschappelijk succes boeken.

[5] (…) “Om mij heen zag ik migrantenkinderen die analfabete ouders hebben en goed scoren op een hbo-opleiding of op de universiteit. Ik dacht: Hoe doen ze dat?” (…)

[10] Rezai keek naar de studieprestaties en de (goede) banen van kinderen van migranten uit Turkije en Marokko. Ze zag onder meer dat laagopgeleide ouders tóch een [15] belangrijke rol kunnen spelen in het succes van hun kinderen.

Ouders, ook als ze analfabeet zijn, kunnen hun kinderen steun geven. Die bestaat uit verschillende [20] boodschappen die zij hun bewust of onbewust geven. Rezai noemt dat ‘familieboodschappen’.

Ze vond drie soorten familieboodschappen. De eerste is het ‘gezamenlijke mobiliteitsproject’. [25] Ouders zijn naar Nederland gekomen om het hier beter te krijgen. Dat is niet altijd gelukt. Dat doel wordt dan doorgegeven aan de kinderen. Rezai: [30] “Ze zeggen: ‘Zorg ervoor dat jij het in elk geval wel beter krijgt.’”

De tweede familieboodschap is het negatieve rolmodel dat ouders voor hun kinderen zijn. Ouders wijzen [35] daar vaak zelf op. Rezai: “Ze zeggen: ‘Kijk, ik doe fysiek zwaar werk en krijg weinig geld en weinig waardering. Jij kan dat anders doen door je best te doen op school, door [40] te studeren, door te zorgen voor een diploma.’” Dezelfde ouders wijzen ook vaak op een positief rolmodel binnen de familie. Dat kan bijvoorbeeld een oom of een nicht zijn die heeft gestudeerd en een [45] mooie baan heeft. Rezai: “Ze zeggen: ‘Kijk, het is je oom. Jij kan dit ook! Het zit ook in jouw genen.’”

De derde familieboodschap is de vergelijking tussen het land van herkomst en Nederland. Ze wijzen [50] erop dat in Nederland het onderwijs toegankelijk is voor iedereen. In Turkije en Marokko hadden ze niet die kansen gehad. Rezai: “Ouders maken hun kinderen ervan bewust dat ze de kans om te leren moeten [55] grijpen om verder te komen.”

(...)

Naast de steun van de ouders viel [60] iets anders op. Alle geslaagde kinderen van migranten kregen tijdens hun schoolloopbaan hulp van ‘belangrijke anderen’. Dat kunnen leraren of docenten zijn, zegt Rezai. [65] Maar ook vrienden of hoogopgeleide familieleden. Zij onderkennen het talent van de scholier of student. Ze geven advies, zijn een soort coach, gunnen hun een stage of eerste baan [70] via hun netwerk.

Deze betrokken buitenstaanders leren hun ook de nodige subtiele etiquette en gewoonten: welk pak draag je, hoe gedraag je je in een [75] chic restaurant, wanneer ben je zakelijk afstandelijk, wanneer joviaal vriendelijk.

(...)

En de geslaagde migrantenkinderen zelf? Hadden die ook nog bepaalde [80] kenmerken? Ja, zegt Rezai. Behalve competent en deskundig zijn ze meestal optimistisch. Én ze bleken zeer goed ontwikkelde sociale vaardigheden te hebben. Rezai: “Ze [85] zijn in staat om mensen te lezen. Ze weten feilloos in welke situatie ze welk grapje moeten maken, of juist niks zeggen. Ze hebben hulp altijd zelf moeten organiseren. Dan [90] ontwikkel je dat.”

bron: www.nrc.nl, 8 november 2017

Vraag 20 2 punten

Onderzoeker Sara Rezai onderzocht welke bijdrage de familie levert aan het succes van studenten met een niet-westerse migratieachtergrond. Haar onderzoek wijst ook naar de toegevoegde waarde van ‘belangrijke anderen’ die beschikken over een hoger opgeleid netwerk in het leven van deze studenten.

Gebruik tekst 7. Stel dat de in tekst 7 geschetste situatie representatief is voor alle kinderen in Nederland. Beredeneer of Nederland in dat geval op basis van tekst 7 als een open of een gesloten samenleving kan worden beschouwd. Gebruik in je redenering: een kenmerk van de gekozen soort samenleving; informatie uit tekst 7; een omschrijving van het begrip sociale mobiliteit.

Bekijk het antwoord
  • Redeneert dat Nederland een open samenleving is, omdat kinderen van laagopgeleide immigranten op de maatschappelijke ladder kunnen stijgen tussen twee generaties, met informatie uit tekst 7 (1p)
  • Past de omschrijving van sociale mobiliteit juist toe: de kinderen bereiken een hogere maatschappelijke positie dan hun ouders, opwaartse sociale mobiliteit ten opzichte van de vorige generatie (1p)

Vraag 20 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Reorganisatie bij Telegraaf Media Groep

Opgavetekst

figuur 1 Totale betaalde oplage landelijke dagbladen in de periode 2000-2015 gemiddeld per dag

Totale betaalde oplage landelijke dagbladen in de periode 2000-2015 gemiddeld per dag
figuur 1 bron: Stimuleringsfonds voor de Journalistiek, www.svdj.nl, 19 april 2016

Gestapeld staafdiagram. Verticale as: aantal x 1.000, van 0 tot 2.500. Horizontale as: jaartal, van 2000 tot en met 2015. Per jaar een staafje, opgebouwd uit de oplagen van de landelijke dagbladen. Legenda: Nederlands Dagblad, Reformatorisch Dagblad, FD, nrc.next, Trouw, AD, De Volkskrant, De Telegraaf, NRC Handelsblad. De totale oplage daalt van ongeveer 2.400 (2000) naar ongeveer 1.400 (2015).

Vraag 8 2 punten

Gebruik de regels 29 tot en met 48 van tekst 2.
De Nederlandse samenleving kan getypeerd worden als een informatiemaatschappij.
Leg uit waarom de ontwikkeling in de richting van een informatiemaatschappij ertoe bijgedragen heeft dat dagbladen lezers hebben verloren. Betrek in je antwoord een kenmerk van een informatiemaatschappij en een gegeven uit het tekstfragment.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een kenmerk van een informatiemaatschappij, bijvoorbeeld: door technologische ontwikkelingen is er een grote toename van informatieproductie; de samenleving wordt gekenmerkt door moderne informatie- en communicatietechnieken (technologisch hoog ontwikkeld). (1p)
  • Legt uit met een gegeven uit het tekstfragment dat mensen de informatie online snel en kosteloos tot zich kunnen nemen, bijvoorbeeld via hun mobiele telefoon (regels 38-41 of 38-48), waardoor een deel van de consumenten geen behoefte meer heeft aan een dagblad. (1p)

Vraag 8 in het hele examen

tekst 4 Telegraaf lanceert videoplatform VNDG

Telegraaf Media Groep komt vanaf voorjaar 2017 met het nieuwe online videoplatform Telegraaf VNDG. Dit werd bekend gemaakt op de presentatie die de uitgever woensdag voor adverteerders organiseerde in Theater Amsterdam.

Via Telegraaf VNDG krijgt de consument on demand, overal en altijd, toegang tot grotendeels gepersonaliseerd nieuws via ieder device. Het online platform biedt de gebruiker content die is toegespitst op het persoonlijke kijkgedrag. Daarnaast is het mogelijk dagelijks op een zelfgekozen moment de videosamenvatting van die dag te ontvangen op basis van eigen interessegebieden. Via ‘Mijn Telegraaf VNDG’ krijgt de gebruiker een overzicht van alle videocontent die hij of zij volgt, van programma’s, categorieën tot journalisten. Ook is het mogelijk om video’s op te slaan om later te bekijken.

naar: Marketingtribune.nl, 6 oktober 2016

Vraag 11 2 punten

Lees tekst 4.
Telegraaf Media Groep presenteerde haar nieuwe online videoplatform op een bijeenkomst voor adverteerders.
Leg uit waarom het voor TMG belangrijk is om deze ontwikkeling met adverteerders te delen.
Leg uit waarom adverteerders belang hebben bij het gepersonaliseerde aanbod van 'Mijn Telegraaf VNDG'.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat advertentie-inkomsten een belangrijk deel van het inkomen van uitgevers vormen en dat TMG met het delen van het nieuwe videoplatform meer advertentie-inkomsten hoopt te verwerven. (1p)
  • Legt uit dat het gepersonaliseerde aanbod van 'Mijn Telegraaf VNDG' voor adverteerders interessant is, omdat zij hun advertenties beter kunnen afstemmen op de doelgroep en dus de juiste doelgroep beter kunnen bereiken. (1p)

Vraag 11 in het hele examen

Hoe vaak verandering in het examen komt

Vragen over verandering per centraal examen maatschappijwetenschappen havo. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
ExamenVragenAantalAandeel
2026, tijdvak 11614%
2026, tijdvak 24, 8, 14, 16418%
2024, tijdvak 19, 1729%
2024, tijdvak 21, 1429%
2023, tijdvak 14-5, 7, 9420%
2023, tijdvak 211, 16, 19313%
2022, tijdvak 11214%
2022, tijdvak 23, 2328%
2022, tijdvak 310, 16210%
2021, tijdvak 12-3, 9, 14417%
2021, tijdvak 2414%
2021, tijdvak 3515%
2019, tijdvak 16, 22210%
2019, tijdvak 23, 5, 20314%
2018, tijdvak 18, 1126%

In 15 van de 18 ingedeelde examens maatschappijwetenschappen havo staat een vraag over verandering, samen 34 vragen (8% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2026, tijdvak 2: 4 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 7% van de vragen over verandering, daarvoor 9%. Dat aandeel is dus stabiel.

Oefenen met verandering

Maak de 15 nieuwste examenvragen over verandering online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.

Oefen de vragen over verandering

Andere onderwerpen maatschappijwetenschappen havo

Verandering op andere niveaus

Nakijken als docent

  1. Kies het examen in de vragenbank

    In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen maatschappijwetenschappen havo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op maatschappijwetenschappen oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak komt verandering voor in het eindexamen maatschappijwetenschappen havo?

In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 34 vragen over verandering, 8% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 15 van die examens.

In welk examen maatschappijwetenschappen havo stonden de meeste vragen over verandering?

In het examen van 2026, tijdvak 2, met 4 vragen: 4, 8, 14, 16.

Hoe oefen ik examenvragen over verandering?

Op deze pagina staan alle vragen over verandering met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.