Examenvragen macht en gezag maatschappijwetenschappen vwo

205 vragen over macht en gezag uit 17 centrale examens van 2018 tot en met 2026.

Kort antwoord

Macht en gezag komt in 17 van de 17 examens maatschappijwetenschappen vwo voor, met 205 vragen (52% van alle examenvragen). Het meest in 2019, tijdvak 1 (26 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.

Alle examenvragen over macht en gezag

Per examen de vragen over macht en gezag, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.

Oefen de vragen over dit onderwerp online

2026, tijdvak 1: Voetballen in Jemen

Opgavetekst

Bij deze opgave horen tekst 2 en figuur 1 uit het bronnenboekje.

Jemen is een land in het Midden-Oosten. Het beschikt over olie- en gasreserves en ligt ten zuiden van Saudi-Arabië. Saudi-Arabië is een grootmacht in het Midden-Oosten, net als Iran. In Jemen leven verschillende bevolkingsgroepen. Sinds 2014 woedt er een langdurige strijd tussen onder meer de Houthi’s, een etnische minderheidsgroep, en de internationaal erkende Jemenitische regering. De bevolking van Jemen ervaart dagelijks de verwoestende gevolgen van deze jarenlange strijd. In voetbaltoernooien vinden sommigen enige troost en voldoening.

In 2019 hebben onderzoekers Tandon en Vishwanath onderzoek gedaan onder de bevolking die onder de zware omstandigheden in Jemen leeft. Zij doen onderzoek naar factoren die het moeilijk maken om gegevens te verzamelen onder respondenten in oorlogsgebieden.

Hoe voetbal de Jemenieten helpt om de voortdurende oorlog aan te kunnen

Te midden van het wrede conflict in Jemen, dat aan meer dan 370.000 mensen het leven heeft gekost, hebben de Jemenieten hun aanhoudende liefde voor voetbal aangegrepen om hen te helpen om te gaan met de verwoesting, het geweld en de humanitaire crisis die hun land teisteren. (…)

In het politieke vacuüm dat volgde op de afzetting van de langzittende president van het land (…) probeerde de door Iran gesteunde Houthi-groepering de macht over Jemen te grijpen. Hierbij veroverden de Houthi’s de hoofdstad Sanaa en verdreven ze uiteindelijk de door de Verenigde Naties erkende regering en de toenmalige president (…) die de steun van Saudi-Arabië en andere landen in de regio had.

Bijna 60 procent van de 370.000 doden sinds het uitbreken van het conflict zijn het gevolg van honger, gebrek aan gezondheidszorg en verontreinigd water, doordat de infrastructuur van het land zwaar te lijden heeft.

Bijna 25 miljoen Jemenieten zijn nog steeds afhankelijk van hulp, vijf miljoen lopen het risico op hongersnood en een cholera-uitbraak heeft meer dan een miljoen mensen getroffen.

Vanwege de ernstige situatie hebben veel Jemenieten troost gezocht in voetbal, niet alleen door deel te nemen aan onofficiële toernooien, maar ook door straatvoetbal te spelen. (…) ‘Deze wedstrijden en toernooien helpen ook om veel jonge mannen ervan te weerhouden betrokken te raken bij het geweld, omdat het de band versterkt tussen spelers en het publiek van verschillende regio’s en bevolkingsgroepen.’

Terwijl deze wedstrijden een gevoel van verbondenheid met een dorp of provincie versterken, spelen ook gevoelens van nationale eenheid mee, ondanks jarenlange verdeeldheid en twee lokale overheden. Het publiek barst vaak uit in gezang voor Jemen, waarbij opgeroepen wordt tot een verenigd en vreedzaam thuis voor iedereen.

bron: Al Jazeera, 2022

Gebruik tekst 2.

Er is een aantal groepen theorieën die het gedrag van staten verklaren. In tekst 2 staat dat Iran en Saudi-Arabië zich mengen in het conflict in Jemen.

Vraag 7 3 punten

Geef vanuit de groep realistische theorieën een verklaring voor de inmenging van Iran en Saudi-Arabië in het conflict in Jemen. Gebruik in je verklaring:

  • een omschrijving van de groep realistische theorieën en informatie uit tekst 2;
  • de omschrijving van het kernconcept conflict.
Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord:

  • De groep realistische theorieën beschrijft verhoudingen tussen staten, zoals Iran en Saudi-Arabië, als een machtsstrijd. Dat wil zeggen dat Iran en Saudi-Arabië allebei vanuit eigenbelang hun macht proberen te vergroten door zich in het conflict te mengen en verschillende opponenten te steunen.
  • In tekst 2 staat namelijk dat Iran de Houthi-groepering steunde bij een staatsgreep tijdens een politiek vacuüm in 2014, terwijl Saudi-Arabië de internationaal erkende regering steunde (r. 10-21).
  • Door verschillende partijen te steunen werken Iran en Saudi-Arabië elkaar tegen om hun eigen doel te bereiken, namelijk dominantie in het Midden-Oosten. Dus omdat zowel Iran als Saudi-Arabië willen domineren in de regio mengen zij zich in het conflict in Jemen.

Vraag 7 in het hele examen

Zie tekst 2.

De VN-Veiligheidsraad is een orgaan van de Verenigde Naties (VN). De VN-Veiligheidsraad heeft niet ingegrepen, ondanks de humanitaire ramp in Jemen.

De VN-Veiligheidsraad heeft verschillende kenmerken, zoals het kunnen opleggen van bindende sancties.

Vraag 8 2 punten

  • Noem een ander kenmerk waaruit interventiemacht van de VN-Veiligheidsraad blijkt.
  • Beredeneer met nog een ander kenmerk van de VN-Veiligheidsraad waarom de VN-Veiligheidsraad inactief blijft in de strijd in Jemen.
Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord:

  • De VN-Veiligheidsraad heeft interventiemacht, omdat deze kan besluiten tot het inzetten van militaire geweldsmiddelen.
  • De VN-Veiligheidsraad zal inactief blijven in de strijd in Jemen, omdat een of meer leden daartegen is. Leden van de VN-Veiligheidsraad hebben vetorecht en kunnen een besluit dus tegenhouden.

Vraag 8 in het hele examen

Gebruik tekst 2.

Vraag 9 2 punten

Geef aan welke twee kenmerken van een fragiele staat te herkennen zijn in Jemen na het uitbreken van de oorlog in 2014. Gebruik in je antwoord per kenmerk informatie uit tekst 2.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord:

  • Na het uitbreken van de oorlog in 2014 beheerst de regering van Jemen haar eigen grondgebied niet, wat een kenmerk van een fragiele staat is. In tekst 2 staat namelijk dat de Houthi’s de hoofdstad Sanaa veroverden en de door de Verenigde Naties erkende regering en haar president verdreven (r. 10-21).
  • Na het uitbreken van de oorlog in 2014 levert de regering van Jemen onvoldoende openbare diensten/basisvoorzieningen, wat een kenmerk van een fragiele staat is. In tekst 2 staat namelijk dat in Jemen gebrek is aan gezondheidszorg en dat het water verontreinigd is (r. 25-26).

Vraag 9 in het hele examen

Vraag 12 1 punt

Geef aan waarom de voetbaltoernooien in Jemen losstaan van staatsvorming. Gebruik in je antwoord de omschrijving van het kernconcept staatsvorming.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord: De voetbaltoernooien in Jemen staan los van staatsvorming, omdat de voetbaltoernooien niet van invloed zijn op de ontwikkeling van de politieke instituties in Jemen.

Vraag 12 in het hele examen

Gebruik figuur 1.

In figuur 1 staan resultaten uit het onderzoek van Tandon en Vishwanath naar het verzamelen van gegevens in oorlogssituaties, namelijk resultaten over het percentage respondenten in Jemen dat stopt tijdens de afname van een vragenlijst.

figuur 1

vraagHouthi’sRegering erkend door de VN
vraag 100
vraag 200
vraag 38,37,9
vraag 413,614,6
vraag 57,48,2
vraag 688,1
vraag 73,64
vraag 819,220,3
vraag 921,822,3
vraag 107,77,7
vraag 113,43,9

Legenda: de volle lijn is de uitval van respondenten die wonen in de regio die bestuurd wordt door Houthi’s; de gestreepte lijn is de uitval van respondenten die wonen in de regio die bestuurd wordt door de regering die erkend is door de Verenigde Naties.

bron: Stichting Cito, op basis van World Bank Group, 2023

Toelichting: Figuur 1 gaat over het percentage van de overgebleven respondenten dat stopt tijdens het beantwoorden van een vragenlijst. Uit figuur 1 is af te lezen dat geen van de respondenten is gestopt met het beantwoorden van de vragenlijst na het zien van de eerste vraag. Volgens de onderzoekers zijn de grijs gemarkeerde vragen 7, 8 en 9 gevoelige vragen. De andere vragen zijn volgens de onderzoekers niet gevoelig. Een voorbeeld van een niet-gevoelige vraag is: wat is uw beroep? Een voorbeeld van een gevoelige vraag is: welke partij houdt u het meest verantwoordelijk voor het geweld dat u gezien heeft/waarvan u toeschouwer bent geweest? De verschillen per vraag zijn niet significant.

Wetenschappelijke onderzoeken moeten aan eisen voldoen.

Vraag 13 2 punten

  • Beredeneer welke variabele in figuur 1 iets zegt over de representativiteit van het onderzoek in Jemen. Gebruik in je redenering de eis van representativiteit.
  • Beredeneer welke variabele in figuur 1 iets zegt over de interne validiteit van het onderzoek in Jemen. Gebruik in je redenering de eis van interne validiteit.
Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord:

  • De variabele bestuur van de regio waarin de respondenten wonen (door Houthi’s bestuurd of door de internationaal erkende regering bestuurd) in figuur 1 is een sociaal-demografisch kenmerk dat iets zegt over de representativiteit van de resultaten van het onderzoek. Voor een uitspraak over de gehele populatie van Jemen is het namelijk nodig om respondenten uit heel Jemen op te nemen, dus zowel respondenten uit de regio die door de internationaal erkende regering bestuurd wordt als respondenten uit de regio die door Houthi’s bestuurd wordt.
  • De variabele gevoeligheid van de vraag (wel of niet gevoelig) in figuur 1 is een kenmerk van de vragen dat iets zegt over de interne validiteit van de vragenlijst. De gevoeligheid van de vragen kan namelijk van invloed zijn op de mate van waarheidsgetrouwheid van de antwoorden van de respondenten in Jemen. Als de waarheidsgetrouwheid van de antwoorden laag is, dan meten de onderzoekers namelijk niet wat zij willen meten.

Vraag 13 in het hele examen

Gebruik figuur 1.

Figuur 1 gaat over de uitval van respondenten in Jemen tijdens de afname van een vragenlijst van elf vragen. In de figuur staat informatie over de gevoeligheid van de vraag en over het bestuur van de regio waarin de respondenten wonen.

Vraag 14 2 punten

  • Leg uit of de uitval van de respondenten verband houdt met de gevoeligheid van de vraag. Gebruik in je uitleg gegevens uit figuur 1.
  • Leg uit of de uitval van de respondenten verband houdt met het bestuur van de regio waarin respondenten wonen. Gebruik in je uitleg gegevens uit figuur 1.
Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord:

  • Uit figuur 1 is af te lezen dat er bij de gevoelige vraag 7 net als bij de niet-gevoelige vragen een laag percentage respondenten uitvalt. Dus zal de uitval van de respondenten geen verband houden met de gevoeligheid van de vraag (maar met iets anders), ook al is er bij de andere gevoelige vragen wel meer uitval. Of: uit figuur 1 is af te lezen dat bij de gevoelige vragen 8 en 9 in vergelijking met de niet-gevoelige vragen een hoog percentage respondenten uitvalt. Ook al wijkt de gevoelige vraag 7 hiervan af, toch kan de uitval van de respondenten verband houden met de gevoeligheid van de vraag.
  • Uit figuur 1 is af te lezen dat de uitval van de respondenten bij alle vragen ongeveer gelijk is in beide regio’s. Dus zal de uitval van de respondenten geen verband houden met het bestuur van de regio waarin respondenten wonen.

Vraag 14 in het hele examen

2026, tijdvak 1: VN-vredeshandhavers

Opgavetekst

Bij deze opgave horen tekst 3 en tabel 1 uit het bronnenboekje.

Na het sluiten van een vredesverdrag tussen strijdende partijen kan een land aan de Verenigde Naties (VN) vragen om te helpen met het uitvoeren van dat vredesverdrag. Daartoe kan een VN-vredesmissie worden ingezet. VN-vredesmissies vinden plaats onder verantwoordelijkheid van de VN-Veiligheidsraad en worden uitgevoerd door VN-vredeshandhavers, bijvoorbeeld VN-militairen. Jaarlijks wordt op 29 mei de Internationale Dag van de VN-vredeshandhavers gevierd.

Om te achterhalen of VN-vredesmissies democratie bevorderen hebben politicologen Blair, Di Salvatore en Smidt onderzoek gedaan naar VN-vredesmissies in Afrikaanse landen tijdens of na een burgeroorlog. Zij hebben daarvoor de samenhang tussen de inzet van VN-vredeshandhavers en de sterkte van de democratie in deze landen onderzocht. De onderzoekers hebben naar diverse factoren gekeken, zoals of de vredeshandhavers een uniform of burgerkleding dragen.

Internationale Dag van de VN-vredeshandhavers

De wereld is de laatste jaren onrustiger en onveiliger geworden. De VN is de enige organisatie waar alle landen aan tafel zitten om oplossingen te vinden voor conflicten. Nederland waardeert daarom het belangrijke werk van de VN en vredeshandhavers.

Internationale Dag van de VN-vredeshandhavers. De 1e peacekeepers-operatie van de VN begon op 29 mei 1948. Sindsdien hebben meer dan 2 miljoen mensen zich ingezet voor 71 VN-vredesmissies. Civiele experts, politiemensen en militairen (…), die elk hun steentje bijdroegen aan veiligheid en stabiliteit in de wereld. (…) Peacekeepers worden over de hele wereld ingezet. Niet om te vechten, maar om de vrede te bewaren. Een vrede die vaak nog pril is na een conflict of oorlog. Het werk van vredeshandhavers is zwaar en complex. Zij zetten hun leven op het spel om landen te helpen, op een soms lange weg naar vrede. En daarom bedankt Nederland de peacekeepers voor hun grenzeloze inzet. Op dit moment worden er wereldwijd 11 VN-vredesmissies uitgevoerd. 125 landen, inclusief Nederland, bundelen hun krachten om hiervoor de juiste mensen en middelen te leveren. (…)

bron: www.rijksoverheid.nl, 29 mei 2024

noot 1 civiel = burgerlijk, niet-militair

Gebruik tekst 3.

Er zijn verschillende globaliseringsprocessen die de macht van staten kunnen aantasten, zoals de groeiende invloed van intergouvernementele organisaties. In tekst 3, over de inzet van VN-vredeshandhavers, is een ander globaliseringsproces is te herkennen.

Vraag 15 2 punten

Verklaar vanuit het functionalisme-paradigma dat de VN de VN-vredeshandhavers kan inzetten wanneer dit andere globaliseringsproces de macht van een staat aantast. Gebruik in je verklaring:

  • een globaliseringsproces dat de macht van staten kan aantasten en informatie uit tekst 3;
  • een aanname van het functionalisme-paradigma en informatie uit tekst 3.
Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord:

  • In tekst 3 staat dat de VN de enige organisatie is waar alle landen aan tafel zitten om oplossingen te vinden voor conflicten (r. 3-6). Conflicten over staatsgrenzen heen kunnen de macht van staten aantasten.
  • Bij dergelijke conflicten heeft de VN de functie om structuur en stabiliteit te bieden, wat cruciaal is voor het voortbestaan van de wereldorde. De VN kan, volgens tekst 3, VN-vredeshandhavers inzetten na een conflict of oorlog, omdat zij kunnen bijdragen aan veiligheid en stabiliteit in de wereld (r. 15-24).

Vraag 15 in het hele examen

Gebruik tekst 3.

Het Nederlandse buitenlandbeleid wordt gekenmerkt als een beleid van de dominee en de koopman.

Vraag 16 2 punten

Beredeneer vanuit dit beleid waarom Nederland deelneemt aan de VN-vredesmissies. Gebruik in je redenering:

  • een kenmerk van de dominee in het Nederlandse buitenlandbeleid en informatie uit tekst 3;
  • een kenmerk van de koopman in het Nederlandse buitenlandbeleid en informatie uit tekst 3.
Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord:

  • Nederland neemt deel aan de VN-vredesmissies, omdat de VN-vredesmissies de ideële waarde vrede bevorderen, wat past bij de dominee in het Nederlandse buitenlandbeleid. In tekst 3 staat namelijk dat de VN-vredeshandhavers worden ingezet om de vrede te bewaren (r. 20-22).
  • Daarbij dragen de VN-vredeshandhavers volgens tekst 3 bij aan stabiliteit in de wereld (r. 15-18). Dat de VN-vredesmissies bijdragen aan rust in de wereld is van belang voor het versterken van handelsrelaties, wat past bij de koopman in het Nederlandse buitenlandbeleid.

Opmerking: als het antwoord geen redenering bevat, kan maximaal 1 scorepunt worden toegekend.

Vraag 16 in het hele examen

Zie tabel 1.

Politicologen Blair, Di Salvatore en Smidt hebben voor het meten van democratie in een land gebruikgemaakt van een bestaande index voor democratie (V-Dem). In deze index staan indicatoren van democratie, oftewel vereisten voor democratie. Een daarvan is vrije, eerlijke en regelmatige verkiezingen.

tabel 1: Correlaties tussen de mate van electorale democratie in Afrikaanse landen, zonder en met vrede, en aantal VN-vredeshandhavers, in uniform of in burgerkleding, tijdens VN-vredesmissies in Afrikaanse landen, 1991-2016

de mate van electorale democratie in Afrikaanse landen zonder vredede mate van electorale democratie in Afrikaanse landen met > 3 jaar vrede
het aantal VN-vredeshandhavers in uniform per missie0,0030,017
het aantal VN-vredeshandhavers in burgerkleding per missie0,0150,166

bron: Stichting Cito, op basis van Blair, Di Salvatore, Smidt, 2023

Toelichting: In de tabel staan correlaties tussen de electorale democratie in Afrikaanse landen met en zonder vrede en de kleding van de aanwezige VN-vredeshandhavers in die landen. Voor het aangeven van de mate van electorale democratie in een land is een bestaande index voor democratie (V-Dem) gebruikt. Een indicator is het houden van vrije, eerlijke en regelmatige verkiezingen. Alle correlaties zijn positief, de sterkte van de correlaties verschilt. Alle correlaties zijn significant (p < 0,01). Er is gecontroleerd op andere factoren, zoals buitenlandse hulp en geletterdheid van de bevolking.

Vraag 18 2 punten

Noem twee andere indicatoren van democratie die de onderzoekers gebruikt kunnen hebben.

Bekijk het antwoord

Twee van de volgende indicatoren van democratie of een parafrasering daarvan:

  • gekozen vertegenwoordiging (die de regering controleert)
  • vrijheid van meningsuiting
  • toegang tot onafhankelijke informatiebronnen/geen (overheids)monopolie op informatievoorziening
  • vrijheid van vereniging
  • inclusief burgerschap

Per juiste indicator 1 scorepunt.

Vraag 18 in het hele examen

Gebruik tabel 1.

In tabel 1 staan vier correlaties die de sterkte aangeven van de samenhang tussen VN-vredeshandhavers en een indicator van democratie, namelijk vrije, eerlijke en regelmatige verkiezingen.

Vraag 19 1 punt

Formuleer een hypothese die door alle correlaties in tabel 1 bevestigd wordt. Gebruik in je hypothese de formulering Als …, dan …

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord: Als er meer VN-vredeshandhavers (al dan niet in uniform) zijn ingezet bij een VN-vredesmissie in (Afrikaanse) landen (tijdens of na conflict), dan zullen deze landen eerder democratische kenmerken/vrije, eerlijke en regelmatige verkiezingen hebben (dan als er minder VN-vredeshandhavers zijn ingezet).

Vraag 19 in het hele examen

Gebruik de toelichting van tabel 1.

De onderzoekers benadrukken dat de onderzoeksresultaten correlaties beschrijven. Toch geven de onderzoekers informatie, die volgens hen kan bijdragen aan een causale interpretatie van de correlaties. Voorwaarden voor causaliteit zijn dat de onafhankelijke variabele correleert met en in tijd voorafgaat aan de afhankelijke variabele.

Vraag 20 1 punt

Geef aan welke andere voorwaarde voor causaliteit te herkennen is in de toelichting op tabel 1. Gebruik in je antwoord informatie uit de toelichting van tabel 1.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord: In de toelichting van tabel 1 is een voorwaarde voor causaliteit te herkennen, want daarin staat dat er gecontroleerd is op andere factoren, zoals buitenlandse hulp en geletterdheid van de bevolking.

Vraag 20 in het hele examen

2026, tijdvak 1: Minecraft challenge in Hengelo

Opgavetekst

Bij deze opgave hoort tekst 4 uit het bronnenboekje.

De gemeente Hengelo heeft basisschoolleerlingen laten meedenken over de herontwikkeling van een winkelcentrum. Meestal organiseert een gemeente een inspraakavond of een vergadering om burgers te betrekken bij een besluit over de inrichting van de leefomgeving. Speciaal voor de basisschoolleerlingen heeft de gemeente een Minecraft challenge georganiseerd. Minecraft is een computerspel waarin spelers in een virtuele wereld gebouwen en voorzieningen kunnen bouwen. Het woord ‘challenge’ wordt vaak gebruikt voor een grappige of gevaarlijke online-opdracht waarmee met name jongeren worden uitgedaagd.

Gebiedsontwikkeling in Minecraft

(…) Voor de herontwikkeling van winkelcentrum Lange Wemen in Hengelo sloegen basisschoolleerlingen aan het ontwerpen in computerspel Minecraft. (…) Wie met het idee voor een Minecraft challenge voor basisschoolleerlingen kwam, weet wethouder Hanneke Steen (CDA) niet precies meer. (…) Feit is dat Steen inwonersparticipatie in haar portefeuille heeft en dat de gemeente met de challenge kinderen in groep zes, zeven en acht wilde bereiken.

(…) ‘We bouwen de stad voor de generaties na ons, dus ik wil het ook mét hen doen’, zegt ze. (…) De leerlingen kregen de opdracht om het gebied zo in te richten dat het een fijne, veilige en groene plek werd om te wonen en te winkelen. Steen was blij verrast over de vele ontmoetingsplekken die de kinderen ontwierpen. ‘Ik vond het mooi om te zien dat ze oog hadden voor elkaar. (...) Ze ontwierpen (...) een ‘loveplek’, een plek waar bewoners elkaar kunnen leren kennen en samen spelen.’ (…) De kinderen vroegen om een parkeergarage aan het einde van de wijk, zodat er veilig gespeeld en gewandeld kan worden in de wijk.

Na de omgevingsplanprocedure in 2025 zal in 2026 het voorlopige en het definitieve ontwerp worden uitgewerkt. (...) Het definitieve ontwerp moet veel ruimte scheppen voor ontmoeting, naar de wens van de kinderen. (...). Hoeveel gaan ze echt terugzien van wat ze hebben bedacht? ‘Er zit natuurlijk veel wensdenken tussen’, zegt Steen. (...) ‘Hoe toepasbaar gaat het zijn? En gaat het leiden tot daadwerkelijk meer betrokkenheid? Dat zijn spannende vragen. Ik ga er mijn uiterste best voor doen.’

bron: www.binnenlandsbestuur.nl, 2024

Gebruik tekst 4.

De gemeenteraad moet een besluit nemen over het definitieve ontwerp van het winkelcentrum in Hengelo.

Vraag 22 2 punten

Beredeneer dat de representatie van basisschoolleerlingen met de Minecraft challenge de representativiteit van het besluit kan vergroten. Gebruik in je redenering:

  • de omschrijving van het kernconcept representatie en informatie uit tekst 4;
  • de omschrijving van het kernconcept representativiteit en informatie uit tekst 4.
Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord:

  • In tekst 4 staat dat basisschoolleerlingen in het computerspel Minecraft het nieuwe winkelcentrum in Hengelo mochten ontwerpen (r. 1-5), wat wil zeggen dat deze specifieke groep inwoners van Hengelo vertegenwoordigd is bij de herontwikkeling van het winkelcentrum, wat representatie is.
  • Als de gemeente besluit om ideeën van de basisschoolleerlingen (r. 26-32) op te nemen in het definitieve ontwerp, dan kan dat de representativiteit van het besluit vergroten. Het besluit over de herontwikkeling van het winkelcentrum zal dan namelijk overeenkomen met de wensen en ideeën van meer groepen inwoners van de gemeente Hengelo, omdat met de Minecraft challenge ook de jonge inwoners vertegenwoordigd zijn.

Opmerking: als het antwoord geen redenering bevat, kan maximaal 1 scorepunt worden toegekend.

Vraag 22 in het hele examen

Gebruik tekst 4.

De Minecraft challenge voor de herontwikkeling van het winkelcentrum in Hengelo maakt onderdeel uit van de politiek in de gemeente Hengelo. Politiek heeft drie aspecten. Een daarvan is polity.

Vraag 23 2 punten

Leg uit van welke twee andere aspecten van politiek de Minecraft challenge onderdeel uitmaakt. Gebruik in je uitleg per aspect van politiek een omschrijving en informatie uit tekst 4.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord:

  • In tekst 4 staat dat de wethouder met de challenge de nieuwe generaties heeft willen betrekken (r. 11-17). Dat wil zeggen dat de gemeente de leerlingen betrekt bij de besluitvorming over de herontwikkeling van het winkelcentrum, wat een proces is waarin beslissingen over de inrichting van het winkelcentrum worden genomen. Dus maakt de Minecraft challenge onderdeel uit van de politics in de gemeente Hengelo.
  • In tekst 4 staat dat de gemeente de leerlingen de opdracht heeft gegeven om het gebied zo in te richten dat het een fijne, veilige en groene plek wordt (r. 17-21). Dat wil zeggen dat de gemeente de leerlingen betrekt bij beleid over hoe het toekomstige winkelcentrum eruit zou moeten zien. Dus maakt de Minecraft challenge onderdeel uit van de policy in de gemeente Hengelo.

Vraag 23 in het hele examen

Gebruik tekst 4.

Het barrièremodel is een model van politieke besluitvorming dat vier barrières en twee typen macht onderscheidt. De wethouder is een actor die realisatiemacht kan inzetten om de inbreng van de basisschoolleerlingen voor het winkelcentrum te verwezenlijken. Toch kan de wethouder niet beloven dat dit lukt, omdat er ook andere actoren betrokken zijn bij de besluitvorming.

Vraag 24 3 punten

Beredeneer dat bij de tweede barrière een andere actor hindermacht kan inzetten, waardoor de basisschoolleerlingen weinig terugzien van hun inbreng. Gebruik in je redenering:

  • een omschrijving van de tweede barrière van het barrièremodel en informatie uit tekst 4;
  • een actor bij de tweede barrière van het barrièremodel;
  • een omschrijving van het begrip hindermacht en informatie uit tekst 4.
Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord:

  • Bij de tweede barrière worden wensen en behoeften afgewogen, zoals de wens van de basisschoolleerlingen om in het winkelcentrum veel ruimte te scheppen voor ontmoeting tegenover de behoefte aan ruimte voor parkeren (r. 24-32).
  • Ambtenaren hebben bij deze barrière een belangrijke rol.
  • Zij kunnen ervoor zorgen dat basisschoolleerlingen weinig terugzien van hun inbreng, bijvoorbeeld door de wethouder erop te wijzen dat het wensdenken van basisschoolleerlingen niet toepasbaar is (r. 41-43), wat hindermacht is.

Vraag 24 in het hele examen

Gebruik tekst 4.

Het kernconcept democratisering wordt omschreven als: ‘het proces van verandering van de machts- en gezagsverhoudingen door een grotere inspraak en medezeggenschap van degenen met minder macht’.

Vraag 25 2 punten

Beredeneer of de Minecraft challenge van de gemeente bij democratisering past. Gebruik in je redenering de omschrijving van het kernconcept democratisering en informatie uit tekst 4.

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord:

  • Volgens tekst 4 konden basisschoolleerlingen door de Minecraft challenge hun ideeën over bijvoorbeeld veilig spelen in het winkelcentrum inbrengen (r. 21-32), wat medezeggenschap is.
  • De wethouder heeft basisschoolleerlingen laten participeren, omdat zij de volgende generatie inwoners zijn voor wie de gemeente de stad bouwt (r. 10-17), wat wil zeggen dat door de Minecraft challenge de machtsverhoudingen tussen volwassen inwoners en jonge inwoners van de gemeente Hengelo zijn veranderd in politieke besluitvorming over het winkelcentrum (in het voordeel van mensen met minder macht, namelijk de jonge inwoners). Dus past de Minecraft challenge van de gemeente bij democratisering.

of

  • Volgens tekst 4 is het nog maar de vraag hoeveel de basisschoolleerlingen terugzien van wat ze bedacht hebben met de Minecraft challenge (r. 33-42), wat medezeggenschap onzeker maakt.
  • Het is bijzonder dat de wethouder voor de herontwikkeling van het winkelcentrum basisschoolleerlingen wilde bereiken met de Minecraft challenge (r. 10-14). Maar daarmee zullen de machtsverhoudingen tussen volwassen inwoners en jonge inwoners van de gemeente Hengelo niet veranderen. Dus past de Minecraft challenge van de gemeente niet bij democratisering.

Opmerking: als het antwoord geen redenering bevat, kan maximaal 1 scorepunt worden toegekend.

Vraag 25 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Opgave 1 Stuwdammen in de Mekong

Opgavetekst

Bij deze opgave horen de teksten 1 en 2 uit het bronnenboekje.

Inleiding

De Mekong is een rivier in Zuidoost-Azië. De rivier ontspringt in China. Via Myanmar, Laos, Thailand, Cambodja en Vietnam mondt de rivier uit in de Zuid-Chinese Zee. Voor hun inkomsten uit visserij en landbouw zijn ruim veertig miljoen bewoners van het stroomgebied afhankelijk van de Mekong. Sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw bouwt China stuwdammen in de rivier. Deze stuwdammen zorgen voor kunstmatige stuwmeren, waarmee energie kan worden opgewekt uit de waterkracht van het rivierwater. De bouw van de stuwdammen heeft gevolgen voor de visserij en de landbouw langs de Mekong. In 2016 heeft China het Lancang Mekong Cooperation Forum (LMC) opgericht om samenwerking te bevorderen tussen de staten in de Mekong-regio. Deze opgave gaat over de machtsverhoudingen in de Mekong-regio.

Gebruik de inleiding van deze opgave.

tekst 2

Hoe de Chinese regionaal-economische diplomatie te duiden

In het kader van het LMC heeft China toegezegd dat het zal voorzien in de verstrekking van voordelige leningen tot aan 1,6 miljard Amerikaanse dollar en kredietleningen ter hoogte van nog eens 1,6 miljard dollar om meer industriële samenwerking en de aanleg van infrastructuur in de regio te bevorderen. In aanvulling daarop heeft China (…) een speciaal LMCfonds opgezet om binnen vijf jaar 300 miljoen Amerikaanse dollar te vergaren om kleine en middelgrote samenwerkingsprojecten in de regio te ondersteunen. (…) Het LMC richt zich op verbondenheid, productiecapaciteit, economie en handel, financiën, waterhuishouding, landbouw, armoedebestrijding, bosbouw, milieubescherming, en douane en kwaliteitscontrole. Het samenwerkingsmodel is door de overheid geleid, projectgericht en gericht op participatie en partnerschap met meerdere belanghebbenden. (…)

De redenen die China heeft om het LMC en de BRI¹⁾ te promoten zijn de volgende: Ten eerste stimuleren deze initiatieven Chinese bedrijven en stellen hen in staat om te groeien doordat ze betere toegang tot de markt krijgen en hun zakelijke netwerken daardoor uitbreiden. Ten tweede helpen de initiatieven de overproductie van grote industriële sectoren in China weg te werken. Ten derde laten de initiatieven internationale invloed en autoriteit gelden en versterken zij de status en leidende rol van China. (…) China streeft naar meer invloed en zeggenschap in de besluitvorming op multilaterale platforms. (…)

De BRI en het LMC zijn niet slechts pressiemiddelen van China, maar zijn ook aantrekkelijk voor Zuidoost-Azië. Binnenlandse politiek is van grote invloed op de realisering van de initiatieven. De heersende elites van Zuidoost-Azië bemerken dat het voortbestaan van hun regime gelegitimeerd wordt door uitvoering van beleid of prestaties (vooral met het toenemende autoritarisme in veel landen in Zuidoost-Azië). Complexe politiek zakelijke banden tussen Chinese ondernemers en lokale politici verklaren deels de manier waarop de heersende elites op de BRI en het LMC reageren. Er zijn echter wel een aantal interne factoren die de realisatie van China’s regionale projecten kunnen tegenwerken, zoals de oppositie die zich verzet tegen de gevestigde orde. Deze beweging ziet China als een gevaar voor nationale economische zelfstandigheid, democratie en mensenrechten, en goed bestuur. Dit, gecombineerd met het gebrek aan transparantie, heeft brede volksbewegingen en lokale verliezers ertoe aangezet om zich politiek te verbinden om samen de aanwezigheid van China aan te vechten.

De BRI en het LMC (…) dienen als middelen of zelfs aanjagers om de economische voetafdruk van China in Zuidoost-Azië te vergroten en geleidelijk op de lange termijn een sinocentrische²⁾ regionale orde te realiseren. (…)

bron: LSE Southeast Asia Blog, 2018

noot 1 BRI = de Nieuwe Zijderoute, een ontwikkelingsstrategie van de Chinese overheid, gericht op verbinding en samenwerking noot 2 sinocentrisme = de ideologie dat China het culturele, politieke of economische centrum van de wereld is

Gebruik tekst 2.

Er kunnen vier typen machtsbronnen worden onderscheiden.

Vraag 4 2 punten

Leg met een type machtsbron uit dat China met het samenwerkingsverband LMC macht kan uitoefenen over andere staten in de Mekong-regio. Gebruik in je uitleg:

  • de omschrijving van het kernconcept macht en informatie uit tekst 2;
  • een type machtsbron en informatie uit tekst 2.
Bekijk het antwoord

Een juist antwoord bevat:

  • het noemen van een economische of politieke machtsbron en informatie uit tekst 2 waaruit het gekozen type machtsbron blijkt (1)
  • een uitleg met het gekozen type machtsbron dat China met het samenwerkingsverband LMC macht kan uitoefenen over andere staten in de Mekong-regio, met een toepassing van de omschrijving van het kernconcept macht en informatie uit tekst 2 (1)

voorbeeld van een juist antwoord:

  • In tekst 2 staat dat China toegezegd heeft om in het samenwerkingsverband LMC voordelige leningen te verstrekken (r. 1-3), wat een economische machtsbron is. (1)
  • China heeft het vermogen om deze economische machtsbron in te zetten om de doelstellingen van het samenwerkingsverband LMC, zoals armoedebestrijding (r. 15-21), te bereiken in de Mekong-regio / om de aanleg van infrastructuur te bevorderen in de regio (r. 6-9), oftewel de handelingsmogelijkheden van andere landen in de Mekongregio te vergroten. (1)

of

  • In tekst 2 staat dat China met de initiatieven van het samenwerkingsverband LMC haar leidende rol versterkt (r. 38-41), wat een politieke machtsbron is. (1)
  • Volgens de oppositiebeweging heeft China het vermogen om deze politieke machtsbron in te zetten om de nationale economische zelfstandigheid, oftewel de handelingsmogelijkheden van andere staten in de Mekong-regio te beperken (r. 67-69). (1)

Vraag 4 in het hele examen

Gebruik tekst 2.

Een actor kan zijn gezag ontlenen aan verschillende bronnen, zoals de kwaliteiten die aan de actor worden toegeschreven.

Vraag 5 2 punten

Leg met een andere bron van gezag uit dat de staten in de Mekong-regio hun gezag over hun bevolking kunnen vergroten met het samenwerkingsverband LMC. Gebruik in je uitleg:

  • de omschrijving van het kernconcept gezag en informatie uit tekst 2;
  • een bron van gezag en informatie uit tekst 2 waaruit de gekozen bron van gezag blijkt.
Bekijk het antwoord

Een juist antwoord bevat:

  • het noemen van ‘prestaties’/’resultaten’ of ‘positie’ of een parafrasering daarvan als bron van gezag en daarover informatie uit tekst 2 (1)
  • een uitleg dat de staten in de Mekong-regio hun gezag kunnen vergroten met het samenwerkingsverband LMC, met een toepassing van de omschrijving van het kernconcept gezag en informatie uit tekst 2 (1)

voorbeeld van een juist antwoord:

  • In tekst 2 staat dat de binnenlandse politiek van de andere staten in de Mekong-regio (dan China) van grote invloed is op de realisering van de initiatieven (r. 48-50). Resultaten door de realisering van initiatieven kunnen een bron van gezag vormen. (1)
  • Volgens tekst 2 zien de heersende elites in Zuidoost-Azië dan ook dat het voortbestaan van het regime, oftewel hun macht, gelegitimeerd wordt door resultaten/prestaties (r. 50-54). (1)

Vraag 5 in het hele examen

Gebruik tekst 2.

Er zijn verschillende groepen theorieën die het gedrag van staten verklaren. Een daarvan is de groep marxistische theorieën.

Vraag 6 2 punten

Leg uit welke andere groep theorieën de deelname van de staten in de Mekong-regio aan het samenwerkingsverband LMC kan verklaren. Gebruik in je uitleg de naam en een kenmerk van de gekozen groep theorieën en informatie uit tekst 2 waaruit het gekozen kenmerk blijkt.

Bekijk het antwoord

Een juist antwoord bevat:

  • het noemen van de groep realistische theorieën of de groep liberale theorieën en informatie uit tekst 2 over een kenmerk van de gekozen groep theorieën (1)
  • een uitleg dat de groep realistische/liberale theorieën de deelname van de staten in de Mekong-regio aan het samenwerkingsverband LMC kan verklaren, met een toepassing van het gekozen kenmerk (1)

voorbeeld van een juist antwoord:

  • De groep realistische theorieën kan de deelname van de staten in de Mekong-regio aan het samenwerkingsverband LMC verklaren. In tekst 2 staat namelijk dat China met het samenwerkingsverband LMC bijdraagt aan de eigen economische expansie in de Mekong-regio (r. 30-34) / dat complexe politiek zakelijke relaties tussen Chinese ondernemers en lokale politici de reacties van de andere staten in de Mekong-regio op het samenwerkingsverband LMC kunnen verklaren (r. 56-61). (1)
  • Dat wil zeggen dat staten in de Mekong-regio deelnemen aan het samenwerkingsverband LMC uit economisch eigenbelang. Volgens de groep realistische theorieën zal een staat alleen uit eigen belang samenwerken, zoals in het samenwerkingsverband LMC. (1)

of

  • De groep liberale theorieën kan de deelname van de staten in de Mekong-regio aan het samenwerkingsverband LMC verklaren. In tekst 2 staat namelijk dat het samenwerkingsmodel voor partnerschap met meerdere belanghebbenden bij het samenwerkingsverband LMC zich richt op onder meer economie en handel (r. 15-26). (1)
  • Dat wil zeggen dat de staten in de Mekong-regio deelnemen aan het samenwerkingsverband LMC om bij te dragen aan welvaart in de regio. Volgens de groep liberale theorieën is internationale samenwerking, zoals in het samenwerkingsverband LMC, namelijk wenselijk als het bijdraagt aan gemeenschappelijke belangen zoals welvaart. (1)

Vraag 6 in het hele examen

Gebruik tekst 2.

Volgens tekst 2 bevordert het samenwerkingsverband LMC de hegemonie van China in de Mekong-regio.

Vraag 7 3 punten

Leg uit dat China’s streven naar hegemonie in de Mekong-regio tot conflict kan leiden binnen de andere staten in de Mekong-regio. Gebruik in je uitleg:

  • een omschrijving van het begrip hegemonie en informatie uit tekst 2;
  • de omschrijving van het kernconcept conflict en informatie uit tekst 2.
Bekijk het antwoord

Een juist antwoord bevat:

  • een toepassing van het begrip hegemonie en informatie over China’s streven naar hegemonie uit tekst 2 (1)
  • informatie uit tekst 2 om conflict te illustreren (1)
  • een uitleg dat China’s streven naar hegemonie in de Mekong-regio tot conflict kan leiden binnen de andere staten in de Mekong-regio, met een toepassing van de omschrijving van het kernconcept conflict (1)

voorbeeld van een juist antwoord:

  • Volgens tekst 2 streeft China naar hegemonie in de Mekong-regio. China wil namelijk met het samenwerkingsverband LMC de eigen economische aanwezigheid in de regio vergroten en op de lange termijn de orde in de regio bepalen (r. 78-84), oftewel machtsoverwicht hebben in deze regio. (1)
  • Om de aanwezigheid van China aan te vechten, bundelen de brede volksbewegingen en de lokale verliezers in de andere staten in de Mekong-regio hun krachten (r. 72-77). Volgens de oppositiebeweging is China namelijk een gevaar voor de economische zelfstandigheid van de eigen staat (r. 67-70), terwijl de heersende elites juist profijt hebben van economische relaties met China (r. 56-61). (1)
  • Wat wil zeggen dat binnen de andere staten in de Mekong-regio de heersende elites en de oppositiebeweging elkaar tegenwerken om eigen economische doelen te bereiken. (1)

Vraag 7 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Opgave 3 Meer vrouwen in de Nederlandse politiek

Opgavetekst

Bij deze opgave horen de figuren 1 en 2 en de teksten 5 en 6 uit het bronnenboekje.

Inleiding

Het kabinet Rutte-III streefde naar meer vrouwen in de politiek voor een betere balans tussen mannen en vrouwen in het openbaar bestuur, bijvoorbeeld in de Tweede Kamer en in gemeenteraden. In opdracht van het kabinet hebben politicologen Mügge, Runderkamp en Kranendonk kwantitatief en kwalitatief onderzoek gedaan naar de ondervertegenwoordiging van vrouwen in de politiek. Deze opgave gaat over hun onderzoek.

Gebruik figuur 1.

Figuur 1 laat een verandering zien van het percentage vrouwen in de politiek op gemeentelijk, provinciaal en nationaal niveau, vanaf 1918.

Vraag 14 3 punten

Leg uit dat in de verandering van het percentage vrouwen in de politiek gedurende de afgelopen eeuw democratisering te herkennen is, volgens figuur 1. Gebruik in je uitleg:

  • de omschrijving van het hoofdconcept verandering en gegevens uit figuur 1;
  • de omschrijving van het kernconcept democratisering.
Bekijk het antwoord

Een juist antwoord bevat:

  • gegevens uit figuur 1 waaruit verandering blijkt (1)
  • een toepassing van ‘richting/tempo van ontwikkelingen in de samenleving’ uit de omschrijving van het hoofdconcept verandering (1)
  • een uitleg dat in de verandering van het percentage vrouwen in de politiek in de afgelopen eeuw democratisering te herkennen is, met een toepassing van de omschrijving van het kernconcept democratisering (1)

voorbeeld van een juist antwoord:

  • Figuur 1 laat een toename van het percentage vrouwen in de politiek zien van rond de 5% halverwege de vorige eeuw naar rond de 25% aan het begin van deze eeuw. (1)
  • De stijgende lijn in de figuur geeft de richting van deze ontwikkeling aan, waaruit verandering blijkt. (1)
  • Met de toename van het percentage vrouwen in de politiek krijgen degenen met minder macht, namelijk vrouwen, een grotere inspraak en medezeggenschap in de politiek, waarmee de machtsverhoudingen tussen mannen en vrouwen in de politiek minder scheef worden. (1)

Vraag 14 in het hele examen

tekst 5

Ondervertegenwoordiging van vrouwen

Gelijke vertegenwoordiging van mannen en vrouwen is meer dan een kwestie van sociale rechtvaardigheid. Politieke gelijkheid is een belangrijke voorwaarde in elke democratie. (…) Bovendien gaat van een evenwichtig samengesteld parlement het signaal uit dat politiek een gedeelde verantwoordelijkheid is en levert het de samenleving nieuwe rolmodellen. (...) Meerdere studies tonen aan dat politici met verschillende achtergronden (anders dan de huidige norm) standpunten inbrengen die anders over het hoofd worden gezien. (…) Er zijn specifieke behoeften en zorgen die voortkomen uit het vrouw-zijn, die onvoldoende zullen worden vertegenwoordigd in een politiek gedomineerd door mannen. (…) Wat dit betreft zijn er al belangrijke stappen gezet: in algemene zin staan onderwerpen zoals deze, die eerder werden gezien als behorend tot de privésfeer, nu wel degelijk op de politieke agenda, denk aan bijvoorbeeld seksualiteit of gezinsplanning. (…)

Wat weerhoudt vrouwen ervan om de politieke arena te betreden? Het International Institute for Democracy and Electoral Assistance onderscheidt (…) ten minste drie barrières:

1. politieke barrières: dat wil zeggen, het idee dat de politiek geen plek is voor vrouwen en het ontbreken van de benodigde middelen; 2. sociaaleconomische barrières: bijvoorbeeld het werk dat vrouwen, zeker in Nederland, binnenshuis uitvoeren naast hun (deeltijd)baan, zoals zorg voor de kinderen en het huishouden; 3. ideologische en psychologische barrières: bijvoorbeeld cultuurpatronen en tradities, en de manier waarop vrouwen in de media geportretteerd worden en het effect daarvan op de ambitie van vrouwen. (…)

[Iemand] moet zich toegerust voelen om zich aan te melden bij een politieke partij, waarbij onder andere tijd, geld en motivatie een belangrijke rol spelen. (…)

bron: L. Mügge en Z. Runderkamp, 2019

Percentage vrouwelijke raadsleden naar grootte gemeenteraad, in alle

gemeenteraden in Nederland, 2018

figuur 2
figuur 2

bron: Stichting Cito, op basis van M. Kranendonk, 2019

Toelichting

In figuur 2 worden alle gemeenteraden in Nederland weergegeven als punten in het diagram. Een punt kan de situatie in meerdere gemeenteraden samenvatten. De correlatie is 0.24.

Gebruik tekst 5.

Er zijn verschillende visies op representatie. Een daarvan wordt verwoord in het partijenmodel.

Vraag 15 2 punten

− Leg uit welk ander model te herkennen is in de visie van Mügge en Runderkamp op de representatie van vrouwen in de politiek. Gebruik in je uitleg een kenmerk van het gekozen model en informatie uit tekst 5.

  • Bekritiseer vanuit het partijenmodel de visie van Mügge en Runderkamp op de representatie van vrouwen in de politiek. Gebruik in je kritiek een kenmerk van het partijenmodel.
Bekijk het antwoord

Een juist antwoord bevat:

  • een uitleg dat het afspiegelingsmodel ter herkennen is in de visie van Mügge en Runderkamp op de representatie van vrouwen in de politiek, met een toepassing van een kenmerk van het afspiegelingsmodel en informatie uit tekst 5 over afspiegeling van de kiesgerechtigde bevolking op basis van sekse (1)
  • een kritiek vanuit het partijenmodel op de visie van Mügge en Runderkamp op de representatie van vrouwen in de politiek, met een toepassing van een kenmerk van het partijenmodel (1)

voorbeeld van een juist antwoord:

  • Volgens Mügge en Runderkamp gaat van een evenwichtig samengesteld parlement het signaal uit dat politiek een gedeelde verantwoordelijkheid is (r. 6-9). / Volgens Mügge en Runderkamp zal een politiek die door mannen gedomineerd wordt, niet voldoende tegemoet komen aan zorgen en behoeften die voortkomen uit het vrouw-zijn (r. 16-21). Dat wil zeggen dat volgens Mügge en Runderkamp in de volksvertegenwoordiging een zo goed mogelijke afspiegeling van de kiesgerechtigde bevolking op basis van sekse nodig is. Dus is in de visie van Mügge en Runderkamp op de representatie van vrouwen in de politiek het afspiegelingsmodel te herkennen. (1)
  • Vanuit het partijenmodel kan de visie van Mügge en Runderkamp op de representatie van vrouwen in de politiek bekritiseerd worden. Volgens dit model zitten volksvertegenwoordigers namelijk voor een partij met een partijprogramma in de politiek. De zorgen en behoeften van vrouwen in de samenleving kunnen via partijen ook worden gerepresenteerd door mannen in de politiek. (1)

Vraag 15 in het hele examen

Gebruik tekst 5.

Politiek heeft drie aspecten. Twee daarvan zijn polity en politics.

Vraag 16 2 punten

Leg uit dat volgens Mügge en Runderkamp de mate van vertegenwoordiging van vrouwen in de politiek te herkennen is in deze twee aspecten. Gebruik in je uitleg:

  • een omschrijving van het begrip polity en informatie uit tekst 5;
  • een omschrijving van het begrip politics en informatie uit tekst 5.
Bekijk het antwoord

Een juist antwoord bevat:

  • een uitleg dat de mate van vertegenwoordiging van vrouwen in de politiek te herkennen is in het aspect polity, met een toepassing van ‘structuren/organisaties’ of ‘gespecialiseerde/gezaghebbende (overheids)instellingen’ en informatie uit tekst 5 (1)
  • een uitleg dat de mate van vertegenwoordiging van vrouwen in de politiek te herkennen is in het aspect politics, met een toepassing van ‘machtsstrijd’ of ‘waardevolle zaken toedelen’ of ‘beslissingen nemen’ en informatie uit tekst 5 (1)

voorbeeld van een juist antwoord:

  • De mate van vertegenwoordiging van vrouwen in de politiek is volgens Mügge en Runderkamp te herkennen in het aspect polity, namelijk in het aandeel vrouwen in politieke organisaties, zoals een politieke partij (r. 53). (1)
  • De mate van vertegenwoordiging van vrouwen in de politiek is volgens Mügge en Runderkamp te herkennen in het aspect politics, namelijk in het aandeel politieke beslissingen over waardevolle zaken voor vrouwen, zoals onderwerpen die eerder werden gezien als behorend tot de privésfeer, bijvoorbeeld seksualiteit en gezinsplanning (r. 23-28). (1)

Vraag 16 in het hele examen

Gebruik tekst 5.

Het barrièremodel voor politieke besluitvorming onderscheidt vier barrières. Het barrièremodel maakt onderscheid tussen hindermacht en realisatiemacht.

Vraag 17 2 punten

Leg met de eerste barrière uit welke type macht vrouwen hebben als zij aan de politiek deelnemen, volgens tekst 5. Gebruik in je uitleg:

  • een type macht uit het barrièremodel en informatie uit tekst 5;
  • een toepassing van de eerste barrière uit het barrièremodel en informatie uit tekst 5.
Bekijk het antwoord

Een juist antwoord bevat een uitleg dat vrouwen realisatiemacht hebben als zij deelnemen aan de politiek, met:

  • het noemen van realisatiemacht en informatie uit tekst 5 om realisatiemacht te illustreren (1)
  • een toepassing van ‘het (h)erkennen/(h)erkend krijgen van problemen/wensen/behoeften als politieke problemen’ en informatie uit tekst 5 (1)

voorbeeld van een juist antwoord:

  • Vrouwen hebben realisatiemacht als zij aan de politiek deelnemen, omdat zij dan problemen en behoeften kunnen adresseren die door mannen onvoldoende worden vertegenwoordigd (r.16-21). (1)
  • Vrouwen kunnen deze problemen en behoeften op de politieke agenda krijgen (r. 21-26), dat wil zeggen, erkend krijgen als politiek probleem, wat de eerste barrière van barrièremodel is. (1)

Opmerking

Als het antwoord geen uitleg bevat, kan maximaal 1 scorepunt worden toegekend.

Vraag 17 in het hele examen

2025, tijdvak 1: De meent en de oceaan

Vraag 10 2 punten

Gebruik tekst 2.
Er bestaat een aantal groepen theorieën dat het gedrag van staten verklaart. Een daarvan is de groep marxistische theorieën.
Verklaar met een andere groep theorieën dat staten een akkoord hebben bereikt over het VN-oceaanverdrag. Gebruik in je verklaring de naam en een omschrijving van de gekozen groep theorieën en informatie uit tekst 2.

Bekijk het antwoord
  • De groep liberale of sociaalconstructivisme-theorieën, met informatie uit tekst 2 om de gekozen groep theorieën te illustreren. Bijvoorbeeld: het VN-oceaanverdrag heeft als doel gezamenlijk de biodiversiteit te beschermen en de oceanen duurzaam te beheren (r. 24-31). (1p)
  • Een verklaring dat staten een akkoord hebben bereikt, met een toepassing van een omschrijving van de gekozen groep theorieën. Bijvoorbeeld liberaal: staten werken samen als dat bevorderlijk is voor groeiende welvaart en/of vooruitgang; sociaalconstructivistisch: de bereidheid tot samenwerking hangt af van ideeën die in de sociale wereld bestaan, zoals het idee dat de natuur de staten verbindt (r. 55-61). (1p)

Aan een antwoord met de groep realistische theorieën en de groep politiek psychologische theorieën mogen geen scorepunten worden toegekend.

Vraag 10 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Mensen en dingen

Opgavetekst

tekst 3 Waarom dingen?

De Amerikaanse politicoloog Benedict Anderson is beroemd geworden door voor de natiestaat de term imagined community te gebruiken, een gemeenschap die alleen in de verbeelding bestaat, omdat de leden elkaar niet persoonlijk kennen. Maar, zegt [de Noorse archeoloog Bjørnar] Olson, de natiestaat is veel minder ‘poreus en luchtig’ dan die term impliceert. Zij is niet denkbaar zonder het ‘harde werk’ van talrijke niet-menselijke agenten: drukpersen, kranten, telefoonnetten, wegen, schepen, geologisch onderzoek, postkantoren, musea, postzegels, grenspalen, douaneposten, et cetera. En wapens, had Olson er nog aan toe kunnen voegen.

Dingen geven stabiliteit, zegt Olson. ‘Things make history slow’. We worden niet elke dag wakker in een wereld die compleet nieuw is, de dingen die ons omringen zijn er gewoon nog. De wekker, het bed, de badkamer, de keuken, de fiets, het fietspad naar kantoor, het bureau daar en de la met potloden en een nietmachine. En terwijl sociologen en antropologen erop zullen wijzen dat ze heus wel weten dat de mensen niet elke dag opnieuw hoeven te beginnen, dat ze kunnen voortborduren op taal, relaties, gewoontes, kortom op cultuur, betoogt Olson dat dat allemaal niet mogelijk zou zijn zonder huizen, straten, kabel en telefoons. (…)

bron: W. Oosterbaan, 2021

Vraag 13 2 punten

Socioloog Oosterbaan schrijft in het boek Het leven van dingen over de relatie tussen mensen en dingen. Dingen, zoals een museum, een telefoon en een tandenborstel, nemen volgens Oosterbaan een prominente plek in onze samenleving in. Zo kunnen in dingen bijvoorbeeld persoonlijke gedachten en politieke ideeën tot uitdrukking komen.

Gebruik tekst 3.
In tekst 3 geeft archeoloog Olson aan dat de natiestaat niet denkbaar is zonder dingen. Voorbeelden daarvan zijn volgens Oosterbaan: grenspalen en wapens. De interne soevereine macht van een staat heeft drie kenmerken.
Leg voor grenspalen en wapens uit dat deze dingen bij een staat passen. Gebruik in je uitleg per ding een ander kenmerk van de interne soevereine macht van de staat.

Bekijk het antwoord
  • Een uitleg dat grenspalen passen bij ‘een bepaald grondgebied’ van de staat, met een toepassing van dit kenmerk. Bijvoorbeeld: met grenspalen geeft de staat aan waar het eigen grondgebied begint en eindigt. (1p)
  • Een uitleg dat wapens passen bij ‘het geweldsmonopolie’ van de staat, met een toepassing van dit kenmerk. Bijvoorbeeld: de staat bepaalt wie wapens mag bezitten en wie niet. (1p)

Vraag 13 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Politiek vertrouwen

Opgavetekst

figuur 1 Vertrouwen van de bevolking (18+) in de Tweede Kamer en de regering, 2008-2021 (in procenten)

Vertrouwen van de bevolking (18+) in de Tweede Kamer en de regering, 2008-2021 (in procenten)
figuur 1 bron: Stichting Cito - SCP, 2021

Toelichting: De mate van vertrouwen op de y-as is het percentage respondenten dat ten minste het cijfer 6 geeft als antwoord op de vraag “Hoeveel vertrouwen heeft u op dit moment in de volgende instellingen in Nederland?” op een schaal van 1 (geen enkel vertrouwen) tot 10 (alle vertrouwen).

Lijndiagram met twee lijnen. Horizontale as: jaartal, 2008 tot en met 2021. Verticale as: percentage, van 30 tot 80. Legenda: stippellijn = de Tweede Kamer, doorgetrokken lijn = de regering. Tussen 2008 en eind 2019 schommelt het vertrouwen in beide ongeveer tussen 40 en 60 procent. Tussen eind 2019 en voorjaar 2020 stijgt het vertrouwen sterk: de regering komt uit op ongeveer 75 procent, de Tweede Kamer op ongeveer 65 procent. Daarna daalt het weer; eind 2021 ligt het vertrouwen rond 40 tot 50 procent.

Vraag 21 2 punten

Gebruik figuur 1.
Begin 2020 werd duidelijk dat een coronavirus zich snel in Nederland verspreidde. Er werd al gauw over een coronacrisis gesproken. De regering kondigde ingrijpende maatregelen af om de verspreiding van het virus tegen te gaan en de capaciteit van ziekenhuizen te vergroten. Veel van de maatregelen gingen direct in. In het besluiten tot deze maatregelen is een barrière uit het barrièremodel te herkennen, namelijk het beslissen over beleidsmatige oplossingen. Het barrièremodel onderscheidt hindermacht en realisatiemacht.

Beredeneer met een andere barrière welk type macht van de regering vergroot is door te spreken over een coronacrisis. Gebruik in je redenering: een omschrijving van de gekozen barrière uit het barrièremodel; een omschrijving van hindermacht of realisatiemacht. Gebruik de inleiding van vraag 21 en figuur 1.

Bekijk het antwoord
  • Een toepassing van de barrière ‘het (h)erkend krijgen van een probleem als politiek probleem’ of ‘het afwegen van de prioriteit van bepaalde wensen of behoeften’ of ‘het uitvoeren van besluiten’ van het barrièremodel. Bijvoorbeeld: het coronavirus werd herkend als politiek probleem vanwege de snelle verspreiding en de gevolgen voor de gezondheidszorg. (1p)
  • Een redenering dat door het spreken over een coronacrisis de hindermacht of realisatiemacht van de regering is vergroot, met een toepassing van het gekozen type macht uit het barrièremodel. Bijvoorbeeld: barrières die politieke besluiten vertragen, worden makkelijker genomen, dus is de realisatiemacht vergroot. (1p)

De aanvulling op het correctievoorschrift (A1) is verwerkt: de barrière ‘het uitvoeren van besluiten’ telt ook mee. Het type macht (hindermacht of realisatiemacht) mag vrij gekozen worden, mits de redenering klopt.

Vraag 21 in het hele examen

Vraag 22 2 punten

Gebruik de inleiding van vraag 21 en figuur 1.
Begin 2020 werd duidelijk dat een coronavirus zich snel in Nederland verspreidde. Er werd al gauw over een coronacrisis gesproken. De regering kondigde ingrijpende maatregelen af om de verspreiding van het virus tegen te gaan en de capaciteit van ziekenhuizen te vergroten. Veel van de maatregelen gingen direct in.

Er zijn verschillende bronnen van gezag, zoals de kwaliteiten die aan de actor worden toegeschreven. Tussen eind 2019 en voorjaar 2020 verspreidde het coronavirus zich vanuit de wereld over heel Nederland.
Geef met een andere bron van gezag een verklaring voor de verandering in het vertrouwen in de Tweede Kamer en de regering tijdens de verspreiding van het coronavirus. Gebruik in je verklaring: gegevens uit figuur 1 over de periode tussen eind 2019 en voorjaar 2020; een bron van gezag en informatie uit de inleiding van vraag 21.

Bekijk het antwoord
  • Het noemen van een stijging van het vertrouwen in de Tweede Kamer en de regering tussen eind 2019 en voorjaar 2020 in figuur 1, en ‘positie’ of ‘prestaties’ als bron van gezag. Bijvoorbeeld: het vertrouwen steeg van ongeveer 50 naar 75 procent. (1p)
  • Een verklaring met ‘positie’ of ‘prestaties’ als bron van gezag voor de stijging, met een toepassing van de gekozen bron van gezag en informatie uit de inleiding van vraag 21. Bijvoorbeeld: burgers zien het als taak van de overheid om maatregelen te nemen (positie); of: burgers zien dat de Tweede Kamer en de regering snel maatregelen nemen (prestaties). (1p)

Vraag 22 in het hele examen

tekst 5 Politieke onvrede: kritiek op inhoud en vorm

(…) Nederlanders kijken naar de politiek voor oplossingen voor verschillende maatschappelijke problemen en zijn kritisch wanneer die uitblijven.

(…) Voor een deel van de Nederlanders draait politieke ontevredenheid (…) om de reactie [van de politiek] op inhoudelijke kwesties, zoals het klimaat, de woningmarkt of de toeslagenaffaire. Naast inhoudelijke kritiek hebben mensen ook kritiek op de vorm: op de huidige politiek-bestuurlijke cultuur. Voor een deel van de Nederlanders maken bezwaar tegen het geruzie dat ze in Den Haag zien en verwijten de politiek niet te weten wat er onder burgers speelt. (…)

bron: SCP, 2022

Vraag 23 1 punt

Gebruik tekst 5.
Polity is een van de drie aspecten van politiek.
Geef aan op welk ander aspect van politiek de kritiek van een deel van de Nederlanders op de politiek zich richt. Gebruik in je antwoord het gekozen aspect en informatie uit tekst 5.

Bekijk het antwoord
  • Het aangeven van policy of politics (of een omschrijving daarvan) als aspect van politiek waarop de kritiek zich richt, met informatie uit tekst 5. Bijvoorbeeld: policy: de politiek biedt geen oplossingen voor inhoudelijke problemen (r. 6-11); of politics: bezwaar tegen het geruzie in Den Haag (r. 15-16). (1p)

Vraag 23 in het hele examen

Vraag 24 2 punten

Gebruik tekst 5.
De politieke onvrede die het SCP constateert bij burgers is te zien als een signaal aan politieke partijen. Politieke partijen vervullen verschillende functies. Een daarvan is de aggregatiefunctie.
Beredeneer voor een andere functie dat de politieke tevredenheid van burgers kan verbeteren als politieke partijen die functie beter vervullen. Gebruik in je redenering de naam en een omschrijving van de gekozen functie en informatie uit tekst 5.

Bekijk het antwoord
  • De naam en een omschrijving van de rekruterings-/selectiefunctie, mobilisatiefunctie, articulatiefunctie of communicatiefunctie, met informatie over de gekozen functie van politieke partijen. (1p)
  • Een redenering dat de politieke tevredenheid van burgers kan verbeteren als politieke partijen de gekozen functie beter vervullen, met een toepassing van die functie. Bijvoorbeeld: de kritiek van burgers kan erop wijzen dat maatschappelijke wensen onvoldoende op de politieke agenda worden gezet (r. 1-5). (1p)

Vraag 24 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Vrijheidsbeeld

Opgavetekst

tekst 1 Het antidemocratische begrip van vrijheid

Het Vrijheidsbeeld, dat in de jaren 1870 en 1880 is gemaakt, was een geschenk van het Franse volk aan de Amerikanen. De oorspronkelijke boodschap van het Vrijheidsbeeld: het moest het door de negentiende-eeuwse liberalen gekoesterde begrip van antidemocratische vrijheid propageren. Dat begrip van vrijheid houdt in dat mensen pas vrij kunnen zijn als zij beschermd worden tegen de democratie. Een verkleining van de staatsmacht, de oprichting van instituties die de wil van de meerderheid van het volk aan banden legden en een beperking van het stemrecht moesten die bescherming garanderen. Initiatiefnemers en andere aanhangers van het project wilden dat het standbeeld een verband tussen vrijheid, orde en persoonlijke zekerheid aanmoedigde.

Vandaag de dag is het Vrijheidsbeeld het bekendste Amerikaanse symbool van vrijheid dat in talloze films, tv-series en spotprenten zijn opwachting heeft gemaakt. Het Vrijheidsbeeld staat voor de kust van New York en was zichtbaar voor miljoenen immigranten die tussen het einde van de 19e eeuw en halverwege de 20e eeuw via Ellis Island het land binnenkwamen. De associatie tussen het Vrijheidsbeeld en een open houding tegenover immigranten werd versterkt door de plaatsing van een bronzen plakkaat op de sokkel van het Vrijheidsbeeld met daarop een gedicht dat de vermoeiden, de armen en de ‘opeengepakte massa’s die ernaar smachten vrij te kunnen ademen’ verwelkomt.

bron: A. de Dijn, 2021

Vraag 1 2 punten

In tekst 1 beschrijft De Dijn de oorspronkelijke boodschap van het Vrijheidsbeeld. Leg uit dat in deze oorspronkelijke boodschap een ideologie te herkennen is. Gebruik in je uitleg de omschrijving van het kernconcept ideologie en informatie uit tekst 1. Gebruik regel 1 tot en met 23 van tekst 1.

Bekijk het antwoord
  • Noemt informatie uit tekst 1 waaruit ideologie blijkt (1p)
  • Legt uit dat in de oorspronkelijke boodschap van het Vrijheidsbeeld een ideologie te herkennen is, met een toepassing van de omschrijving van het kernconcept ideologie (1p)

Als het antwoord geen uitleg bevat, kan maximaal 1 scorepunt worden toegekend.

Vraag 1 in het hele examen

Vraag 2 2 punten

De opvattingen van de 19e-eeuwse liberalen kunnen worden vergeleken met de uitgangspunten van de liberale hoofdstroming in de Nederlandse politiek. Geef een overeenkomst tussen een uitgangspunt van de liberale hoofdstroming en het antidemocratische begrip van vrijheid van de 19e-eeuwse liberalen. Geef een verschil tussen een ander uitgangspunt van de liberale hoofdstroming en het antidemocratische begrip van vrijheid van de 19e-eeuwse liberalen. Gebruik in je antwoord informatie uit tekst 1.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een overeenkomst tussen een uitgangspunt van de liberale hoofdstroming en het antidemocratische begrip van vrijheid van de 19e-eeuwse liberalen, met een uitgangspunt van de liberale hoofdstroming en informatie uit tekst 1 (1p)
  • Geeft een verschil tussen een ander uitgangspunt van de liberale hoofdstroming en het antidemocratische begrip van vrijheid van de 19e-eeuwse liberalen, met een uitgangspunt van de liberale hoofdstroming en informatie uit tekst 1 (1p)

Vraag 2 in het hele examen

Vraag 5 4 punten

Vraag 5a: Leg uit dat de uitbouw van de rechtsstaat bijdraagt aan democratisering. Gebruik in je uitleg een kenmerk van de rechtsstaat en de omschrijving van het kernconcept democratisering. Vraag 5b: Geef aan welke andere ontwikkeling binnen democratisering de Franse schenkers van het Vrijheidsbeeld afwijzen. Gebruik in je antwoord informatie uit tekst 1.

Bekijk het antwoord
  • 5a: Noemt een kenmerk van de rechtsstaat (1p)
  • 5a: Past ‘grotere inspraak en medezeggenschap van degene met minder macht’ uit de omschrijving van het kernconcept democratisering toe (1p)
  • 5a: Legt uit dat de uitbouw van de rechtsstaat bijdraagt aan het proces van democratisering, met een toepassing van ‘veranderende machtsverhoudingen’ uit de omschrijving van het kernconcept democratisering (1p)
  • 5b: Noemt het ontstaan van volksvertegenwoordiging, of een parafrasering daarvan, als ontwikkeling van democratisering die de Franse schenkers afwijzen, met informatie uit tekst 1 (1p)

Vraag 5a is 3 punten (kenmerk van de rechtsstaat, toepassing van ‘grotere inspraak en medezeggenschap van degene met minder macht’, en een uitleg met ‘veranderende machtsverhoudingen’). Vraag 5b is 1 punt.

Vraag 5 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Eilandstaten vechten voor hun voortbestaan

Opgavetekst

afbeelding 1

afbeelding 1
afbeelding 1 bron: Tuvalu government, 2021

Toelichting: minister Kofe van de eilandenstaat Tuvalu staat in de oceaan bij Funafuti, de hoofdstad van Tuvalu, waar hij in 2021 de deelnemende landen van de VN-klimaatconferentie toespreekt.

Vraag 11 2 punten

De toespraak van minister Kofe gericht aan de deelnemers van de VN-klimaatconferentie kan worden geanalyseerd met het barrièremodel. Beredeneer dat minister Kofe met zijn toespraak realisatiemacht inzet om de besluitvorming over het tegengaan van klimaatverandering naar de volgende barrière te krijgen. Gebruik in je redenering een barrière uit het barrièremodel en informatie uit de inleiding van deze opgave of afbeelding 1, en een omschrijving van realisatiemacht en informatie uit de inleiding van deze opgave of afbeelding 1.

Bekijk het antwoord
  • Past de barrière ‘het (h)erkend krijgen van het probleem’ of ‘het toekennen van een hoge prioriteit aan een politiek probleem’ toe, met informatie uit de inleiding van deze opgave of afbeelding 1 (1p)
  • Past realisatiemacht toe, met informatie uit de inleiding van deze opgave of afbeelding 1 (1p)

Als het antwoord geen redenering bevat, kan maximaal 1 scorepunt worden toegekend.

Vraag 11 in het hele examen

Vraag 12 2 punten

Een aanname van het rationele actor-paradigma is dat individuele en collectieve rationaliteit kunnen verschillen. Leg met deze aanname uit dat grote uitstoters terughoudend zijn in het omzetten van hun beloftes in maatregelen tegen klimaatverandering. Gebruik in je uitleg een omschrijving van collectieve rationaliteit en een omschrijving van individuele rationaliteit uit de aanname van het rationele actor-paradigma.

Bekijk het antwoord
  • Past collectieve rationaliteit toe om te verklaren dat grote uitstoters terughoudend zijn (1p)
  • Past individuele rationaliteit toe om te verklaren dat grote uitstoters terughoudend zijn (1p)

Als het antwoord geen uitleg bevat, kan maximaal 1 scorepunt worden toegekend.

Vraag 12 in het hele examen

Vraag 14 1 punt

Gebruik tekst 3 en eventueel afbeelding 1. Voor elk besluit van het Pacific Islands Forum dat de regeringsleiders van de lidstaten van die organisatie nemen, is unanimiteit vereist. Wat voor type organisatie is het Pacific Islands Forum?

  1. A een intergouvernementele organisatie
  2. B een niet-gouvernementele organisatie (ngo)
  3. C een organisatie met zowel intergouvernementele als supranationale besluitvorming
  4. D een supranationale organisatie
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 14 in het hele examen

Vraag 15 3 punten

Volgens tekst 3 oefent Tuvalu macht uit op de internationale gemeenschap om de continuïteit van de staat te garanderen. Leg met twee typen machtsbronnen uit dat Tuvalu macht uitoefent op de internationale gemeenschap. Gebruik in je uitleg twee typen machtsbronnen en per gekozen type machtsbron informatie uit tekst 3 of afbeelding 1, en een omschrijving van het kernconcept macht en informatie uit tekst 3. Gebruik tekst 3 of afbeelding 1.

Bekijk het antwoord
  • Noemt twee van de volgende typen machtsbronnen: cognitief, politiek of affectief, en past per type informatie uit tekst 3 of afbeelding 1 toe (2p)
  • Legt uit dat Tuvalu macht uitoefent op de internationale gemeenschap, met een toepassing van de omschrijving van het kernconcept macht en informatie uit tekst 3 (1p)

Twee typen machtsbronnen: cognitief, politiek of affectief. Per type machtsbron met informatie 1 punt, samen 2 punten. De uitleg dat Tuvalu macht uitoefent, met een toepassing van de omschrijving van het kernconcept macht, is 1 punt.

Vraag 15 in het hele examen

Vraag 16 2 punten

Er zijn verschillende groepen theorieën die het gedrag van staten verklaren. Drie daarvan zijn: de realistische theorieën, de sociaalconstructivisme theorieën en de politiek psychologische theorieën. Geef vanuit een van deze drie groepen theorieën een verklaring voor het gedrag van de staat Tuvalu. Gebruik in je verklaring de gekozen groep theorieën en informatie uit tekst 3 of afbeelding 1.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de naam en past een kenmerk toe van de gekozen groep theorieën (realistische, sociaalconstructivisme of politiek psychologische theorieën) (1p)
  • Gebruikt informatie uit tekst 3 of afbeelding 1 om de gekozen groep theorieën te illustreren (1p)

Als het antwoord geen verklaring bevat, kan maximaal 1 scorepunt worden toegekend. Een verklaring vanuit een van de drie groepen telt.

Vraag 16 in het hele examen

Vraag 17 1 punt

Tuvalu neemt allerlei maatregelen voor het geval dat de eilandengroep onder de zeespiegel verdwijnt. Leg uit dat Tuvalu zich richt op het behoud van zijn externe soevereiniteit. Gebruik in je uitleg een omschrijving van externe soevereiniteit en informatie uit tekst 3. Gebruik regel 54 tot en met 63 van tekst 3.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat Tuvalu zich richt op het behoud van zijn externe soevereiniteit, met een toepassing van externe soevereiniteit en informatie uit tekst 3 (1p)

Vraag 17 in het hele examen

Vraag 18 2 punten

De inwoners van de eilandstaten die onder de zeespiegel dreigen te verdwijnen zijn staatsburgers. Aan het staatsburgerschap zijn rechten gekoppeld: inwoners kunnen bijvoorbeeld reizen, een bankrekening openen en onderwijs volgen. Leg uit dat in het staatsburgerschap van de inwoners van deze eilandstaten de paradox van verzelfstandiging versus verafhankelijking te herkennen is. Gebruik in je uitleg per zijde van de paradox een omschrijving en informatie uit de inleiding van deze vraag of tekst 3.

Bekijk het antwoord
  • Past een omschrijving van verzelfstandiging toe, met informatie uit de inleiding van deze vraag of tekst 3 (1p)
  • Past een omschrijving van verafhankelijking toe, met informatie uit de inleiding van deze vraag of tekst 3 (1p)

Als het antwoord geen uitleg bevat, kan maximaal 1 scorepunt worden toegekend.

Vraag 18 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Säg hej!

Opgavetekst

tekst 4 Een ‘hallo’ kan veel betekenen

(…) Je buren begroeten is maar iets kleins, maar uit onderzoek blijkt dat het sociale banden versterkt en dat het een positieve invloed heeft op gezondheid, veiligheid en welzijn. (…)

(…) [Sterke] netwerken en een hoge mate van vertrouwen en steun tussen de inwoners onderling (…) [zijn] bevorderend voor de gezondheid. ‘De campagne is ook bedoeld om het gevoel van betrokkenheid van de inwoners van Luleå te versterken: ik kan het welzijn van mijn stad beïnvloeden met een simpele ‘hallo’. Natuurlijk lost het niet alles op, maar toch kan een ‘hallo’ al een groot verschil maken’, zegt Åsa Koski [van] de gemeente Luleå. (…)

Onderzoek toont aan dat zwakke bindingen - oppervlakkige relaties tussen mensen - belangrijker zijn dan we vaak denken. Er zijn minder kleine, dagelijkse contacten in onze samenleving want die zijn vervangen door technologische oplossingen. Daarom is het extra belangrijk om het belang van deze zwakke bindingen te erkennen. Als je herkend en gezien wordt, voel je je gewaardeerd. Dit is vooral belangrijk voor mensen die eenzaam zijn, maar het draagt ook bij aan (…) veiligheid voor iedereen. Hoe meer zwakke bindingen er zijn in een buurt, hoe minder conflicten ontstaan. En de conflicten die wel ontstaan, zijn gemakkelijker op te lossen.

Over de ‘Zeg hallo!’-campagne: De ‘Zeg Hallo!’-campagne loopt gedurende vier weken in 2023 en begint op Burendag op 31 oktober. Op de World Hello Day op 21 november begroeten we elkaar allemaal eens extra. (…) [Voor] de ‘Zeg-Hallo!’-campagne (…) [heeft] de gemeente advertenties ingekocht op sociale media, in de plaatselijke krant en op een reclamebord in het centrum van Luleå. (…)

bron: lulea.se, 2023

Vraag 22 2 punten

Lokale politici steunen de campagne van de gemeente. Geef aan bij welk confessioneel uitgangspunt en bij welk sociaaldemocratisch uitgangspunt de campagne van de gemeente Luleå past. Gebruik in je antwoord per uitgangspunt informatie uit tekst 4.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een confessioneel uitgangspunt (bijvoorbeeld dat binnen de gemeenschap mensen verantwoordelijk zijn voor het samenleven met elkaar) en gebruikt informatie uit tekst 4 over de campagne om dat uitgangspunt te illustreren (1p)
  • Noemt een sociaaldemocratisch uitgangspunt (bijvoorbeeld dat de overheid een belangrijke rol moet spelen in het oplossen van maatschappelijke problemen) en gebruikt informatie uit tekst 4 over de campagne om dat uitgangspunt te illustreren (1p)

Vraag 22 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Duidelijke taal van de Europese Commissie?

Opgavetekst

Tekst 4 Wetenschappelijk bewijs: de Europese Commissie schrijft wollig en onbegrijpelijk

Dat de Europese Commissie wollig communiceert over belangrijke besluiten, is al jaren een veelgehoorde klacht van journalisten en politici. (…) Onderzoeker Christian Rauh (…) onderzocht bijna 45.000 persberichten die tussen 1985 en 2020 door de Europese Commissie zijn verstuurd en stelt vast dat de teksten een technocratische1) stijl hebben en doorspekt zijn met vakjargon. (…)

Rauh ziet in de ondoorzichtige schrijfstijl niet alleen een communicatieprobleem, maar signaleert ook een politiek probleem: “Technocratische communicatie speelt mensen in de kaart die graag het beeld neerzetten van een Brusselse elite die is losgezongen van Europese burgers”, schrijft hij, en dat terwijl de Commissie zelf graag hamert op het belang van goede communicatie.

Volgens de onderzoeker valt wel te verklaren dat de Commissie zich soms liever wat omfloerst uitlaat over kwesties. Als het bijvoorbeeld gaat over zaken als financiële steun voor lidstaten, kan de discussie daarover binnen de EU nogal hoog oplopen. Een onleesbare persverklaring vol jargon kan dan helpen om te voorkomen dat de woede van nationale regeringen of parlementen wordt gewekt. Duidelijkheid is echter van groot belang, benadrukt Rauh. De gebruikelijke persberichten zijn te veel toegespitst op een specialistisch publiek, wat ten koste gaat van de controle op de Commissie. Daarnaast ziet hij dat Brusselse journalisten vaak aangeven (…) dat ze veel tijd kwijt zijn aan het vertalen van onaantrekkelijke en suffe institutionele EU-kwesties voor een lekenpubliek. (…)

noot 1 technocratisch = technisch bestuurlijk

bron: nos.nl, 2022

Vraag 12 3 punten

Het conflict-paradigma en het sociaalconstructivisme-paradigma zijn gebaseerd op aannames.
Beredeneer vanuit één van deze paradigma’s dat het taalgebruik van de Europese Commissie het gezag van de Europese Unie onder Europese burgers kan aantasten. Gebruik in je redenering:

  • een aanname van het conflict-paradigma of van het sociaalconstructivisme-paradigma en informatie uit tekst 4 om de gekozen aanname te illustreren;
  • de omschrijving van het kernconcept gezag.
Bekijk het antwoord
  • Informatie uit tekst 4 om een aanname van het conflict-paradigma of van het sociaalconstructivisme-paradigma te illustreren. (1p)
  • Een toepassing van de gekozen aanname van het conflict-paradigma of van het sociaalconstructivisme-paradigma. (1p)
  • Een redenering dat het taalgebruik van de Europese Commissie het gezag van de EU onder Europese burgers kan aantasten, met een toepassing van de omschrijving van het kernconcept gezag. (1p)

Het mag van het conflict-paradigma of van het sociaalconstructivisme-paradigma uitgaan.

Vraag 12 in het hele examen

Vraag 13 3 punten

Het barrièremodel onderscheidt vier drempels in het proces van politieke besluitvorming, waarbij realisatiemacht en hindermacht van invloed kunnen zijn.
Leg uit dat de Europese Commissie door haar taalgebruik kan vermijden dat lidstaten bij de derde drempel in de besluitvorming over financiële steun hindermacht inzetten. Gebruik in je uitleg:

  • een omschrijving van de derde drempel uit het barrièremodel en informatie uit tekst 4 om de derde drempel te illustreren;
  • een omschrijving van hindermacht en informatie uit tekst 4 om hindermacht te illustreren.
Bekijk het antwoord
  • Een toepassing van de drempel ‘beslissen over een beleidsmatige oplossing van problemen’ uit het barrièremodel, of een omschrijving daarvan, en informatie uit tekst 4 om de derde drempel te illustreren. (1p)
  • Een toepassing van een omschrijving van hindermacht. (1p)
  • Een uitleg dat de Europese Commissie door haar taalgebruik kan vermijden dat lidstaten in het besluitvormingsproces over financiële steun hindermacht inzetten, met informatie uit tekst 4 om hindermacht te illustreren. (1p)

Vraag 13 in het hele examen

Vraag 14 1 punt

Politicoloog Rauh waarschuwt dat het taalgebruik in persberichten van de Europese Commissie ten koste gaat van de controle op deze EU-instelling.
Van welke EU-instelling is de controle op de Europese Commissie een hoofdtaak?

Bekijk het antwoord
  • Noemt het Europees Parlement. (1p)

Vraag 14 in het hele examen

Vraag 15 1 punt

Beredeneer dat de Europese Commissie met haar taalgebruik belangrijke Europese besluiten kan framen. Gebruik in je redenering een omschrijving van framen en informatie uit tekst 4 om framen te illustreren.

Bekijk het antwoord
  • Een redenering dat de Europese Commissie met haar taalgebruik belangrijke Europese besluiten kan framen, met een toepassing van een omschrijving van framen en informatie uit tekst 4 om framen te illustreren. (1p)

Vraag 15 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Opkomstplicht

Tekst 5 Bijzonder lage opkomst? Een opkomstplicht biedt uitkomst

(…) Nederland heeft [de opkomstplicht] in 1970 afgeschaft. Maar juist de opkomstplicht, die bijvoorbeeld in België nog steeds geldt bij de landelijke verkiezingen (…) geeft de verkiezingsuitslag en wat daarmee gebeurt in gemeenteraden, colleges, parlementen en regeringen meer legitimiteit.

(…) De stem van iedere burger moet immers even zwaar tellen in het gemeentebestuur en het landelijk beleid. Want het zijn juist specifieke groepen kiezers die als eerste afhaken in een stelsel zonder opkomstplicht: mensen met een kleinere portemonnee, mensen met een migratie-achtergrond, jongeren en mensen met een praktische opleiding. De verkiezingsuitslag reflecteert zo niet de mening van de hele bevolking, maar vooral van mensen die het al goed voor elkaar hebben. Wanneer bepaalde groepen afhaken, wordt het minder dwingend om de problemen aan te pakken, waar juist zij mee te maken hebben. Zoals woningnood, discriminatie en de verschillen in kansen tussen wijken. Immers, de kiezers die daarmee te maken hebben, laten hun stem minder vaak horen. (…)

bron: Calvo en Otjes, NRC, 2022

Vraag 20 2 punten

Het afspiegelingsmodel en het rolmodel geven verschillende visies op representatie weer. In het pleidooi van Calvo en Otjes voor herinvoering van de opkomstplicht is het afspiegelingsmodel te herkennen.
Geef vanuit het rolmodel kritiek op hun pleidooi voor herinvoering van de opkomstplicht. Gebruik in je kritiek:

  • een omschrijving van het rolmodel;
  • een omschrijving van het afspiegelingsmodel en informatie uit tekst 5 waaruit het afspiegelingsmodel blijkt.
Bekijk het antwoord
  • Een toepassing van een omschrijving van het afspiegelingsmodel en informatie uit tekst 5 waaruit het afspiegelingsmodel blijkt, bijvoorbeeld: Calvo en Otjes willen dat de stem van iedere burger even zwaar telt, om een zo goed mogelijke afspiegeling van de kiesgerechtigde bevolking in de volksvertegenwoordiging te hebben. (1p)
  • Een kritiek op het pleidooi van Calvo en Otjes, met een toepassing van een omschrijving van het rolmodel, bijvoorbeeld: gekozenen hoeven zich niet helemaal te laten leiden door de opvattingen van hun kiezers, maar vooral door hun eigen mening. (1p)

Vraag 20 in het hele examen

Vraag 21 4 punten

Calvo en Otjes leggen in hun pleidooi voor een opkomstplicht een verband tussen representativiteit en sociale ongelijkheid.
Beredeneer het effect van representativiteit op sociale ongelijkheid volgens Calvo en Otjes. Gebruik in je redenering:

  • de omschrijving van het kernconcept representativiteit en informatie uit tekst 5 waaruit representativiteit blijkt;
  • de omschrijving van het kernconcept sociale ongelijkheid en informatie uit tekst 5 waaruit sociale ongelijkheid blijkt.
Bekijk het antwoord
  • Informatie uit tekst 5 waaruit representativiteit blijkt. (1p)
  • Een toepassing van de omschrijving van het kernconcept representativiteit. (1p)
  • Informatie uit tekst 5 waaruit sociale ongelijkheid blijkt. (1p)
  • Een redenering van het effect van representativiteit op sociale ongelijkheid volgens Calvo en Otjes, met een toepassing van de omschrijving van het kernconcept sociale ongelijkheid. (1p)

Vraag 21 in het hele examen

2024, tijdvak 1: De diplomatieke breuk met Nicaragua

Opgavetekst

Tekst 6 Nederland schrikt van plotse diplomatieke breuk met Nicaragua

Nicaragua verbreekt de diplomatieke banden met Nederland per direct. De dictator van het Centraal-Amerikaanse land, Daniel Ortega, (…) stelt dat Den Haag zich “herhaaldelijk bemoeizuchtig, interventionistisch en neokoloniaal” heeft opgesteld. Het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken betreurt de situatie. (…)

Aanleiding voor de breuk met Nederland zou vooral een bezoek zijn van de Nederlandse ambassadeur in het gebied, Christine Pirenne. (…) Zij zou “de Nicaraguanen hebben toegesproken alsof Nicaragua een Nederlandse kolonie is”, zei Ortega. (…) Volgens Ortega heeft Nederland “Nicaraguaanse families beledigd en blijft het die beledigen, met bedreigingen en de opschorting van werk voor het algemeen welzijn, zoals ziekenhuizen voor inheemse mensen en mensen van Afrikaanse afkomst”. De verklaring van de Nicaraguaanse regering meldt verder: “Het aanhoudende offensief1) van de vertegenwoordiging van deze neokoloniale en pro-imperialistische (Nederlandse, red.) regering dwingt ons deze maatregel te nemen, die we zullen verdedigen met eer en waardigheid.” (…)

Volgens het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken is het verbreken van de diplomatieke banden het gevolg van een besluit van Nederland om de financiering van een project voor de bouw van een ziekenhuis te beëindigen. Dit project staat volgens het ministerie al sinds 2018 ‘on hold’ vanwege de verslechterde situatie op gebied van democratie en mensenrechten. “Onder de huidige omstandigheden is besloten om het project definitief te beëindigen. Vooraf had Nederland verschillende malen aangegeven dat zo’n besluit zou kunnen volgen, als de situatie niet zou verbeteren”, vertelt een woordvoerder. (…) Nederland heeft volgens het ministerie ‘een heel duidelijke positie’ over de afbreuk van democratische structuren en mensenrechtenschendingen in Nicaragua. (…) “Nu gooit Nicaragua de deur dicht. Het is te betreuren dat Nicaragua ervoor kiest op deze buitenproportionele manier te reageren op een kritische boodschap over democratie en mensenrechten.”

noot 1 offensief = aanval

bron: ad.nl, 2022

Vraag 22 1 punt

De wereld kan worden ingedeeld in een centrum, periferie en semi-periferie. Rijk tegenover arm is een kenmerk van de relatie tussen het centrum en de periferie.
Onderscheid Nederland en Nicaragua op een ander kenmerk van de relatie tussen het centrum en de periferie. Gebruik in je antwoord informatie uit tekst 6 waaruit het gekozen kenmerk blijkt.

Bekijk het antwoord
  • Een onderscheid van Nederland en Nicaragua op het kenmerk democratisch van het centrum tegenover ondemocratisch van de periferie, met daarover informatie uit tekst 6. (1p)

Vraag 22 in het hele examen

Vraag 24 2 punten

Afhankelijkheidstheorieën en evolutionistische theorieën zijn groepen theorieën die verschillen in ontwikkeling tussen rijke en arme landen kunnen verklaren.

  • Beredeneer welke van deze twee groepen theorieën de diplomatieke breuk van president Ortega met Nederland kan verklaren.
  • Beredeneer dat de andere groep theorieën de reactie van Nederland op de diplomatieke breuk kan verklaren.

Gebruik in je redenering steeds een kenmerk van de gekozen groep theorieën en informatie uit tekst 6 om het gekozen kenmerk te illustreren.

Bekijk het antwoord
  • Een redenering dat de afhankelijkheidstheorieën of de evolutionistische theorieën de diplomatieke breuk van president Ortega met Nederland kunnen verklaren, met een toepassing van een kenmerk van de gekozen groep theorieën en daarover informatie uit tekst 6. (1p)
  • Een redenering dat de evolutionistische theorieën of de afhankelijkheidstheorieën de reactie van Nederland op de diplomatieke breuk kunnen verklaren, met een toepassing van een kenmerk van de gekozen groep theorieën en daarover informatie uit tekst 6. (1p)

Vraag 24 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Het verbod op de Hells Angels

Opgavetekst

tekst 2 OM: verbod op motorclub Hells Angels noodzakelijk vanwege geweldscultuur

De Hells Angels Motorcycle Club houdt een geweldscultuur in stand die steeds opnieuw leidt tot geweld. Daarom is een verbod noodzakelijk. Dat betoogde het Openbaar Ministerie (OM) woensdag 6 maart 2019 voor de rechtbank in Utrecht tijdens de toelichting op het gevraagde civiele verbod van de internationale Hells Angels Motorcycle Club en de Nederlandse afdeling daarvan.

Het OM lichtte daarbij uitgebreid toe op welke manier Hells Angels MC zijn leden aanzet tot het plegen van geweld. Zo kent de club verschillende interne onderscheidingen voor leden die geweld plegen. (...) De Dequiallo patch wordt gedragen door leden die geweld hebben gepleegd tegen de politie. De Filthy Few patch is voor leden die een moord hebben gepleegd, of tenminste zeer ernstig geweld. Daarnaast reikt de club een Deathhead Purple Heart-onderscheiding uit aan leden die ‘hun bloed hebben vergoten ter verdediging van de club’. Ook Nederlandse leden van de club zijn gezien met deze onderscheidingen. (...) De rechtbank Noord-Holland heeft in 2018 al in enkele inmiddels onherroepelijke vonnissen in een strafzaak van twee van de (...) onderscheidingen vastgesteld dat deze bedoeld zijn om geweld door Hells Angels-leden te belonen.

Ter zitting toonde het OM verder vele voorbeelden van de wijze waarop Hells Angels MC geweld verheerlijkt en propageert op clubkleding (...). Ook legden de officieren van justitie uit hoe de club aan leden een zwijgplicht oplegt en voortdurend lijsten bijhoudt van de vele gedetineerde clubleden om hen financieel en moreel te steunen in detentie. Bovendien legt Hells Angels MC met geweld en intimidatie zijn wil op aan gewone motorclubs in Nederland omdat de club meent te moeten bepalen wie in de motorwereld welke naam, kleur en symbolen mag dragen. Het gaat bij al deze handelingen in strijd met de openbare orde niet om een paar ‘rotte appels’, maar om vele leden en afdelingen die zich gedragen volgens de regels van de club.

De geweldscultuur van Hells Angels MC en soortgelijke outlaw motorcycle gangs leidt tot een eindeloze geweldspiraal. In Nederland zijn al meerdere mensen ernstig mishandeld, neergestoken of beschoten in de strijd tussen Hells Angels MC en andere motorbendes. (...) Ook gewone burgers worden met regelmaat slachtoffer van ernstig geweld door leden van Hells Angels MC (...).

bron: om.nl, 2019

Vraag 7 2 punten

Er zijn vier typen machtsbronnen te onderscheiden. Een daarvan is de cognitieve machtsbron.

Leg met een ander type machtsbron uit dat het Openbaar Ministerie macht heeft uitgeoefend in zijn strijd tegen de motorclub Hells Angels. Gebruik in je uitleg:

  • de omschrijving van het kernconcept macht en informatie uit tekst 2 waaruit macht blijkt;
  • een omschrijving van het gekozen type machtsbron en informatie uit tekst 2 waaruit het gekozen type machtsbron blijkt.
Bekijk het antwoord
  • Past een politieke machtsbron toe op het optreden van het Openbaar Ministerie, met informatie uit tekst 2 (bijvoorbeeld dat het OM een juridische procedure is begonnen die moet leiden tot een verbod op de motorclub). (1p)
  • Legt uit dat het Openbaar Ministerie macht heeft gebruikt in zijn strijd tegen de motorclub, met een toepassing van de omschrijving van het kernconcept macht en informatie uit tekst 2 waaruit macht blijkt (bijvoorbeeld dat de vervolging de handelingsmogelijkheden van de leden moet beperken). (1p)

Vraag 7 in het hele examen

Vraag 8 1 punt

Leg uit dat het Openbaar Ministerie met een verbod op de motorclub Hells Angels probeert het geweldsmonopolie te herstellen. Gebruik in je uitleg een omschrijving van het begrip geweldsmonopolie en informatie uit tekst 2 om geweldsmonopolie te illustreren.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat het OM met een verbod op de motorclub het geweldsmonopolie probeert te herstellen, met een omschrijving van het begrip geweldsmonopolie (het alleenrecht op legitiem geweld dat een goed functionerende overheid heeft) en informatie uit tekst 2 om dat te illustreren (bijvoorbeeld dat het geweld van de Hells Angels-leden de openbare orde verstoort). (1p)

Vraag 8 in het hele examen

Vraag 9 2 punten

Het functionalisme-paradigma gaat uit van een aantal aannames.

Verklaar de vervolging van de motorclub Hells Angels door het Openbaar Ministerie vanuit een aanname van het functionalisme-paradigma. Gebruik in je verklaring een aanname van het functionalisme-paradigma en informatie uit tekst 2.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een verklaring voor de vervolging van de motorclub door het OM vanuit een aanname van het functionalisme-paradigma (bijvoorbeeld dat onderdelen van de samenleving functies vervullen voor het voortbestaan van de maatschappelijke orde, en het OM de orde herstelt), met een toepassing van die aanname. (1p)
  • Gebruikt informatie uit tekst 2 om de gekozen aanname te illustreren (bijvoorbeeld dat de motorclub volgens het OM de openbare orde verstoort). (1p)

Vraag 9 in het hele examen

2024, tijdvak 2: De Inflation Reduction Act

Vraag 16 2 punten

In 2022 is de Inflation Reduction Act aangenomen door het Amerikaans Congres. Deze wet moet zorgen voor een versnelling van de transitie naar duurzame energie in de Verenigde Staten. Hiervoor is 370 miljard dollar beschikbaar gesteld. Een van de voorgenomen maatregelen is dat Amerikaanse kopers een belastingvoordeel krijgen bij de aanschaf van een elektrische auto, maar alleen als die auto gemonteerd is in Noord-Amerika. Vanwege deze protectionistische maatregelen ontstaat er vanuit de Europese Unie diplomatieke druk op de Verenigde Staten.

Er worden drie aspecten van politiek onderscheiden. Een daarvan is politics. Leg uit dat de twee andere aspecten van politiek te herkennen zijn in de besluitvorming rondom de Inflation Reduction Act in de Verenigde Staten. Gebruik in je uitleg per aspect een omschrijving en een voorbeeld uit de inleiding van deze opgave.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat het aspect policy te herkennen is in de besluitvorming rondom de Inflation Reduction Act, met een omschrijving en een voorbeeld uit de inleiding (bijvoorbeeld dat het doel van de wet een versnelling van de transitie naar duurzame energie is, door middel van subsidies, en de wet beschrijft welke middelen daarvoor nodig zijn). (1p)
  • Legt uit dat het aspect polity te herkennen is in de besluitvorming rondom de Inflation Reduction Act, met een omschrijving en een voorbeeld uit de inleiding (bijvoorbeeld dat het Amerikaans Congres, een organisatie die onderdeel uitmaakt van de politieke gemeenschap, de wet heeft aangenomen). (1p)

Per aspect met een omschrijving en een voorbeeld uit de inleiding: 1 scorepunt.

Vraag 16 in het hele examen

Vraag 18 2 punten

Het buitenlandbeleid van de Verenigde Staten wordt in sommige perioden meer bepaald door opvattingen uit de groep realistische theorieën en in andere perioden meer door opvattingen uit de groep liberale theorieën.

Leg uit bij welke van de twee groepen theorieën het industriebeleid van de regering Biden past. Gebruik in je uitleg een omschrijving van de gekozen groep theorieën en informatie uit tekst 3 om de groep theorieën te illustreren.

Bekijk het antwoord
  • Gebruikt informatie uit tekst 3 om de realistische theorieën te illustreren (bijvoorbeeld dat de VS alleen met bondgenoten wil samenwerken om een betrouwbare levering te waarborgen en onafhankelijker van China te worden). (1p)
  • Legt uit dat het Amerikaanse industriebeleid volgens tekst 3 past bij de realistische theorieën, met een toepassing van realistische theorieën (bijvoorbeeld dat samenwerking met andere landen alleen plaatsvindt als dat in het eigenbelang is, ter vergroting van de eigen macht). (1p)

Vraag 18 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Het activisme van K-popfans

Opgavetekst

tekst 1 De K-pop revolutie

In de afgelopen 30 jaar is Korea zijn popmuziek op grote schaal gaan exporteren. De Koreaanse media kregen aan het eind van de jaren 1980 meer autonomie, wat samen viel met de democratisering van het land. 1992 markeerde een keerpunt in de opkomst van moderne K-pop, die hedendaagse hiphop-elementen overnam. K-pop blijft herkenbaar door haar gechoreografeerde dansjes en de gelikte popproducties. (…)

Fans werden aangemoedigd om die zangers te 'promoten' die zich als 'idolen' ontpopten. Ze verenigden zich als fans van een bepaalde band of solo-idool, en voerden campagne voor hun idolen – ze verschenen bij publieke optredens in de kleuren die bij het fandom horen, klaar om hun liefde voor hun idolen te showen en de populariteit van hun idolen te vergroten. Deze publieke steunbetuigingen waren belangrijk in de Koreaanse mediawereld: idolen met goed georganiseerde fandoms kregen meer aandacht door het support. (…) De fans konden druk uitoefenen op agentschappen om het uitbrengen van nieuwe muziek van hun geliefde idolen te financieren of om ervoor te zorgen dat hun idolen wat minder uitputtende schema's zouden krijgen voor repetities en optredens. En dit zorgde uiteraard weer voor de verkoop van cassettebandjes en cd's. Succes gaf fans steeds meer macht om de carrières van idolen te beïnvloeden (…). (…)

bron: The Washington Post, 2020

Vraag 2 2 punten

K-pop is een muziekstroming waarvan de oorsprong in Zuid-Korea ligt. Fans van deze popmuziek organiseren zich in zogenaamde fandoms. Sociaalwetenschappelijke onderzoekers naar fandoms maken een onderscheid tussen klassieke fans en fandoms. Klassieke fans zijn voornamelijk passieve consumenten van een populaire cultuur. Fandoms daarentegen zijn groepen fans met een meer activistische houding. Deze opgave gaat over de fandoms van K-popbands en hun activisme.

Gebruik tekst 1.
In tekst 1 staat dat eind jaren tachtig van de vorige eeuw de Koreaanse media meer autonomie kregen en de Koreaanse staat democratiseerde. Er zijn zes vereisten voor democratie.
Leg uit dat autonomie van de media samenhangt met een vereiste voor democratie. Gebruik in je uitleg de naam en een omschrijving van de gekozen vereiste voor democratie.

Bekijk het antwoord
  • Vrijheid van meningsuiting of toegang tot meerdere informatiebronnen/geen monopolie op informatievoorziening als gekozen vereiste voor democratie. (1p)
  • Een uitleg dat autonomie van de media samenhangt met vrijheid van meningsuiting of met toegang tot meerdere informatiebronnen/geen monopolie op informatievoorziening, met een toepassing van de gekozen vereiste voor democratie. (1p)

Vraag 2 in het hele examen

Vraag 3 2 punten

K-pop is een muziekstroming waarvan de oorsprong in Zuid-Korea ligt. Fans van deze popmuziek organiseren zich in zogenaamde fandoms. Sociaalwetenschappelijke onderzoekers naar fandoms maken een onderscheid tussen klassieke fans en fandoms. Klassieke fans zijn voornamelijk passieve consumenten van een populaire cultuur. Fandoms daarentegen zijn groepen fans met een meer activistische houding. Deze opgave gaat over de fandoms van K-popbands en hun activisme.

Gebruik tekst 1.
Tekst 1 beschrijft dat K-popfans de binding met hun idolen als machtsbronnen inzetten. Een type binding is economische binding.
Leg uit dat K-popfans door een ander type binding met hun idolen macht uitoefenen op de agentschappen van K-popbands. Gebruik in je uitleg:
− de omschrijving van het kernconcept macht en informatie uit tekst 1 waaruit macht blijkt;
− een type binding en informatie uit tekst 1 waaruit het gekozen type binding blijkt.

Bekijk het antwoord
  • Een toepassing van de omschrijving van het kernconcept macht en daarover informatie uit tekst 1. (1p)
  • Een uitleg dat K-popfans macht uitoefenen op de agentschappen van K-popbands omdat zij een affectieve binding met hun idolen hebben, met informatie uit tekst 1 waaruit een affectieve binding blijkt. (1p)

Vraag 3 in het hele examen

tekst 2 BTS Army en de politieke kracht van het activisme van fandoms

Afgelopen zaterdagavond ontving de ‘Black Lives Matter’-beweging1) de allergrootste donatie van een beroemdheid tot nu toe – 1 miljoen dollar van BTS, een 7-mans K-popformatie. Dat bedrag werd vervolgens binnen 48 uur nog eens verdubbeld. Niet door een of andere grote beroemdheid – maar door BTS’ eigen mondiale fandom. De morgen na de donatie van BTS begon de zogenoemde BTS Army zich te organiseren en geld in te zamelen (…). Diezelfde middag werd hun hashtag #MatchAMillion trending op Twitter en tegen de avond hadden honderdduizenden fans geld gegeven. (…)

Dat fandoms zo nuttig kunnen zijn bij online activisme is niet verbazingwekkend. (…) De waarden die inherent zijn aan fandoms vormen steeds vaker ook de basis voor politieke actie (…). Tegenwoordig voelen fans zich niet alleen sterk genoeg hun idolen bij te staan – het gevolg van allerlei historische en technologische ontwikkelingen – maar voelen ze zich zelfs geroepen om hun idolen de weg te wijzen, veranderingen van onderaf in gang te zetten en een betrokken houding aan te nemen. (…) Onderzoeker Nicole Santero (…) heeft de manieren in kaart gebracht waarop met name the BTS Army zich op indrukwekkende wijze heeft georganiseerd. (…) “Dankzij de reeds aanwezige structuren leren de nieuwe fans van de andere fans snel hun weg binnen het fandom.” (…) Fans van over de hele wereld, die wijduiteenlopende achtergronden hebben, worden aangemoedigd om zo betrokken mogelijk te zijn en mee te doen aan fanprojecten en campagnes. Terwijl de groep zelf voornamelijk Koreaans zingt en spreekt, zetten de fans zich in om materiaal te promoten en te vertalen “om ervoor te zorgen dat de muziek en boodschap van BTS grenzen kan overstijgen en mensen van over de hele wereld verbindt op een manier die we nog nooit eerder hebben meegemaakt”, zegt Santero. Gestimuleerd door de ontwikkelingen binnen het fandom in de afgelopen decennia – diversiteit, emancipatie, co-creatie en participatie – bestaat the BTS Army uit advocaten, wetenschappers, academische docenten, grafische ontwerpers, schrijvers, artiesten, reclamemensen en online zeer actieve tieners, die gezamenlijk bijdragen aan de algehele organisatiestructuur van the Army. “Ook in de toekomst zullen fandoms verschillende aspecten van de maatschappij aanpassen (…)”, zegt Santero. (…) Grote gemeenschappen van fans, zoals the BTS Army, komen voort uit activistische ontwikkelingen die hen, zodra ze worden ingezet, effectieve aanjagers van verandering maken. (…)

noot 1 Black Lives Matter-beweging = een internationale beweging tegen racisme

bron: The Ringer, 2020

Vraag 4 3 punten

K-pop is een muziekstroming waarvan de oorsprong in Zuid-Korea ligt. Fans van deze popmuziek organiseren zich in zogenaamde fandoms. Sociaalwetenschappelijke onderzoekers naar fandoms maken een onderscheid tussen klassieke fans en fandoms. Klassieke fans zijn voornamelijk passieve consumenten van een populaire cultuur. Fandoms daarentegen zijn groepen fans met een meer activistische houding. Deze opgave gaat over de fandoms van K-popbands en hun activisme.

Gebruik tekst 2.
Activistische K-popfandoms, zoals BTS Army, hebben kenmerken van een pressiegroep. Het barrièremodel is een politiek besluitvormingsmodel dat vier drempels onderscheidt.
Beredeneer met een drempel uit het barrièremodel wat de K-popfandoms als pressiegroep kunnen doen binnen het Amerikaanse politieke systeem. Gebruik in je redenering:
− een kenmerk van een pressiegroep en informatie uit tekst 2 om het gekozen kenmerk te illustreren;
− een drempel uit het barrièremodel en informatie uit tekst 2 om de gekozen drempel te illustreren.

Bekijk het antwoord
  • Een kenmerk van pressiegroepen en informatie uit tekst 2 waaruit het gekozen kenmerk blijkt. (1p)
  • Informatie uit tekst 2 om (h)erkennen van problemen/wensen uit het barrièremodel te illustreren. (1p)
  • Een redenering wat K-popfandoms binnen het Amerikaanse politieke systeem kunnen doen, met (h)erkennen van problemen/wensen uit het barrièremodel. (1p)

Vraag 4 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Gelijkheidssprookje

Opgavetekst

tekst 3 Een echt gelijkheidsparadijs is Zweden nooit geweest

Zweden: het land van de vergevorderde seksegelijkheid, van gratis kinderopvang en eindeloos ouderschapsverlof, van vaders achter de kinderwagen, het land met een uitgesproken ‘feministische regering’, met gratis onderwijs en gezondheidszorg voor iedereen, een uitgebreid sociaal vangnet, nauwelijks corruptie of nepotisme, het land waar ieder dubbeltje een kwartje kan worden. (…) Waar de Fransen hun eigendunk hebben, de Spanjaarden hun warmbloedigheid, de Nederlanders hun zuinigheid en de Duitsers hun punctualiteit, zo hebben de Zweden hun stereotype van egalitarisme.

Maar de Zweden moeten op zoek naar een nieuw oorsprongsverhaal. De economisch historicus Erik Bengtsson, werkzaam aan de Lund Universiteit, schopt het beeld van een ‘egalitaire traditie’, een ‘oer-gelijkheid’, onderuit in zijn pas verschenen boek ‘Världens jämlikasteland?’ (’s Werelds meest gelijke land?). (…) Tuurlijk: Zweden is op een gegeven moment geëgaliseerd, zoveel is zeker. Maar dit is niet een eeuwenoud en eindeloos proces geweest. Volgens Bengtsson gebeurde die gelijktrekking ‘laat en snel’. “Juist omdat het systeem lange tijd zo exclusief was, kon zich van onderop een brede coalitie voor democratisering vormen.” Die coalitie van tegenstanders van het ancien régime1) groeide begin vorige eeuw uit tot een massale arbeidersbeweging die zich mobiliseerde in de Sociaal-democratische Arbeiderspartij (SAP). Toen uiteindelijk het algemeen kiesrecht was ingevoerd en bij de volgende parlementaire verkiezingen de oude garde resoluut aan de kant werd gezet, gooide de SAP het roer volledig om. In sneltreinvaart ontwikkelde het nieuwe bestuur een systeem van herverdeling; de herverdeling van kapitaal, inkomsten en politieke inspraak. De sociaaldemocraten maakten Zweden, zogezegd, het gelijkste land ter wereld. (…)

“Het is”, vertelt Bengtsson, “een romantisch idee over onze nationale oorsprong.” Het is onderdeel van het nationale zelfbeeld waarmee Zweden zich onderscheidt van de rest van Europa. Vanaf de Romantiek duikt het beeld van de simpele doch vrije Zweedse plattelandsbewoner op in literatuur, in poëzie, in de beeldende kunsten, in de folklore. “In de moderne geschiedenis is dit zelfbeeld ingezet in de politiek”, zegt Bengtsson. In de periode tussen de Eerste en Tweede Wereldoorlog wezen de sociaal-democraten op deze versie van het verleden om het volk ervan te overtuigen dat hun socialistische standpunten niet vreemd of beangstigend (lees: Duits of Russisch) waren, maar gegrond in oud-Zweedse idealen. (…)

noot 1 ancien régime = oud regime; staatsbestuur met feodale kenmerken

bron: Trouw, 2020

Vraag 10 1 punt

Het Scandinavische land Zweden wordt beschouwd als een van de meest sociaal gelijke landen in de wereld. Economisch historicus Bengtsson en de politiek historici Berggren en Trägårdh kijken op verschillende manieren naar de ontwikkeling van gelijkheid in Zweden. Deze opgave gaat over gelijkheid in Zweden.

Gebruik tekst 3.
Leg vervolgens uit dat dit stereotype van de Zweden ideologisch is. Gebruik in je uitleg de omschrijving van het kernconcept ideologie en informatie uit tekst 3 waaruit ideologie blijkt.

Bekijk het antwoord
  • Een uitleg dat dit stereotype van Zweden ideologisch is, met een toepassing van de omschrijving van het kernconcept ideologie en daarover informatie uit tekst 3. (1p)

Vraag 10 in het hele examen

Vraag 12 3 punten

Het Scandinavische land Zweden wordt beschouwd als een van de meest sociaal gelijke landen in de wereld. Economisch historicus Bengtsson en de politiek historici Berggren en Trägårdh kijken op verschillende manieren naar de ontwikkeling van gelijkheid in Zweden. Deze opgave gaat over gelijkheid in Zweden.

Gebruik tekst 3.
In tekst 3 beschrijft Bengtsson de democratisering van de Zweedse samenleving in de twintigste eeuw.
Leg uit dat in zijn beschrijving van de democratisering in Zweden het conflict-paradigma te herkennen is. Gebruik in je uitleg:
− een kenmerk van het conflict-paradigma en informatie uit tekst 3 waaruit het gekozen kenmerk blijkt;
− de omschrijving van het kernconcept democratisering en informatie uit tekst 3 waaruit democratisering blijkt.

Bekijk het antwoord
  • Informatie uit tekst 3 waaruit een kenmerk van het conflict-paradigma blijkt. (1p)
  • Een toepassing van het gekozen kenmerk van het conflict-paradigma. (1p)
  • Een uitleg dat in Bengtssons beschrijving van democratisering in Zweden het conflict-paradigma te herkennen is, met een toepassing van de omschrijving van het kernconcept democratisering en daarover informatie uit tekst 3. (1p)

Vraag 12 in het hele examen

2023, tijdvak 1: De Big Data Paradox

Opgavetekst

tekst 5 VS maakten klassieke fout bij te hoge schatting van gevaccineerden

Ze zaten er goed naast. Twee Amerikaanse onderzoeksbureaus peilden dit voorjaar de vaccinatiebereidheid onder de bevolking. Beide schatten dat ruim twee derde van de Amerikanen zijn eerste prik had opgehaald. Dat strookte niet met de cijfers waar het CDC1), de Amerikaanse evenknie van het RIVM2), later mee kwam. Het CDC had geturfd hoeveel vaccins waren uitgedeeld en kwam niet verder dan een vaccinatiegraad van 53 procent. De schattingen leken zo betrouwbaar. Het ene bureau, Delphi-Facebook, had een paar keer gepeild en kreeg telkens 250.000 antwoorden binnen. Het andere, een agentschap van de overheid: 75.000 per week. En dat bijna een halfjaar lang. Beide hadden ze miljoenen reacties in hun peilbak3). (…)

Dat zegt dus niet alles, schrijven statistici van Harvard en Oxford in het vakblad Nature. Dit is een typisch geval van wat zij de Big Data Paradox noemen. Het is tegenwoordig heel gemakkelijk om met grote databestanden te werken. Je plukt ze uit een digitaal archief, of je schrijft, zoals in een van deze gevallen, gebruikers van Facebook aan. Maar veel is niet altijd beter, betogen de onderzoekers. (…) Terwijl de peilers zelf denken dat ze met hun grote groep een hoge mate van nauwkeurigheid hebben. En dat is in dit geval zelfs gevaarlijk. De overheid zou op basis van zo’n peiling kunnen denken dat ze de coronamaatregelen kan versoepelen. (…) De mensen op Facebook zijn wit en hoger opgeleid. Het zijn juist de zwarte, laagopgeleide Amerikanen die bij de vaccinaties verstek laten gaan. (…)

noot 1 CDC = Centers for Disease Control and Prevention (centra voor ziektebestrijding en -preventie)
noot 2 RIVM = Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
noot 3 peilbak = verzameling van peilingen, oftewel metingen; dataset

bron: Trouw, 2021

Vraag 22 2 punten

Voor onderzoek wordt tegenwoordig vaak gebruikgemaakt van Big Data. Big Data zijn datasets met een grote hoeveelheid gegevens, dikwijls gecombineerd uit verschillende bronnen. Ook het gedrag van mensen wordt onderzocht met Big Data. Statistici waarschuwen voor verkeerde conclusies uit onderzoek met Big Data. Naast statistische voordelen van het gebruik van Big Data zijn er ook statistische nadelen. Dat wordt de Big Data Paradox genoemd.

Gebruik tekst 5.
Het systeemmodel kent een aantal fasen van politieke besluitvorming. Een daarvan is de omzettingsfase. De omzettingsfase bestaat uit drie subfasen.
Leg uit in welke subfase van de omzettingsfase de Big Data-onderzoeken naar de vaccinatiebereidheid van invloed kunnen zijn op het politieke besluitvormingsproces van de Amerikaanse overheid. Gebruik in je uitleg een omschrijving van de gekozen subfase en informatie uit tekst 5 om de gekozen subfase te illustreren.

Bekijk het antwoord
  • De subfase politieke agendavorming, beleidsvoorbereiding of beleidsbepaling en informatie uit tekst 5 om de gekozen subfase te illustreren. (1p)
  • Een uitleg dat Big Data-onderzoeken naar de vaccinatiebereidheid van invloed kunnen zijn op de politieke besluitvorming van de Amerikaanse overheid, met een toepassing van de gekozen subfase van de omzettingsfase. (1p)

Voorbeelden van juiste antwoorden (een van de volgende): agendavorming (r. 5-7 en r. 42), beleidsvoorbereiding (r. 39-42), beleidsbepaling (r. 42).

Vraag 22 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Visserijconflict

Opgavetekst

tekst 6 Bij Jersey dreigde even een Brits-Franse zeeslag

Het had alles van een echte oorlog. Een zestigtal Franse vissersboten blokkeerde donderdag bij het ochtendgloren de haven van Saint Helier, de hoofdstad van Jersey, uit protest tegen het uitblijven van vergunningen om te mogen vissen in de territoriale wateren van het Kanaaleiland. Het Verenigd Koninkrijk stuurde meteen twee marineschepen, waarop Frankrijk op zijn beurt twee patrouilleboten naar de omgeving van Jersey stuurde. (…)

De blokkade is een gevolg van afspraken over visserij in het akkoord waarmee de Europese Unie en het VK eind vorig jaar nog net een harde Brexit1) konden afwenden. Volgens dat akkoord moeten de Europese vissers een kwart van hun visquota afstaan, met een overgangsperiode tot 2026. In afwachting moeten de Franse vissers voor het eerst in lange tijd een vergunning aanvragen om in de wateren van Jersey te mogen vissen. Toen Jersey afgelopen vrijdag echter de lijst met vergunningen vrijgaf, kregen de Franse vissers een koude douche. Van de meer dan driehonderd aanvragen waren er maar 41 ingewilligd (…). De Franse vissers zijn ook boos, omdat zij moeten bewijzen dat zij tussen 2012-2016 al in de territoriale wateren van Jersey hebben gevist. “Dat is woordbreuk”, zei de Franse minister voor Zeezaken, Annick Girardin, dinsdag in de Assemblée. Zij herinnerde Londen eraan dat het visserijakkoord voorziet in vergeldingsmaatregelen als een van de partijen zich niet aan de afspraak houdt. En dat Jersey voor zijn elektriciteit afhankelijk is van een onderzeese kabel vanuit Frankrijk. Met andere woorden: Frankrijk dreigt Jersey zonder stroom te zetten als het blijft dwarsliggen over de visvergunningen. De regering van Jersey reageerde verontwaardigd. Minister van Buitenlandse Zaken Ian Gorst noemde het “buiten alle proporties om de stroom af te sluiten alleen omdat wij wat bijkomende inlichtingen vragen.”

Jersey is officieel een Brits kroondomein2), het maakt geen deel uit van het Verenigd Koninkrijk en was ook nooit lid van de Europese Unie. Het eiland gaat zelf over de invulling van het visserijbeleid, maar de buitenlandse belangen van Jersey worden door Londen behartigd. De wateren rond Jersey vallen zo onder de visserij-afspraken die de EU en het VK vorig jaar hebben gemaakt in het kader van Brexit. (…) Volgens Brussel had Jersey de redenen voor de nieuwe eisen moeten onderbouwen en tijdig moeten waarschuwen dat er nieuwe voorwaarden aan de nieuwe vergunningen verbonden zouden zijn. Rond de middag ging een delegatie van de regering van Jersey in gesprek met de Franse vissers. Volgens minister Gorst was het gesprek positief, maar volgens Hugo Lehuby van het comité van Normandische vissers is er geen vooruitgang geboekt. “We zinken verder in een impasse”, zei Lehuby (…). “Als dit niet opgelost raakt, komen er vergeldingsmaatregelen.” (…)

noot 1 harde Brexit = het uittreden van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie zonder akkoord over bijvoorbeeld vrij verkeer van goederen en een douane-unie
noot 2 Brits kroondomein = een aantal gebieden dat door overerving eigendom is van de Britse koning(in). Zo heeft de Britse koning(in) het land Jersey geërfd met de titel Hertog van Normandië. Deze gebieden maken geen onderdeel uit van het Verenigd Koninkrijk.

bron: NRC, 2021

Vraag 23 4 punten

In 2021 blokkeerden Franse vissers de haven van de hoofdstad van Jersey. Jersey is een eiland dat tussen het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk ligt op 22 kilometer van de Franse kust. Jersey is een zelfstandige staat met zo'n honderdduizend inwoners. Jersey valt weliswaar onder de Britse kroon, maar het maakt geen deel uit van het Verenigd Koninkrijk. Ook is het geen lid van de Europese Unie. Deze opgave gaat over het visserijconflict tussen Jersey en Frankrijk in 2021.

Gebruik tekst 6.
In een conflict kunnen actoren verschillende machtsbronnen inzetten. In tekst 6 zijn voor Jersey en Frankrijk elk een ander type machtsbron te herkennen.
Leg met twee typen machtsbronnen uit dat Jersey en Frankrijk een conflict over visserij hebben. Gebruik in je uitleg:
− twee typen machtsbronnen en per type machtsbron informatie uit tekst 6;
− de omschrijving van het kernconcept conflict en informatie uit tekst 6 waaruit conflict blijkt.

Bekijk het antwoord
  • Politieke (of militaire) machtsbron en informatie uit tekst 6 waaruit deze machtsbron van Jersey/Frankrijk blijkt. (1p)
  • Economische machtsbron en informatie uit tekst 6 waaruit deze machtsbron van Frankrijk/Jersey blijkt. (1p)
  • Informatie uit tekst 6 waaruit conflict tussen Jersey en Frankrijk blijkt. (1p)
  • Een uitleg dat Jersey en Frankrijk een conflict over visserij hebben, met een toepassing van de omschrijving van het kernconcept conflict. (1p)

Vraag 23 in het hele examen

Vraag 24 2 punten

In 2021 blokkeerden Franse vissers de haven van de hoofdstad van Jersey. Jersey is een eiland dat tussen het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk ligt op 22 kilometer van de Franse kust. Jersey is een zelfstandige staat met zo'n honderdduizend inwoners. Jersey valt weliswaar onder de Britse kroon, maar het maakt geen deel uit van het Verenigd Koninkrijk. Ook is het geen lid van de Europese Unie. Deze opgave gaat over het visserijconflict tussen Jersey en Frankrijk in 2021.

Gebruik tekst 6.
In tekst 6 staat dat de regering van Jersey in gesprek ging met de Franse vissers die bij Jersey willen vissen.
Beredeneer op welke twee manieren deze Franse vissers gerepresenteerd zullen zijn in het gesprek met de regering van Jersey. Gebruik in je redenering:
− de omschrijving van het kernconcept representatie en informatie uit tekst 6 waaruit representatie blijkt;
− de omschrijving van het kernconcept representativiteit en informatie uit tekst 6 waaruit representativiteit blijkt.

Bekijk het antwoord
  • Een redenering met een toepassing van de omschrijving van het kernconcept representatie en daarover informatie uit tekst 6. (1p)
  • Een redenering met een toepassing van de omschrijving van het kernconcept representativiteit en daarover informatie uit tekst 6. (1p)

Per kernconcept een redenering met toepassing en informatie uit tekst 6: 1 scorepunt.

Vraag 24 in het hele examen

Vraag 25 2 punten

In 2021 blokkeerden Franse vissers de haven van de hoofdstad van Jersey. Jersey is een eiland dat tussen het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk ligt op 22 kilometer van de Franse kust. Jersey is een zelfstandige staat met zo'n honderdduizend inwoners. Jersey valt weliswaar onder de Britse kroon, maar het maakt geen deel uit van het Verenigd Koninkrijk. Ook is het geen lid van de Europese Unie. Deze opgave gaat over het visserijconflict tussen Jersey en Frankrijk in 2021.

Gebruik tekst 6.
Leg aan de hand van het visserijconflict uit dat zowel de interne soevereiniteit als de externe soevereiniteit van Jersey beperkt is. Gebruik in je uitleg:
− een kenmerk van interne soevereiniteit en daarover informatie uit tekst 6;
− een kenmerk van externe soevereiniteit en daarover informatie uit tekst 6.

Bekijk het antwoord
  • Een uitleg van de beperkte interne soevereiniteit van Jersey aan de hand van het visserijconflict, met een kenmerk van interne soevereiniteit en daarover informatie uit tekst 6. (1p)
  • Een uitleg van de beperkte externe soevereiniteit van Jersey aan de hand van het visserijconflict, met een kenmerk van externe soevereiniteit en daarover informatie uit tekst 6. (1p)

Vraag 25 in het hele examen

2023, tijdvak 2: K80

Opgavetekst

tekst 4 Kleintjes verenigen zich in K80

Naast de G4, de G40, de M50 en de P10 is er vanaf deze week ook de K80: een samenwerkingsverband van kleinere gemeenten. Van de 83 die ons land er telt, hebben zich er inmiddels zo’n 60 bij aangesloten.

Directe aanleiding zich te verenigen was de herijking1) van het gemeentefonds. Die andere verdeling van rijksgeld over de gemeenten zou volgens de eerste conceptvoorstellen niet minder dan dramatisch uitpakken voor de kleinere gemeenten. Waar voor hen fors financieel nadeel in het verschiet lag, zagen de verstedelijkte gebieden miljoenen euro’s meer hun kant op gaan. Oneerlijk, vond een aantal kleine gemeenten. Maar ja, krijg die zorgen maar eens aan de juiste tafel verteld. Aangevoerd door een bestuurlijke kopgroep bestaande uit Alphen-Chaam, Beesel, Enkhuizen, Olst-Wijhe en Rozendaal werd eerst ingezet op het gezamenlijk inwinnen (…) van informatie. Daarna volgde een eerste actie: het indienen van een breedgedragen motie bij de Algemene Ledenvergadering van de gemeentekoepel VNG2). (…)

[Een] delegatie van de initiatiefnemers heeft al aan tafel gezeten bij overleg van de minister met onder andere de VNG, de G4 en de G40. En dat is precies de bedoeling: door het kabinet gezien worden als volwaardige partner. De K80 wil op korte termijn over een paar specifieke dossiers in ieder geval een gesprek: een eerlijke verdeling van het gemeentefonds en het schrappen van de opschalingskorting. (…)

Die korting namelijk was onder Rutte II opgelegd als onderdeel van een plan om gemeenten massaal te laten fuseren tot minstens 100.000+ gemeenten3). Een dergelijke schaalvergroting zou tot meer efficiëntie leiden, waardoor het rijk minder geld in het gemeentefonds hoefde te stoppen. Vanwege gebrek aan draagvlak verdween dat herindelingsplan van tafel, maar de efficiencykorting bleef. Schaalvergroting heeft volgens de K80 als leidend principe voor bestuurlijke inrichting zijn langste tijd gehad. (…)

noot 1 herijking = opnieuw bepalen aan welke normen iets moet voldoen; wijzigen van beleid
noot 2 VNG = Vereniging van Nederlandse Gemeenten
noot 3 100.000+ gemeenten = gemeenten met meer dan 100.000 inwoners

bron: Binnenlands Bestuur, 2022

Vraag 12 3 punten

Gebruik tekst 4.

Het systeemmodel is een model van politieke besluitvorming. Dit model onderscheidt vier fasen, zoals de fase invoer.

Beredeneer aan de hand van een type binding tussen gemeenten en het rijk in welke andere fase van het politieke besluitvormingsproces van het rijk de K80 in actie komt. Gebruik in je redenering:

  • een type binding en informatie uit tekst 4 waaruit het gekozen type blijkt;
  • de naam en een omschrijving van een fase van het systeemmodel en daarover informatie uit tekst 4.
Bekijk het antwoord
  • Noemt economische binding of politieke binding tussen gemeenten en het rijk, met informatie uit tekst 4 over het gekozen type binding (1p)
  • Noemt de fase van omzetting/conversie of de fase van terugkoppeling/feedback van het systeemmodel, met informatie uit tekst 4 over de gekozen fase (1p)
  • Redeneert dat de K80 in actie komt in de gekozen fase van het politieke besluitvormingsproces van het rijk, met een toepassing van die fase (1p)

Vraag 12 in het hele examen

Vraag 13 2 punten

Gebruik tekst 4.

Politiek heeft drie aspecten. Een daarvan is polity.

Leg uit dat de K80 door haar representatie van kleine gemeenten invloed kan uitoefenen op een ander aspect van politiek. Gebruik in je uitleg:

  • de omschrijving van het kernconcept representatie en informatie uit tekst 4 waaruit representatie blijkt;
  • een aspect van politiek en informatie uit tekst 4 waaruit het gekozen aspect blijkt.
Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de K80 door haar representatie van kleine gemeenten invloed kan uitoefenen op een aspect van politiek, met een toepassing van de omschrijving van het kernconcept representatie en informatie uit tekst 4 waaruit representatie blijkt (1p)
  • Noemt politics of policy als aspect van politiek, met een toepassing van dat aspect en informatie uit tekst 4 waaruit het aspect blijkt (1p)

Vraag 13 in het hele examen

Vraag 14 2 punten

Gebruik tekst 4.

Democratisering is een veranderingsproces dat de meeste moderne samenlevingen mede heeft vormgegeven.

Beredeneer dat de oprichting van de K80 binnen democratisering past. Gebruik in je redenering de omschrijving van het kernconcept democratisering en twee voorbeelden uit tekst 4 om democratisering te illustreren.

Bekijk het antwoord
  • Past ‘grotere inspraak/medezeggenschap van degenen met minder macht’ uit de omschrijving van het kernconcept democratisering toe, met informatie uit tekst 4 (1p)
  • Redeneert dat de oprichting van de K80 binnen democratisering past, met ‘verandering van de machts-/gezagsverhoudingen’ uit de omschrijving van het kernconcept democratisering en informatie uit tekst 4 (1p)

Per toepassing moet een voorbeeld uit tekst 4 worden gebruikt, of bij een van beide toepassingen twee voorbeelden uit tekst 4.

Vraag 14 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Micronatie Rozeneiland

Opgavetekst

tekst 5 De man die Rozeneiland bouwde: ‘Het scheppingsproces was zijn schreeuw om vrijheid’

Lorenzo Rosa zegt dat hij, in tegenstelling tot zijn vader Giorgio, nooit de ambitie heeft gehad om zijn eigen ministaatje te creëren. Sterker nog, hij geeft toe: ‘het was gekkenwerk ... maar die jaren waren een beetje gekke jaren’. De ingenieur uit Bologna, Giorgio Rosa, stichtte op 1 mei 1968 zijn eigen onafhankelijke staat – Rozeneiland.

Het was een platform van 400 vierkante meter, gebouwd van beton, hout en staal, op iets meer dan 11 kilometer van de kust van Rimini, midden tussen de golven van de Adriatische Zee. (…) Het verhaal, vreemder dan fictie, wordt nu opnieuw verteld door Netflix, in een twee uur durende film die de producent Matteo Rovere beschrijft als ‘85 procent waargebeurd en 15 procent verzonnen’. Hoewel alle personages zijn gebaseerd op echte mensen en alle belangrijke gebeurtenissen kloppen, zijn sommige namen veranderd om identiteiten te beschermen. (…)

In gesprek met Sky News vanuit Italië, legt Rovere uit: ‘[Giorgio Rosa] droomde ervan om de heerser te zijn van deze wereld zonder regels, met wetgeving die hij zelf kan bepalen … Het was een schreeuw om vrijheid.’ (…)

Tegen de internationale achtergrond van de oorlog in Vietnam en de Amerikaanse burgerrechtenbeweging en omdat hij de bedompte regels in de Italiaanse samenleving van de late jaren zestig beu was, zag Giorgio het als een logische stap vooruit om zijn eigen staat te creëren (…). (…) Toen er eenmaal in zoetwater was voorzien (een grondwaterput werd 280 meter onder het platform geboord), werd het eiland opengesteld voor het publiek en veranderde het in een populaire toeristische attractie met bezoekersstromen vanaf de kust van Rimini. (...)

De filmproductie baseerde zich op anekdotes van de ingenieur, krantenknipsels, foto’s en opnames uit die tijd om het weinig bekende verhaal samen te stellen. De technische details achter de bouw waren ook van groot belang om te begrijpen hoe het eiland tot stand kwam. (…) Ondanks zijn slimme bouwtechnieken en zelfvoorzienende status, was het eiland geen lang leven beschoren. (…) [Giorgio Rosa] toonde zich veerkrachtig; hij was tevreden met de ervaring omdat hij het belang van individuele vrijheid had willen aantonen.’ (…)

bron: Sky News, 2020

Vraag 16 2 punten

Een micronatie is een piepklein land dat wordt gesticht doordat iemand of een paar mensen de onafhankelijkheid van het land uitroept. Hoewel micronaties in de praktijk zelden erkend worden door de rest van de wereld, kunnen zij voor politieke opschudding zorgen. De motieven voor het stichten van een micronatie zijn soms vergelijkbaar met die van grotere afscheidingsbewegingen. Micronaties worden ook opgericht als sociaal experiment of als politiek protest. Deze opgave gaat over de micronatie Rozeneiland die in 1968 is gesticht door de Italiaanse ingenieur Rosa. De geschiedenis van Rozeneiland is in 2020 verfilmd door Netflix.

Gebruik tekst 5.

Tekst 5 gaat over de verfilming van de waargebeurde geschiedenis van micronatie Rozeneiland. De tekst komt uit een interview met de zoon van de stichter en met de producent van de film. De film is gebaseerd op onderzoek naar de geschiedenis van Rozeneiland.

Voor journalistiek onderzoek gelden bepaalde principes.

Beoordeel met twee journalistieke principes de geloofwaardigheid van de verfilmde geschiedenis, zoals beschreven in tekst 5. Gebruik in je beoordeling twee journalistieke principes en per journalistiek principe informatie uit tekst 5.

Bekijk het antwoord
  • Beoordeelt de geloofwaardigheid van de verfilmde geschiedenis met een journalistiek principe en daarbij informatie uit tekst 5 (1p)
  • Beoordeelt de geloofwaardigheid van de verfilmde geschiedenis met een tweede, ander journalistiek principe en daarbij informatie uit tekst 5 (1p)

Twee verschillende principes, elk met informatie uit tekst 5. Voorbeelden uit het model: juistheid van de weergave van feiten (de personages zijn gebaseerd op echte mensen en de belangrijke gebeurtenissen kloppen) en streven naar objectiviteit (de film is onder meer gebaseerd op anekdotes en materiaal van ingenieur Rosa zelf).

Vraag 16 in het hele examen

Vraag 17 2 punten

Gebruik tekst 5.

Volgens de zoon van ingenieur Rosa was het stichten van Rozeneiland in 1968 een gekke actie, maar waren de jaren zestig ook gekke jaren. Vanaf de jaren zestig van de vorige eeuw krijgen zowel Nederland als andere Westerse landen, zoals Italië, bepaalde kenmerken. Een van de ontwikkelingen die de Nederlandse cultuur vanaf de jaren zestig kenmerkt is secularisering.

Geef aan welke twee andere van deze kenmerken vanaf de jaren zestig te herkennen zijn in de geschiedenis van micronatie Rozeneiland. Gebruik in je antwoord per kenmerk informatie uit tekst 5.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een kenmerk van de jaren zestig uit de lijst in de aiContext, met informatie uit tekst 5 waaruit dat kenmerk blijkt (1p)
  • Noemt een tweede, ander kenmerk van de jaren zestig uit de lijst, met informatie uit tekst 5 waaruit dat kenmerk blijkt (1p)

Per kenmerk met informatie uit tekst 5 1 scorepunt. De kenmerken zijn: geïndividualiseerd of minder hechten aan traditionele/burgerlijke waarden; minder gezagsgetrouwheid of veranderende machts- en gezagsverhoudingen; massavermaak, hedonisme of massaconsumptie.

Vraag 17 in het hele examen

Vraag 18 2 punten

Gebruik tekst 5.

Beargumenteer of het stichten van micronatie Rozeneiland ideologisch genoemd kan worden. Gebruik in je argumentatie de omschrijving van het kernconcept ideologie en informatie uit tekst 5.

Bekijk het antwoord
  • Geeft informatie uit tekst 5 om de toepassing van het kernconcept ideologie te illustreren (1p)
  • Argumenteert dat het stichten van Rozeneiland wel, niet of enigszins ideologisch genoemd kan worden, met een toepassing van de omschrijving van het kernconcept ideologie (1p)

Wel of niet ideologisch: beide standpunten kunnen goed gerekend worden, mits onderbouwd met de omschrijving van het kernconcept ideologie en informatie uit tekst 5.

Vraag 18 in het hele examen

Vraag 21 3 punten

Gebruik tekst 6.

Vanuit sociaalwetenschappelijke paradigma’s wordt conflict op verschillende manieren benaderd.

Leg vanuit het sociaalconstructivisme-paradigma het conflict tussen Italië en micronatie Rozeneiland uit. Gebruik in je uitleg:

  • een kenmerk van het sociaalconstructivisme-paradigma en informatie uit tekst 6 waaruit het gekozen kenmerk blijkt;
  • de omschrijving van het kernconcept conflict en informatie uit tekst 6 waaruit conflict blijkt.
Bekijk het antwoord
  • Past een kenmerk van het sociaalconstructivisme-paradigma toe op conflict (1p)
  • Geeft informatie uit tekst 6 waaruit het gekozen kenmerk van het sociaalconstructivisme-paradigma blijkt (1p)
  • Legt het conflict tussen Italië en micronatie Rozeneiland uit, met een toepassing van de omschrijving van het kernconcept conflict en informatie uit tekst 6 waaruit conflict blijkt (1p)

Vraag 21 in het hele examen

Vraag 22 2 punten

Gebruik tekst 6.

Beredeneer dat Italië macht heeft uitgeoefend op micronatie Rozeneiland. Gebruik in je redenering de omschrijving van het kernconcept macht en twee voorbeelden uit tekst 6 om macht te illustreren.

Bekijk het antwoord
  • Past ‘het vermogen om hulpbronnen in te zetten’ uit de omschrijving van het kernconcept macht toe, met informatie uit tekst 6 (1p)
  • Redeneert dat Italië macht heeft uitgeoefend op micronatie Rozeneiland, met ‘doelstellingen bereiken’ of ‘handelingsmogelijkheden van anderen beperken’ uit de omschrijving van het kernconcept macht (1p)

Per toepassing moet een voorbeeld uit tekst 6 worden gebruikt, of bij een van beide toepassingen twee voorbeelden uit tekst 6.

Vraag 22 in het hele examen

2022, tijdvak 1: EU-campagne tegen euroscepsis

Opgavetekst

tekst 3 Wat is Euroscepticisme eigenlijk?

Meer dan een halve eeuw integratie binnen de EU heeft een diepgaande verwevenheid gecreëerd tussen het politieke, economische en sociale lot van haar lidstaten. Tegelijkertijd wordt de EU geplaagd door diepe verdeeldheid en conflicten binnen en langs haar grenzen. De politieke breuklijnen doorkruisen het continent van Noord naar Zuid over economische hervormingen en bezuinigingen, en van Oost naar West over migratie en mensenrechten. Tegelijkertijd gaat Euroscepticisme onder de bevolking een belangrijkere rol spelen in verkiezingen en ook in de partijpolitiek. (…) Opvattingen over Europa zijn een weerspiegeling van de nationale omstandigheden waarin mensen zich bevinden. (…) Euroscepticisme komt tot stand door de voordelen van het huidige lidmaatschap in de EU, de status quo, te vergelijken met de mogelijke voordelen van een alternatieve situatie. De vraag is, hoe zou het ons en ons land zijn vergaan buiten de EU? Onderzoek (…) wijst uit dat de loyaliteit ten aanzien van de EU zwak is, omdat burgers zich maar in geringe mate Europees voelen. Het gaat burgers voornamelijk om: how much have you done for me lately?1) (…) Als een land deel uitmaakt van de EU kunnen burgers gebruikmaken van bepaalde publieke goederen en diensten die nationale stelsels zelf niet zouden kunnen leveren. Maar deze voordelen kunnen ook als duurbetaald worden gezien, zoals het moeten accepteren van de gerechtelijke invloed van het Europese Hof of de economische invloed van de Europese Centrale Bank. (…) Eurosceptici geloven dat hun land ook buiten de EU kan overleven (of zelfs goed zal gedijen). (…) Het feit dat de mate van Euroscepticisme hoger is in lidstaten die het goed doen, zowel economisch als bestuurlijk, en lager is in staten die slechter presteren, heeft te maken (…) met het feit dat burgers over het algemeen hun eigen nationale regeringen verantwoordelijk houden voor de staat van de economie en het bestuur – niet de EU. Politicologische studies tonen daarbij aan dat mensen krediet en schuld toeschrijven aan de politici die ze het best kennen, dat wil zeggen die in Den Haag en dus in mindere mate die in Brussel. Dit is des te minder opmerkelijk als men bedenkt dat nationale politici zelf ook niet graag toegeven dat ze er op belangrijke beleidsterreinen niet zo toe doen. Nationale regeringen zullen graag krediet opeisen voor gunstige economische omstandigheden in een poging om kiezers te winnen. (…)

noot 1 how much have you done for me lately? = hoeveel heb jij onlangs voor mij gedaan?

bron: De Vries, VU, 2019

Vraag 8 2 punten

Gebruik tekst 3.
Lees tekst 3. In tekst 3 komen vraagstukken die in de EU spelen aan bod, zoals economische hervormingen. Er zijn drie politieke hoofstromingen. Een daarvan is de confessionele stroming. Vanuit de politieke hoofdstromingen kunnen opvattingen over globalisering worden geformuleerd.
Beredeneer voor elk van de twee andere politieke hoofdstromingen waaraan economische hervormingen in de EU moeten bijdragen. Gebruik per politieke stroming in je redenering een opvatting over globalisering van de stroming en de naam van de gekozen politieke stroming.

Bekijk het antwoord
  • Een redenering vanuit de liberale stroming waaraan economische hervormingen in de EU moeten bijdragen, met een toepassing van een liberale opvatting over globalisering. (1p)
  • Een redenering vanuit de sociaaldemocratische/socialistische stroming waaraan economische hervormingen in de EU moeten bijdragen, met een toepassing van een sociaaldemocratische/socialistische opvatting over globalisering. (1p)

Voorbeeld liberaal: volgens de liberale stroming draagt globalisering bij aan vrije handel tussen landen en vergroot dat de welvaart; economische hervormingen moeten dus bijdragen aan vrijhandel tussen de Europese lidstaten. Voorbeeld sociaaldemocratisch/socialistisch: negatieve gevolgen van globalisering worden bestreden met internationale regelgeving die de sociaaleconomische ongelijkheid tussen landen begrenst; hervormingen moeten dan bijdragen aan sociale rechtvaardigheid voor alle Europese lidstaten.

Vraag 8 in het hele examen

Vraag 11 2 punten

Gebruik tekst 3.
Om euroscepticisme tegen te gaan heeft het Europees Parlement het initiatief genomen tot het opzetten van een EU-campagne. Naast het Europees Parlement bestaan andere EU-instellingen. Twee daarvan zijn de Europese Commissie en de Raad van de Europese Unie.
Beredeneer met tekst 3 van welke van deze twee EU-instellingen het initiatief voor een EU-campagne te verwachten zou zijn. Gebruik in je redenering:
− een kenmerk van de Raad van de Europese Unie;
− een kenmerk van de Europese Commissie;
− informatie uit tekst 3 over een van de gekozen kenmerken.

Bekijk het antwoord
  • Een toepassing van een kenmerk van de Raad van de Europese Unie en informatie uit tekst 3 over nationale politici. (1p)
  • Een redenering dat het initiatief voor een EU-campagne te verwachten zou zijn van de Europese Commissie, met een toepassing van een kenmerk van de Europese Commissie. (1p)

Voorbeeld: nationale regeringen eigenen zich graag krediet toe (tekst 3); in de Raad zitten de ministers van de nationale regeringen, die successen eerder aan de nationale regering toeschrijven dan aan de EU. Als dagelijks bestuur van de EU heeft de Europese Commissie er belang bij dat de EU als geheel krediet krijgt.

Vraag 11 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Aardgasvrije wijken

Opgavetekst

tekst 4 Optimaal samenspel voor een aardgasvrije wijk

In Nederland gebruiken we meer dan de helft van alle energie voor de warmtevoorziening van gebouwen. Sinds de jaren zestig [van de vorige eeuw] komt deze warmte grotendeels uit het verbranden van aardgas. Deze brandstof moeten we naar aanleiding van het Klimaatakkoord voor 2050 vervangen door alternatieven. (…)

Waarom bewoners betrekken?
De keuzes die u maakt bij de overgang naar aardgasvrije wijken komen letterlijk en figuurlijk binnen bij zeven miljoen huishoudens. De warmtetransitie betekent werkzaamheden in de wijk. Huishoudens moeten op een andere manier gaan koken en verwarmen. Hoewel het streven is dat de lagere energierekening eventuele aanloopkosten dekt, is het waarschijnlijk dat bewoners ook zelf financieel bij moeten dragen. In elk geval moeten ze hun kook- en stookgedrag gaan aanpassen. Uit actuele praktijkervaring komt naar voren dat organisatie van bewoners (zowel huurders als huiseigenaren) en samen optrekken met de (lokale) overheid zorgen voor een snellere en meer succesvolle warmtetransitie. Ook blijkt dat mensen een besluit eerder accepteren als zij de procedure om tot het besluit te komen als rechtvaardig ervaren. Als u bewoners dus op tijd meeneemt in uw technische of financiële afwegingen en als het besluit volgens democratische principes tot stand is gekomen, zorgt u er ook voor dat u draagvlak krijgt voor uw besluiten. Maar bewoners betrekken doet u niet alleen om draagvlak te organiseren. Er zijn genoeg bewoners die ook graag een bijdrage willen leveren. Mensen zijn hoger opgeleid, mondiger en beter geïnformeerd. Ze nemen minder aan van de overheid. Ze geven zelf aan meer invloed te willen op zaken die hun directe leefomgeving beïnvloeden zoals zorg, wonen en werk. En mede dankzij goede online informatie-uitwisseling zijn ze beter dan vroeger in staat om zelf oplossingen te vinden en initiatieven te ontplooien – ook op het gebied van energie. Bewoners brengen vaak specifieke expertise in, die kan helpen bij het maken van keuzes.

Andere stakeholders
Gemeenten zijn niet de enige partij die aan de slag moet met de transitie. Voor de provincie, het Rijk en woningcorporaties staat de opgave evengoed hoog op de agenda. En ook netbeheerders en energiemaatschappijen staan in de startblokken. Evenals marktpartijen (zoals aannemers, installateurs, adviseurs en architecten); zij kunnen innovatieve oplossingen aanreiken of gaan een rol spelen bij de praktische uitvoering in de wijken. (…)

bron: Platform31, 2019

Vraag 16 2 punten

Gebruik tekst 4.
Het stromenmodel is een model van politieke besluitvorming. Een stroom uit het stromenmodel is de problemenstroom.
De problemen bij het vervangen van aardgas in wijken om de uitstoot van broeikasgassen tegen te gaan, kunnen worden herkend als een problemenstroom.
Beschrijf met twee andere stromen uit het stromenmodel dat er een ‘window of opportunity’ kan ontstaan voor gemeentelijke besluitvorming over aardgasvrije wijken. Gebruik in je beschrijving:
− de namen van de twee andere stromen uit het stromenmodel;
− per stroom informatie uit tekst 4;
− een omschrijving van het begrip ‘window of opportunity’.

Bekijk het antwoord
  • De oplossingenstroom en de partijenstroom, met per stroom informatie uit tekst 4. (1p)
  • Een beschrijving van het ontstaan van een ‘window of opportunity’ voor gemeentelijke besluitvorming over aardgasvrije wijken, met een omschrijving van ‘window of opportunity’. (1p)

Voorbeeld oplossingenstroom: de oplossingen die bewoners en marktpartijen aanreiken voor het vervangen van aardgas in wijken. Partijenstroom: de overtuiging van politieke beslissers in gemeenten, provincie en Rijk dat het vervangen van aardgas aangepakt moet worden. Een window of opportunity ontstaat als politieke beslissers het probleem koppelen aan de aangereikte oplossingen.

Vraag 16 in het hele examen

Vraag 19 2 punten

Gebruik tekst 5.
Democratisering is een veranderingsproces dat de moderne samenleving heeft vormgegeven.
a Leg uit dat de verhouding tussen bewoners en gemeente in het Haarlemse pilotproject meer gedemocratiseerd is dan in het Rotterdamse pilotproject. Gebruik in je uitleg:
− de omschrijving van het kernconcept democratisering;
− informatie uit tekst 5 waaruit democratisering blijkt.
Bij het democratiseringsproces kan een aantal kanttekeningen worden geplaatst. Een daarvan is dat door democratisering besluitvorming langer kan duren.
b Geef aan welke andere kanttekening bij democratisering te maken is bij het Haarlemse pilotproject. Gebruik in je antwoord:
− een kanttekening bij het proces van democratisering;
− informatie uit tekst 5 waaruit de gekozen kanttekening blijkt.

Bekijk het antwoord
  • a: Een uitleg dat de verhouding tussen bewoners en gemeente in het Haarlemse pilotproject meer gedemocratiseerd is dan in het Rotterdamse pilotproject, met een toepassing van inspraak/zeggenschap en machtsverhoudingen uit het kernconcept democratisering en daarover informatie uit tekst 5. (1p)
  • b: Als kanttekening bij democratisering bij het Haarlemse pilotproject dat er geen sprake is van een representatieve afspiegeling van de bevolking, of dat er sprake is van ongelijke verdeling van machtsbronnen in het Haarlemse pilotproject, en daarover informatie uit tekst 5. (1p)

Verbeterd: in het correctievoorschrift ontbrak het woord ‘van’ (‘sprake is ongelijke verdeling’); hier staat ‘sprake is van ongelijke verdeling’. Voorbeeld a: de Haarlemse bewoners opereren als professionele bewonersorganisatie waar de gemeente weinig aan hoeft bij te dragen, en zij hebben inspraak; in Rotterdam zijn geen initiatiefnemers en is weinig belangstelling, dus een ongelijkwaardiger verhouding. Voorbeeld b: de actieve deelnemers in Haarlem zijn veelal hoger opgeleid, en het is moeilijk om in contact te komen met lager opgeleide Haarlemmers.

Vraag 19 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Vrede in Colombia?

Opgavetekst

Inleiding

Colombia kent een lange geschiedenis van binnenlandse gewapende conflicten en wijdverbreid geweld. In de jaren zeventig van de vorige eeuw verschenen de FARC en andere guerrillabewegingen in Colombia. Zij zijn ontstaan in reactie op de grootschalige corruptie bij overheidsorganisaties en de groeiende ongelijkheid tussen grootgrondbezitters en arme kleine boeren door de opkomst van grootschalige intensieve landbouw. De langdurige burgeroorlog tussen de regering en de guerrillabeweging FARC eindigde met een vredesakkoord tussen beide partijen in 2016. Dat akkoord leidde echter niet tot het beëindigen van het geweld. Deze opgave gaat over de rol die de FARC speelde in de Colombiaanse samenleving en over de situatie na het vertrek van de FARC met het vredesakkoord van 2016.

Vraag 20 2 punten

Gebruik de inleiding van de opgave.
De FARC is een marxistische guerrillabeweging.
Beredeneer dat de FARC is opgericht vanuit een marxistische ideologie. Gebruik in je uitleg:
− een kenmerk van de marxistische theorie;
− informatie uit de inleiding waaruit het gekozen kenmerk blijkt;
− de omschrijving van het kernconcept ideologie.

Bekijk het antwoord
  • Een toepassing van een kenmerk van de marxistische theorie met informatie uit de inleiding over het gekozen kenmerk. (1p)
  • Een redenering dat de FARC is opgericht vanuit een ideologie, met een toepassing van ideologie. (1p)

Voorbeeld: in de inleiding staat dat de FARC is ontstaan in reactie op de groeiende ongelijkheid tussen grootgrondbezitters en arme kleine boeren. Volgens de marxistische theorie leidt een ongelijke verdeling van bezit tot conflict en uiteindelijk tot verandering van de ongelijke verhoudingen. Het voeren van guerrilla vanuit ideeën over een gelijke verdeling van bezit past bij een ideologie.

Vraag 20 in het hele examen

tekst 6 De FARC vertrekt na vredesakkoord

Tot voor kort1) leefden de bewoners hier [het dorp Argelia in de deelstaat Cauca2)] onder het gezag van de FARC, de marxistische guerrillabeweging met wie de Colombiaanse regering meer dan vijftig jaar oorlog voerde. (…) De FARC financierde haar strijd met het ontvoeren van burgers, maar veel meer nog met de internationale handel in cocaïne, wat de motor werd van de burgeroorlog. Het was de FARC die de boeren dwong tot het verbouwen van coca (…). De FARC eiste belasting van de bewoners, maar vervulde ook overheidstaken in het stelselmatig verwaarloosde gebied. De beweging bouwde scholen en wegen en gaf de bewoners bescherming en een afzetmarkt voor de coca.

Toen de FARC in 2016 vrede sloot met de Colombiaanse regering trokken de guerrillastrijders zich, zoals afgesproken in het akkoord, terug uit de door hen gedomineerde gebieden en stapten uit de drugshandel. Tijdens hun afscheid, vastgelegd op een video te zien op YouTube, zwaaien de bewoners van Argelia hen feestelijk uit met ballonnen en muziek. De ex-strijders worden innig omhelsd. Sinds hun vertrek is er een machtsvacuüm3).

noot 1 tot 2016
noot 2 Cauca = een van de grootste cocagebieden in Colombia. Coca is de grondstof voor cocaïne.
noot 3 machtsvacuüm = situatie waarin geen van de actoren de macht heeft

bron: NRC, 2018

Vraag 21 2 punten

Gebruik tekst 6.
In tekst 6 staat dat de bewoners van het Colombiaanse dorp Argelia onder het gezag van de FARC leefden. Colombia wordt doorgaans niet beschouwd als een fragiele staat. Toch zijn in Colombia tijdens de burgeroorlog kenmerken van een fragiele staat te herkennen.
Leg uit welke twee van deze kenmerken te herkennen zijn voor de Colombiaanse staat in het dorp Argelia tijdens de burgeroorlog. Gebruik in je uitleg:
− twee kenmerken van een fragiele staat;
− per kenmerk informatie uit tekst 6.

Bekijk het antwoord
  • Een uitleg dat twee van de volgende kenmerken van een fragiele staat te herkennen zijn voor de Colombiaanse staat in het dorp Argelia tijdens de burgeroorlog: ‘geen geweldsmonopolie’, ‘geen handhaving van de interne rechtsorde’ of ‘geen openbare diensten door de staat’, met een toepassing van de twee gekozen kenmerken en per kenmerk informatie uit tekst 6 (per kenmerk met informatie 1 scorepunt). (2p)

Per kenmerk met informatie 1 scorepunt, samen 2 punten; de kenmerken zijn geen geweldsmonopolie, geen handhaving van de interne rechtsorde en geen openbare diensten door de staat. Voorbeeld: de FARC bood de bewoners bescherming (tekst 6), dus de staat had geen geweldsmonopolie; de FARC leverde openbare diensten zoals scholen en wegen, die de staat niet meer kon leveren.

Vraag 21 in het hele examen

Vraag 22 2 punten

Gebruik tekst 6.
Guerrillabewegingen zijn van invloed op de samenleving waarin zij actief zijn, zoals de FARC in het dorp Argelia.
Beschrijf de invloed van de FARC in het dorp Argelia tijdens de burgeroorlog vanuit het functionalisme-paradigma. Gebruik in je beschrijving:
− twee kenmerken van het functionalisme-paradigma;
− per kenmerk informatie uit tekst 6.

Bekijk het antwoord
  • Een beschrijving van de invloed van de FARC in het dorp Argelia tijdens de burgeroorlog vanuit het functionalisme-paradigma, met een toepassing van twee kenmerken van het functionalisme-paradigma en per kenmerk informatie uit tekst 6 (per kenmerk met informatie 1 scorepunt). (2p)

Per kenmerk 1 scorepunt. Voorbeeld kenmerk 1: de FARC functioneert in de veranderende omstandigheden van de burgeroorlog in het stelselmatig verwaarloosde gebied, waardoor het dorp een nieuw evenwicht hervindt (volgens het functionalisme past een systeem zich aan veranderende omstandigheden aan). Voorbeeld kenmerk 2: de FARC functioneert als een soort overheid door belasting te eisen en overheidstaken over te nemen; de overheid is een sociale institutie die als sociale stabilisator kan functioneren.

Vraag 22 in het hele examen

Vraag 26 2 punten

Gebruik tekst 7.
Ondanks het vredesakkoord uit 2016 houdt het geweld in Colombia aan. Volgens tekst 7 schuwt president Duque geweld niet.
Beredeneer dat president Duque gebruikmaakt van zijn macht om na het vredesakkoord de interne soevereiniteit te waarborgen. Gebruik in je redenering:
− een kenmerk van interne soevereiniteit;
− informatie uit tekst 7 over het gekozen kenmerk;
− de omschrijving van het kernconcept macht;
− informatie uit tekst 7 waaruit macht blijkt.

Bekijk het antwoord
  • Een toepassing van een kenmerk van interne soevereiniteit en informatie uit tekst 7 over het gekozen kenmerk. (1p)
  • Een redenering dat president Duque gebruikmaakt van zijn macht, met een toepassing van macht en daarover informatie uit tekst 7. (1p)

Voorbeeld: na het vertrek van de FARC werd het machtsvacuüm in gebieden als Guaviare opgevuld door andere guerrillagroepen (tekst 7), dus worden die gebieden niet door de staat geregeerd; het regeren binnen het eigen grondgebied is een kenmerk van interne soevereiniteit. Duque zet het leger in om guerrillagroepen te doden of gevangen te nemen, wat hun handelingsmogelijkheden beperkt.

Vraag 26 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Burgerwetenschap

Opgavetekst

tekst 1 Aanloop uit de geschiedenis

Wetenschap werd in de 18de en 19de eeuw een favoriet en hoogstaand tijdverdrijf van gegoede burgerij. Iedereen die tijd en geld [5] had, kon aan wetenschap doen. (…) Amateurs met soortgelijke interesses verenigden zich vervolgens om over hun resultaten te praten, en verschillende genootschappen en [10] salons zagen in die tijd het levenslicht. Wetenschap was in die zin een hobby, zonder duidelijke grens tussen professionelen en amateurs. Het bleef echter een [15] elitaire bezigheid, geen egalitaire bezigheid. (…)

Waar het onderscheid tussen amateurwetenschappers en ‘professionele wetenschappers’ nog [20] vaag was tijdens de 18de en in het begin van de 19de eeuw, werd de kloof tussen beiden in de loop van de 19de eeuw steeds groter (…). Technisch gezien kunnen we (…) van [25] burgerwetenschap of burgerwetenschappers spreken vanaf (…) 1833 omdat ‘wetenschapper’ en ‘amateur’ toen pas twee officieel anders benoemde groepen werden. [30] (…) Er ontstond een groep van professionele wetenschappers enerzijds (…), en een veel grotere groep wetenschapsamateurs anderzijds, die als niet meer dan [35] hobbyisten werden beschouwd. (…) Het wetenschappelijk onderzoek trok zich in die tijd terug uit de huishoudelijke sfeer van hobby’s en salons en zette de stap naar [40] gespecialiseerde instituten en laboratoria, die laatste vaak met gesofisticeerde¹ en dure instrumenten die ‘gewone mensen’ niet konden betalen. De nadruk [45] kwam te liggen op experimenteel onderzoek dat uitging van een degelijke onderzoeksvraag. In deze constellatie kregen universiteiten een ander elan en schoven de salons, tot [50] dan nog altijd een groep van geïnteresseerde intellectuelen, op naar professionele verenigingen die verbonden waren met de universiteit. Toegang ertoe was alleen nog [55] mogelijk voor beroepswetenschappers, en niet langer voor de geïnteresseerde amateur (…). Communiceren over onderzoeksresultaten kreeg een [60] negatieve bijklank. Het populariseren van je kennis hield in dat je het naar een meer eenvoudige versie terugbracht die door de brede bevolking kon worden begrepen. En [65] dat betekende dan, noodgedwongen, dat je aan ‘zuiverheid’ verloor. Dat weerhield heel wat wetenschappers van wetenschapscommunicatie. Alleen als de wetenschapper dat zelf [70] nuttig vond, bijvoorbeeld om het volk te verlichten, vertelde hij iets over zijn onderzoek. Het beeld van de professor in de ivoren toren was compleet. (…)

[75] Wetenschap voor de samenleving
Het was bijna 1950 voor aan de gesloten deur tussen wetenschappers en amateurs opnieuw gemorreld werd. (…) [80] Ondanks het afgrijzen over de rol van wetenschap in de ontwikkeling van de atoombom was er ook de (positieve) verbazing: wetenschap kon blijkbaar veel meer dan de [85] meeste mensen dachten. Daarbij overheerste de bewondering en kreeg het wetenschappelijk onderzoek een aura van vooruitgang en verbetering. (…) Ja, wetenschap [90] had voor problemen gezorgd, maar wetenschap zou zelf ook wel in staat zijn de antwoorden te geven op die maatschappelijke problemen. (…) In de jaren ’70 klonk vanuit de overheid [95] bijvoorbeeld nog de boodschap dat er geen verband was tussen ziektes en giftige uitstoot. Maar dat ervoeren burgers niet zo. Mensen die nabij chemische stortplaatsen woonden, [100] gingen dan maar zelf giftige stoffen meten om zo de link te leggen met ziektes zoals leukemie. Dit was de periode van de ‘populaire epidemiologie’: het volk op zoek naar [105] oorzaken van ziektes. (…) In de jaren ’70 en ’80, met een stroomversnelling vanaf de jaren ’90, werd het milieu steeds vaker onderwerp van gesprek, en dus ook van wetenschappelijk [110] onderzoek. In deze periode werd explicieter en talrijker een beroep gedaan op burgers om deze milieukwesties in kaart te brengen, en gingen burgers ook zelf steeds [115] vaker eigen initiatieven ontwikkelen om wetenschappelijke antwoorden te vinden op de zorgen die zij hadden. (…)

bron: Gijsel e.a., 2019
noot 1 gesofisticeerd = geavanceerd, hoogstaand

tekst 2 Citizen Science is een ‘trend’ geworden

Er is, vanzelfsprekend, niet één allesomvattende reden die de stijgende populariteit van Citizen Science¹ vandaag verklaart. (…) Het toegenomen wantrouwen in de wetenschap (…) is er een van. Als de burger vol ongeloof is, is het immers aan de wetenschapper om zo duidelijk mogelijk te tonen dat ongeloof ongegrond is. En dat kan uitstekend door burgers van bij het begin bij het onderzoek te betrekken. (…) Tegelijk groeide tijdens de afgelopen decennia de bezorgdheid om het welzijn van de wereld en haar mensen. Natuurbehoud dus, en daarmee verband houdend milieu, oceanen, gezondheid, water, lucht, klimaat en andere. Het zijn net de wetenschappen die deze onderwerpen bestuderen die nood hebben aan veel data voor een correcte analyse. En het zijn net deze onderwerpen die veel burgers na aan het hart liggen. Opnieuw: wantrouwen is hier een grote motivator. Aangezien de politiek niet met de oplossingen komt (of geen oplossingen toelaat) voor situaties en gebeurtenissen waarbij burgers nochtans een grote noodzaak tot oplossingen voelen, gaan de burgers zelf aan de slag. Dat doen ze door de oplossing meteen zelf te maken (bijvoorbeeld: het zelf maken van insuline om het monopolie van de farmaceutische industrie te doorbreken) of door data te gaan verzamelen (bijvoorbeeld: gegevens over fijn stof) om vervolgens harder op tafel te kunnen slaan bij het beleid, gesteund door de zelf bij elkaar gebrachte wetenschappelijke resultaten. (…) Citizen Science geeft op die manier terug macht aan de machtelozen.

Steeds meer mensen hebben een hoger diploma. Dat is kort samengevat een tweede golf van verandering waarop Citizen Science meesurft. (…) Al deze opgeleide mensen hebben tijdens hun studies een basiskennis van wetenschap opgedaan, en een aantal vaardigheden geleerd. (…) De pool aan geïnteresseerde en opgeleide vrijwilligers is gewoon veel groter geworden. (…) Wetenschap kan (…) pas echt democratisch zijn als bijna iedereen wordt betrokken, en dat was pas mogelijk met de digitale revolutie. (…) Het bereiken van grote massa’s en het verwerken van een massale hoeveelheid data waren daardoor niet langer onoverkomelijke problemen, maar werden een bijna vanzelfsprekende mogelijkheid. (…)

bron: Gijsel e.a., 2019
noot 1 Citizen Science = burgerwetenschap

Vraag 6 1 punt

Gebruik tekst 2.
Volgens tekst 2 wordt burgerwetenschap tegenwoordig vaak ingezet voor maatschappelijke onderwerpen die burgers zeer belangrijk vinden.
Leg uit dat in de toename van de inzet van burgerwetenschap democratisering te herkennen is. Gebruik in je uitleg:

  • de omschrijving van het kernconcept democratisering;
  • informatie uit tekst 2 waaruit democratisering blijkt.
Bekijk het antwoord
  • Een uitleg dat in de toename van de inzet van burgerwetenschap democratisering te herkennen is, met een toepassing van democratisering en daarover informatie uit tekst 2 (bijvoorbeeld: burgers met zelf verzamelde wetenschappelijke gegevens kunnen harder op tafel slaan bij het beleid, waardoor machteloze burgers meer macht krijgen ten opzichte van de overheid, r. 40-46). (1p)

Vraag 6 in het hele examen

Vraag 7 3 punten

Gebruik tekst 2.
Er zijn drie modellen van politieke besluitvorming. Twee daarvan zijn het barrièremodel en het stromenmodel.
a Leg met het barrièremodel uit dat burgers met het beoefenen van wetenschap de politieke besluitvorming kunnen beïnvloeden. Gebruik in je uitleg:

  • een omschrijving van een fase uit het barrièremodel;
  • informatie uit tekst 2 om de gekozen fase te illustreren.

b Leg met het stromenmodel uit dat burgers met het beoefenen van wetenschap vanuit een van de stromen de politieke besluitvorming kunnen beïnvloeden. Gebruik in je uitleg:

  • een omschrijving van het stromenmodel;
  • een stroom uit het stromenmodel;
  • informatie uit tekst 2 om de gekozen stroom te illustreren.
Bekijk het antwoord
  • (a) Een uitleg dat burgers met het beoefenen van wetenschap de politieke besluitvorming kunnen beïnvloeden, met een toepassing van de eerste, tweede of derde fase uit het barrièremodel en informatie uit tekst 2 om de gekozen fase te illustreren (bijvoorbeeld: door data te verzamelen over fijnstof kunnen burgers het probleem erkend krijgen als politiek probleem, een fase uit het barrièremodel, r. 38-42). (1p)
  • (b) Noemt de oplossingenstroom of de problemenstroom uit het stromenmodel, met daarover informatie uit tekst 2 (bijvoorbeeld: burgers komen met oplossingen voor situaties waarbij zij een grote noodzaak tot oplossingen voelen, r. 27-38). (1p)
  • (b) Een uitleg dat burgers met het beoefenen van wetenschap de politieke besluitvorming kunnen beïnvloeden, met een toepassing van het stromenmodel (bijvoorbeeld: wanneer deze oplossingenstroom wordt toegelaten en gekoppeld aan de andere twee stromen, kan beleid ontstaan, r. 40-46). (1p)

Vraag 7 in het hele examen

2022, tijdvak 2: De bestrijding van ebola in Congo

Opgavetekst

tekst 3 Ebola in Congo: waarom is het wantrouwen zo groot?

Ze willen onze bevolking uitdunnen. Ze willen ons buitensluiten van de verkiezingen. (…) Dit zijn enkele ideeën die leven onder de bevolking in het oosten van Congo waar het ebola-virus zich in snel tempo verspreid. Burgers hebben weinig vertrouwen in de hulpverleners die de ziekte proberen te stoppen. (…)

Waar komt dat wantrouwen vandaan?
Volgens Afrika-correspondent Koert Lindijer is het een ‘cocktail van factoren’ die voor het wantrouwen onder de bevolking zorgt: “De regio waar ebola heerst, is een gebied waar onbekende rebellengroepen voortdurend dorpen aanvallen (…). Met een overheid die totaal afwezig is. Je hebt dus te maken met een getraumatiseerde bevolking en autoriteiten die ontzettend ver van mensen af staan. (…)”. Die “gigantische disconnectie tussen autoriteiten en burgers” maakt dat mensen volgens Lindijer vatbaar zijn voor complottheorieën¹. Zo besloot de Congolese regering vorig jaar om de verkiezingen uit te stellen in gebieden die kampten met een ebola-uitbraak. Het ging om twee kiesdistricten met in totaal 1 miljoen kiezers waarbij de oppositie veel aanhang heeft. Lindijer: “Mensen gaan denken: misschien is ebola wel verspreid om ons uit te sluiten van de verkiezingen.” (…)

Het virus is nu ook de grens overgestoken, naar buurland Uganda. Volgens de Wereldgezondheidsorganistatie (WHO) zijn er tot nu toe 2084 slachtoffers, meer dan de helft daarvan is overleden. (…) In 2014 was er ook een ebola-epidemie in West-Afrika, daarbij vielen duizenden doden.

Annemarie Loof, operationeel manager bij Artsen zonder Grenzen, wijst erop dat een ebola-uitbraak bij de bevolking (…) niet meteen grote indruk maakt, omdat er sowieso al een groot gebrek aan goede gezondheidszorg is in het gebied. Heel veel kinderen gaan dood aan diarree, malaria of mazelen. Ook op dit moment heerst er weer een grote mazelen-epidemie. Loof: “Aan het begin van een ebola-uitbraak, gaat het maar om een relatief klein aantal mensen dat overlijdt aan ebola. Maar opeens komt de Wereldbank wel met 80 miljoen dollar over de brug voor de bestrijding ervan. [Er] worden (…) internationale hulpverleners binnen gehaald, landcruisers² rijden door de straten. Het leidt tot een soort boosheid en argwaan onder de bevolking. Mensen denken: wij gaan al jaren dood, waarom komen ze nu wel? Als ebola straks weer onder controle is, vertrekt dit hele internationale circus weer. Terwijl wij nog steeds doodgaan”. (…)

bron: nos.nl, 2019
noot 1 complottheorie = een (waan)idee dat achter iets een samenzwering schuilt
noot 2 landcruiser = een type auto, veel gebruikt door hulpdiensten en ontwikkelingsorganisaties

Vraag 8 2 punten

Gebruik tekst 3.
Tekst 3 beschrijft het oosten van Congo waar het ebolavirus is uitgebroken. Er zijn verschillende kenmerken van een fragiele staat.
Leg uit welke twee kenmerken te herkennen zijn voor de Congolese staat in het oosten van Congo. Gebruik in je uitleg:

  • twee kenmerken van een fragiele staat;
  • per kenmerk informatie uit tekst 3 waaruit het gekozen kenmerk blijkt.
Bekijk het antwoord
  • Een uitleg dat voor de Congolese staat in het oosten van Congo een van de volgende kenmerken van een fragiele staat te herkennen is: geen geweldsmonopolie hebben, niet in staat zijn om de orde te handhaven, of geen openbare diensten leveren, met een toepassing van het gekozen kenmerk en daarover informatie uit tekst 3 (bijvoorbeeld: onbekende rebellengroepen vallen dorpen aan en de overheid is afwezig, r. 15-20, dus geen geweldsmonopolie). (1p)
  • Een uitleg dat voor de Congolese staat in het oosten van Congo een tweede, ander kenmerk van een fragiele staat uit dezelfde lijst te herkennen is, met een toepassing van het gekozen kenmerk en daarover informatie uit tekst 3 (bijvoorbeeld: er is een groot gebrek aan goede gezondheidszorg, een openbare dienst, r. 52-54, dus geen openbare diensten leveren). (1p)

Vraag 8 in het hele examen

Vraag 9 2 punten

Gebruik tekst 3.
Er zijn zes vereisten voor grootschalige democratie, zoals toegang tot meerdere onafhankelijke informatiebronnen.
Geef voor twee andere vereisten aan dat de Congolese regering deze vereisten voor democratie kan aantasten met de bestrijding van het ebolavirus, volgens tekst 3. Gebruik in je antwoord:

  • twee vereisten voor democratie;
  • per vereiste informatie uit tekst 3.
Bekijk het antwoord
  • Een van de vereisten voor democratie: vrije, eerlijke/regelmatige verkiezingen, inclusief burgerschap, of het controleren van de regering door gekozen vertegenwoordigers, met daarbij informatie uit tekst 3 waaruit blijkt dat dit vereiste kan worden aangetast (bijvoorbeeld: de regering stelt verkiezingen uit in gebieden waarin de oppositie veel aanhang heeft, r. 27-34, waarmee vrije en eerlijke verkiezingen worden aangetast). (1p)
  • Een tweede, ander vereiste voor democratie uit dezelfde lijst, met daarbij informatie uit tekst 3 waaruit blijkt dat dit vereiste kan worden aangetast (bijvoorbeeld: mensen in het ebolagebied worden uitgesloten van de verkiezingen, r. 34-37, waarmee niet aan alle burgers dezelfde rechten worden toegekend, dus inclusief burgerschap wordt aangetast). (1p)

Vraag 9 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Minister Blok bezoekt Zuid-Afrika

Opgavetekst

tekst 6 De hernieuwde Europese interesse in Afrika

Ten tijde van de Commissie Juncker werd de focus op Afrika vooral bepaald door de migratiecrisis, waarmee de Europese Unie worstelde, en de hoop de toename van Afrikaanse migratie naar Europa te beteugelen met geld, het creëren van banen en het versnellen van economische groei. Onder auspiciën van de huidige Commissie wordt Afrika nu eerst en vooral als de hoeksteen van Europese geopolitieke ambities gezien. Tijdens haar eerste buitenlandse reis in december 2019 bezocht Von der Leyen het hoofdkwartier van de Afrikaanse Unie (AU) in Addis Ababa en daar sprak ze opnieuw uit dat de EU zich erop wil toeleggen om een ‘gelijkwaardig partnerschap’ tot stand te brengen. Het feit dat haar bezoek plaatsvond minder dan een week nadat ze was aangesteld benadrukt het groeiende strategische belang van Afrika voor het buitenlandbeleid van de EU. Deze strategische buiging richting Afrika wordt nog eens verder onderbouwd door een groot aantal recente diplomatieke initiatieven van EU-lidstaten (…).

De hernieuwde Europese interesse in Afrika komt op een cruciaal tijdstip voor globale geopolitieke competitie, voor de verhoudingen tussen de EU en Afrika, en voor het Afrikaanse continent zelf. Ondanks de enorme uitdagingen wordt Afrika steeds meer gezien als een continent van mogelijkheden. Deze nieuwe kijk op Afrika is onder andere tot stand gekomen omdat het continent beschikt over een overvloed aan natuurlijke bronstoffen en daarbovenop hoge demografische en economische groei in de laatste twee decennia. Een andere factor die dit nog eens versterkt, is de hervorming van de AU, en dan met name vanwege de totstandkoming van de Afrikaanse Continentale vrijhandelszone (AfCFTA) dat vanaf januari 2021 zal starten. Het AfCFTA-verdrag verenigt 54 landen en 1,2 miljard mensen, en vormt daarmee de grootste vrijhandelszone ter wereld sinds de oprichting van de Wereldhandelsorganisatie.

Maar dat is nog niet alles. Het groeiende geostrategische belang van Afrika heeft er ook voor gezorgd dat er een nieuwe wedloop is ontstaan om de opkomende markt van het continent, de natuurlijke bronstoffen die het rijk is en de stemrechten die het heeft in internationale organen, en dan met name de Verengde Naties. Zowel traditionele als nieuwe mogendheden, zoals China, de VS, India, Rusland, Turkije en de Golfstaten, zijn in een race verwikkeld om hun politieke, economische en militaire positie op het continent te verbeteren. (…) Met andere woorden, Europa is niet de enige speler in het veld. (…)

naar: EPC, 2020

Vraag 22 2 punten

Gebruik tekst 6.
Er zijn verschillende theorieën die het gedrag van staten verklaren. Een daarvan is de groep marxistische theorieën.
Leg vanuit twee andere groepen theorieën de vernieuwde interesse van de EU in Afrika uit. Gebruik in je uitleg steeds:

  • de naam en een kenmerk van een groep theorieën die het gedrag van staten verklaart;
  • informatie uit tekst 6 waaruit het gekozen kenmerk blijkt.
Bekijk het antwoord
  • Een uitleg van de vernieuwde interesse van de EU in Afrika vanuit een van de groepen sociaal constructivistische theorieën, realistische theorieën of liberale theorieën, met de naam en een kenmerk van die groep en informatie uit tekst 6 waaruit het kenmerk blijkt (bijvoorbeeld sociaal constructivistisch: Afrika wordt steeds meer gezien als een continent van mogelijkheden, r. 37-39; realistisch: staten willen hun positie op het continent verbeteren, r. 68-75; liberaal: een gelijkwaardig partnerschap draagt bij aan welvaart, r. 15-20 en 39-46). (1p)
  • Een uitleg van de vernieuwde interesse van de EU in Afrika vanuit een tweede, andere groep van de sociaal constructivistische, realistische of liberale theorieën, met de naam en een kenmerk van die groep en informatie uit tekst 6 waaruit het kenmerk blijkt. (1p)

Vraag 22 in het hele examen

tekst 7 Minister Blok bezoekt Zuid-Afrika met ambitieuze agenda

Minister Stef Blok van Buitenlandse Zaken bezoekt op maandag 3 en dinsdag 4 februari Zuid-Afrika om het over de samenwerking tussen Nederland en Zuid-Afrika te hebben in de context van de bredere politieke en economische ontwikkelingen in Europa en Afrika. Blok: ‘We willen kansen benutten, zowel politiek als economisch. Zuid-Afrika is voorzitter van de Afrikaanse Unie, lid van de VN-Veiligheidsraad, onderdeel van de G20, en een van de belangrijkste handelspartners van Nederland in Sub-Sahara Afrika. We hebben een volle agenda.’

In Pretoria overlegt minister Blok op 3 februari met zijn Zuid-Afrikaanse collega Pandor over de politieke en economische banden tussen Zuid-Afrika en Nederland. De samenwerking tussen de organisaties waar Nederland en Afrika onderdeel van uitmaken staat hoog op de agenda. De ministers van de Europese Unie en de Afrikaanse Unie komen 2-3 maart bijeen in Rwanda om de relatie tussen de twee continenten te bespreken. Minister Blok neemt deel aan dat overleg. ‘De Europese Unie en de Afrikaanse Unie delen veel belangen, zoals het naleven van mensenrechten, het bevorderen van (cyber)veiligheid, en de samenwerking tegen klimaatverandering met potentieel ontwrichtende gevolgen die vluchtelingenstromen op gang brengen. Deze zaken wil ik nu in Zuid-Afrika, maar ook in maart in Rwanda aan de orde stellen.’ (…)

bron: rijksoverheid.nl, 2020

Vraag 24 1 punt

Gebruik tekst 7.
Het Nederlandse buitenlandbeleid wordt wel getypeerd als dat van de koopman en de dominee.
Leg uit dat de woorden van minister Blok passen bij dit Nederlandse buitenlandbeleid. Gebruik in je uitleg informatie uit tekst 7.

Bekijk het antwoord
  • Een uitleg dat de woorden van minister Blok passen bij het Nederlandse buitenlandbeleid, met informatie over het gedrag van de koopman (economische kansen benutten, r. 9-10) en over het gedrag van de dominee (het naleven van mensenrechten, r. 33-34), uit tekst 7. (1p)

Vraag 24 in het hele examen

Vraag 26 2 punten

Gebruik tekst 7.
Er zijn verschillende onderzoeksmethoden die de macht van staten in beeld kunnen brengen. Een daarvan is de positiemethode.
Leg uit met welke gegevens uit tekst 7 een uitspraak vanuit de positiemethode kan worden gedaan over de politieke macht van Zuid-Afrika. Gebruik in je uitleg:

  • een type gegevens uit de positiemethode;
  • informatie uit tekst 7 waaruit het gekozen type gegevens blijkt;
  • de omschrijving van het begrip politieke macht;
  • informatie uit tekst 7 om politieke macht te illustreren.
Bekijk het antwoord
  • Noemt netwerken of posities van een staat ten opzichte van andere staten als gegevens uit de positiemethode, met informatie uit tekst 7 (bijvoorbeeld: Zuid-Afrika bekleedt belangrijke posities binnen de VN en de Afrikaanse Unie, r. 10-15). (1p)
  • Een uitleg dat met deze gegevens een uitspraak kan worden gedaan over de politieke macht van Zuid-Afrika, met een toepassing van politieke macht (het vermogen om besluitvorming te beïnvloeden) en informatie uit tekst 7 om politieke macht te illustreren (bijvoorbeeld: het voorzitterschap van de Afrikaanse Unie en het lidmaatschap van de VN-Veiligheidsraad, waarmee besluitvorming over het naleven van mensenrechten kan worden beïnvloed, r. 33-34). (1p)

Vraag 26 in het hele examen

Vraag 27 2 punten

In 2020 was Zuid-Afrika lid van de VN-Veiligheidsraad. Er wordt al jaren gesproken over hervorming van de samenstelling van de VN-Veiligheidsraad.
Beargumenteer met de representatie van VN-lidstaten of de samenstelling van de VN-Veiligheidsraad wel of niet moet veranderen. Gebruik in je argumentatie:

  • een kenmerk van de samenstelling van de VN-Veiligheidsraad;
  • de omschrijving van het kernconcept representatie.
Bekijk het antwoord
  • Een kenmerk van de samenstelling van de VN-Veiligheidsraad: het bestaan uit permanente en niet-permanente leden, of het weerspiegelen van de politieke verhoudingen van 1945 door de permanente leden met veto-recht. (1p)
  • Een argumentatie voor of tegen een verandering van de samenstelling van de VN-Veiligheidsraad, met toepassing van het kernconcept representatie op werelddelen, wereldbevolking of machtsverhouding (bijvoorbeeld: het Afrikaanse continent is niet permanent vertegenwoordigd, dus de samenstelling moet veranderen; of de machtigste VN-lidstaten zijn nog steeds vertegenwoordigd, dus de samenstelling hoeft niet te veranderen). (1p)

Tikfout in het correctievoorschrift verbeterd: 'permante leden' is 'permanente leden' van de VN-Veiligheidsraad.

Vraag 27 in het hele examen

2021, tijdvak 1: De nieuwe politieke partij DENK

Opgavetekst

Inleiding Opgave 1 De nieuwe politieke partij DENK

Na de verkiezingen van 2017 treedt de nieuwe politieke partij DENK voor het eerst toe tot de Tweede Kamer, met drie zetels. Het jaar daarna doet DENK voor het eerst mee aan de gemeenteraadsverkiezingen. De partij behaalt zetels in met name de grote steden. Politicoloog Vermeulen en zijn collega’s hebben onderzoek gedaan naar deze nieuwe politieke partij. Volgens de onderzoekers vult DENK een gat in het bestaande politieke landschap, met een combinatie van conservatieve en progressieve standpunten. Deze opgave gaat over de resultaten van het onderzoek.

tekst 1 De DENK-stemmer

DENK is met name populair onder jonge kiezers: hierbij speelt de mobilisatie van DENK op sociale media zeker een rol, maar ook dat deze kiezers minder loyaal zijn aan de PvdA. Een ruime meerderheid van de DENK-stemmers gaf bovendien aan in het verleden op de PvdA gestemd te hebben. (…)

De gemiddelde DENK-stemmer (…) combineert (…) elementen die andere bestaande partijen niet vertegenwoordigen.

Politicologen onderscheiden vaak drie verschillende dimensies in het politieke landschap. Ten eerste is er een morele dimensie, die over vraagstukken als euthanasie of de emancipatie van homoseksuelen gaat. Op deze onderwerpen zijn DENK-stemmers conservatief: er is bij hen weinig steun voor euthanasie of de emancipatie van homoseksuelen. (…)

Ten tweede is er een globaliseringsdimensie, die over vraagstukken als immigratie, integratie, discriminatie en islam gaat. Op deze onderwerpen zijn DENK-stemmers over het algemeen juist progressief: ze zijn sterk gekant tegen islamofobie¹) en zijn voorstanders van immigratie. (…) Het is wel belangrijk om hierbij op te merken dat oppositie tegen discriminatie, bijvoorbeeld tegen etnisch profileren door de politie, voor DENK-stemmers een belangrijker stemmotief is dan wat meer abstracte vragen over globalisering, zoals het toelaten van vluchtelingen.

Ten derde zijn er sociaaleconomische onderwerpen zoals inkomensverdeling. Het is opvallend dat de DENK-stemmers die voorheen vaak PvdA stemden, op deze onderwerpen geen uitgesproken links profiel hebben. (…)

De DENK-stemmer heeft dus een heel eigen ideologisch profiel: moreel conservatief, maar juist progressief op vraagstukken van immigratie en integratie, cynisch over de politiek, maar niet uitgesproken links. (…)

De partij vult een gat in het bestaande politieke landschap met haar unieke positie (…): conservatieve elementen worden gecombineerd met meer progressieve ideeën over immigratie, diversiteit en globalisering.

noot 1 islamofobie = angst voor en afkeer van de islam, geopenbaard in haat tegen en discriminatie van moslims

naar: F. Vermeulen e.a., www.stukroodvlees.nl, 2018

Vraag 3 2 punten

Politieke partijen, zoals DENK, zijn poortwachters in het systeemmodel van politieke besluitvorming.
a. Leg uit wat DENK als poortwachter kan doen. Gebruik in je uitleg:

  • een kenmerk van het begrip poortwachter;
  • een voorbeeld uit tekst 1 van het gekozen kenmerk.

b. Geef aan tot welke fase van het systeemmodel het optreden van DENK als poortwachter behoort.

Bekijk het antwoord
  • a: Legt uit wat DENK als poortwachter kan doen, met een toepassing van een kenmerk van het begrip poortwachter en een voorbeeld uit tekst 1 van dat kenmerk (bijvoorbeeld: eisen van DENK-stemmers op de politieke agenda zetten, zoals het stoppen van etnisch profileren door de politie) (1p)
  • b: Geeft als fase aan: de fase invoer (input) van het systeemmodel, waarin eisen uit de samenleving in het politieke systeem worden ingebracht (1p)

Vraag 3 in het hele examen

figuur 1 Het percentage stemmers dat op DENK heeft gestemd bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2017 in Rotterdamse buurten en het percentage bewoners met een Turkse afkomst in die Rotterdamse buurten, 2017 (n=68 buurten)

Het percentage stemmers dat op DENK heeft gestemd bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2017 in Rotterdamse buurten en het percentage bewoners met een Turkse afkomst in die Rotterdamse buurten, 2017 (n=68 buurten)
figuur 1 correlatie = 0,95 (p<0.05). naar: F. Vermeulen e.a., 2018

Spreidingsdiagram met 68 Rotterdamse buurten, elk als een open rondje. Horizontale as: percentage Turkse Nederlanders (0 tot 30). Verticale as: percentage stemmers op DENK (0 tot 40). De punten liggen grotendeels langs een opgaande lijn: hoe meer Turkse Nederlanders in een buurt, hoe hoger het percentage DENK-stemmers. Een paar buurten wijken sterk af.

Vraag 4 2 punten

Gebruik figuur 1.
In politieke besluitvormingsmodellen wordt onderscheid gemaakt tussen actieve en passieve steun.
Geef aan welk type steun te herkennen is in figuur 1. Gebruik in je antwoord informatie uit figuur 1 om het gekozen type steun te illustreren.
Geef aan welk type variabele het type steun in figuur 1 is: de onafhankelijke, de interveniërende of de afhankelijke variabele.

Bekijk het antwoord
  • Noemt actieve steun, met informatie uit figuur 1 om actieve steun te illustreren (het percentage stemmen op DENK op de y-as: stemmen, oftewel gebruikmaken van het stemrecht, is een vorm van actieve steun) (1p)
  • Noemt de afhankelijke variabele: het percentage stemmen op DENK is de afhankelijke variabele (1p)

Tikfout in het correctievoorschrift verbeterd: bij de eerste deelscore staat 'informatie uit tekst 1', maar de vraag vraagt om informatie uit figuur 1. Het subcriterium hieronder is daarom aangepast naar figuur 1.

Vraag 4 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Het Internationaal Strafhof

Opgavetekst

Inleiding Opgave 2 Het Internationaal Strafhof

Ruim vijftig jaar lang gingen er in de Verenigde Naties (VN) stemmen op om een internationaal strafhof op te richten voor een mondiale strijd tegen straffeloosheid, voor internationale mensenrechten, voor veiligheid en voor stabiliteit. In 1998 werd het Statuut van Rome opgesteld voor de oprichting van het Internationaal Strafhof. In dit statuut staat welke gedragingen door het Internationaal Strafhof strafbaar worden gesteld en dat het Internationaal Strafhof verregaande bevoegdheden heeft het internationaal strafrecht uit te oefenen. Nadat zestig staten het statuut ondertekenden, vestigde het Internationaal Strafhof zich in 2002 in Den Haag.

Het Internationaal Strafhof onderzoekt, en berecht wanneer nodig, individuen die aangeklaagd zijn voor misdaden in de internationale gemeenschap en die tot dan toe hun berechting konden ontlopen. Het Internationaal Strafhof treedt pas op als de staat waar de misdaden plaatsvonden niet kan vervolgen of niet wil vervolgen.

Inmiddels hebben ruim 120 staten het statuut ondertekend, maar grootmachten, zoals China, Rusland, India en de Verenigde Staten, zitten daar niet bij. In 2018 dreigden de Verenigde Staten zelfs het Internationaal Strafhof actief tegen te werken. Het Internationaal Strafhof komt meer en meer onder druk te staan.

Vraag 6 2 punten

Gebruik de inleiding.
Leg uit dat staten een multilaterale samenwerking zijn aangegaan om het Internationaal Strafhof op te richten. Gebruik in je uitleg:

  • een omschrijving van het begrip multilateraal;
  • informatie uit de inleiding om multilateraal te illustreren;
  • de omschrijving van het kernconcept samenwerking;
  • informatie uit de inleiding om samenwerking te illustreren.
Bekijk het antwoord
  • Past het begrip multilateraal toe, met informatie uit de inleiding over multilaterale samenwerking (meerdere staten, zoals de zestig staten die het Statuut van Rome ondertekenden) (1p)
  • Legt uit dat staten hebben samengewerkt voor de oprichting van het Internationaal Strafhof, met een toepassing van het kernconcept samenwerking (het handelen is op elkaar afgestemd voor een gemeenschappelijk doel) en daarover informatie uit de inleiding (1p)

Vraag 6 in het hele examen

tekst 2 VS laat het Strafhof doodbloeden

De Amerikaanse nationale veiligheidsadviseur John Bolton heeft maandag hard uitgehaald naar het Internationaal Strafhof (ICC¹)) in Den Haag. (…) “De Verenigde Staten zullen alles doen wat nodig is om onze burgers en die van onze bondgenoten te beschermen tegen onrechtvaardige vervolging door deze illegale rechtbank”, aldus Bolton (…). (…) ICC-aanklagers menen dat er serieuze aanwijzingen zijn dat Amerikaanse militairen en CIA-agenten in Afghanistan gevangenen hebben gemarteld. Zij vroegen het Hof daarom vorig jaar toestemming om een strafrechtelijk onderzoek in te stellen naar de Amerikanen.

Volgens Bolton zullen de Verenigde Staten ‘terugvechten’ als de ICC-aanklagers inderdaad zo’n onderzoek instellen. Volgens hem overweegt de Amerikaanse regering in dat geval rechters en aanklagers van het Hof de toegang te weigeren tot de VS. Ook zouden maatregelen kunnen worden genomen tegen eventuele bezittingen die zij hebben in Amerika en zouden ze in de VS vervolgd kunnen worden. “Wij willen niet samenwerken met het Internationaal Strafhof en we zullen ons er niet bij aansluiten”, aldus Bolton. “We laten het Strafhof doodbloeden. Wat ons betreft is het ICC al dood.”

Washington probeert hiermee kennelijk extra druk te zetten op het Internationaal Strafhof, dat sinds zijn oprichting in 2002 toch al geen sterke reputatie heeft verworven. Een van de problemen van het Hof is dat de grootmachten Amerika, Rusland, China en India niet meedoen. Het Hof kan bovendien alleen misdrijven berechten met instemming van de staat waarin ze zijn begaan, [of] met instemming van de staat van de nationaliteit van de verdachte, of na een verwijzing van de VN-Veiligheidsraad.

Of het ooit echt tot berechting van Amerikaanse oorlogsmisdaden in Afghanistan zal komen, wordt door experts betwijfeld. Want het Strafhof heeft alleen rechtsmacht als de Verenigde Staten zelf te weinig doen om misstanden te onderzoeken en te berechten. Bovendien wordt de Afghaanse regering in het zadel gehouden door de VS. De Afghanen kunnen het zich niet veroorloven om Washington te veel tegen de haren in te strijken.

noot 1 ICC = International Criminal Court

naar: Trouw, 10 september 2018

Vraag 10 2 punten

Gebruik tekst 2.
a. Leg uit dat het Internationaal Strafhof de interne soevereine macht van de VS kan schenden. Gebruik in je uitleg:

  • een kenmerk van interne soevereine macht;
  • informatie uit tekst 2 over het gekozen kenmerk.

b. Leg uit dat de VS tegen het Internationaal Strafhof in het verweer kan komen, met het uitgangspunt van het internationaal recht. Gebruik in je uitleg:

  • het uitgangspunt van het internationaal recht;
  • een voorbeeld uit tekst 2 waaruit het uitgangspunt blijkt.
Bekijk het antwoord
  • a: Legt uit dat het Internationaal Strafhof de interne soevereine macht van de VS kan schenden, met een toepassing van het regeren over een groep mensen of geweldsmonopolie als kenmerk van interne soevereine macht en daarover informatie uit tekst 2 (de aanklagers vragen toestemming om Amerikaanse militairen buiten de VS te onderzoeken, als de staat waar de oorlogsmisdaden zijn begaan daarmee instemt) (1p)
  • b: Legt uit dat de VS tegen het Internationaal Strafhof in het verweer kan komen, met een toepassing van het uitgangspunt van het internationaal recht (rechtsmacht van een internationaal orgaan geldt pas als staten die erkennen) en een voorbeeld uit tekst 2 (de VS doet niet mee aan het Internationaal Strafhof) (1p)

Aanvulling op het correctievoorschrift (pagina 10, vraag 10a) verwerkt: 'regeren over een groep mensen of geweldsmonopolie' geldt als kenmerk van interne soevereine macht, mits uit het antwoord blijkt dat strafvervolging onderdeel uitmaakt van het geweldsmonopolie van staten. Dan kan vervolging door het Strafhof het geweldsmonopolie van de VS schenden (r. 10-11).

Vraag 10 in het hele examen

Vraag 11 2 punten

Er zijn verschillende groepen theorieën die het gedrag van nationale staten verklaren, zoals sociaal constructivistische theorieën.
Leg uit welke andere groep theorieën het gedrag van de VS tegenover het Internationaal Strafhof kan verklaren. Gebruik in je uitleg:

  • een kenmerk van de gekozen groep theorieën;
  • een voorbeeld uit tekst 2 van het gekozen kenmerk.
Bekijk het antwoord
  • Noemt de groep realistische theorieën, met een voorbeeld uit tekst 2 van een kenmerk van die groep (Bolton zegt dat de VS alles zal doen om zijn burgers te beschermen tegen ‘deze illegale rechtbank’) (1p)
  • Legt uit dat de groep realistische theorieën het gedrag van de VS tegenover het Internationaal Strafhof kan verklaren, met een toepassing van het gekozen kenmerk (een staat behartigt altijd zijn eigen belangen en werkt alleen samen als het nationale belang dat vraagt) (1p)

Vraag 11 in het hele examen

Vraag 12 2 punten

Gebruik tekst 2.
Experts verwachten dat Amerikaanse verdachten van oorlogsmisdaden in Afghanistan nooit door het Internationaal Strafhof berecht zullen worden.
Leg met de ‘law of anticipated reactions’ uit dat verwacht kan worden dat deze verdachten nooit berecht zullen worden door het Internationaal Strafhof. Gebruik in je uitleg:

  • een kenmerk van de ‘law of anticipated reactions’;
  • informatie uit tekst 2 waaruit het gekozen kenmerk blijkt.
Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat verwacht kan worden dat Amerikaanse verdachten nooit berecht worden, omdat Afghanistan niet zal instemmen met vervolging, met een toepassing van een kenmerk van de ‘law of anticipated reactions’ (1p)
  • Noemt informatie uit tekst 2 waaruit het gekozen kenmerk blijkt (Afghanistan durft niet tegen de VS in te gaan, want dan kan verwacht worden dat de VS de Afghaanse regering niet meer zal helpen) (1p)

Vraag 12 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Deeleconomie

Opgavetekst

Inleiding Opgave 3 Deeleconomie

Meer dan een decennium geleden deelden mensen hun eigendommen, zoals auto, huis of gereedschap, nog voornamelijk in vertrouwde kring, zoals met familie of vrienden. Via deelplatformen op internet worden tegenwoordig steeds vaker eigendommen gedeeld met vreemden, zoals met onbekende buurtgenoten of toeristen. Daar kan een vergoeding tegenover staan. Maakte in 2013 nog 6 procent van de Nederlanders gebruik van deze online deelplatformen, in 2016 was dit al bijna een kwart van de Nederlanders. Deze moderne vorm van delen wordt de deeleconomie genoemd. Socioloog Corten en econoom Botsman hebben onderzoek gedaan naar de deeleconomie.

tekst 4 What’s Mine is Yours

Hebben is uit, sharing is in. (…) De ideologie van de deeleconomie glimt van de vooruitstrevendheid. Het haalt macht weg bij grote bedrijven. Daarvoor in de plaats komt een leger van micro-entrepreneurs¹) die zijn zoals jij en ik. In de deeleconomie is iedereen klant en verkoper tegelijk. Deze fase in het kapitalisme is daarom een opsteker voor gemeenschapszin, zo betoogt Rachel Botsman in haar boek What’s Mine is Yours: How Collaborative Consumption Is Changing the Way We Live²) (…). (…)

“We geloofden dat we beter konden vertrouwen op grote bedrijven dan op elkaar. Gemeenschappelijke en gemeenschapswaarden werden verdrongen door consumentistisch³) ‘ikke’, ‘ikke’, ‘ikke’”, schrijft ze. Dankzij de deeleconomie keren we terug naar de idylle van het dorpsplein. In de deeleconomie neemt ‘persoonlijke interactie’ de plaats in van ‘holle transacties’, volgens Botsman.

Een vergelijkbare lofzang komt van Jeremy Rifkin. (…) Volgens Rifkin breken er dan gouden tijden aan. Het gezwoeg en geploeter in loondienst zal voorbij zijn. Mensen zullen een betekenisvoller leven leiden omdat de economie niet langer draait om kapitaal in materiële zin, maar om sociaal kapitaal, dat ontstaat door samenwerking met anderen.

noot 1 micro-entrepreneurs = heel kleine ondernemingen van een persoon tot maximaal tien personen, met een lage omzet
noot 2 Wat van mij is, is van jou: Hoe gemeenschappelijke consumptie onze manier van leven aan het veranderen is
noot 3 consumentistisch = je opstellen als een consument

bron: De Groene Amsterdammer, 2014

Vraag 16 2 punten

Gebruik tekst 4.
Econoom Botsman beschrijft in haar boek de ideologie van de deeleconomie. Ideologieën bestaan op verschillende vlakken, zoals op het politieke en op het economische vlak.
Leg uit dat in de door Botsman beschreven deeleconomie een ideologie op het economische vlak te herkennen is. Gebruik in je uitleg:

  • de omschrijving van het kernconcept ideologie;
  • informatie uit tekst 4 waaruit een ideologie blijkt;
  • een omschrijving van het economische vlak;
  • een voorbeeld uit tekst 4 van het economische vlak.
Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat in de door Botsman beschreven deeleconomie een ideologie te herkennen is, met een toepassing van de meest wenselijke maatschappelijke verhoudingen uit de omschrijving van het kernconcept ideologie en informatie uit tekst 4 (de idylle van het dorpsplein, met meer persoonlijke interactie) (1p)
  • Past het economische vlak toe, met een voorbeeld uit tekst 4 (de productie en distributie van goederen worden georganiseerd door jou en mij, iedereen is tegelijk klant en verkoper) (1p)

Vraag 16 in het hele examen

Vraag 20 2 punten

Gebruik tekst 4.
In tekst 4 is econoom Rifkin, net als Botsman, enthousiast over de opkomst van de deeleconomie. Er zijn verschillende politieke dimensies, zoals de dimensie links/rechts en de dimensie progressief/conservatief. Deze dimensies hebben polen, zoals de pool links tegenover de pool rechts en de pool progressief tegenover de pool conservatief.
Leg uit welke pool op een andere politieke dimensie te herkennen is in Rifkins lofzang op de deeleconomie. Gebruik in je uitleg:

  • beide polen van de gekozen politieke dimensie;
  • informatie uit tekst 4 die de gekozen dimensie illustreert.
Bekijk het antwoord
  • Noemt de pool postmaterialisme van de dimensie materialisme/postmaterialisme (1p)
  • Legt uit dat in Rifkins lofzang de pool postmaterialisme te herkennen is, met een toepassing van materialisme/postmaterialisme en informatie uit tekst 4 (van geploeter in loondienst naar een betekenisvol leven, en van kapitaal in materiële zin naar sociaal kapitaal) (1p)

Vraag 20 in het hele examen

Vraag 24 2 punten

In 2017 heeft het Rathenau Instituut onderzoek gedaan naar positieve en negatieve maatschappelijke gevolgen van de deeleconomie. Naar aanleiding van het onderzoek zijn aanbevelingen gedaan aan het parlement, waaronder de aanbeveling dat een te dominante positie van deelplatformen tegengegaan moet worden. In het Kamerdebat heeft de minister het belang van deze aanbeveling benadrukt.
Politiek heeft drie aspecten, waarvan politics er één is.
Leg uit dat de aanbeveling om een te dominante positie van deelplatformen tegen te gaan van invloed kan zijn op een ander aspect van politiek. Gebruik in je uitleg de naam en een omschrijving van het gekozen aspect van politiek.

Bekijk het antwoord
  • Noemt policy (beleid) als het gekozen ander aspect van politiek, met de omschrijving: het beleid dat in de politiek wordt vastgesteld (1p)
  • Legt uit dat de aanbeveling van invloed kan zijn op policy (beleid), met een toepassing van policy (beleid): welke maatregelen nodig zijn om problemen in de deeleconomie op te lossen, zoals maatregelen om een te dominante positie van deelplatformen tegen te gaan (1p)

Vraag 24 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Kringlooplandbouw

Opgavetekst

Inleiding Kringlooplandbouw

Op wereldschaal is Nederland een belangrijke exporteur van landbouwproducten, zoals bloemen en zuivel. Nederland importeert ook veel. De landbouwgrond van het Nederlandse voedsel ligt voor ongeveer driekwart in het buitenland.

Na de Tweede Wereldoorlog heeft de Nederlandse overheid de modernisering van de landbouw gestimuleerd voor voedselzekerheid en economische groei. De ontwikkeling van onder meer kunstmest en gespecialiseerde landbouwmachines heeft geleid tot schaalvergroting, intensivering, kostprijsverlaging en groei van internationale handel. De enorme toename van de productiviteit van de Nederlandse landbouw heeft gezorgd voor economische successen, maar ook voor ecologisch zeer belastende landbouw.

In 2018 dringt het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL), een adviesorgaan voor de overheid, aan op een overgang naar een toekomstbestendig landbouwsysteem. Het kabinet komt in 2018 met een nieuwe landbouwvisie. Minister Schouten van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit geeft in deze visie aan dat Nederland zal moeten overstappen naar kringlooplandbouw.

Tekst 1 Boer moet het anders doen

Het kabinet wil dat de Nederlandse landbouwsector op de schop gaat. Boeren moeten niet langer zo goedkoop mogelijk produceren, maar zorgen voor ‘kringlooplandbouw’. Dat betekent: koeien vaker in de wei, minder veevoer importeren en stoppen met kunstmest.

Dat staat in de nieuwe landbouwvisie van het kabinet, die vandaag wordt gepresenteerd door minister Carola Schouten van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. “De manier waarop we nu ons voedsel produceren raakt steeds verder uit balans”, zegt de minister. “Het moet anders.”

Volgens Schouten kan Nederland de voedselvoorziening alleen veiligstellen als wordt overgestapt op kringlooplandbouw. “We moeten immers voorkomen dat we bodem, water en grondstoffen uitputten en de temperatuur op aarde onaanvaardbaar verhogen.”

Bij kringlooplandbouw draait het erom dat boeren en tuinders de bodem en natuur niet onnodig belasten. Veevoer moet niet langer worden geïmporteerd uit Zuid-Amerika, maar zo veel mogelijk zelf worden verbouwd of uit de directe omgeving komen. Ook moet meer dierlijke mest op het land komen, in plaats van chemisch geproduceerde kunstmest. (…)

“Het is duidelijk dat de overgang naar kringlooplandbouw een ingrijpende keuze is die niet van de ene op de andere dag wordt gemaakt en die van velen bereidheid vraagt tot ingrijpende veranderingen. (…) Mijn doel is dat Nederland in 2030 koploper is op het gebied van kringlooplandbouw. Daarvoor heb ik ook steun uit Brussel nodig. Ik wil meer zeggenschap krijgen in de besteding van Europees geld voor de agrarische sector.” (…)

naar: Algemeen Dagblad, 2018

Vraag 2 2 punten

Minister Schouten maakt deel uit van het kabinet-Rutte III, namens de ChristenUnie, een confessionele partij. Rentmeesterschap is een uitgangspunt van de confessionele stroming. Leg uit dat in de landbouwvisie van het kabinet een confessionele opvatting over globalisering te herkennen is. Gebruik in je uitleg: een omschrijving van het begrip rentmeesterschap; informatie uit tekst 1 om rentmeesterschap te illustreren; de omschrijving van het kernconcept globalisering; een voorbeeld uit tekst 1 om globalisering te illustreren.

Bekijk het antwoord
  • Past het begrip rentmeesterschap toe op informatie uit tekst 1: de minister wil voorkomen dat de aarde wordt uitgeput, dus zorg voor de aarde op de lange termijn (rentmeesterschap). (1p)
  • Legt uit dat in de landbouwvisie een confessionele opvatting over globalisering te herkennen is, met een toepassing van het kernconcept globalisering en een voorbeeld uit tekst 1: veevoer moet niet langer uit Zuid-Amerika worden geïmporteerd, dus afhankelijkheden over landsgrenzen heen moeten minder intensief worden. (1p)

Vraag 2 in het hele examen

Vraag 3 2 punten

Hyperglobalisten en andersglobalisten hebben andere opvattingen over globalisering. Van één van deze twee typen globalisten zijn twee opvattingen te herkennen in de landbouwvisie van het kabinet, zoals beschreven in tekst 1. Leg uit welke twee opvattingen van welk type globalisten dat zijn. Gebruik in je uitleg: de naam van het gekozen type globalisten; twee opvattingen van dit type globalisten; per opvatting een voorbeeld uit tekst 1 waaruit de gekozen opvatting blijkt.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de andersglobalisten en een opvatting van dit type globalisten: groeidenken indammen / overproductie tegengaan / overconsumptie tegengaan / verkwisting tegengaan / verdere belasting van het milieu tegengaan / uitputting van grondstoffen tegengaan, met een voorbeeld uit tekst 1 waaruit die opvatting blijkt (bijvoorbeeld: boeren moeten niet langer zo goedkoop mogelijk produceren, wat aansluit bij het tegengaan van overproductie). (1p)
  • Noemt een tweede, andere opvatting van de andersglobalisten uit de bovenstaande lijst, met een voorbeeld uit tekst 1 waaruit die opvatting blijkt (bijvoorbeeld: bij kringlooplandbouw worden de bodem en de natuur niet onnodig belast, wat aansluit bij het tegengaan van verdere belasting van het milieu). (1p)

Worden meer dan twee opvattingen met een voorbeeld gegeven, dan tellen alleen de eerste twee.

Vraag 3 in het hele examen

Vraag 4 2 punten

De politieke besluitvorming over kringlooplandbouw kan beschreven worden vanuit het systeemmodel. In het systeemmodel worden verschillende typen omgevingsfactoren in het politieke systeem onderscheiden, zoals ecologische en economische factoren. Leg uit welk ander type omgevingsfactor van invloed is op de politieke besluitvorming over kringlooplandbouw, zoals beschreven in tekst 1. Gebruik in je uitleg: een type omgevingsfactor in het politieke systeem; een voorbeeld uit tekst 1 van het gekozen type omgevingsfactor.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de relatie met staten als type omgevingsfactor dat van invloed is op het politieke systeem rondom de politieke besluitvorming over de kringlooplandbouw. (1p)
  • Legt uit dat het gekozen type omgevingsfactor (de relatie met andere staten) van invloed is op de politieke besluitvorming over kringlooplandbouw, met een voorbeeld uit tekst 1: de minister heeft steun uit Brussel, dus van andere EU-lidstaten, nodig om meer zeggenschap te krijgen in de besteding van Europees geld voor de agrarische sector. (1p)

Vraag 4 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Hongarije en de Europese Unie

Vraag 8 1 punt

Hongarije heeft het besluit van de Raad van de Europese Unie om vluchtelingen over de lidstaten te herverdelen aangevochten bij een Europese instantie. Noem de Europese instantie waarbij Hongarije in beroep is gegaan.

Bekijk het antwoord
  • Noemt het Europese Hof van Justitie / Hof van Justitie van de Europese Unie. (1p)

Vraag 8 in het hele examen

Inleiding Hongarije en de Europese Unie

Hongarije is een lidstaat van de Europese Unie (EU). Sinds 2010 is Viktor Orbán van regeringspartij Fidesz de premier van Hongarije. In 2015 besluit premier Orbán een hek om de Hongaarse grens te bouwen tegen de komst van vluchtelingen. In datzelfde jaar keert premier Orbán zich tegen de migratiepolitiek van de EU. Zo vecht Hongarije het Europese besluit aan om vluchtelingen in Griekenland en Italië te herverdelen over de andere EU-lidstaten. Ook verwerpt premier Orbán de kritiek van de EU op de rechtsstaat van Hongarije. De afgelopen jaren zijn in Hongarije affiches opgehangen voor een campagne van de regering tegen de EU.

Deze opgave gaat over de relatie van Hongarije met de EU.

Vraag 9 2 punten

Het Europese vluchtelingenvraagstuk raakt de soevereiniteit van Hongarije. In de inleiding staat de reactie van premier Orbán op het Europese vluchtelingenvraagstuk. Gebruik de inleiding. a Leg uit dat in de reactie van premier Orbán op het Europese vluchtelingenvraagstuk de externe soevereiniteit van Hongarije te herkennen is. Gebruik in je uitleg: een omschrijving van het begrip externe soevereiniteit; een voorbeeld uit de inleiding om dit begrip te illustreren. b Leg uit dat in de reactie van premier Orbán op het Europese vluchtelingenvraagstuk een kenmerk van de interne soevereine macht van Hongarije te herkennen is. Gebruik in je uitleg: een kenmerk van interne soevereine macht; een voorbeeld uit de inleiding om het gekozen kenmerk te illustreren.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat in de reactie van premier Orbán op het Europese vluchtelingenvraagstuk externe soevereiniteit te herkennen is: externe soevereiniteit betekent dat het staatsgezag niet ondergeschikt is aan het gezag van andere staten, met een voorbeeld uit de inleiding (Hongarije vecht het Europese herverdelingsbesluit aan). (1p)
  • Legt uit dat in de reactie van premier Orbán op het Europese vluchtelingenvraagstuk een kenmerk van interne soevereine macht te herkennen is, namelijk het regeren binnen een bepaald grondgebied, met als voorbeeld uit de inleiding het hek om Hongarije tegen de komst van vluchtelingen. (1p)

Vraag 9 in het hele examen

Tekst 2 Anti-Europees en anti-islam: dit maakt Orbán zo populair in Hongarije

Ooit weigerde hij kerkelijk te trouwen. Nu zegt hij dat God hem een leidende rol heeft toebedeeld in de verdediging van een christelijk Europa. De Hongaarse premier Viktor Orbán heeft een lange weg afgelegd van liberaal atheïst tot modern kruisridder tegen de dreigende islamisering van het continent. Maar één ding kenmerkt hem van jongs af aan: hij bloeit op in confrontaties. (...)

In Europa is de premier vooral bekend vanwege het grenshek tegen vluchtelingen dat hij tegen een storm van kritiek in liet bouwen, en vanwege zijn weigering om asielzoekers op te nemen. (…) Trots noemt hij Hongarije, Slowakije, Tsjechië en Polen de laatste ‘migrantenvrije zone’ van Europa en benadrukt hij zijn leidende rol daarin.

“Wij, Hongaren, waren het die het ijs van het zwijgen hebben doorbroken. Wij zijn het die de krachten benoemd hebben die Europa van zijn nationale wortels willen losmaken”, zei hij bij de herdenking van de Hongaarse opstand van 1956 twee maanden geleden. (…)

Vorig jaar hing Hongarije vol met regeringsaffiches met de tekst ‘Laten we Brussel stoppen’ en op een Fidesz-partijcongres haalde Orbán uit naar de ‘liberale pleitbezorgers’ van meer Europese eenheid: “[Het] gelovige [volk zal] het winnen van de nu nog in Europa regerende globalistische elite en [het zal] Europa opnieuw groot maken, en daar zal Hongarije ook bij horen”. (…)

De kans om de door hem gedroomde historische rol te spelen, kreeg Orbán toen Fidesz in 2010 een tweederde meerderheid in het parlement behaalde. Onderwijs, media, kerk, belastingen, rechtspraak, grondwet en kiesrecht: alles ging op de schop.

Het concept dat hem daarbij voor ogen staat is een ‘illiberale democratie’: een staat waarin niet het individu, maar de volksgemeenschap voorop staat. ‘Liberale rechten’ zoals stemrecht en vrijheid van meningsuiting blijven bestaan, maar binnen een kader waarin de oppositie, onafhankelijke media en kritische maatschappelijke organisaties op een zijspoor zijn gezet. (…) Orbán heeft dat ideaalbeeld in de afgelopen jaren grotendeels weten te verwezenlijken. (…)

naar: Trouw, 2017. Noot 1: Fidesz = de politieke partij van de Hongaarse premier Orbán

Vraag 10 2 punten

Er zijn verschillende groepen theorieën die het gedrag van nationale staten verklaren, zoals de marxistische theorieën. Leg uit welke twee andere groepen theorieën over het gedrag van staten het anti-Europese beleid van Hongarije kunnen verklaren. Gebruik in je uitleg: per gekozen groep theorieën de naam en een kenmerk; per gekozen groep theorieën een voorbeeld uit tekst 2 dat het gekozen kenmerk illustreert.

Bekijk het antwoord
  • Noemt twee van de volgende groepen theorieën, elk met een kenmerk en een voorbeeld uit tekst 2 dat het anti-Europese beleid van Hongarije verklaart (1 punt per groep met kenmerk en voorbeeld): de politiek psychologische theorieën / realistische theorieën / sociaal constructivistische theorieën. Politiek psychologische theorieën: het gedrag van staten hangt samen met de psyche van hun leiders; voorbeeld: premier Orbán bloeit op in confrontaties. Realistische theorieën: staten vertrouwen voor zelfbescherming nooit op internationale organisaties zoals de EU; voorbeeld: Hongarije bouwt een eigen grenshek, ondanks kritiek uit Europa. Sociaal constructivistische theorieën: ideeën en opvattingen zijn van invloed op de verhoudingen tussen staten; voorbeeld: Orbáns idee dat er krachten zijn die Europa van zijn nationale wortels willen losmaken. (2p)

Worden meer dan twee groepen theorieën genoemd, dan tellen alleen de eerst gegeven twee.

Vraag 10 in het hele examen

Vraag 13 2 punten

De begrippen 'framen' en 'primen' beschrijven verschillende mediastrategieën. Leg uit welke mediastrategie te herkennen is in het ophangen van affiches door de regering van premier Orbán. Gebruik in je uitleg: de naam en een omschrijving van de gekozen mediastrategie; een thema van de gekozen mediastrategie; een voorbeeld uit tekst 2 dat het gekozen thema illustreert.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de mediastrategie 'framen' en een thema van deze strategie, bijvoorbeeld de relatie tussen Hongarije en de EU. (1p)
  • Legt uit dat 'framen' te herkennen is in het ophangen van affiches door de regering, met een toepassing van 'framen' op het thema en een voorbeeld uit tekst 2: de tekst 'Laten we Brussel stoppen' illustreert de probleemdefinitie van de regering dat Hongarije bedreigd wordt door de (‘globalistische elite’ in de) EU. (1p)

Vraag 13 in het hele examen

Vraag 14 2 punten

Premier Orbán wil van Hongarije een 'illiberale democratie' maken. a Leg uit dat het concept van een 'illiberale democratie' in tegenspraak is met het liberalisme. Gebruik in je uitleg: een uitgangspunt van het liberalisme; informatie uit tekst 2 over het gekozen uitgangspunt. b Leg uit dat het concept van een 'illiberale democratie' een voorbeeld van een ideologie is. Gebruik in je uitleg: de omschrijving van het kernconcept ideologie; informatie uit tekst 2 over de ideologie van een 'illiberale democratie'.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat het concept 'illiberale democratie' in tegenspraak is met het liberalisme, met een uitgangspunt van het liberalisme (individuele vrijheid als hoogste goed) en informatie uit tekst 2 (in een illiberale democratie staat niet het individu, maar de volksgemeenschap voorop). (1p)
  • Legt uit dat het concept 'illiberale democratie' een voorbeeld van een ideologie is, met een toepassing van het kernconcept ideologie (het idee van de meest wenselijke maatschappelijke en politieke verhoudingen tussen volk en individu) en informatie uit tekst 2 over het ideaalbeeld van premier Orbán. (1p)

Vraag 14 in het hele examen

Tabel 1 Opvattingen van Hongaren over democratische waarden, uitgesplitst naar steun voor het beleid van premier Orbán, 2016 (n=1005)

Het is in ons land erg belangrijk dat …steunt het beleid van premier Orbán niet (% met stelling eens)steunt het beleid van premier Orbán wel (% met stelling eens)
vrouwen dezelfde rechten als mannen hebben¹82%70%
de media over het nieuws kunnen schrijven zonder staatscensuur¹75%64%
mensen kunnen zeggen wat ze willen, zonder staatscensuur¹79%69%
er regelmatig eerlijke verkiezingen worden gehouden, waarbij gekozen kan worden uit ten minste twee partijen82%75%
mensen hun geloof vrij kunnen beoefenen68%66%

Toelichting: In tabel 1 staan opvattingen van Hongaren over een aantal democratische waarden, uitgesplitst naar Hongaren die wel en Hongaren die geen steun uitspreken voor Orbáns beleid. Voorbeeld: in dit onderzoek is 75% van de Hongaren die het beleid van Orbán niet steunen het eens met de stelling dat het erg belangrijk is dat de media over het nieuws kunnen schrijven zonder staatscensuur en is 64% van de Hongaren die Orbáns beleid wel steunen het eens met deze stelling.

Noot 1: Het verschil tussen Hongaren die Orbáns beleid niet steunen en Hongaren die Orbáns beleid wel steunen is bij deze stelling significant (p<.05). naar: PewResearch, 2016

Vraag 15 2 punten

In tabel 1 is een aantal van de politieke vereisten voor grootschalige democratie te herkennen in de stellingen die aan Hongaarse respondenten zijn voorgelegd. Er zijn zes van deze vereisten te onderscheiden, zoals gekozen vertegenwoordigers die de regering controleren. Geef voor drie andere vereisten aan in welke stelling in tabel 1 ze te herkennen zijn.

Bekijk het antwoord
  • Geeft drie politieke vereisten voor grootschalige democratie, elk met de stelling uit tabel 1 waarin die vereiste te herkennen is. Mogelijke vereisten (drie van de volgende): inclusief burgerschap (stelling: vrouwen dezelfde rechten als mannen hebben, of mensen kunnen hun geloof vrij beoefenen); geen (overheids)monopolie op informatievoorziening (stelling: de media kunnen over het nieuws schrijven zonder staatscensuur); vrijheid van meningsuiting (stelling: mensen kunnen zeggen wat ze willen, zonder staatscensuur); vrije, eerlijke en regelmatige verkiezingen (stelling: er worden regelmatig eerlijke verkiezingen gehouden waarbij gekozen kan worden uit ten minste twee partijen). (2p)

Puntentabel uit het correctievoorschrift: drie vereisten met een juiste stelling 2 punten; twee vereisten met een juiste stelling 1 punt; minder dan twee vereisten met een juiste stelling 0 punten. Telt alleen de eerst gegeven drie vereisten.

Vraag 15 in het hele examen

Vraag 17 3 punten

Het Europees Parlement heeft in 2018 onderzoek gedaan naar de inperking van democratie en rechtsstaat in Hongarije. Naar aanleiding van dit onderzoek is een artikel 7-procedure in gang gezet. Met deze procedure kan de lidstaat Hongarije uiteindelijk zijn stemrecht binnen de Europese Unie worden afgenomen. Ook komen EU-fondsen voor Hongarije onder strikt toezicht te staan. Verklaar vanuit het functionalisme-paradigma het inzetten van machtsbronnen door de Europese Unie tegen Hongarije. Gebruik in je uitleg: de namen en omschrijvingen van twee typen machtsbronnen; per gekozen type machtsbron een voorbeeld uit de inleiding van deze vraag; een kenmerk van het functionalisme-paradigma.

Bekijk het antwoord
  • Noemt twee van de volgende machtsbronnen die de EU tegen Hongarije inzet, elk met de omschrijving en een voorbeeld uit de inleiding van deze vraag (1 punt per machtsbron met toepassing en voorbeeld): een cognitieve machtsbron (resultaten uit een onderzoek en waardevolle kennis over het functioneren van de democratie en de rechtsstaat in Hongarije); een politieke machtsbron (de juridische artikel 7-procedure, een middel tot het legitiem uitoefenen van dwang); een economische machtsbron (het strikt toezicht houden op EU-fondsen, waarmee de EU controle uitoefent op het gebruik van schaarse middelen). (2p)
  • Verklaart vanuit het functionalisme-paradigma dat de EU machtsbronnen tegen Hongarije inzet omdat deze functioneel zijn voor het afdwingen van de sociale orde / het systeem van de EU, met het kenmerk dat macht functioneel is voor het voortbestaan van de maatschappelijke orde. (1p)

Telt alleen de eerst gegeven twee machtsbronnen.

Vraag 17 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Coffin homes

Opgavetekst

Inleiding Coffin homes

Hongkong is een zeer dichtbevolkte wereldstad op een schiereiland in het zuidoosten van China. Hongkong heeft westerse kenmerken, omdat de stad ruim een eeuw onder Brits koloniaal bestuur gestaan heeft. In 1997 is Hongkong weer overgedragen aan China, maar Hongkong functioneert (nog) als een soort stadstaat.

In anderhalve eeuw is Hongkong van een klein dorp met een lokale handelspost uitgegroeid tot een wereldstad met zeven miljoen inwoners en een mondiaal handelscentrum. De grote aantallen arbeidsmigranten in Hongkong komen vooral van het vasteland van China, maar ook uit Zuidoost-Aziatische landen.

Volgens de officiële berekeningen van Hongkong uit 2016 wonen ruim 200.000 van deze arbeidsmigranten in appartementen die zijn opgedeeld in kleine eenheden. De woonruimtes zijn veelal voor één persoon en niet veel groter dan een doodskist, een ‘coffin’. Deze opgave gaat over het leven in ‘coffin homes’ en over de vastgoedmarkt van Hongkong.

Vraag 27 2 punten

In het 'politieke spel' van controle uitoefenen over anderen zijn de factoren 'polity', 'politics' en 'policy' van belang. Leg uit welke factor te herkennen is in de politieke macht van projectontwikkelaars in Hongkong. Gebruik in je uitleg: de naam en een omschrijving van de gekozen factor; een voorbeeld uit tekst 3 van de gekozen factor; een omschrijving van het begrip politieke macht; een voorbeeld uit tekst 3 om politieke macht te illustreren.

Bekijk het antwoord
  • Noemt polity/policy met een toepassing van de gekozen factor en een voorbeeld uit tekst 3: polity (de politieke vertegenwoordigers zitten in de Wetgevende Vergadering, de formele politieke structuur) of policy (het splitsen van appartementen is legaal en wordt niet gehinderd door voorschriften, dus beleid en regelgeving). (1p)
  • Legt uit dat de gekozen factor te herkennen is in de politieke macht van projectontwikkelaars, met een toepassing van het begrip politieke macht (het vermogen om politieke besluitvorming te beïnvloeden) en een voorbeeld uit tekst 3: de projectontwikkelaars kunnen sociale hervormingen tegenhouden. (1p)

Vraag 27 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Politieke strijdpunten in Nederland

Opgavetekst

tabel 1 Opvattingen over zes politieke strijdpunten, bevolking van 18 jaar en ouder, Nederland, 2014 (in procenten)

1-45-67-10totaal
euthanasie: verbieden (1) - toestaan (10)8785100
verantwoordelijkheid: overheid meer (1) - mensen meer (10)282943100
inkomensverschillen in Nederland: kleiner (1) - groter (10)523612100
Europese eenwording: verder (1) - is al te ver gegaan (10)242650100
allochtonen: behoud eigen cultuur (1) - geheel aanpassen (10)182755100
materialisme: milieu belangrijker (1) - economie belangrijker (10)303733100

Toelichting

In de vraagstelling worden steeds twee tegengestelde standpunten geformuleerd met de vraag om het eigen standpunt met een cijfer tussen 1 en 10 aan te geven. Voorbeeld: Acht procent van de respondenten gaf een cijfer van 1 tot en met 4 op de vraag over euthanasie.

euthanasie: ‘Sommige mensen vinden dat euthanasie altijd verboden moet zijn (1). Anderen vinden dat euthanasie mogelijk moet zijn als de patiënt daarom vraagt (10).’

verantwoordelijkheid: ‘Sommige mensen vinden dat de overheid meer verantwoordelijk moet zijn om ervoor te zorgen dat iedereen krijgt wat hij nodig heeft (1). Anderen vinden dat mensen meer verantwoordelijkheid moeten nemen om voor zichzelf te zorgen (10).’

inkomensverschillen: ‘Sommige mensen vinden dat de verschillen in inkomens in ons land kleiner moeten worden (1). Anderen vinden dat ze groter moeten worden (10).’

Europese eenwording: ‘Sommige mensen vinden dat de Europese eenwording nog verder zou moeten gaan (1). Anderen vinden dat de Europese eenwording al te ver is gegaan (10).’

allochtonen: ‘Sommigen vinden dat allochtonen in Nederland moeten kunnen leven met behoud van de eigen cultuur (1). Anderen vinden dat zij zich geheel moeten aanpassen aan de Nederlandse cultuur (10).’

materialisme: ‘Als u moet kiezen tussen de belangen van natuur en milieu aan de ene kant (1) en de belangen van economie en werkgelegenheid aan de andere kant (10).’

naar: Sociaal en Cultureel Planbureau, 2014

Vraag 4 1 punt

Leg uit dat politieke strijdpunten kunnen voortkomen uit ideologische verschillen. Gebruik in je uitleg de omschrijving van het kernconcept ideologie.

Bekijk het antwoord
  • Een uitleg dat politieke strijdpunten kunnen voortkomen uit ideologische verschillen, met een toepassing van het kernconcept ideologie (bijv. verschillen in beginselen en denkbeelden over de meest wenselijke maatschappelijke en politieke verhoudingen). (1p)

Vraag 4 in het hele examen

Vraag 5 1 punt

In de toelichting bij tabel 1 staan standpunten. Een standpunt bij het strijdpunt over inkomensverschillen is dat de verschillen in inkomens in ons land kleiner moeten worden. Geef aan bij welk uitgangspunt van welke politieke stroming dit standpunt het best past. Gebruik in je antwoord: de naam van een politieke stroming; een uitgangspunt van de gekozen politieke stroming.

Bekijk het antwoord
  • De socialistische/sociaaldemocratische stroming, met een uitgangspunt van deze stroming bij het standpunt over inkomensverschillen (bijv. het verminderen van de sociale ongelijkheid). (1p)

Vraag 5 in het hele examen

Vraag 8 1 punt

Stel dat je voor een onderzoek naar politieke strijdpunten met verschillende soorten vragenlijsten werkt. Eerst probeer je respondenten te werven voor het beantwoorden van een online vragenlijst. Voor mensen die de online vragenlijst niet kunnen of willen beantwoorden, gebruik je vervolgens een telefonische vragenlijst. Leg uit dat het werken met verschillende soorten vragenlijsten de representativiteit van het onderzoek kan vergroten. Gebruik in je uitleg een omschrijving van het begrip representativiteit.

Bekijk het antwoord
  • Een uitleg dat het werken met verschillende soorten vragenlijsten de representativiteit kan vergroten, met een toepassing van het begrip representativiteit (een steekproef die een juiste afspiegeling is van de onderzoekspopulatie). (1p)

Vraag 8 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Conflict in de Zuid-Chinese Zee

Vraag 11 2 punten

Over de Zuid-Chinese Zee lopen de spanningen internationaal al jaren hoog op. Sinds 2014 bouwt China op diverse eilanden in de Zuid-Chinese Zee vliegvelden, havens en olieplatforms. China claimt daarmee een deel van de exclusieve economische zone (EEZ) van aangrenzende landen. De EEZ van een land is een gebied waar een land recht heeft op het exploiteren van grondstoffen en op visserij. China brengt zichzelf met deze activiteiten in conflict met omringende landen zoals de Filipijnen. Ook de Verenigde Staten zijn bij het conflict betrokken. Deze opgave gaat over het conflict tussen landen over de EEZ in de Zuid-Chinese Zee. Externe en interne soevereiniteit zijn kenmerken van een staat. Leg uit welke van deze twee vormen van soevereiniteit te herkennen is in het conflict in de Zuid-Chinese Zee. Gebruik in je uitleg: een omschrijving van het begrip externe soevereiniteit of interne soevereiniteit; informatie uit de inleiding waaruit de gekozen vorm van soevereiniteit blijkt.

Bekijk het antwoord
  • Een uitleg dat externe of interne soevereiniteit te herkennen is in het conflict in de Zuid-Chinese Zee, met een toepassing van de gekozen vorm van soevereiniteit. (1p)
  • Informatie uit de inleiding waaruit de gekozen vorm van soevereiniteit blijkt (bijv. dat China een deel van de exclusieve economische zone van aangrenzende landen claimt). (1p)

Vraag 11 in het hele examen

tekst 1 Gevecht om rotspunten in de Zuid-Chinese Zee

Negen gedachtestreepjes heeft China in een U-vorm op de kaart van de Zuid-Chinese Zee aangebracht. Vijf daarvan lopen vlak langs de kust van de Filipijnen. “Zonder enige juridische basis!” roept de Filipijnse rechter Antonio Carpio verontwaardigd uit over de ‘negen strepen’-stippellijn, die volgens China sinds 1947 bestaat. “Als we die aanspraken van China erkennen, raken we 80 procent van onze exclusieve economische zone kwijt. Voor Brunei is dat zelfs 90 procent en voor Vietnam de helft.”

De rechter van het Filipijnse Hooggerechtshof is op bezoek in Den Haag (…) om uit te leggen waarom de Chinese claim op vrijwel de gehele Zuid-Chinese Zee onaanvaardbaar is. Zijn land vecht voor een tribunaal onder het VN-Zeerecht-verdrag en hoopt op steun van westerse landen. China heeft het tribunaal als onbevoegd afgedaan, ook al heeft het wel het verdrag geratificeerd. (…)

“Wat beweegt China in uw ogen?”

“Het is een combinatie van militaire en economische argumenten. Militair wil het de Amerikaanse marine het gebied uit werken om het te gebruiken voor zijn eigen nucleaire onderzeeërs. (…) Economisch is de zee voor China belangrijk, omdat grondstoffen als olie en gas hard nodig zijn. En het kost China moeite aan gezond voedsel te komen, nu de eigen landbouwgrond grotendeels vervuild is. De Zuid-Chinese Zee bevat veel vis.

“De Chinese claim gaat erg ver. Zelfs als je China soevereiniteit over alle eilanden in de Zuid-Chinese Zee toekent, dan nog krijg je niet het zeegebied dat ze met hun ‘negen strepen’-stippellijn opeisen”, zegt Alex Oude Elferink, expert recht van de zee aan de Universiteit Utrecht. Dat China bezig is dat recht te herschrijven, zoals rechter Carpio beweert, vindt hij overdreven: “Ik denk niet dat opeens veel landen zich net zo gaan gedragen als de opkomende grootmacht China.” Maar precedentwerking vreest hij wel: “Het is niet goed voor het internationale recht, wanneer China dat negeert. Andere landen kunnen dan ook denken: ‘We nemen het niet zo nauw’.”

naar: de Volkskrant, 2015

naar: de Volkskrant, 2015

Vraag 12 1 punt

Leg uit dat in het conflict in de Zuid-Chinese Zee het internationaal recht moeilijk te handhaven is. Gebruik in je uitleg: de omschrijving van het kernconcept gezag; informatie uit tekst 1 om gezag te illustreren.

Bekijk het antwoord
  • Een uitleg dat het internationaal recht moeilijk te handhaven is in het conflict, met een toepassing van het kernconcept gezag en informatie daarover uit tekst 1 (bijv. China accepteert de bevoegdheid van het tribunaal niet en heeft het tribunaal als onbevoegd afgedaan). (1p)

Vraag 12 in het hele examen

Vraag 13 3 punten

De besluitvormingsmethode is een methode om de machtsverhoudingen tussen staten te meten. Beredeneer met de besluitvormingsmethode op welke manier de macht van China ten opzichte van andere landen in de Zuid-Chinese Zee in de toekomst kan toenemen. Gebruik in je redenering: een uitgangspunt van de besluitvormingsmethode; informatie uit tekst 1 om het gekozen uitgangspunt te illustreren; de omschrijving van het kernconcept macht; een voorbeeld uit tekst 1 van het kernconcept macht.

Bekijk het antwoord
  • Een redenering op welke manier de macht van China volgens de besluitvormingsmethode kan toenemen, met het uitgangspunt dat een staat macht heeft als zijn inbreng gerealiseerd wordt. (1p)
  • Informatie uit tekst 1 om het uitgangspunt van de besluitvormingsmethode te illustreren (bijv. de 'negen strepen'-stippellijn die door het VN-tribunaal erkend wordt, tekst 1 r. 8-11 en r. 22-23). (1p)
  • Een toepassing van het kernconcept macht en een voorbeeld daarvan uit tekst 1 (bijv. het zeegebied als machtsbron om economische doelstellingen te bereiken, zoals het gebruik van de vis in het gebied voor de eigen bevolking, tekst 1 r. 37-41). (1p)

Vraag 13 in het hele examen

tekst 2 ‘Spanning tussen China en de VS loopt op’

China stuurt zijn marine de volle zee op en zet zijn luchtmacht voortaan ‘offensief en defensief’ in boven de Zuid-Chinese Zee op een moment dat de spanningen met de Verenigde Staten snel oplopen. Traditioneel richt China zich op het verdedigen van de eigen kustwateren. Maar de ‘ingewikkelde dreigingen en uitdagingen in de Zuid-Chinese Zee’ vragen om een nieuwe aanpak. Dat schrijft de Chinese legerleiding in een dinsdag gepubliceerde blauwdruk van een nieuwe defensiestrategie. (…)

Recentelijk zijn de VS zich intensiever met het conflict gaan bemoeien. (…) De VS bereiden militaire oefeningen voor met Australië, en voor het eerst ook met Japan. (…) Tien Zuidoost-Aziatische landen versterken zelfstandig hun marine en kustwacht met forse verhogingen van de defensiebudgetten, meldt defensiespecialist IHS Jane’s Defence Weekly.

Met al die militaire activiteit neemt het risico op potentieel dodelijke incidenten toe, terwijl de scheepvaartroutes in dit gebied van cruciaal economisch belang zijn. De VS beweren dan wel dat China het vrije zeeverkeer in gevaar brengt, China zelf is evenzeer afhankelijk van vrije doorvaart en rust in het gebied. (…)

bron: de Volkskrant, 2015

bron: de Volkskrant, 2015

Vraag 14 2 punten

Leg uit dat in het conflict in de Zuid-Chinese Zee het veiligheidsdilemma van nationale staten te herkennen is. Gebruik in je uitleg: twee elementen van het begrip veiligheidsdilemma; per element informatie uit tekst 2 waaruit het element blijkt.

Bekijk het antwoord
  • Eerste element: staten bewapenen zich om voor hun eigen veiligheid te zorgen, en omringende staten reageren daarop met militaire versterking, met informatie uit tekst 2 die dat laat zien (bijv. China is militair actief in het gebied, tekst 2 r. 1-6, en omringende landen versterken hun marine, r. 20-24). (1p)
  • Tweede element: de bewapening heeft voor de betrokken staten ongewenste uitwerkingen op de veiligheid, wel of niet bewapenen heeft ongewenste effecten, met informatie uit tekst 2 die dat laat zien (bijv. de militaire activiteiten doen de veiligheidsrisico's toenemen, tekst 2 r. 26-28). (1p)

Vraag 14 in het hele examen

Vraag 15 2 punten

De realistische theorieën en de liberale theorieën hebben een verschillende visie op de verhoudingen tussen staten. Beredeneerd vanuit de realistische theorieën is te verwachten dat het conflict in de Zuid-Chinese Zee zich in de toekomst anders ontwikkelt dan beredeneerd vanuit de liberale theorieën. Beredeneer op grond van de realistische theorieën een mogelijke ontwikkeling voor het conflict in de Zuid-Chinese Zee. Gebruik in je redenering: een kenmerk van de realistische theorieën; de naam en de omschrijving van een kernconcept bij het hoofdconcept verhouding; informatie uit tekst 2 om het gekozen kernconcept te illustreren.

Bekijk het antwoord
  • Een redenering over een mogelijke ontwikkeling van het conflict op grond van de realistische theorieën, met een kenmerk van de realistische theorieën en de naam van een kernconcept bij het hoofdconcept verhouding (bijv. internationale verhoudingen als een machtsstrijd van allen tegen allen, waardoor het conflict kan toenemen). (1p)
  • Een toepassing van het gekozen kernconcept en informatie daarover uit tekst 2 (bijv. de militaire uitbreiding waardoor de landen elkaar met militaire methoden nog sterker tegenwerken, tekst 2 r. 8-25). (1p)

Vraag 15 in het hele examen

Vraag 16 2 punten

De realistische theorieën en de liberale theorieën hebben een verschillende visie op de verhoudingen tussen staten. Beredeneer op grond van de liberale theorieën een mogelijke ontwikkeling voor het conflict in de Zuid-Chinese Zee. Gebruik in je redenering: een kenmerk van de liberale theorieën; de naam en de omschrijving van een kernconcept bij het hoofdconcept verhouding; informatie uit tekst 2 om het gekozen kernconcept te illustreren. Je mag het gekozen kernconcept uit vraag 15 niet gebruiken.

Bekijk het antwoord
  • Een redenering over een mogelijke ontwikkeling van het conflict op grond van de liberale theorieën, met een kenmerk van de liberale theorieën en de naam van een kernconcept bij het hoofdconcept verhouding (bijv. het conflict maakt plaats voor samenwerking op basis van gemeenschappelijke belangen). (1p)
  • Een toepassing van het gekozen kernconcept en informatie daarover uit tekst 2 (bijv. de wederzijdse economische afhankelijkheid die nieuwe relaties vormt, met economische welvaart als gemeenschappelijk doel, tekst 2 r. 26-34). (1p)

Geen scorepunt toekennen voor een toepassing van het kernconcept dat in vraag 15 is gekozen.

Vraag 16 in het hele examen

Vraag 17 2 punten

Bedreiging van de internationale vrede en veiligheid kan een reden zijn voor de VN-Veiligheidsraad om in te grijpen in het conflict in de Zuid-Chinese Zee. China en de Verenigde Staten zijn permanente leden van de VN-Veiligheidsraad. Beredeneer of het conflict in de Zuid-Chinese Zee moeilijk of makkelijk via de VN-Veiligheidsraad op te lossen zal zijn. Gebruik in je redenering: een kenmerk van de VN-Veiligheidsraad; een kenmerk van het barrièremodel van politieke besluitvorming.

Bekijk het antwoord
  • Een reden waardoor het conflict moeilijk via de VN-Veiligheidsraad op te lossen zal zijn, met een kenmerk van de VN-Veiligheidsraad (bijv. het vetorecht van China en de Verenigde Staten als permanente leden). (1p)
  • Een redenering dat het conflict moeilijk via de VN-Veiligheidsraad op te lossen zal zijn, met een toepassing van een kenmerk van het barrièremodel (bijv. het vetorecht is een voorbeeld van hindermacht). (1p)

Vraag 17 in het hele examen

2019, tijdvak 1: De moderne burgemeester als crimefighter

Opgavetekst

tekst 1 De burgemeester wordt steeds meer een crimefighter

De burgemeester wordt steeds meer een crimefighter. De samenleving eist ferm optreden. Maar als hij een betoging verbiedt, is het ook weer [5]niet goed.

Vroeger, ja vroeger, toen was het vak van burgemeester nog lekker overzichtelijk. Je opende eens een zwembad, hamerde wat [10]raadsvergaderingen af en belde met een bos ruikers bij het gouden bruidspaar aan. Fotootje in de lokale krant en klaar. De burgemeester als – meestal – burgervader, met om zijn nek de [15]ambtsketen als bekrachtiging van zijn natuurlijk gezag.

Tikje gechargeerd? Misschien. Maar dat de burgemeester in een snel veranderende en gespannen [20]maatschappij een heel andere functie heeft gekregen, en dat de bevolking en gemeenteraad heel anders naar hem of haar kijken, zoveel is zeker. “Aan de ambtsketen hangt [25]tegenwoordig een sheriffster”, zegt Sackers, hoogleraar sanctierecht aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. De burgemeester manifesteert zich meer en meer als een crimefighter [30]die benadrukt dat hij de orde in zijn gemeente moet handhaven.

Kritiek

In Weert gaf burgemeester Jos Heijmans huisarrest aan een groep [35]probleemgevende asielzoekers die zich schuldig maakten aan winkeldiefstal, vechtpartijen en bedreiging. Jack Mikkers, zijn collega in Veldhoven, verbood een conferentie [40]van jonge Eritreeërs nadat tegendemonstranten hadden geprobeerd die te verhinderen. Het optreden van beide burgemeesters ontlokte kritiek: ze schuurden langs het randje van de [45]grondbeginselen van de democratie – en gingen er misschien zelfs overheen.

Burgemeesters kiezen in toenemende mate voor het zwaarste [50]geschut om demonstraties of bijeenkomsten te verbieden, constateerden onderzoekers Roorda en Wierenga van het Centrum voor Openbare Orde en Veiligheid van de [55]Rijksuniversiteit Groningen.

Ton Rombouts van Den Bosch, met 37 jaar de langstzittende burgemeester in Nederland, erkent dat burgemeesters tegenwoordig [60]sneller naar noodmaatregelen grijpen. De maatschappij – en anders wel de politiek in Den Haag – verlangt ook [65]dat een burgemeester kordaat optreedt. De samenleving is repressiever geworden, waardoor meer ordehandhaving vereist is.

De hang naar veiligheid heerst al langer, zegt Hans Boutellier, [70]wetenschappelijk directeur van het Verwey-Jonker Instituut. Begin deze eeuw schreef hij al een boek over het verlangen naar een risicoloze samenleving. De laatste jaren is daar wel [75]meer emotie bij komen kijken, stelt Boutellier. De samenleving is diverser en complexer geworden, spanningen tussen bevolkingsgroepen nemen toe. En dan is er ook [80]nog de vluchtelingenproblematiek, die tot verhitte discussies leidt.

naar: de Volkskrant, 29 april 2017

Vraag 1 3 punten

Lees de regels 1 tot en met 47 van tekst 1. De positie van de burgemeester is in de loop der jaren sterk veranderd. Waar zijn gezag vroeger een vrijwel vanzelfsprekend gevolg was van zijn positie (regels 13-16), is dat tegenwoordig afhankelijk van de wijze waarop de burgemeester zijn macht gebruikt.

1 Geef een omschrijving van het begrip gezag.

Leg uit dat het gezag van de burgemeester tegenwoordig minder vanzelfsprekend is. Betrek in je uitleg een machtsbron en een gegeven uit de regels 1 tot en met 47 van tekst 1.

Bekijk het antwoord
  • Omschrijft gezag als: mensen ervaren de zeggenschap van anderen (in dit geval de burgemeester) als legitiem. (1p)
  • Legt uit dat het gezag van de burgemeester tegenwoordig minder vanzelfsprekend is: noemt de machtsbron formele bevoegdheden/rechten (de wet, bijvoorbeeld de Algemene wet bestuursrecht) en betrekt een juist gegeven uit de regels 1 tot en met 47 van tekst 1 (bijvoorbeeld het verbod op een demonstratie of conferentie, regels 3-5 of 42-47), en legt uit dat het aanwenden van die machtsbron tot kritiek kan leiden, waardoor zijn zeggenschap niet meer vanzelfsprekend als legitiem wordt ervaren. (2p)

Het tweede deel (2 punten) mag gesplitst worden: 1 punt voor een juiste machtsbron en 1 punt voor een juiste uitleg. Zie de opmerking bij het beoordelingsmodel.

Vraag 1 in het hele examen

Vraag 2 3 punten

Lees de regels 48 tot en met 55 van tekst 1. Burgemeesters maken in toenemende mate gebruik van hun bevoegdheid om een demonstratie te verbieden.

2 Leg uit welk dilemma van de rechtsstaat een rol speelt bij de keuze van een burgemeester om wel of niet gebruik te maken van zijn bevoegdheid om een demonstratie te verbieden. Benoem eerst het dilemma.

Bekijk het antwoord
  • Benoemt het dilemma tussen rechtshandhaving en rechtsbescherming. (1p)
  • (wel) Noemt een van de gronden om een demonstratie te verbieden, voorkoming van wanordelijkheden, en legt uit dat deze keuze bijdraagt aan de rechtshandhaving. (1p)
  • (niet) Legt uit dat een demonstratieverbod op gespannen voet staat met de rechtsbescherming van de burgers, omdat hiermee inbreuk wordt gemaakt op klassieke grondrechten als het recht op vrijheid van meningsuiting en betoging. (1p)

Vraag 2 in het hele examen

Vraag 3 2 punten

In de Gemeentewet staat nauwkeurig omschreven onder welke voorwaarden een burgemeester mag overgaan tot het uitvaardigen van een noodbevel of een noodverordening.

3 Geef twee redenen waarom het in een rechtsstaat van belang is dat dergelijke bevoegdheden in de wet omschreven staan. Ga bij iedere reden uit van een (ander) beginsel van de rechtsstaat.

Bekijk het antwoord
  • Noemt twee redenen waarom het in een rechtsstaat van belang is dat de bevoegdheden in de wet omschreven staan, elk uitgaand van een ander beginsel van de rechtsstaat (bijvoorbeeld het legaliteitsbeginsel, de waarborging van grond- en vrijheidsrechten, of de rechtszekerheid van burgers). (2p)

Per juist antwoord 1 punt, mits de twee redenen elk uitgaan van een ander beginsel. Voorbeelden uit het beoordelingsmodel: het legaliteitsbeginsel (de overheid is gebonden aan de wet), de waarborging van grond- en vrijheidsrechten (het recht bepaalt de grenzen van inbreuken) en de rechtszekerheid (voorkomt willekeur).

Vraag 3 in het hele examen

Vraag 4 2 punten

Lees de regels 56 tot en met 67 van tekst 1. In hoeverre politieke partijen voorstander zijn van repressie, hangt onder andere samen met hun visie op de oorzaken van criminaliteit.

4 Leg uit of de roep om repressie beter past bij rechtse of bij linkse politieke partijen. Betrek in je antwoord het verschil tussen linkse en rechtse partijen met betrekking tot hun visie op de oorzaken van criminaliteit.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat rechtse partijen criminaliteit toeschrijven aan individuen die de deugdzaamheid van de samenleving ondermijnen, en dat linkse partijen de nadruk leggen op de maatschappelijke oorzaken van criminaliteit. (1p)
  • Concludeert dat de roep om repressie beter bij rechtse partijen past, omdat een repressieve aanpak individuen kan weerhouden van criminaliteit en omdat de individuele verantwoordelijkheid waarvan deze partijen uitgaan, bestraffing rechtvaardigt. (1p)

Vraag 4 in het hele examen

Vraag 5 1 punt

Lees de regels 68 tot en met 81 van tekst 1. Boutellier schreef een boek over het verlangen naar een risicoloze samenleving (regels 73-74). Hierin besprak hij de ‘veiligheidsutopie’.

5 Leg uit wat er bedoeld wordt met de veiligheidsutopie.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de tegenstrijdigheid bij de burger die enerzijds een maximum aan vrijheid voor zichzelf opeist, maar anderzijds een krachtdadig optreden van de overheid verlangt om de negatieve gevolgen van die vrijheid in te dammen. (1p)

Vraag 5 in het hele examen

tekst 2 Fragmenten onderzoeksrapport “Naar handhaafbare noodbevelen en noodverordeningen”

Aanleiding voor het onderzoek

Het handhaven van de openbare orde en het bieden van hulp in noodsituaties zijn belangrijke politietaken. Ter facilitering en ondersteuning hiervan kan de burgemeester een noodbevel of een noodverordening uitvaardigen. Honderden politieagenten zijn jaarlijks betrokken bij de handhaving van deze noodmaatregelen. Niet zelden worstelen ze hiermee; de wisselende kwaliteit ervan zorgt voor de nodige problemen en complicaties.

Doel van het onderzoek

Het doel van dit onderzoek is het analyseren van de noodmaatregelen in de periode 2010 tot 2015 op juridische houdbaarheid, handhaafbaarheid en werkbaarheid.

Opzet van het onderzoek

Voor een betrouwbaar en relevant onderzoek zijn in de eerste fase van dit onderzoek zoveel mogelijk noodverordeningen en noodbevelen verzameld die uitgevaardigd zijn in de periode 2010 tot 2015. Gestreefd is naar het achterhalen van vrijwel alle in deze periode uitgevaardigde noodmaatregelen. In het streven naar volledigheid zijn, veiligheidshalve, de twintig grootste gemeenten nog eens telefonisch benaderd met de vraag of het onderzoek overeenkwam met de praktijk van deze vijf jaren.

naar: Centrum voor Openbare Orde en Veiligheid, 2016

Vraag 6 2 punten

Lees tekst 2. Tekst 2 bevat informatie over de aanleiding, het doel en de opzet van het onderzoek van het COOV.

6 Leg uit op welke wijze de onderzoekers gepoogd hebben de representativiteit van hun onderzoek te waarborgen. Begin je antwoord met een omschrijving van het begrip representativiteit.

Bekijk het antwoord
  • Omschrijft representativiteit als: informatiebronnen (in dit geval de uitkomsten van het onderzoek) geven een juist beeld van de kenmerken van een organisatie, groep mensen of situatie. (1p)
  • Legt uit hoe de onderzoekers de representativiteit hebben bevorderd: zij hebben gestreefd naar het achterhalen van vrijwel alle noodmaatregelen uit de periode 2010 tot 2015, en de twintig grootste gemeenten nog eens telefonisch benaderd met de vraag of het onderzoek overeenkwam met de praktijk van de laatste vijf jaren. (1p)

Vraag 6 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Persvrijheid onder druk

Opgavetekst

figuur 1 Landenscore World Press Freedom Index

Landenscore World Press Freedom Index
figuur 1 naar: World Press Freedom Index, 2017

Op de onderstaande wereldkaart is te zien hoe landen scoren op de World Press Freedom Index van Reporters Without Borders (2017).

De kaart toont de landenscore in vijf klassen, zoals de legenda onderaan aangeeft: 0 tot 15 punten (goed, wit), 15 tot 25 punten (redelijk goed, gearceerd), 25 tot 35 punten (problematisch, lichtgrijs), 35 tot 55 punten (slecht, donkergrijs) en 55 tot 100 punten (zeer slecht, zwart). Zwart zijn onder meer China en een aantal landen in het Midden-Oosten. Donkergrijs is onder meer een groot deel van Rusland en Centraal-Azië. Gearceerd zijn onder meer Canada, de Verenigde Staten en Australië.

Vraag 8 2 punten

Nederland staat in de World Press Freedom Index op plaats 5. België staat op plek 9. Deze lagere score van België heeft onder andere te maken met de grote mate van persconcentratie in het land, zo blijkt uit de schriftelijke toelichting op de onderzoeksresultaten.

8 Geef een omschrijving van het begrip persconcentratie.

Leg uit op welke wijze persconcentratie een negatieve invloed kan hebben op de score van een land op de World Press Freedom Index.

Bekijk het antwoord
  • Omschrijft persconcentratie als: een steeds groter aandeel van de totale bladenmarkt komt in handen van een steeds kleinere groep uitgevers of concerns. (1p)
  • Legt uit dat persconcentratie ertoe leidt dat de macht over de media in handen komt van een steeds kleinere groep, waardoor de (externe) pluriformiteit afneemt en de score van het land op de index negatief wordt beïnvloed. (1p)

Vraag 8 in het hele examen

Vraag 9 6 punten

In het rapport ‘Freedom of the Press 2017’ wordt onder persvrijheid onder andere verstaan dat
1 de berichtgeving over de politiek degelijk is;
2 de media niet onder zware economische druk staan;
3 en er weinig inmenging van de staat is.

In Nederland worden deze drie elementen van persvrijheid op verschillende manieren gewaarborgd middels wet- en regelgeving. Voorbeelden van waarborgen zijn:

  • art. 7 lid 1 van de Grondwet
  • (een van) de (twee) centrale uitgangspunten van de Mediawet
  • het redactiestatuut

9 Koppel elk element aan de juiste waarborg (per element een andere waarborg). Leg vervolgens per element uit waarom het door jou gekozen antwoord bijdraagt aan de waarborging ervan.

Bekijk het antwoord
  • Element 1 (de berichtgeving over de politiek is degelijk) koppelt aan (een van) de (twee) centrale uitgangspunten van de Mediawet. (1p)
  • Legt bij element 1 uit dat een van de centrale uitgangspunten van de Mediawet de noodzaak van kwalitatief hoogwaardige programma's en informatie is, en dat dit ook geldt voor berichtgeving over politiek. (1p)
  • Element 2 (de media staan niet onder zware economische druk) koppelt aan het redactiestatuut. (1p)
  • Legt bij element 2 uit dat het redactiestatuut de onafhankelijkheid van de redactie ten opzichte van de directie waarborgt, wat bijdraagt aan het voorkomen van economische druk. (1p)
  • Element 3 (weinig inmenging van de staat) koppelt aan artikel 7 lid 1 van de Grondwet. (1p)
  • Legt bij element 3 uit dat artikel 7 een verbod op censuur bevat, en dat niemand voorafgaand verlof van de staat nodig heeft om door de drukpers gedachten of gevoelens te openbaren, wat inmenging van de staat voorkomt. (1p)

Per element een andere waarborg. Elk element levert twee punten op: een punt voor de juiste waarborg en een punt voor de uitleg.

Vraag 9 in het hele examen

figuur 2 Consequenties van bedreigingen voor journalisten

Consequenties van bedreigingen voor journalisten
figuur 2 naar: Odekerken & Brenninkmeijer, 2017

Onderstaand diagram toont het percentage journalisten dat in het onderzoek ‘Een dreigend klimaat’ aangegeven heeft dat de betreffende stelling op hem of haar van toepassing is.

De eerste stelling is aan 638 respondenten voorgelegd, stelling twee en drie alleen aan de 237 respondenten die eerder in het onderzoek aangaven al eens fysieke bedreigingen of geweld te hebben ervaren.

StellingPercentage
1. publiceert soms liever niet uit angst voor bedreigingen15
2. heeft vanwege fysieke bedreiging of geweld een reportage afgebroken38
3. heeft vanwege fysieke bedreiging of geweld bepaalde locaties of wijken gemeden32

Vraag 10 3 punten

Bekijk figuur 2. Media vervullen in een democratie belangrijke functies met betrekking tot de politieke besluitvorming, zoals de informatiefunctie. Binnen deze informatiefunctie onderscheiden we een aantal subfuncties.

10 Leg voor drie subfuncties uit dat de toegenomen bedreigingen van journalisten de uitoefening van deze subfuncties in gevaar kunnen brengen. Maak bij elke subfunctie gebruik van een (ander) gegeven uit figuur 2.

Bekijk het antwoord
  • Spreekbuisfunctie: journalisten vermijden na fysieke bedreiging of geweld bepaalde wijken of locaties, waardoor de wensen en eisen van die bewoners niet of minder goed naar voren komen (met een gegeven uit figuur 2). (1p)
  • Onderzoeksfunctie: journalisten durven uit angst niet te publiceren over de uitkomsten van journalistiek onderzoek of breken een reportage af na fysieke bedreiging of geweld (met een gegeven uit figuur 2). (1p)
  • Controle-/waakhondfunctie: journalisten zien uit angst af van het publiceren van tekortkomingen in het overheidsbeleid of het functioneren van gezagdragers, of breken een reportage daarover af (met een gegeven uit figuur 2). (1p)

Per subfunctie 1 punt, met bij elke subfunctie een ander gegeven uit figuur 2.

Vraag 10 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Massatoerisme

Opgavetekst

tekst 3 Help, de stad verzuipt in bezoekers

De protesten tegen de groeiende overlast van toeristen in steden culmineerden in Barcelona in een aanval op een toeristenbus. Ook [5]andere steden in Europa hebben er genoeg van.

“Als het toerismeseizoen is begonnen, waarom mogen we dan niet op toeristen schieten?” Albert [10]Postma, lector aan Stenden Hogeschool voor vrijetijdsbeleving en toerisme, kent foto's van deze protestkreet op muren in steden die door het toerisme worden [15]overrompeld. Maar bij zijn weten hebben boze stedelingen niet eerder de daad bij het woord gevoegd, zoals vorige week in Barcelona. Daar prikten vier actievoerders de banden [20]lek van een toeristenbus.

Het toerisme is nergens meer weg te denken. De sector is wereldwijd goed voor een op de elf banen, 7 procent van de internationale export en 10 procent van het mondiale bruto nationaal product. Dat is een van de redenen waarom de Verenigde Naties 2017 hebben uitgeroepen tot internationaal jaar voor duurzaam [30]toerisme, dat volgens de volkerenorganisatie moet leiden tot meer werkgelegenheid, minder armoede, meer begrip voor andere culturen en de wereldvrede.

[35]De weerstand van de stadsbewoners richt zich volgens Postma vooral op de neveneffecten van de toeristentsunami. “Bijvoorbeeld dat de huizenprijzen zo sterk stijgen dat het voor [40]oorspronkelijke bewoners niet meer te betalen is om in de binnenstad te wonen.”

Aantasting van het leefklimaat is ook volgens Jan van der Borg, hoofd-[45]docent geografie en toerisme aan de Katholieke Universiteit van Leuven, de voornaamste reden voor bewonersprotesten. “De woede richt zich niet zozeer tegen de toeristen, [50]want boze inwoners gaan zelf ook vier keer per jaar op vakantie. Het is een signaal aan de stadsbestuurders: houd de stad leefbaar.”

naar: de Volkskrant, 2 augustus 2017

Vraag 11 2 punten

Lees tekst 3. Bij het beantwoorden van de vraag of een maatschappelijk probleem op de politieke agenda komt, spelen verschillende criteria een rol. Hoe meer criteria op een probleem van toepassing zijn, hoe groter de kans dat het op de politieke agenda komt.

11 Noem twee criteria voor politieke agendavorming waaraan het probleem van massatoerisme voldoet. Illustreer elk criterium met een (ander) gegeven uit tekst 3.

Bekijk het antwoord
  • Noemt twee van de volgende criteria, elk met een ander gegeven uit tekst 3: (1) de situatie wordt als ongewenst ervaren door een groot aantal mensen (bijvoorbeeld protestacties, ervaren overlast, weerstand van stadsbewoners); (2) de negatief beoordeelde situatie roept heftige emoties op en/of komt vaak voor (bijvoorbeeld protestacties, groeiende overlast, meerdere steden); (3) de situatie wordt als veranderbaar beschouwd of het probleem wordt oplosbaar geacht (bijvoorbeeld de woede is vooral een signaal aan het stadsbestuur). (2p)

Noem twee van de drie criteria, elk met een ander gegeven uit tekst 3. Per juist antwoord 1 punt.

Vraag 11 in het hele examen

Vraag 12 2 punten

Zie de regels 26 tot en met 34 van tekst 3. De Verenigde Naties hebben 2017 uitgeroepen tot internationaal jaar van duurzaam toerisme. De redenen die hiervoor in de tekst genoemd worden, sluiten aan bij de doelstellingen van de VN.

12 Leg uit welke twee VN-doelstellingen te herkennen zijn in de regels 31 tot en met 34 van tekst 3.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de doelstelling handhaven van internationale vrede en veiligheid, met een juiste uitleg: in tekst 3 wordt wereldvrede genoemd als iets waar duurzaam toerisme aan kan bijdragen, en meer begrip voor andere culturen kan conflicten voorkomen. (1p)
  • Noemt de doelstelling het bereiken van internationale samenwerking bij het oplossen van economische, sociale, culturele of humanitaire problemen, met een juiste uitleg: duurzaam toerisme kan bijdragen aan meer werkgelegenheid en minder armoede (regels 31-32). (1p)

Vraag 12 in het hele examen

tekst 4 SP Amsterdam stelt vragen over onderzoek massatoerisme

In schriftelijke vragen vraagt de SP-fractie woensdag het college van B en W te reageren op de bevindingen van een onderzoek van het weekblad De Groene Amsterdammer. In dit onderzoek vergelijkt het weekblad, in samenwerking met platform voor onderzoeksjournalistiek Investico, de kosten en baten van het massatoerisme in de stad.

Voordelen overschat

Volgens De Groene Amsterdammer is het een mythe dat de stad weliswaar hinder ondervindt van de enorme toestroom van bezoekers, maar dat de stad er enorm economisch van profiteert. Het artikel stelt dat de economische voordelen van het toerisme voor de stad worden overschat, en de kosten juist onderschat.

Grootkapitalisten

In de schriftelijke vragen aan het college vraagt de SP-fractie om opheldering van de verschillen in cijfers. Volgens de SP legt het toerisme een onevenredige druk op de stad: terwijl slechts een klein groepje ‘grootkapitalisten’ profiteert van het toerisme, krijgen “Amsterdammers de rekening gepresenteerd in de vorm van overlast, extra druk op de woningmarkt, verschraling van het winkelaanbod en verloedering van de openbare ruimte”. Volgens de SP is de verdeling van de opbrengsten van het toerisme onrechtvaardig en moeten vanwege de overlast die het toerisme de stad oplevert, toeristen uit de stad geweerd worden.

naar: Het Parool, 25 mei 2017

Vraag 13 2 punten

Lees tekst 4. De SP stelde naar aanleiding van het onderzoek door De Groene Amsterdammer kritische vragen aan het college van burgemeester en wethouders. Het college van de gemeente Amsterdam bestond op dat moment uit een coalitie van VVD, D66 en SP.

13 Leg uit of het stellen van kritische vragen door de SP-fractie beter bij monisme of bij dualisme past. Betrek in je uitleg een omschrijving van het juiste begrip.

Bekijk het antwoord
  • Kiest voor dualisme en omschrijft dit begrip: een zekere scheiding tussen dagelijks bestuur en volksvertegenwoordiging, waarbij beide organen duidelijk van elkaar onderscheiden taken en verantwoordelijkheden hebben. (1p)
  • Legt uit dat er sprake is van een zekere scheiding, omdat de SP-fractie vanuit haar controlerende taak als lid van de volksvertegenwoordiging kritische vragen stelt aan het dagelijks bestuur, terwijl zij zelf tot de coalitiepartijen behoort. (1p)

Vraag 13 in het hele examen

Vraag 14 2 punten

Zie tekst 4. De kritiek van de SP op het (gebrek aan beleid met betrekking tot) massatoerisme zoals beschreven in tekst 4, is te verklaren vanuit de politieke stroming waartoe de SP behoort.

14 Leg uit waarom de politieke stroming waartoe de SP behoort een verklaring biedt voor de kritiek uit tekst 4. Betrek in je uitleg de naam van deze politieke stroming en een kenmerkend uitgangspunt.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de socialistische/sociaaldemocratische stroming. (1p)
  • Noemt als kenmerkend uitgangspunt economische gelijkheid en legt uit dat de kritiek daarop past: de verdeling van de opbrengsten van het toerisme is onrechtvaardig, en slechts een kleine groep ‘grootkapitalisten’ profiteert terwijl de ‘gewone Amsterdammers’ de rekening gepresenteerd krijgen. (1p)

Vraag 14 in het hele examen

tekst 5 Van der Laan: “Echte oplossing voor drukte in de stad nog niet gevonden”

Amsterdam zal veel fundamentelere maatregelen moeten nemen om de drukte in de stad te bolwerken, zegt burgemeester Eberhard van der Laan. Het stadsbestuur heeft al maatregelen genomen, zoals een strenger hotelbeleid, een ban van de bierfiets uit de binnenstad, een hogere toeristenbelasting in het centrum. Maar de echte oplossing is nog niet gevonden, erkende Van der Laan.

Andere wetgeving

De burgemeester gaat zich in Den Haag hard maken voor andere wetgeving, waardoor het voor de gemeente mogelijk is grenzen te stellen aan de grote hoeveelheid toeristenwinkels in sommige straten. Als de twaalfde ijswinkel zich meldt in een straat, heeft Amsterdam geen wapens in handen om dit tegen te gaan. (…)

naar: Het Parool, 25 oktober 2016

Vraag 15 2 punten

Lees tekst 5. Nederland is een gedecentraliseerde eenheidsstaat. Dit heeft consequenties voor de manier waarop een gemeente als Amsterdam beleidsmatig kan reageren op problematiek rondom massatoerisme.

15 Leg uit welke twee kenmerken van een gedecentraliseerde eenheidsstaat te herkennen zijn in tekst 5.

Bekijk het antwoord
  • Autonomie: lagere overheden genieten een zekere mate van zelfstandigheid, te herkennen aan de maatregelen die het stadsbestuur zelfstandig heeft genomen (regels 5 tot en met 10). (1p)
  • Toezicht: lagere overheden staan onder toezicht van hogere overheden en handelen alleen binnen de grenzen van de landelijke wetgeving, te herkennen aan de wetgeving die in Den Haag eerst moet worden aangepast (regels 14 tot en met 19). (1p)

Vraag 15 in het hele examen

Vraag 16 2 punten

Maak gebruik van tekst 3. De maatregelen die tot nu toe in Amsterdam genomen zijn, gaan veel burgers niet ver genoeg. Zij hebben zich georganiseerd in ‘Amsterdam in Progress’, een denktank die elke twee weken een nieuw voorstel zal doen om de overlast van toerisme tegen te gaan (Het Parool, juni 2017). Amsterdam in Progress is een voorbeeld van een pressiegroep.

16 Leg uit waarom het college van burgemeester en wethouders in Amsterdam waarschijnlijk niet alle voorstellen van Amsterdam in Progress zal overnemen. Betrek in je uitleg een gegeven uit tekst 3 en een kenmerkend verschil tussen politieke partijen en pressiegroepen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt het kenmerkende verschil: pressiegroepen komen op voor deelbelangen, terwijl politieke partijen zich bezighouden met de inrichting van de samenleving als geheel en daarbij verschillende belangen moeten afwegen. (1p)
  • Legt uit dat de voorstellen van Amsterdam in Progress louter gebaseerd zijn op de negatieve gevolgen van massatoerisme, terwijl het college ook rekening moet houden met economische belangen (regels 21-26 van tekst 3), en dat het dus niet waarschijnlijk is dat alle voorstellen worden overgenomen. (1p)

Vraag 16 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Ernstige verkeersdelicten

Opgavetekst

tabel 1 Meningen verkeersslachtoffers over opgelegde straf

Stellinghelemaal mee oneenseen beetje mee oneensniet mee eens/niet mee oneenseen beetje mee eenshelemaal mee eens
De veroorzaker kreeg de straf die hij verdiende (n=52)16 (30,8%)11 (21,2%)6 (11,5%)10 (19,2%)9 (17,3%)
De straf past bij het leed dat mij is aangedaan (n=50)23 (46,0%)10 (20%)6 (12,0%)6 (12,0%)5 (10,0%)
De straf heeft bijgedragen aan mijn emotionele herstel (n=50)19 (38,0%)9 (18,0%)8 (16,0%)9 (18,0%)5 (10,0%)
De straf voorkomt dat de veroorzaker zich in de toekomst weer schuldig maakt aan gevaarlijk rijgedrag (n=51)18 (35,3%)11 (21,6%)13 (25,5%)5 (9,8%)4 (7,8%)

naar: INTERVICT, 2016

Vraag 17 3 punten

Bekijk tabel 1. Er kunnen verschillende doelen van straf onderscheiden worden, waaronder resocialisatie. Uit tabel 1 blijkt dat een groot deel van de slachtoffers van mening is dat het vonnis in ‘hun’ zaak niet tegemoetkomt aan een aantal van deze strafdoelen.

17 Noem drie andere doelen van straf die volgens de kritiek van de slachtoffers, zoals weergegeven in tabel 1, niet of slechts ten dele worden bereikt. Verwijs bij ieder doel naar een (ander) gegeven uit de tabel.

Bekijk het antwoord
  • Noemt drie van de volgende doelen van straf, elk met een verwijzing naar een ander gegeven uit tabel 1, waarbij de meerderheid van de slachtoffers het oneens is met de bijbehorende stelling: vergelding (‘De veroorzaker kreeg de straf die hij verdiende’ of ‘De straf past bij het leed dat mij is aangedaan’); speciale preventie (‘De straf voorkomt dat de veroorzaker zich in de toekomst weer schuldig maakt aan gevaarlijk rijgedrag’); beveiliging van de maatschappij en burgers (dezelfde stelling over gevaarlijk rijgedrag); genoegdoening van het slachtoffer (‘De straf heeft bijgedragen aan mijn emotionele herstel’ of ‘De straf past bij het leed dat mij is aangedaan’). (3p)

Per juist doel 1 punt, met bij elk doel een verwijzing naar een ander gegeven uit tabel 1. De kandidaat dient de vaktermen te gebruiken; voor een omschrijving van een strafdoel wordt geen scorepunt toegekend. Het correctievoorschrift schrijft in een citaat 'de staf die hij verdiende' (tikfout), hier is 'straf' gebruikt; dit verandert de beoordeling niet.

Vraag 17 in het hele examen

Vraag 19 2 punten

Criminaliteit is een relatief begrip.

19 Leg uit met behulp van een citaat uit de regels 1 tot en met 28 van tekst 6 dat criminaliteit relatief is.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een juist citaat uit de regels 1 tot en met 28, bijvoorbeeld: “Appen of … Schultz ligt” (regels 24-28). (1p)
  • Legt uit dat criminaliteit relatief is: appen of mailen vanuit een houder valt op het moment dat tekst 6 geschreven werd nog niet onder criminaliteit, en wat onder de definitie van criminaliteit valt, verschilt per tijd. (1p)

Vraag 19 in het hele examen

Vraag 20 1 punt

Lees de regels 29 tot en met 34 van tekst 6. Afspraken over verkeershandhaving worden op lokaal niveau gemaakt in het zogenaamde ‘driehoeksoverleg’.

20 Tussen welke drie functionarissen vindt dit driehoeksoverleg plaats?

Bekijk het antwoord
  • Noemt alle drie functionarissen: de burgemeester, de officier van justitie en de korpschef. (1p)

Het scorepunt alleen toekennen als alle drie juist zijn.

Vraag 20 in het hele examen

Vraag 21 4 punten

Lees de regels 35 tot en met 50 van tekst 6. Er bestaan verschillende sociologische theorieën ter verklaring van criminaliteit en crimineel gedrag.

21 Leg uit welke twee theorieën te herkennen zijn in de aanpak die VVN voorstelt in de regels 45 tot en met 48 van tekst 6.

Bekijk het antwoord
  • Noemt twee van de volgende combinaties van theorie en uitleg: de sociale controletheorie (de geautomatiseerde controles zijn een vorm van formele sociale controle, die crimineel gedrag verhindert door pijnlijke of vervelende gevolgen); de rationele-keuze theorie (door meer controles stijgt de pakkans, waardoor een potentiële dader minder snel voor strafbaar gedrag kiest); de gelegenheidstheorie (meer controles verhogen de mate van toezicht, een van de drie factoren die de gelegenheid bepalen). (4p)

Noem twee van de drie theorieën, elk met een juiste uitleg. Per juiste theorie 1 punt en per juiste bijbehorende uitleg 1 punt.

Vraag 21 in het hele examen

Vraag 22 2 punten

Zie tekst 6. Het proces van politieke besluitvorming over de aanpassing van de Wegenverkeerswet kan geanalyseerd worden met behulp van het systeemmodel. De omzettingsfase van het systeemmodel kent drie subfasen.

22 In welke subfase van het systeemmodel bevindt de besluitvorming over de aanpassing van de Wegenverkeerswet zich op het moment dat tekst 6 geschreven werd? Welke twee actoren, die niet genoemd worden in tekst 6, spelen in deze subfase altijd een rol?

Bekijk het antwoord
  • Noemt de subfase beleidsvoorbereiding. (1p)
  • Noemt de twee actoren ambtenaren en de Raad van State (beide juist). (1p)

Het tweede scorepunt alleen toekennen als beide elementen juist zijn.

Vraag 22 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Voetbaljournalistiek

Opgavetekst

tekst 7 De tien plagen van de voetbaljournalistiek

De voetbaljournalist heeft een ongemakkelijke verhouding met zijn onderwerp. Voor de start van het nieuwe eredivisieseizoen duikt NRC [5]in de wereld van de voetbaljournalistiek. Van onafhankelijke verslaggeving is nauwelijks meer sprake.

Martijn Krabbendam is redacteur van [10]Voetbal International (VI), het grootste voetbalweekblad van Nederland. Hij is VI’s vaste volger van Feyenoord en het Nederlands elftal.

[15]In de zomer van 2015 is Martijn Krabbendam zelf nieuws. In het trainingskamp in Tirol hebben aanvoerder Dirk Kuijt en zijn collega’s besloten dat zij niet langer [20]met Krabbendam willen werken: hij zou slordig zijn, afspraken schenden en interviews niet aanpassen. Feyenoord vindt hem maar lastig. Zo blijft Krabbendam maar schrijven [25]over een mislukte miljoenentransfer van middenvelder Jonathan de Guzman – de schuld van directeur Gudde, herhaalt Krabbendam steeds, tot ergernis van Feyenoord. Een [30]boycot? In de Nederlandse journalistiek?

Op het eerste gezicht lijkt de maatregel van Feyenoord een conflict in de marge van het Nederlandse [35]voetbal. Niets om je druk over te maken, nu de eredivisie deze week weer begint. Maar nader onderzoek naar de zaak-Krabbendam – tijdens het afgelopen seizoen – leert dat de [40]voetbaljournalistiek onder druk staat. (…) Hoe komt dat? Wat zegt de zaak-Krabbendam over de voetbaljournalistiek in Nederland? In de aanloop naar het nieuwe [45]eredivisieseizoen zetten we de tien plagen van de voetbaljournalistiek op een rij.

Kranten hebben minder geld voor voetbaljournalisten

[50]De dagbladen zien hun inkomsten al jaren afnemen. In 2015 daalde hun gezamenlijke omzet naar 887 miljoen euro (3 procent minder dan in 2014). Ook de tv-zenders verdienen minder, [55]want adverteerders volgen de jeugd, die liever online kijkt. Dat betekent dus ook: minder geld om verslag te doen van de eredivisie, het EK voetbal, of de Olympische Spelen in Rio. [60]“Nieuwsredacties moeten meer doen met minder mensen”, zegt Marina Witte (Nederlandse Sport Pers, NSP). “Zo dreigt het werk oppervlakkiger te worden. Kranten [65]zetten vaker freelancers in, maar die hebben geen belang bij het stellen van kritische vragen. Als een club niet meer met hen wil werken, zijn zij hun broodwinning kwijt.”

[70]Clubs eisen meer controle

“Tien jaar geleden kon je een speler bellen, een stukje tikken en het in de krant zetten. Nu is het bij alle clubs gereguleerd. Volledig”, zegt Sjoerd [75]Mossou (AD). “Ze willen altijd een interview teruglezen en onderhandelen altijd over de tekst. Interviews vinden altijd plaats in de perskamer. Onder de tl-balken. Dat [80]kun je bijna geen interview meer noemen.”

Clubs als PSV en FC Bayern München proberen open te zijn. Maar, zegt Thijs Slegers, perschef [85]van PSV: “Iedere dag elke speler een uur vrijmaken voor de media is overdreven.” De media willen altijd meer dan de clubs kunnen geven, zegt perschef Brinkhuis (Ajax). “Ik [90]vergelijk het soms met kinderen. Die willen ook altijd meer.”

Meer controle ziet Max van der Put (Brabants Dagblad) ook na de wedstrijd. “Spelers en trainers spreken af [95]hoe zij hun mening over de wedstrijd naar buiten brengen. Als ik daarna met spelers en trainers praat, hoor ik letterlijk dezelfde woorden. Dan is de lol er voor mij snel af.”

naar: NRC Handelsblad, 2 augustus 2016

Vraag 23 2 punten

Bij deze opgave hoort tekst 7 uit het bronnenboekje. Lees de regels 1 tot en met 31 van tekst 7. Massamedia vervullen verschillende functies voor de samenleving, waaronder de informatiefunctie. Deze omvat onder andere de controle-/waakhondfunctie.

23 Geef een omschrijving van de controle-/waakhondfunctie en leg vervolgens uit wat het verband is tussen deze functie en het beëindigen van de samenwerking tussen Feyenoord en Krabbendam.

Bekijk het antwoord
  • Omschrijft de controle-/waakhondfunctie: media maken eventuele tekortkomingen in het functioneren van gezagdragers openbaar. (1p)
  • Legt het verband uit: Feyenoord wilde niet langer samenwerken omdat Krabbendam bleef schrijven over een mislukte miljoenentransfer die volgens hem de schuld was van directeur Gudde, dus over een tekortkoming in het functioneren van een gezagsdrager. (1p)

Vraag 23 in het hele examen

Vraag 24 2 punten

Lees de regels 32 tot en met 69 van tekst 7. In de eerste ‘plaag’ die besproken wordt, is de werking van de neerwaartse oplagespiraal te herkennen. Deze neerwaartse oplagespiraal begint met een lage oplage en eindigt met een nog lagere oplage.

24 Geef de twee tussenliggende stappen van de (neerwaartse) oplagespiraal en onderbouw elk van beide stappen met een passend citaat uit de regels 32 tot en met 69 van tekst 7.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de stap teruglopende (advertentie)inkomsten, met een passend citaat uit de regels 32 tot en met 69, bijvoorbeeld: “De dagbladen zien hun inkomsten al jaren afnemen” (regels 50-51/53). (1p)
  • Noemt de stap minder kwaliteit, met een passend citaat uit de regels 32 tot en met 69, bijvoorbeeld: “Zo dreigt het werk oppervlakkiger te worden” (regels 63-64/67). (1p)

Vraag 24 in het hele examen

Vraag 27 2 punten

Zie de regels 70 tot en met 99 van tekst 7. Hoewel volledige objectiviteit onmogelijk is, wordt van journalisten verwacht dat zij bepaalde journalistieke normen in acht nemen om de objectiviteit van hun berichtgeving te bevorderen.

27 Leg uit welke journalistieke norm, zoals toegepast door de schrijver van tekst 7, te herkennen is in de regels 70 tot en met 99 van tekst 7.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de norm hoor en wederhoor. (1p)
  • Legt uit dat zowel de kant van de journalisten als die van de perschef van de clubs aan bod komt in de bespreking van de vraag in hoeverre clubs open en benaderbaar zijn voor journalisten. (1p)

Vraag 27 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Europese belasting voor internetgiganten

Opgavetekst

tekst 8 Fransen willen Europese Facebook-belasting

Het is een van de grootste ergernissen van Europese politici: Amerikaanse internetgiganten zoals Facebook, Google en Apple die in [5]Europa wel veel geld verdienen, maar nauwelijks belasting betalen. De Franse regering van president Macron wil daar iets aan doen. (…)

De uitwassen van de belastingvlucht [10]door grote internetbedrijven zijn algemeen bekend. Schoolvoorbeeld is Apple. Vorig jaar berekende de Europese Commissie dat Apple over de winst van 2014 slechts 0,005% [15]belasting betaalde dankzij een deal met de Ierse staat. (…)

Het nieuwe Franse plan moet dat soort fratsen onmogelijk maken. Frankrijk en ook Duitsland willen dat [20]internetgiganten niet langer belasting betalen over hun winsten – want die kunnen ze doorsluizen naar het laagste belastingputje. In plaats daarvan moet belasting worden [25]betaald in ieder afzonderlijk land over de omzet die in dat land is behaald. Winst gemaakt op een advertentie in Frankrijk? Dan ook betalen in Frankrijk. (…)

[30]Er kleven ook nadelen aan het Franse plan. Het grootste nadeel is dat de EU op de tenen van de Amerikanen gaat trappen. De meeste grote techbedrijven zijn Amerikaans [35]en de afspraak is nu dat bedrijven hun belasting betalen op de plek waar ze ook fysiek gevestigd zijn. De Amerikanen zullen dan ook niet blij zijn met nieuwe belastingregels [40]vanuit de EU, denkt Van Weeghel, hoogleraar internationaal belastingrecht aan de UvA. “Het gevaar is dat ze met tegenmaatregelen komen. Dat [45]er Amerikaanse regels komen die Europese bedrijven schaden.”

Bovendien is het nog maar de vraag of het plan het haalt binnen de EU. Ierland en Luxemburg halen op dit moment veel geld binnen door [50]extreem lage belasting op winst te heffen. Die landen zullen niet zonder slag of stoot instemmen met een plan dat dat onmogelijk maakt.

naar: nos.nl, 15 september 2017

Vraag 28 4 punten

Bij deze opgave hoort tekst 8 uit het bronnenboekje. Lees de regels 1 tot en met 29 van tekst 8. We maken onderscheid tussen het zogenaamde klassieke beeld van de internationale orde en het postklassieke beeld van de internationale orde.

28 Leg uit welke twee kenmerken van het postklassieke beeld te herkennen zijn in de regels 1 tot en met 29 van tekst 8.

Bekijk het antwoord
  • Noemt twee van de volgende combinaties van kenmerk en uitleg: (1) natiestaten spelen nog altijd een prominente rol, maar hun speelruimte wordt beperkt door andere (f)actoren, zoals de internetgiganten; (2) intergouvernementele en (soms partieel supranationale) organisaties hebben een zekere autonomie verworven en zijn onontbeerlijk bij de oplossing van grensoverschrijdende problematiek, zoals de Europese Unie bij de belastingvlucht van internetbedrijven; (3) coöperatie komt voort uit een collectief lotsbesef en de noodzaak om globale problemen samen aan te pakken, omdat dat nationaal niet langer kan. (4p)

Noem twee van de kenmerken, elk met de bijbehorende uitleg. Per juist kenmerk 1 punt en per juiste bijbehorende uitleg 1 punt.

Vraag 28 in het hele examen

Vraag 29 2 punten

Lees de regels 30 tot en met 53 van tekst 8. Op het gebied van belastingen hebben de lidstaten van de Europese Unie hun soevereiniteit behouden. Dit heeft gevolgen voor de wijze waarop de besluitvorming over het Franse voorstel zal verlopen.

29 Zal de besluitvorming over het Franse plan verlopen volgens de intergouvernementele of de supranationale procedure? Leg uit wat het verschil is tussen beide soorten besluitvorming.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de intergouvernementele procedure. (1p)
  • Legt het verschil uit: bij de intergouvernementele procedure kunnen alleen besluiten genomen worden bij unanimiteit, terwijl bij de supranationale procedure meerderheidsbesluiten mogelijk zijn die alle lidstaten binden. (1p)

Vraag 29 in het hele examen

Vraag 30 2 punten

Bij Europese besluitvormingsprocessen spelen verschillende organen van de Europese Unie een rol.

30 Welk orgaan/welke organen dient/dienen het voorstel voor nieuwe Europese wetgeving in? Welk orgaan/welke organen neemt/nemen een besluit over dit voorstel?

Bekijk het antwoord
  • Noemt de Europese Commissie als het orgaan dat het voorstel indient. (1p)
  • Noemt de Raad van de Europese Unie en het Europees Parlement als de organen die een besluit nemen (beide juist). (1p)

Het tweede scorepunt alleen toekennen als beide elementen juist zijn.

Vraag 30 in het hele examen

2019, tijdvak 2: De gewone burger

Opgavetekst

tekst 1 Meer gewone burgers op tv; niet alleen de boze

Bij de Tweede Kamerverkiezingen stemde een op de drie Nederlanders op basis van de informatie die ze kregen van de [5] publieke omroep. Dat zei Gijs van Beuzekom, netmanager van NPO 2, gisteren in Hilversum bij het omroepdebat.

Het debat van dinsdag had als [10] centrale vraag of de publieke omroep wel alle geluiden in de samenleving laat horen. In november zei bestuursvoorzitter Shula Rijxman dat de NPO beter zijn best ging doen om alle [15] soorten Nederlanders aan het woord te laten. Tijdens de verkiezingscampagne kwam vervolgens een stroom van programma’s op gang met kiezers uit het land. [20] EénVandaag, Pauw & Jinek, Brandpunt, Nieuwsuur, het herrezen Lagerhuis; allemaal haalden ze gewone burgers binnen. Is de omroep geslaagd in de opzet? [25] Rijxman vindt van wel, net als andere sprekers dinsdag. Zij zei dinsdag dat het tonen van alle lagen van de bevolking een belangrijke taak is van de omroep, opdat de kijker via de tv [30] ook kennismaakt met de ander: “Een voorwaarde voor een goed functionerende democratie is dat er een minimaal gedeeld beeld van de werkelijkheid bestaat.”

[35] Beeld komt niet overeen met werkelijkheid. Jan Eikelboom van Nieuwsuur zet daar echter vraagtekens bij. “Het beeld in de media komt niet overeen [40] met de werkelijkheid. Dat geldt voor Antillianen, moslims, maar ook voor bijvoorbeeld PVV’ers, die worden weggezet als schreeuwende tokkies (noot 1).” Bert Huisjes van omroep WNL: “De [45] meeste redacteuren wonen in Amsterdam en vinden het probleem met bakfietsen veel urgenter dan mensen uit Apeldoorn.” [50] Een van de oplossingen zou zijn om de redacties gemengder te maken.

Eikelboom maakt voor Nieuwsuur binnenlandse reportages. In de serie ‘Buiten het Binnenhof’ portretteerde hij een breed palet aan gewone [55] burgers. “Er komen op tv best veel burgers aan het woord”, zei hij voor aanvang van het debat in Hilversum. Dat is volgens Eikelboom niet louter [60] een reactie op de opkomst van het populisme. “Het heeft ongetwijfeld met Trump en Wilders te maken. Maar het gaat om bezorgde burgers in brede zin. Er zijn ook veel burgers [65] ontevreden die geen angst voor de islam of vluchtelingen hebben.”

Eikelboom zegt dat hij is geschrokken van de kloof tussen burgers en politiek. “Of burgers zich nu zorgen [70] maken over moslims, populisme of armoede; ze zijn allemaal negatief over politici. Politiek is te negatief, er is een gebrek aan fatsoen, en iedereen begint over die duizend [75] euro die premier Rutte had beloofd.”

Waarom laat de omroep zoveel gewone mensen aan het woord? “Deze samenleving bestaat uit eilandjes en men weet niet meer wat [80] er op andermans eiland gebeurt. De kloven ontstaan door onwetendheid. De publieke omroep kan, door verbreding te zoeken, bruggen slaan tussen die eilanden.”

noot 1 De term tokkie wordt gebruikt als een scheldwoord voor een persoon of groep mensen met een asociale mentaliteit/asociaal gedrag.

naar: nos.nl, 24 maart 2017

Vraag 1 2 punten

Opgave 1 De gewone burger. De publieke omroep streeft ernaar om alle geluiden uit de samenleving te laten horen, aldus bestuursvoorzitter Shula Rijxman. Tijdens de verkiezingscampagne waren er volop programma’s op tv waarbij ‘gewone’ burgers aan het woord kwamen. Jan Eikelboom van Nieuwsuur wijst er echter op dat het beeld dat de media van bepaalde groepen schetsen, lang niet altijd overeenkomt met de werkelijkheid (tekst 1).

Lees de regels 1 tot en met 34 van tekst 1. Media vervullen verschillende functies binnen een democratie, waaronder de informatiefunctie. Onder deze functie valt onder andere de agendafunctie. Leg uit welke andere twee politieke functies van de media, die vallen onder de informatiefunctie, te herkennen zijn in de regels 1 tot en met 34 van tekst 1.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de opiniërende functie van de media en legt uit dat de publieke omroep met de campagneprogramma’s heeft bijgedragen aan de mening of stemkeuze van kiezers (een op de drie Nederlanders gebruikte de informatie van de publieke omroep om een mening te vormen over de partijen of de stemkeuze te bepalen). (1p)
  • Noemt de spreekbuisfunctie van de media en legt uit dat de publieke omroep in de campagneperiode uiteenlopende groepen kiezers aan het woord liet, zodat de eisen en wensen die onder de bevolking leven zichtbaar werden. (1p)

Vraag 1 in het hele examen

Vraag 2 3 punten

Opgave 1 De gewone burger. De publieke omroep streeft ernaar om alle geluiden uit de samenleving te laten horen, aldus bestuursvoorzitter Shula Rijxman. Tijdens de verkiezingscampagne waren er volop programma’s op tv waarbij ‘gewone’ burgers aan het woord kwamen. Jan Eikelboom van Nieuwsuur wijst er echter op dat het beeld dat de media van bepaalde groepen schetsen, lang niet altijd overeenkomt met de werkelijkheid (tekst 1).

Rijxman, bestuursvoorzitter van de NPO, streeft ernaar om in het aanbod van de publieke omroep alle geluiden uit de samenleving te laten horen. Welk uitgangspunt van het mediabeleid is in dit streven te herkennen? Om dit uitgangspunt te realiseren, heeft de overheid wettelijke voorschriften voor de programmering van de publieke omroep vastgesteld. In welke wet zijn deze voorschriften te vinden? Welk orgaan ziet toe op de naleving van deze wet?

Bekijk het antwoord
  • Noemt het uitgangspunt pluriformiteit. (1p)
  • Noemt de Mediawet. (1p)
  • Noemt het Commissariaat voor de Media. (1p)

Vraag 2 in het hele examen

Vraag 6 1 punt

Opgave 1 De gewone burger. De publieke omroep streeft ernaar om alle geluiden uit de samenleving te laten horen, aldus bestuursvoorzitter Shula Rijxman. Tijdens de verkiezingscampagne waren er volop programma’s op tv waarbij ‘gewone’ burgers aan het woord kwamen. Jan Eikelboom van Nieuwsuur wijst er echter op dat het beeld dat de media van bepaalde groepen schetsen, lang niet altijd overeenkomt met de werkelijkheid (tekst 1).

Lees de regels 52 tot en met 75 van tekst 1. Lang niet alle bezorgde burgers hebben angst voor de islam of vluchtelingen. Wel hebben deze burgers volgens Eijkelboom iets anders met elkaar gemeen: ze zijn allemaal negatief over politici. Populisten spelen hierop in. Welk kenmerk van populisme sluit goed aan bij deze opvatting van ‘de bezorgde burger’ over politici?

Bekijk het antwoord
  • Noemt afkeer van het establishment (van de gevestigde partijen / van de politieke elite). (1p)

Vraag 6 in het hele examen

Vraag 7 2 punten

Opgave 1 De gewone burger. De publieke omroep streeft ernaar om alle geluiden uit de samenleving te laten horen, aldus bestuursvoorzitter Shula Rijxman. Tijdens de verkiezingscampagne waren er volop programma’s op tv waarbij ‘gewone’ burgers aan het woord kwamen. Jan Eikelboom van Nieuwsuur wijst er echter op dat het beeld dat de media van bepaalde groepen schetsen, lang niet altijd overeenkomt met de werkelijkheid (tekst 1).

Lees de regels 76 tot en met 84 van tekst 1. Massamedia vervullen verschillende functies voor de samenleving, zoals de socialiserende functie en de informatiefunctie. Leg uit welke andere maatschappelijke functie van de media te herkennen is in de regels 76 tot en met 84 van tekst 1.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de verbindende functie van de media. (1p)
  • Legt uit dat de media door ‘bruggen te slaan tussen de verschillende eilandjes in de samenleving’ bijdragen aan het bevorderen van de sociale cohesie. (1p)

Vraag 7 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Terug naar een meerderheidsstelsel?

Opgavetekst

tekst 2 Hoe zou de Kamer eruitzien met een meerderheidsstelsel?

Hoe zou de Kamer er na deze verkiezingen uitgezien hebben als alles bij het oude was gebleven?

Voor een antwoord op deze vraag [5] zijn er een paar cruciale aanpassingen nodig ten opzichte van de situatie honderd jaar terug. Alleen al omdat de Tweede Kamer honderd jaar geleden geen 150, maar 100 [10] leden telde. Maar ook omdat de bevolkingsconcentraties nu heel anders zijn en omdat Flevoland destijds nog niet bestond. De lijnen [15] van de districten moesten in de kaart dus anders worden getrokken dan toen gebeurde (zie figuur 1). Nederland is opgedeeld in 150 gelijke districten, met gemiddeld 115.000 inwoners per district. Daarbij [20] is geprobeerd zo veel mogelijk duidelijke regionale identiteiten als uitgangspunt te hanteren. Grote steden zijn langs wijkgrenzen gesplitst. Bovendien is er gewerkt met een [25] systeem van relatieve meerderheid.

De gevolgen van terugkeer naar een meerderheidsstelsel zijn zichtbaar gemaakt in figuur 1 en 2.

Oneerlijk
[30] De ondervertegenwoordiging van kleinere partijen was een van de belangrijke argumenten voor de systeemwijziging honderd jaar geleden. “Een scheve verhouding [35] tussen electorale steun en het daadwerkelijk behaalde zetelaantal vinden wij Nederlanders niet eerlijk”, zegt de Leidse hoogleraar politicologie Ruud Koole. [40] In het Nederland van de negentiende eeuw hadden de verkiezingen voor veel kiezers praktisch gezien geen enkele betekenis, omdat hun favoriete partij geen enkele kans had op [45] een meerderheid in hun district.

Voordelen
Een districtenstelsel heeft echter ook voordelen. “Als je in het huidige Nederland je stem hebt uitgebracht [50] en de uitslag is duidelijk, moet je maar afwachten wat voor kleur het uiteindelijke kabinet krijgt”, legt Koole uit. “Daar hebben de Britten veel minder last van. Die hebben meer het [55] gevoel dat zij rechtstreeks bepalen wie er aan de macht komt.” Bovendien is er in Groot-Brittannië een sterkere regionale band tussen Lagerhuisleden en hun achterban. [60] Wie daar zorgen of vragen heeft over een bepaald onderwerp, kan die vrijdagmiddag rechtstreeks kwijt tijdens het spreekuur van zijn ‘eigen’ Lagerhuislid. Die komt in Londen op [65] voor zijn eigen district.

naar: nos.nl, 24 maart 2017

figuur 1 Verkiezingsuitslag in het meerderheidsstelsel

Verkiezingsuitslag in het meerderheidsstelsel
figuur 1 naar: nos.nl, 24 maart 2017

Kaart van Nederland, verdeeld in districten. Elk district is ingekleurd met de partij die daar in het meerderheidsstelsel wint. Legenda: SP, GroenLinks, D66, CDA, Denk, VVD en PVV. De PvdA staat niet in de legenda en komt op de kaart dus niet voor. Plaatsnamen op de kaart: Groningen, Zwolle, Amsterdam, Utrecht, Den Haag, Rotterdam, Arnhem, Nijmegen, Tilburg, Eindhoven en Maastricht. Districten die samen één grote stad vormen, zijn met een dikke zwarte omlijning aangegeven (legenda: ‘= districten die samen een grote stad vormen’).

Vraag 8 3 punten

Opgave 2 Terug naar een meerderheidsstelsel? In 2017 was het precies 100 jaar geleden dat Nederland het meerderheidsstelsel afschafte en het huidige kiesstelsel van evenredige vertegenwoordiging invoerde. Maar hoe zou de Tweede Kamer er na de verkiezingen van 2017 uitgezien hebben als alles bij het oude was gebleven? De NOS zocht het uit (tekst 2, figuur 1 en figuur 2).

Lees de regels 1 tot en met 28 van tekst 2 en bekijk figuur 1. Met het huidige kiesstelsel behaalde de PvdA bij de verkiezingen van 2017 negen zetels. Bij de overstap naar een meerderheidsstelsel zou deze partij, op basis van hetzelfde aantal stemmen, geen zetels krijgen. Leg uit dat de PvdA bij hantering van het huidige kiesstelsel wél en bij hantering van het meerderheidsstelsel geen zetels toebedeeld krijgt. Betrek in je uitleg de werking van beide kiesstelsels en een gegeven uit figuur 1.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat in een meerderheidsstelsel (het land is verdeeld in districten en) de partij die in een district de (absolute of relatieve) meerderheid haalt alle zetels van dat district krijgt. (1p)
  • Legt uit dat de PvdA in geen enkel district de meerderheid heeft gehaald, wat blijkt uit figuur 1, en dus geen zetels krijgt in het meerderheidsstelsel. (1p)
  • Legt uit dat in het huidige kiesstelsel (evenredige vertegenwoordiging, waarbij alle stemmen landelijk worden geteld) een partij zetels krijgt evenredig aan haar landelijke stemmenaantal, zodat de PvdA ook zetels kan halen zonder meerderheid in een district. (1p)

Vraag 8 in het hele examen

figuur 2 Vergelijking zetelverdeling bij verschillende kiesstelsels

Twee tabellen naast elkaar. Links: zetelverdeling in het huidige kiesstelsel, uitslag Tweede Kamerverkiezingen 2017. Rechts: zetelverdeling in het meerderheidsstelsel, fictieve uitslag.

PartijAantal zetels (huidig kiesstelsel)PartijAantal zetels (meerderheidsstelsel)
VVD33VVD110
PVV20PVV15
CDA19CDA7
D6619D667
GL14GL7
SP14SP3
PvdA9Denk1
CU5
PvdD5
50PLUS4
SGP3
Denk3
FvD2

naar: nos.nl, 24 maart 2017

Vraag 9 2 punten

Opgave 2 Terug naar een meerderheidsstelsel? In 2017 was het precies 100 jaar geleden dat Nederland het meerderheidsstelsel afschafte en het huidige kiesstelsel van evenredige vertegenwoordiging invoerde. Maar hoe zou de Tweede Kamer er na de verkiezingen van 2017 uitgezien hebben als alles bij het oude was gebleven? De NOS zocht het uit (tekst 2, figuur 1 en figuur 2).

Lees de regels 29 tot en met 45 van tekst 2 en gebruik figuur 2. Leg uit dat hantering van een meerderheidsstelsel negatieve invloed kan hebben op de mate van representativiteit van de besluiten van de Tweede Kamer. Betrek in je uitleg een gegeven uit figuur 2.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat in een meerderheidsstelsel een partij de absolute meerderheid van de zetels kan krijgen terwijl zij niet de meerderheid van de kiezers vertegenwoordigt, zoals figuur 2 laat zien voor de VVD (110 van de 150 zetels). (1p)
  • Legt uit dat dit ten koste kan gaan van de representativiteit van de besluiten van de Tweede Kamer, wanneer de standpunten van de meerderheid van de kiezers niet overeenkomen met die van de partij die in de Tweede Kamer de meerderheid heeft. (1p)

Vraag 9 in het hele examen

Vraag 10 2 punten

Opgave 2 Terug naar een meerderheidsstelsel? In 2017 was het precies 100 jaar geleden dat Nederland het meerderheidsstelsel afschafte en het huidige kiesstelsel van evenredige vertegenwoordiging invoerde. Maar hoe zou de Tweede Kamer er na de verkiezingen van 2017 uitgezien hebben als alles bij het oude was gebleven? De NOS zocht het uit (tekst 2, figuur 1 en figuur 2).

Zie de regels 40 tot en met 45 van tekst 2. De verkiezingsuitslag is tegenwoordig minder voorspelbaar dan in de negentiende eeuw. Dit heeft naast de invoering van een ander kiesstelsel ook te maken met veranderingen in de politieke cultuur vanaf de jaren zestig van de vorige eeuw. Noem een verandering in de politieke cultuur en leg uit dat deze heeft bijgedragen aan het feit dat de verkiezingsuitslagen minder voorspelbaar zijn geworden.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een verandering in de politieke cultuur: ontzuiling, ontideologisering of individualisering. (1p)
  • Legt uit dat partijen hierdoor hun vaste achterban zijn kwijtgeraakt, of dat mensen minder gebonden zijn aan een vaste partij (meer zwevende kiezers), waardoor de stemkeuze of de verkiezingsuitslag minder voorspelbaar is geworden. (1p)

Vraag 10 in het hele examen

Vraag 11 2 punten

Opgave 2 Terug naar een meerderheidsstelsel? In 2017 was het precies 100 jaar geleden dat Nederland het meerderheidsstelsel afschafte en het huidige kiesstelsel van evenredige vertegenwoordiging invoerde. Maar hoe zou de Tweede Kamer er na de verkiezingen van 2017 uitgezien hebben als alles bij het oude was gebleven? De NOS zocht het uit (tekst 2, figuur 1 en figuur 2).

Lees de regels 46 tot en met 65 van tekst 2. Leg uit dat de werking van ons huidige kiesstelsel ertoe leidt dat er na de verkiezingen vrijwel nooit direct duidelijkheid bestaat over de samenstelling van het nieuwe kabinet.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat in ons kiesstelsel het aantal zetels dat een partij behaalt evenredig is aan het landelijk op die partij uitgebrachte aantal stemmen. (1p)
  • Legt uit dat daardoor de kans op een absolute meerderheid voor een van de partijen klein is, zodat er vrijwel altijd coalitievorming nodig is. (1p)

Vraag 11 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Politiek & klimaat

Opgavetekst

tekst 3 Trump: ‘Parijs’ was ramp voor economie VS

Vanavond in de Rozentuin van het Witte Huis, waar presidenten graag hun successen vieren, maakte Donald Trump aan de laatste twijfel [5] een einde. Het klimaatakkoord van Parijs, waar tot nu toe alleen Syrië en Nicaragua buiten vielen, wordt door hem opgezegd. Alleen op veel gunstiger voorwaarden voor de VS [10] wil hij eventueel weer aanhaken.

Net als tijdens de campagne, toen hij de opzegging nadrukkelijk beloofde, hekelde Trump de afspraken in Parijs als economisch rampzalig voor de [15] Verenigde Staten. De beperking van de inzet van fossiele brandstoffen zal de economische groei afknijpen en miljoenen banen kosten.

Aan het besluit ging een heftige [20] interne strijd in het Witte Huis vooraf. ‘Nationalisten’, zoals zijn adviseur Steve Bannon, wilden dat hij zijn belofte nakwam en de VS losmaakte uit een akkoord dat volgens hen de [25] soevereiniteit van het land aantast. ‘Internationalisten’, zoals minister van buitenlandse zaken Rex Tillerson, pleitten voor blijven, uit angst dat de betrekkingen met de [30] rest van de wereld schade op zullen lopen. Het land zal in een aantal fora niet meer meepraten of serieus genomen worden. En handelspartners als China of [35] Europa, zo waarschuwden grote Amerikaanse bedrijven, zouden kunnen besluiten dat bedrijven in de VS door het gebrek aan actie tegen broeikasgassen een oneerlijk concurrentievoordeel hebben. Dat [40] zou kunnen leiden tot een ‘CO₂-heffing’ op Amerikaanse producten en, als de VS antwoordt met invoerheffingen, een handelsoorlog.

naar: Trouw, 1 juni 2017

Vraag 13 4 punten

Opgave 3 Politiek & klimaat. Op 12 december 2015 werd bij de internationale Klimaatconferentie van Parijs een belangrijk akkoord gesloten. Dit Verdrag van Parijs verplicht de bijna 200 deelnemende landen om nationale klimaatplannen op te stellen waarmee de opwarming van de aarde beperkt moet worden. Zo blijft het klimaat leefbaar, ook voor toekomstige generaties. In juni 2017 nam president Trump het besluit om de Verenigde Staten terug te trekken uit het Verdrag van Parijs (tekst 3). Nederland nam in datzelfde jaar concrete afspraken op in het regeerakkoord om tegemoet te komen aan de doelstellingen van Parijs (tekst 4 en figuur 3).

Lees tekst 3. Bij het typeren van internationale verhoudingen wordt onderscheid gemaakt tussen het klassieke en het postklassieke beeld van de internationale orde. Noem twee kenmerken van het postklassieke beeld van de internationale orde die te herkennen zijn in tekst 3. Illustreer ieder kenmerk met een ander voorbeeld uit tekst 3.

Bekijk het antwoord
  • Noemt twee van de volgende kenmerken van het postklassieke beeld en illustreert elk met een ander voorbeeld uit tekst 3. Kenmerken: (1) coöperatie of samenwerking uit een collectief lotsbesef, zoals het akkoord om het klimaatprobleem aan te pakken; (2) toegenomen interdependentie, marktintegratie of globalisering, zoals de angst dat de keuze om uit Parijs te stappen de internationale betrekkingen of handelsrelaties schaadt; (3) natiestaten die nog een prominente rol spelen maar een beperkte speelruimte hebben door andere actoren, of intergouvernementele organisaties met een zekere autonomie, zoals de fora uit regel 31 van tekst 3. (4p)

Per juist kenmerk 1 punt en per juist bijbehorend voorbeeld uit tekst 3 1 punt. Van de twee gevraagde kenmerken tellen maximaal twee mee, dus niet meer dan 4 punten.

Vraag 13 in het hele examen

Vraag 14 2 punten

Opgave 3 Politiek & klimaat. Op 12 december 2015 werd bij de internationale Klimaatconferentie van Parijs een belangrijk akkoord gesloten. Dit Verdrag van Parijs verplicht de bijna 200 deelnemende landen om nationale klimaatplannen op te stellen waarmee de opwarming van de aarde beperkt moet worden. Zo blijft het klimaat leefbaar, ook voor toekomstige generaties. In juni 2017 nam president Trump het besluit om de Verenigde Staten terug te trekken uit het Verdrag van Parijs (tekst 3). Nederland nam in datzelfde jaar concrete afspraken op in het regeerakkoord om tegemoet te komen aan de doelstellingen van Parijs (tekst 4 en figuur 3).

We onderscheiden twee soorten internationale samenwerking: intergouvernementele samenwerking en supranationale samenwerking. Van welk type samenwerking zijn internationale conferenties van de VN, zoals de Klimaatconferentie van Parijs, een voorbeeld? Geef aan wat kenmerkend is voor deze vorm van samenwerking.

Bekijk het antwoord
  • Noemt intergouvernementele samenwerking. (1p)
  • Geeft aan dat kenmerkend is dat de staten hun soevereiniteit behouden: staten kunnen niet aan besluiten gebonden worden zonder eigen instemming. (1p)

Vraag 14 in het hele examen

tekst 4 Rutte III legt klimaatdoel in wet vast

Met een klimaatwet en een nieuw energieakkoord geeft het nieuwe kabinet zijn duurzame ambities vorm. Er komt een klimaatwet met juridisch afrekenbare milieudoelen, zoals [5] het terugbrengen van de CO₂-uitstoot. Daarmee maakt het nieuwe kabinet serieus werk van het internationale klimaatakkoord van Parijs.

De komst van een klimaatwet is een [10] vurige wens van D66 en de ChristenUnie. Deze partijen ondertekenden vorig jaar het initiatief van PvdA en GroenLinks om tot zo’n [15] wet te komen. De wet die het aanstaande kabinet voor ogen heeft, is een afgezwakte variant van het oorspronkelijke voorstel.

Het regeerakkoord zal enkele [20] concrete milieumaatregelen bevatten, zoals, naar verluidt, een kilometerheffing voor vrachtverkeer en geld voor woningcorporaties om huurpanden extra te isoleren.

naar: Trouw, 6 oktober 2017

Vraag 15 3 punten

Opgave 3 Politiek & klimaat. Op 12 december 2015 werd bij de internationale Klimaatconferentie van Parijs een belangrijk akkoord gesloten. Dit Verdrag van Parijs verplicht de bijna 200 deelnemende landen om nationale klimaatplannen op te stellen waarmee de opwarming van de aarde beperkt moet worden. Zo blijft het klimaat leefbaar, ook voor toekomstige generaties. In juni 2017 nam president Trump het besluit om de Verenigde Staten terug te trekken uit het Verdrag van Parijs (tekst 3). Nederland nam in datzelfde jaar concrete afspraken op in het regeerakkoord om tegemoet te komen aan de doelstellingen van Parijs (tekst 4 en figuur 3).

Lees tekst 4. Een van de partijen die voor invoering van een klimaatwet gepleit heeft, is de ChristenUnie. Geef aan tot welke politieke stroming de ChristenUnie behoort. Leg uit welk uitgangspunt van deze stroming ten grondslag zou kunnen liggen aan de betrokkenheid van deze partij bij de klimaatdiscussie.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de confessionele of christendemocratische stroming. (1p)
  • Noemt het uitgangspunt rentmeesterschap. (1p)
  • Legt uit dat rentmeesterschap betekent dat de aarde in bruikleen is gekregen van God en dat we er dus zuinig op moeten zijn, bijvoorbeeld door goed voor het klimaat te zorgen. (1p)

Vraag 15 in het hele examen

figuur 3

figuur 3
figuur 3 bron: www.tomjanssen.net, 6 juni 2017

Spotprent van Tom Janssen (signatuur TOM linksboven). Links buigt een man over een bak met het opschrift REGEERAKKOORD RUTTES en duwt een doos met het opschrift PARLEMENT in de bak. Rechts giet een man een zak met het opschrift CEMENT over de bak uit. Tekstballonnen: “…MOET IK NOG LANG STILSTAAN…?!” en “…TOT HET HARD IS..!”.

Vraag 16 2 punten

Opgave 3 Politiek & klimaat. Op 12 december 2015 werd bij de internationale Klimaatconferentie van Parijs een belangrijk akkoord gesloten. Dit Verdrag van Parijs verplicht de bijna 200 deelnemende landen om nationale klimaatplannen op te stellen waarmee de opwarming van de aarde beperkt moet worden. Zo blijft het klimaat leefbaar, ook voor toekomstige generaties. In juni 2017 nam president Trump het besluit om de Verenigde Staten terug te trekken uit het Verdrag van Parijs (tekst 3). Nederland nam in datzelfde jaar concrete afspraken op in het regeerakkoord om tegemoet te komen aan de doelstellingen van Parijs (tekst 4 en figuur 3).

Zie de regels 19 tot en met 24 van tekst 4 en bekijk figuur 3. Het opnemen van concrete maatregelen in het regeerakkoord leidt soms tot kritiek. In figuur 3 is een voorbeeld van zo’n kritiekpunt te herkennen. Welke kritiek met betrekking tot het opnemen van concrete maatregelen in het regeerakkoord is te herkennen in figuur 3? Leg uit of de situatie waarop deze kritiek betrekking heeft, past bij een monistische of bij een dualistische verhouding tussen regering en parlement.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de kritiek dat het opnemen van concrete maatregelen in een regeerakkoord de mogelijkheid beperkt voor (oppositie)partijen in de volksvertegenwoordiging om invloed uit te oefenen op de besluitvorming. (1p)
  • Legt uit dat deze situatie het best past bij een monistische verhouding, waarin de regering rechtstreeks steunt op een meerderheid in de volksvertegenwoordiging en daarmee een eenheid vormt; de concrete maatregelen zijn een uiting van die eenheid. (1p)

Vraag 16 in het hele examen

Vraag 17 3 punten

Opgave 3 Politiek & klimaat. Op 12 december 2015 werd bij de internationale Klimaatconferentie van Parijs een belangrijk akkoord gesloten. Dit Verdrag van Parijs verplicht de bijna 200 deelnemende landen om nationale klimaatplannen op te stellen waarmee de opwarming van de aarde beperkt moet worden. Zo blijft het klimaat leefbaar, ook voor toekomstige generaties. In juni 2017 nam president Trump het besluit om de Verenigde Staten terug te trekken uit het Verdrag van Parijs (tekst 3). Nederland nam in datzelfde jaar concrete afspraken op in het regeerakkoord om tegemoet te komen aan de doelstellingen van Parijs (tekst 4 en figuur 3).

Maak gebruik van tekst 4. Het proces van politieke besluitvorming over de Klimaatwet kan geanalyseerd worden met behulp van het barrièremodel van politieke besluitvorming. In dit model worden vier barrières onderscheiden. Wat is de laatste barrière die genomen is in het besluitvormingsproces over de Klimaatwet op het moment dat tekst 4 geschreven werd? Noem een gegeven uit tekst 4 waaruit dit blijkt. Omschrijf vervolgens de barrière die daarna genomen moet worden.

Bekijk het antwoord
  • Noemt barrière 2 als laatste genomen barrière: de afweging van wensen of behoeften, oftewel de toekenning van een hoge prioriteit aan het probleem. (1p)
  • Noemt een bijbehorend gegeven uit tekst 4, zoals: de coalitiepartijen hebben afgesproken dat er een klimaatwet komt, of de komst van een klimaatwet is opgenomen in het regeerakkoord. (1p)
  • Omschrijft barrière 3 als de volgende te nemen barrière: het beslissen over (de noodzaak van) een beleidsmatige oplossing van problemen. (1p)

Vraag 17 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Buienradar voor boeven

Opgavetekst

tekst 5 Misdaad voorspellen, het kan echt

Het is géén ‘glazen bol’, volgens de Nationale Politie. Toch probeert een nieuw computersysteem (CAS) de plaats en het tijdstip van zakkenrollerij, [5] straatroof, geweld, diefstal en bedrijfsinbraken vooraf te voorspellen. Maandag presenteerde de politie resultaten van pilots in onder meer Hoorn, Enschede, Groningen en Den Haag. [10]

Het systeem gebruikt data, héél veel data, om daarmee bijvoorbeeld woninginbraken te voorspellen. CAS wordt onder andere ‘gevoerd’ met [15] informatie uit aangiften en gegevens van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Bij deze laatste bron gaat het bijvoorbeeld om informatie over het aantal uitkeringen per wijk, leeftijden, geslacht en gezins- [20] samenstellingen. Computerberekeningen bepalen vervolgens waar en wanneer de politie een verhoogde kans op criminaliteit kan verwachten. [25] De politie speelt daarop in door extra te surveilleren in die wijken.

Moord niet
CAS legt als het ware een raster over een wijk, met ‘vakjes’ van 125 bij 125 meter. Als een vakje rood is, voorspelt CAS problemen zoals een [30] straatroof. Het systeem doet voorspellingen binnen tijdslots van maximaal vier uur.

[35] Hoe meer gegevens het systeem heeft, hoe slimmer het voorspelt. Moord komt te weinig voor om er met big data goede voorspellingen over te doen.

naar: NRC Handelsblad, 16 mei 2017

tekst 6 Predictive policing: Buienradar voor boeven

Oud-politiemedewerker Rienks schreef voor de politieacademie het boek Predictive Policing: Kansen voor een veiligere toekomst.

“Predictive policing kan ons een hele [5] hoop ellende besparen. Er zitten natuurlijk allerlei haken en ogen aan, maar als je vertrouwen hebt in de modellen en ze goed toetst, dan kun je een hoop narigheid voorkomen.” [10]

Die haken en ogen, daar heeft Rienks nog een leuk verhaal over. Door gegevens over kentekens en reispatronen te combineren kan de [15] politie sinds 2011 auto’s opsporen waarvan de kans statistisch gezien groot is dat er drugs mee gesmokkeld worden. Die aanpak werpt zijn vruchten af: door de controle te focussen op de voertuigen die de [20] computer aanwijst, is het aantal gevonden grammen heroïne per gecontroleerd voertuig gestegen van 5 naar 1027. Rienks: “Het werkt erg goed, maar het gaat ook weleens [25] mis.” Zo kon het dat een poos geleden een verdachte auto op de snelweg in de buurt van Rotterdam met veel toeters en bellen werd klemgereden. De bestuurder bleek [30] geen drugssmokkelaar, maar een geschokte oudere dame die net een spuitje voor haar poedel had gehaald. Haar pas aangeschafte tweedehands auto was, zo werd later [35] duidelijk, van een smokkelaar geweest. Het nummerbord stond daarom nog in het systeem. De route die ze die dag reed, paste toevallig [40] precies in een verdacht reispatroon.

(…) Er wordt steeds meer gemeten en gedeeld, niet in de laatste plaats dankzij smartphones en sociale media. Het valt te verwachten dat [45] daar, nu voorspellingstechniek royaal voorhanden is, alleen maar meer gebruik gemaakt zal worden.

Het sluipende gevaar is wat de WRR ‘datadeterminisme’ noemt. Het risico [50] dat individuen worden beoordeeld op basis van wat statistisch gezien aannemelijk is dat ze gaan doen, in plaats van wat ze feitelijk gedaan hebben. Universitair docent criminologie Marc Schuilenburg heeft er [55] een andere, meer dramatische term voor: ‘de gedachtenpolitie’ – een politieorganisatie meer gericht op intentie dan op de daad zelf. Deze [60] verschuiving naar intentie is volgens Schuilenburg deel van een bredere ontwikkeling. (…)

naar: De Groene Amsterdammer, 8 juni 2016

Vraag 22 4 punten

Opgave 4 Buienradar voor boeven. In mei 2017 presenteerde de Nationale Politie de eerste resultaten van experimenten met het zogenaamde Criminaliteits Anticipatie Systeem (CAS). CAS berekent op basis van onder andere aangiften en statistieken van het CBS waar en wanneer een verhoogde kans op bepaalde soorten criminaliteit bestaat. Deze ‘buienradar voor boeven’ is een voorbeeld van een nieuwe trend die predictive policing heet: het voorspellen van misdaad op basis van grote hoeveelheden data (tekst 5). Het inzetten van CAS zou de effectiviteit van het politiewerk kunnen vergroten, maar leidt ook tot kritiek (tekst 6). In de Amerikaanse staat Pennsylvania werd een jaar eerder al aan een andere vorm van computergestuurde kansberekening gewerkt: een systeem dat de kans voorspelt dat een veroordeelde crimineel in de toekomst opnieuw in de fout gaat (tekst 7).

Lees de regels 1 tot en met 40 van tekst 6. Het voorbeeld van Rienks illustreert dat in de discussie over ‘predictive policing’ een dilemma van de rechtsstaat een rol speelt. Noem en omschrijf de twee belangen/begrippen die in dit dilemma tegenover elkaar staan. Leg uit dat deze belangen/begrippen op gespannen voet kunnen staan wanneer predictive policing wordt ingezet om drugscriminaliteit op te sporen. Betrek in je uitleg per belang/begrip een (ander) gegeven uit de regels 1 tot en met 40 van tekst 6.

Bekijk het antwoord
  • Noemt rechtshandhaving en omschrijft dit als: de overheid dient het recht te handhaven en de burgers te beschermen tegen criminaliteit. (1p)
  • Noemt rechtsbescherming en omschrijft dit als: burgers moeten beschermd worden tegen machtsmisbruik door de overheid; de vrijheden van burgers dienen door de overheid gerespecteerd te worden. (1p)
  • Legt uit dat predictive policing bijdraagt aan de rechtshandhaving, omdat het aantal gevonden grammen heroïne per gecontroleerd voertuig is gestegen van 5 naar 1027 (regels 21-24). (1p)
  • Legt uit dat het gebruik van predictive policing kan leiden tot een inbreuk op de vrijheden van onschuldige burgers en dus de rechtsbescherming schaadt, zoals het klemrijden van de onschuldige oude vrouw (regels 26-34). (1p)

Vraag 22 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Overname Nederlandse media

Opgavetekst

tekst 8 De Nederlandse media zijn niet langer Nederlands

Misschien kijkt u Heel Holland Bakt, leest u ‘de krant van wakker Nederland’ en luistert u naar 100%NL. Oer-Hollandse namen die [5] niet doen vermoeden dat de makers in buitenlandse handen zijn. De producent van Heel Holland Bakt is onderdeel van een Duits mediaconcern, De Telegraaf heeft sinds [10] juni dit jaar een Belgische eigenaar en het moederbedrijf van 100%NL is voor 60 procent in handen van een Oostenrijker.

Buitenlandse eigenaren zijn eerder [15] regel dan uitzondering in de Nederlandse mediasector. Sinds de overname van Telegraaf Media Groep (TMG) door Mediahuis zijn vier van de zes grote mediaorganisaties in Nederland [20] in buitenlandse handen.

Hoe erg is dat? Volgens het Commissariaat voor de Media, dat toeziet op de pers, heeft de verkoopgolf van de laatste jaren geen negatieve gevolgen voor de nieuwsvoorziening. “Ook wanneer de dagbladmarkt in handen is van enkele partijen kan er nog een divers aanbod zijn. Wel wordt het risico op een [30] afname groter”, aldus een zegsman.

Net als bij TMG leeft bij NRC niet het idee dat ‘de Belgen’ een gevaar vormen. NRC-hoofdredacteur Peter [35] Vandermeersch: “… (a) … van NRC bepaalt heel helder dat NRC onafhankelijk is en blijft. Mediahuis heeft in de voorbije drie jaar nog nooit geprobeerd om aan die [40] onafhankelijkheid te tornen.”

naar: NRC Handelsblad, 8 september 2017

figuur 4 Zes grote mediaorganisaties

Zes grote mediaorganisaties
figuur 4 naar: NRC Handelsblad, 8 september 2017

Staafdiagram met zes mediaorganisaties, van links naar rechts: NPO € 905 mln (donkergrijs: in Nederlandse handen); De Persgroep € 769 mln (lichtgrijs: in buitenlandse handen); Sanoma € 639 mln (lichtgrijs); Mediahuis € 520 mln (lichtgrijs); RTL € 495 mln (lichtgrijs); Talpa Holding € 314 mln (donkergrijs: in Nederlandse handen). Bij De Persgroep staat als voorbeeld: o.a. AD, de Volkskrant, Q-Music. Bij Sanoma: Libelle, Linda, NU.nl. Bij Mediahuis: NRC, TMG, de Limburger. Bij RTL: RTL 4, 5, 7 en Z. Bij Talpa Holding: o.a. SBS, Radio 538.

Toelichting: De bedragen geven de meest recente jaaromzet (per september 2017) van de mediaorganisaties aan. Bij de NPO betreft dit bedrag het meest recente budget (per september 2017).

Vraag 25 2 punten

Opgave 5 Overname Nederlandse media. Steeds meer mediaorganisaties worden overgenomen door buitenlandse bedrijven. In figuur 4 is te zien dat in september 2017 vier van de zes grote mediaorganisaties in Nederland in buitenlandse handen zijn. Volgens het Commissariaat voor de Media en de hoofdredacteur van NRC Handelsblad vormt deze situatie echter geen bedreiging voor de diversiteit en/of onafhankelijkheid van het media-aanbod (tekst 8).

Lees de regels 1 tot en met 21 van tekst 8 en bekijk figuur 4. De overname van Nederlandse media door buitenlandse mediabedrijven is een voorbeeld van persconcentratie. Bij persconcentratie kan er sprake zijn van horizontale, verticale en/of diagonale concentratie. Over welke twee vormen van persconcentratie geeft figuur 4 informatie? Leg elk antwoord uit met behulp van een gegeven uit figuur 4.

Bekijk het antwoord
  • Noemt horizontale concentratie en legt uit met een gegeven uit figuur 4: één uitgever, bijvoorbeeld het Mediahuis, heeft meerdere producten van dezelfde categorie in handen, in dit geval de dagbladen NRC en de Limburger. (1p)
  • Noemt diagonale concentratie en legt uit met een gegeven uit figuur 4: één concern, bijvoorbeeld de Persgroep, heeft meerdere soorten mediaproducten in handen, in dit geval het dagblad AD en de radiozender Q-music. (1p)

Vraag 25 in het hele examen

Vraag 26 2 punten

Opgave 5 Overname Nederlandse media. Steeds meer mediaorganisaties worden overgenomen door buitenlandse bedrijven. In figuur 4 is te zien dat in september 2017 vier van de zes grote mediaorganisaties in Nederland in buitenlandse handen zijn. Volgens het Commissariaat voor de Media en de hoofdredacteur van NRC Handelsblad vormt deze situatie echter geen bedreiging voor de diversiteit en/of onafhankelijkheid van het media-aanbod (tekst 8).

Zie figuur 4 met de toelichting. Bij de NPO wordt gesproken over budget, terwijl bij de andere mediabedrijven over jaaromzet gesproken wordt. Leg uit waarom er voor het geld van de NPO een andere term gebruikt wordt dan voor het geld van de andere mediabedrijven.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de NPO de publieke omroep is, die grotendeels wordt gefinancierd door de overheid; omdat de eigen omzet wordt aangevuld met omroepgelden, spreekt men over budget in plaats van jaaromzet. (1p)
  • Legt uit dat de andere mediabedrijven tot het commerciële gedeelte van het omroepbestel behoren en zelf verantwoordelijk zijn voor hun inkomsten, daarom wordt er over jaaromzet gesproken. (1p)

Vraag 26 in het hele examen

Vraag 27 3 punten

Opgave 5 Overname Nederlandse media. Steeds meer mediaorganisaties worden overgenomen door buitenlandse bedrijven. In figuur 4 is te zien dat in september 2017 vier van de zes grote mediaorganisaties in Nederland in buitenlandse handen zijn. Volgens het Commissariaat voor de Media en de hoofdredacteur van NRC Handelsblad vormt deze situatie echter geen bedreiging voor de diversiteit en/of onafhankelijkheid van het media-aanbod (tekst 8).

Lees de regels 22 tot en met 31 van tekst 8. De persconcentratie in tekst 8 betreft aanbiedersconcentratie. Leg uit dat deze vorm van concentratie waarschijnlijk geen directe gevolgen heeft voor de interne en externe pluriformiteit op de dagbladenmarkt. Betrek in je uitleg een omschrijving van de begrippen aanbiedersconcentratie, interne pluriformiteit en externe pluriformiteit.

Bekijk het antwoord
  • Omschrijft aanbiedersconcentratie als het samengaan van uitgevers van kranten, waarbij de redacties onafhankelijk blijven. (1p)
  • Legt uit dat de onderlinge verschillen tussen kranten die in handen komen van één uitgever (externe pluriformiteit) waarschijnlijk niet kleiner worden. (1p)
  • Legt uit dat ook de ruimte binnen een dagblad voor verschillende opinies en opvattingen (interne pluriformiteit) waarschijnlijk niet door de concentratie wordt beïnvloed. (1p)

Vraag 27 in het hele examen

Vraag 28 2 punten

Opgave 5 Overname Nederlandse media. Steeds meer mediaorganisaties worden overgenomen door buitenlandse bedrijven. In figuur 4 is te zien dat in september 2017 vier van de zes grote mediaorganisaties in Nederland in buitenlandse handen zijn. Volgens het Commissariaat voor de Media en de hoofdredacteur van NRC Handelsblad vormt deze situatie echter geen bedreiging voor de diversiteit en/of onafhankelijkheid van het media-aanbod (tekst 8).

Lees de regels 32 tot en met 40 van tekst 8. Naar welk begrip verwijzen de puntjes bij (a) in regel 35 van tekst 8? Naar welke actor binnen de organisatie van een dagblad verwijst ‘NRC’ in regel 36? En naar welke actor verwijst ‘Mediahuis’ in regel 37?

Bekijk het antwoord
  • Noemt het redactiestatuut als begrip dat met de puntjes bij (a) wordt bedoeld. (1p)
  • Noemt dat ‘NRC’ verwijst naar de redactie en ‘Mediahuis’ verwijst naar de directie (beide elementen moeten juist zijn). (1p)

Het tweede scorepunt alleen toekennen als beide antwoordelementen juist zijn: ‘NRC’ verwijst naar de redactie én ‘Mediahuis’ verwijst naar de directie.

Vraag 28 in het hele examen

Vraag 29 2 punten

Opgave 5 Overname Nederlandse media. Steeds meer mediaorganisaties worden overgenomen door buitenlandse bedrijven. In figuur 4 is te zien dat in september 2017 vier van de zes grote mediaorganisaties in Nederland in buitenlandse handen zijn. Volgens het Commissariaat voor de Media en de hoofdredacteur van NRC Handelsblad vormt deze situatie echter geen bedreiging voor de diversiteit en/of onafhankelijkheid van het media-aanbod (tekst 8).

In NRC Handelsblad van 8 september 2017 gaf een media-econoom aan hierin geen reden tot zorg te zien: “Zolang er vraag naar is, maken producenten Nederlandse programma’s, of ze nu in buitenlandse of Nederlandse handen zijn.” Bij welke politieke stroming en bijbehorend uitgangspunt van deze stroming sluit het standpunt van de media-econoom goed aan?

Bekijk het antwoord
  • Noemt de stroming: liberalisme. (1p)
  • Noemt het uitgangspunt: (vrije)marktwerking. (1p)

Vraag 29 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Arib vraagt haar Kamer om bezinning

Opgavetekst

tekst 1

(…) Aan het begin van het politieke seizoen vraagt Kamervoorzitter Khadija Arib de leden van de Tweede Kamer om bezinning. (…) Vorig jaar [5] nam het aantal ingediende moties (3.582) toe met 25 procent en steeg het aantal schriftelijke vragen (2.822) met 16 procent. (…) Daarmee zet de Kamer een al jaren durende trend [10] voort. Ministers klagen dat zij door hun veelvuldige verplichte aanwezigheid in de Kamer vaak aan andere werkzaamheden niet toekomen. Kamerleden zelf klagen dat zij aan [15] invloed verliezen, omdat tegenwoordig niemand meer opkijkt als zij een motie indienen of een schriftelijke vraag stellen. (…) De stortvloed is een hardnekkig probleem. VVD-fractieleider Halbe [20] Zijlstra waarschuwde in 2013 voor “het laten verworden van de parlementaire wapens tot klapperpistooltjes”. Arib gaf in het slotdebat [25] voor de zomer de nieuwste cijfers, over dit eerste halfjaar. “Er zijn 2.194 moties (…) ingediend. We stelden 1.543 schriftelijke vragen.” (…) Quotum Meer dan oproepen tot bezinning kan [30] Arib niet doen. “Er is geen draagvlak voor paardenmiddelen”, zegt SGP-leider Kees van der Staaij, de nestor van de Tweede Kamer. “Partijen of parlementariërs aan een quotum binden kan niet. Als wij in onze [35] fractie vaststellen dat we bij een debat twee of drie moties willen indienen, kijken we elkaar fronsend aan en vragen ons hardop af: is dat wel nodig? Maar de fractiecultuur kan [40] ook zijn: wij stellen elke misstand in elk verzorgingstehuis aan de kaak. Bijvoorbeeld de SP doet dat en dat is hun goed recht. De Kamervoorzitter [45] kan hooguit achter de schermen proberen een fractie daarop aan te spreken.” Ook VVD-Kamerlid Ton Elias, tevens ondervoorzitter van de Tweede [50] Kamer, sprak deze zomer zijn ongenoegen uit. Hij hekelde in het AD “die enorme hoeveelheid nutteloze moties”. Ze dienen volgens hem vooral om media-aandacht te creëren [55] en worden door de regering vaak niet serieus genomen. Sinds midden jaren zeventig is sprake van een vertienvoudiging. Elias: “Alsof je een goed Kamerlid bent als je maar heel [60] veel moties indient!” Arib beschouwt de herhaalde oproep voor “zelfbeheersing van een zelfbewust parlement” als een van de taken van haar voorzitterschap. “Vroeger [65] bezorgde een motie een minister knikkende knieën. Dat is nu niet meer zo”, zei ze in maart tegen Met Het Oog Op Morgen1). (…) Noot 1: Met Het Oog Op Morgen is een radioprogramma dat dagelijks tussen 23:00 uur en 24:00 uur uitgezonden wordt op NPO1. Het brengt een overzicht van het nieuws, een blik in de ochtendkranten en journalistieke interviews met mensen in en achter het nieuws.

bron: de Volkskrant, 6 september 2016

Vraag 1 2 punten

De trend dat de Tweede Kamer een aantal van haar formele middelen steeds vaker inzet zou van invloed zijn op het werk van de Kamer. Het werk van de Kamer omvat drie taken, een daarvan is de beleidsbepalende taak. Welke andere taak van de Kamer wordt beïnvloed door de trend om steeds meer schriftelijke vragen te stellen? Leg ook uit wat een gevolg kan zijn voor het uitvoeren van die taak. Zie de regels 40 tot en met 44 van tekst 1.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de controlerende taak van de Kamer (1p)
  • Geeft een juist gevolg voor het uitvoeren van de controlerende taak, bijvoorbeeld: de aandacht moet over een veel groter aantal vragen verdeeld worden, waardoor de controle oppervlakkiger en minder diepgravend wordt (1p)

Vraag 1 in het hele examen

Vraag 2 2 punten

In de regels 40 tot en met 44 van tekst 1 staat dat oppositiepartij SP van elke misstand in elk verzorgingstehuis openbaar maakt dat ze het bestaan ervan slecht of schandelijk vindt. Daar kan ze verschillende motieven voor hebben. Geef twee motieven die voor de SP een rol zouden kunnen spelen om die misstanden aan de kaak te stellen: één ideologisch-inhoudelijk motief en één ander politiek motief. Zie de regels 48 tot en met 68 van tekst 1.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een ideologisch-inhoudelijk motief, bijvoorbeeld: de SP heeft een socialistische ideologie en vindt dat de overheid moet opkomen voor zwakke groepen zoals mensen in verzorgingstehuizen die minder goed voor zichzelf kunnen zorgen (1p)
  • Noemt een ander politiek motief, bijvoorbeeld: de SP kan haar oppositierol waarmaken, laten zien aan potentiële kiezers waar zij het anders zou doen, of de regering in een slecht daglicht stellen (1p)

Vraag 2 in het hele examen

Vraag 3 2 punten

Er worden nu veel meer moties ingediend dan vroeger. Vroeger bezorgde een motie een minister knikkende knieën, volgens Kamervoorzitter Arib. Daarmee bedoelt ze dat ministers vroeger een beetje bang waren voor moties. Leg uit waarom ministers vroeger een beetje bang waren als er in de Kamer een motie werd ingediend en waarom dat nu minder het geval is. Gebruik in je uitleg een gegeven uit tekst 1.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een goede reden waarom ministers vroeger bang waren en waarom dat nu minder het geval is: door het grote aantal moties krijgt elke motie minder aandacht, of veel moties dienen nu een ander doel en worden daarom als minder bedreigend ervaren (1p)
  • Verwijst op een passende manier naar een gegeven uit tekst 1 ter onderbouwing van de uitleg (1p)

Het tweede punt vraagt om een passende verwijzing naar een gegeven uit tekst 1, bijvoorbeeld het aantal moties dat al jaren stijgt (regel 4-10) of dat moties vooral media-aandacht moeten creëren (regel 53 en verder).

Vraag 3 in het hele examen

Vraag 4 3 punten

De verhouding van de regering met de Kamer kan gekarakteriseerd worden als monistisch of als dualistisch. Het Nederlandse politieke stelsel heeft zowel kenmerken van monisme als van dualisme. Geef een kenmerk van het Nederlandse politieke stelsel dat past bij monisme. Geef een kenmerk van het Nederlandse politieke stelsel dat past bij dualisme. Leg uit of het niet serieus nemen van moties door de regering (regel 55-56) beter past bij monisme of beter past bij dualisme.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een kenmerk dat past bij monisme: het sluiten van regeerakkoorden / het in stand houden van de steun van een meerderheid in de Kamer(s) voor een coalitieregering (1p)
  • Noemt een kenmerk dat past bij dualisme: ministers kunnen geen Kamerlid zijn / regering en Kamers hebben verschillende taken (1p)
  • Legt uit dat het niet serieus nemen van moties beter bij monisme past, omdat de regering haar gang kan gaan doordat ze kan rekenen op steun van de meerderheid van de Kamer (1p)

Vraag 4 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Juridische aanpak jihadi’s

Opgavetekst

tekst 2 Rechter betwijfelt nut straffen jihadi’s

De Rotterdamse rechter Jan van der Groen twijfelt aan de effectiviteit van straffen voor jihadisten. Er is nauwelijks iets bekend over de zin hiervan. [5] Dat zegt de rechter, die is gespecialiseerd in terrorismezaken, vandaag in NRC. De meeste jihadverdachten in Nederland krijgen een voorwaardelijke [10] straf opgelegd, waarbij zij onder toezicht van de reclassering terugkeren in de maatschappij. Maar het is onduidelijk of dit soort straffen zin heeft, zegt Van der Groen. “De [15] reclassering gaat al jaren om met allerlei soorten daders voor wie ze vaste programma’s hebben”, zegt de rechter. “Drugsverslaafden gaan naar de afkickkliniek, dieven krijgen [20] budgettraining, geweldplegers een cursus agressieregulatie. Maar voor jihadisten hebben we geen effectief programma. De reclassering probeert van alles en nog wat, ze peinzen zich [25] suf, maar het antwoord hebben ze gewoon niet.” (…) Volgens de rechter zijn jihadisten over het algemeen moeilijk te bereiken. (…) “Het gedrag van dit [30] soort daders wordt bepaald door overtuiging. En een overtuiging kun je niet wegnemen met een straf.” (…) De enkelband zou in elk geval wél een positief effect hebben op [35] jihadisten, zegt rechter Van der Groen. Hij kent geen voorbeelden van jihadverdachten die met een enkelband om naar Syrië zijn vertrokken. (…) [40] Van der Groen pleit in het interview voor een andere manier van omgaan met inlichtingeninformatie. In veel terrorismezaken komen geheime ambtsberichten van de AIVD in het [45] strafdossier terecht, waarin bijvoorbeeld staat dat de verdachte een aanslag plant of binnenkort naar Syrië wil vertrekken. Rechters en advocaten kunnen niet controleren [50] hoe die berichten tot stand zijn gekomen, en weten dus ook niet hoe betrouwbaar ze zijn. Van der Groen pleit voor een Frans systeem, waarbij een commissie wordt benoemd die [55] oordeelt of de rechters en advocaten geïnformeerd kunnen worden over de totstandkoming van het ambtsbericht. Van der Groen: “Iemand heeft het recht om te weten waarom hij wordt [60] verdacht. Je zou niet moeten werken met geheime informatie.”

bron: NRC Handelsblad, 13 januari 2016

Vraag 5 2 punten

Lees de regels 1 tot en met 26 van tekst 2. De rechter twijfelt aan de effectiviteit en zinvolheid van de straffen die jihadisten krijgen. Of een straf zinvol en effectief is, kun je pas beoordelen als je weet welk doel met die straf nagestreefd wordt. Soms kun je aan de keuze van de straf zien welk doel er mee nagestreefd wordt. Dat is bijvoorbeeld het geval bij de programma’s die de reclassering heeft voor drugsverslaafden, dieven en geweldplegers (zie de regels 18 tot en met 21). Met al deze drie programma’s wordt eenzelfde doel nagestreefd. Leg uit welk doel van straffen met deze drie programma’s van de reclassering, die vermeld worden in de regels 18 tot en met 21, nagestreefd wordt.

Bekijk het antwoord
  • Noemt het doel resocialisatie of speciale preventie (1p)
  • Legt uit dat de straffen gericht zijn op het aanpakken van de oorzaak van het gedrag van de dader, zodat hij leert omgaan met zijn probleem en terug kan keren in de maatschappij, of niet weer dezelfde fout maakt (1p)

Vraag 5 in het hele examen

Vraag 6 2 punten

Leg van twee doelen van straf uit dat die wel gerealiseerd kunnen worden als Nederlanders die naar Syrië willen vertrekken, veroordeeld worden tot gevangenisstraf.

Bekijk het antwoord
  • Noemt twee van de volgende doelen van straf met juiste uitleg: vergelding (een jihadist heeft de wet overtreden en boet daarvoor met een straf); beveiliging van de maatschappij en burgers (zolang een jihadist vast zit of gecontroleerd wordt, zijn anderen veilig); handhaving van de rechtsorde en het voorkomen van eigenrichting (door jihadisten te straffen laat de samenleving zien dat wetsovertreders worden aangepakt); generale preventie (een gestrafte jihadist kan als voorbeeld dienen om anderen ervan te weerhouden hetzelfde te doen) (2p)

Per juist doel met juiste uitleg 1 scorepunt, samen maximaal 2. Het doel genoegdoening van de slachtoffers is niet juist, omdat er geen slachtoffers zijn.

Vraag 6 in het hele examen

Vraag 7 3 punten

Zie de regels 8 tot en met 26 van tekst 2. De reclassering richt zich onder meer op hulp aan verdachten en ex-gedetineerden. Uit haar doelstelling blijkt dat de reclassering daarmee een maatschappelijk belang wil dienen. Welke taak van de reclassering is in dit tekstgedeelte te herkennen? Leg uit dat met deze taak ook aan de doelstelling van de reclassering gewerkt wordt.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de taak van de reclassering: het voorbereiden en begeleiden van de uitvoering van taakstraffen (werk- en leerstraffen) (1p)
  • Legt uit dat taak-, werk- en leerstraffen, meer dan andere straffen, bedoeld zijn om delinquenten te resocialiseren, waarmee gewerkt wordt aan de (her)inpassing van de delinquent in de samenleving, wat de doelstelling van de reclassering is (2p)

Vraag 7 in het hele examen

Vraag 8 3 punten

Lees de regels 27 tot en met 39 van tekst 2. In dit tekstgedeelte wordt gesproken over een enkelband. Een enkelband bevat een zendertje waarmee op elk tijdstip gecontroleerd kan worden waar de drager zich bevindt. Een enkelbandmaatregel wordt vaak gecombineerd met huisarrest. Maatregelen om criminaliteit te bestrijden kunnen passen in een meer preventief beleid of in een meer repressief beleid. Geef eerst een omschrijving van preventief beleid en een omschrijving van repressief beleid. Leg vervolgens uit dat de enkelbandmaatregel, ondanks zijn preventieve werking, toch een typisch voorbeeld is van repressief beleid.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een omschrijving van preventief beleid: de overheid legt bij het bestrijden van criminaliteit de nadruk op het aanpakken van de maatschappelijke oorzaken, zodat criminaliteit wordt voorkomen (1p)
  • Geeft een omschrijving van repressief beleid: de nadruk ligt op strafrechtelijk optreden, het uitbreiden van capaciteit en bevoegdheden van politie en justitie en het verhogen van de strafmaat (1p)
  • Legt uit dat de enkelbandmaatregel als straf criminaliteit helpt voorkomen, maar niet door het aanpakken van de maatschappelijke oorzaken, en dat hij daarom een voorbeeld is van strafrechtelijk optreden en dus van repressief beleid (1p)

Vraag 8 in het hele examen

Vraag 12 3 punten

Lees de regels 40 tot en met 61 van tekst 2. Wat houdt het dilemma van de rechtsstaat in? Leg uit dat dit dilemma van toepassing is op het gebruik van de ambtsberichten van de AIVD in tekst 2.

Bekijk het antwoord
  • Noemt het dilemma van de rechtsstaat: rechtsbescherming en rechtshandhaving staan op gespannen voet met elkaar (1p)
  • Legt uit dat de AIVD in het kader van de rechtshandhaving informatie verzamelt op grond waarvan iemand als verdachte kan worden aangemerkt en zich voor de rechter moet verantwoorden (1p)
  • Legt uit dat dit op gespannen voet staat met de rechtsbescherming, omdat de verdachte de geheime informatie niet kan betrekken bij zijn verdediging, wat een aantasting is van zijn recht op een eerlijk proces (1p)

Vraag 12 in het hele examen

Vraag 13 3 punten

Zie tekst 2. Absolute en relatieve rechtvaardigingstheorieën hebben een verschillende visie op het rechtvaardigen van straf. Leg met behulp van twee citaten uit tekst 2 uit of de opvatting van rechter Van der Groen beter aansluit bij de absolute rechtvaardigingstheorieën of bij de relatieve rechtvaardigingstheorieën.

Bekijk het antwoord
  • Geeft aan dat de opvatting van rechter Van der Groen beter aansluit bij de relatieve rechtvaardigingstheorieën, omdat daarin het beoogde toekomstige effect van de sanctie doorslaggevend is en Van der Groen twijfelt aan dat effect (1p)
  • Onderbouwt met (twee van) de volgende citaten uit tekst 2: “De Rotterdamse rechter Jan van der Groen twijfelt aan de effectiviteit van straffen voor jihadisten. Er is nauwelijks iets bekend over de zin hiervan.” (regels 1-4) / “Maar het is onduidelijk of dit soort straffen zin heeft, zegt Van der Groen.” (regels 12-14) / “Maar voor jihadisten hebben we geen effectief programma.” (regels 21-23) / “Het gedrag van dit soort daders wordt bepaald door overtuiging. En een overtuiging kun je niet wegnemen met een straf.” (regels 29-32) / “De enkelband zou in elk geval wél een positief effect hebben op jihadisten, zegt rechter Van der Groen. Hij kent geen voorbeelden van jihadverdachten die met een enkelband om naar Syrië zijn vertrokken.” (regels 33-39) (2p)

Per citaat 1 scorepunt, samen maximaal 2 voor de citaten.

Vraag 13 in het hele examen

Vraag 15 2 punten

Zie de regels 26 tot en met 63 van tekst 3. In dit tekstgedeelte gaat het gesprek over rechten die verankerd zijn in artikel 7 van de Grondwet en artikel 10 van het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden (EVRM). Geef een citaat uit de regels 26 tot en met 63 van tekst 3 dat betrekking heeft op de inhoud van artikel 7 van de Grondwet. Leg je keuze uit. Geef een citaat uit de regels 26 tot en met 63 van tekst 3 dat betrekking heeft op de inhoud van artikel 10 van het EVRM. Leg je keuze uit.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een citaat uit de regels 26 tot en met 63 dat betrekking heeft op artikel 7 van de Grondwet, bijvoorbeeld “De vrijheid van meningsuiting zou in het geding zijn.” (regels 31-32), met de uitleg dat artikel 7 bepaalt dat men zijn mening mag uiten (1p)
  • Geeft een citaat uit de regels 26 tot en met 63 dat betrekking heeft op artikel 10 van het EVRM, bijvoorbeeld een deel van “In deze zaken (…) over de jihad.” (regels 39-55), met de uitleg dat artikel 10 bepaalt dat men informatie mag vergaren en doorgeven (1p)

Vraag 15 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Gepersonaliseerde media

Vraag 16 2 punten

Bij communicatie is altijd sprake van een zender en een ontvanger. Wat is een verschil tussen interpersoonlijke communicatie en massacommunicatie met betrekking tot de zender, en wat is een verschil met betrekking tot de ontvanger?

Bekijk het antwoord
  • Noemt het verschil met betrekking tot de zender: bij interpersoonlijke communicatie is de zender een persoon, bij massacommunicatie meestal een organisatie (1p)
  • Noemt het verschil met betrekking tot de ontvanger: bij interpersoonlijke communicatie is de ontvanger een persoon of groep die min of meer gekend wordt door de zender, bij massacommunicatie een relatief onbekende groep (1p)

Vraag 16 in het hele examen

tekst 4

(…) Online media worden steeds vaker aangepast aan de kenmerken en voorkeuren van de gebruiker, zodat niet elke gebruiker van een [5] website dezelfde inhoud ziet. Een gepersonaliseerde nieuwssite stemt bijvoorbeeld de selectie nieuwsverhalen en opiniestukken af op de persoonlijke voorkeuren van een [10] lezer. In een minder vergaand geval geeft een gepersonaliseerde nieuwssite bepaalde onderwerpen, of opiniërende columns, een meer of minder prominente plek op de [15] pagina. Eli Pariser spreekt in dit verband over een filterbubbel, een unieke informatieruimte voor iedereen. (…) Velen vrezen dat zulke gepersonaliseerde [20] communicatie leidt tot polarisatie. De algoritmes die bepalen welk nieuws we te zien krijgen, zouden dan een nieuwe vorm van verzuiling veroorzaken. Het Commissariaat [25] voor de Media signaleert bijvoorbeeld dat er “steeds meer sprake [is] van fragmentatie; het aanbod neemt nog steeds toe en het gebruik raakt daarmee steeds meer versplinterd. [30] Een volgende stap in deze trend is personalisatie, waarbij het aanbod is afgestemd op de voorkeuren van het individu.” En in een rapport over vrije en pluralistische media, stelt een [35] adviesorgaan van de Europese Commissie dat personalisatie de democratie kan bedreigen.

bron: stukroodvlees.nl, 28 november 2016

Vraag 17 2 punten

Lees tekst 4. In een democratie zijn massamedia onder andere belangrijk omdat ze een informatiefunctie vervullen. Volgens tekst 4 zullen gepersonaliseerde media geen bijdrage leveren aan een andere functie die de media voor de samenleving vervullen. Welke andere functie is dat? Ondersteun je antwoord met een citaat uit tekst 4.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de verbindende functie van de media (1p)
  • Ondersteunt het antwoord met een citaat uit tekst 4 dat laat zien dat er sprake is van het omgekeerde van verbinden, zoals polarisatie (regels 20-21), een nieuwe vorm van verzuiling (regel 23) of steeds meer fragmentatie (regels 26-27) (1p)

Vraag 17 in het hele examen

Vraag 18 2 punten

Zie de regels 19 tot en met 37 van tekst 4. Als de meeste mensen hun informatie gepersonaliseerd ontvangen zoals dit tekstgedeelte schetst, dan wordt een van de doelen van het mediabeleid moeilijk te realiseren. Welk doel van het mediabeleid is dat? Leg je antwoord uit.

Bekijk het antwoord
  • Noemt het doel van het mediabeleid: pluriformiteit van informatie (1p)
  • Legt uit dat mensen in een unieke informatieruimte geen kennis meer nemen van andere opinies dan hun eigen, omdat ze via de media alleen informatie krijgen die past bij hun voorkeuren (1p)

Vraag 18 in het hele examen

Vraag 19 2 punten

De commerciële omroepen en de publieke omroep hebben deels verschillende doelstellingen. Bij het streven naar één van die doelstellingen kan het personaliseren van het media-aanbod een belangrijke bijdrage leveren. Geef een doelstelling waarin beide soorten omroepen van elkaar verschillen en waaraan het personaliseren van het media-aanbod een belangrijke bijdrage kan leveren. Leg je antwoord uit.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een doelstelling waarin de omroepen verschillen: commerciële omroepen streven naar winst, de publieke omroep heeft geen winstoogmerk (1p)
  • Legt uit dat commerciële omroepen meer dan de publieke omroep afhankelijk zijn van advertentie-inkomsten en daarom advertentieruimte verkopen die een goede match vormt tussen adverteerder en doelgroep (1p)

Vraag 19 in het hele examen

Vraag 20 2 punten

Zie de regels 24 tot en met 33 van tekst 4. De signalering van het Commissariaat voor de Media komt uit een brief aan de minister. Daarin legt het Commissariaat voor de Media uit hoe het zijn taak het aanstaande jaar van plan was te gaan vervullen. Geef een taak van het Commissariaat voor de Media. Leg uit dat het in verband met die taak van belang is dat het Commissariaat voor de Media trends in het media-aanbod signaleert.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een taak van het Commissariaat voor de Media: toezicht houden op de naleving van programmavoorschriften en reclameregels (1p)
  • Legt uit dat een verandering in de wijze waarop informatie wordt aangeboden gevolgen kan hebben voor het naleven van de programmavoorschriften en reclameregels (diversiteit, onafhankelijkheid en toegankelijkheid van de informatievoorziening) (1p)

Vraag 20 in het hele examen

Vraag 21 3 punten

Zie de regels 33 tot en met 37 van tekst 4. In de Nederlandse parlementaire democratie bestaat pluriformiteit van informatievoorzieningen en persvrijheid. Beredeneer vanuit een kenmerk van de parlementaire democratie waarom pluralistische media belangrijk zijn. Beredeneer ook waarom personalisatie de parlementaire democratie kan bedreigen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een kenmerk van de parlementaire democratie: het algemeen kiesrecht (1p)
  • Legt uit dat pluralistische media een meerzijdig beeld geven, waardoor een burger informatie kan vergelijken en het algemeen kiesrecht naar behoren kan uitoefenen (1p)
  • Legt uit dat personalisatie de burger eenzijdig informeert en een deel van het keuzeproces wegneemt, waardoor de waarde van het algemeen kiesrecht wordt uitgehold en de democratie wordt bedreigd (1p)

Vraag 21 in het hele examen

2018, tijdvak 1: De ebola-epidemie als internationaal vraagstuk

Opgavetekst

tekst 5 Ebola is een les voor de rijke landen

De onwetende angsthazen (politici, vertegenwoordigers van overheidsinstanties) in de Verenigde Staten en in Europa die in de zomer van 2014 [5] zo panisch reageerden op de enkeling die ebolapatiënt zou kunnen zijn, hebben vermoedelijk duizenden levens gered (…). De westerse bestuurders die bang waren voor [10] besmetting, droegen bij aan de algemene vrees dat de verre dreiging zou overslaan naar westerse landen. De eerste reactie was louter defensief. Mensen uit West-Afrika mochten [15] westerse landen niet meer in. (…) Om ebola te bestrijden was meer nodig, veel meer: een offensieve strategie, een ingrijpen ter plaatse, waar de epidemie zich zo snel [20] verbreidde als mensen ervoor op de loop konden gaan. Van de gezondheidsdiensten in de geteisterde landen was niet veel te verwachten. Sierra Leone, Liberia en Guinee zijn [25] doodarm; hardnekkige burgertwisten en (…) corruptie hadden hun fragiele infrastructuur al doen bezwijken, en nu sloegen de resterende dokters ook nog eens op de vlucht. Het [30] eerste alarm werd geslagen, maar het duurde toch zeker een half jaar voor er een internationale bestrijdingscampagne op gang kwam. (…) [35] Er was wel degelijk een dreiging [de schrijver doelt hier op de ebola-uitbraak] en die is er wellicht nog, niet alleen voor buurlanden, maar in deze tijd van massaal luchtverkeer [40] voor vrijwel alle landen ter wereld. Dus hadden ook al die landen – de een wat meer, de ander wat minder – goede redenen om mee te doen aan de bestrijding van de epidemie. Geen [45] land kon het alleen af, geen land kon de actie blokkeren. Maar, landen die niet meehielpen konden toch profiteren van het ingrijpen van anderen. Dus: waarom zou een land mee- [50] doen? Maar: als geen land meedoet breekt de wereldplaag uit. (…) Maar er bestaat toch allang een WHO, een Wereldgezondheidsorganisatie die de samenwerking [55] effectief moet kunnen regelen? (…) De WHO kon dat niet en wilde het aanvankelijk niet eens. De organisatie wordt bemand door mensen die door de eigen landsregering zijn [60] voorgedragen om politieke redenen en die veelal onbekwaam zijn voor een taak welke ze als een luizenbaantje werd toegespeeld. (…) De WHO heeft er vooral in de begin- [65] fase dan ook niets van terechtgebracht. Dat vindt de WHO nu zelf ook. Prompt heeft het besturend lichaam ingrijpende hervormingen aangekondigd, precies dezelfde als [70] na het vorig falen, bij de griepepidemie van 2009. Die hervormingen zijn toen ook niet doorgevoerd. (…) De ebola-epidemie is (hopelijk) goed [75] afgelopen – voor deze keer. Maar een zo grootschalige uitbraak had voorkomen kunnen worden (…). Voor de vroegtijdige bestrijding van toekomstige epidemieën is een [80] permanente snelle medische interventiemacht nodig, een soort brandweer die op afroep beschikbaar is. Die ‘plaagweer’ bestaat vooral uit ervaren medici en verpleegkundigen, [85] maar juist in de beginfase zijn nog andere experts vereist. (…) Doet zich een dreiging voor, dan zijn antropologen of ontwikkelingswerkers nodig. Zij moeten hulpverleners [90] vertellen wat de plaatselijke gebruiken zijn, en zij moeten plaatselijke leiders uitleggen wat de medische ingrepen inhouden en hoe de bevolking daaraan kan meewerken. [95] De ebolabestrijders verschenen noodgedwongen in zulke angstaanjagende pakken dat de mensen op de vlucht sloegen of de bestrijders aanvielen. De bestrijders [100] bezwoeren de familie van ebolalijders om de patiënten niet aan te raken en uit hun buurt te blijven, een onmenselijke en onmogelijke raad voor mensen die hun geliefde voor [105] hun ogen in eigen bloed zien creperen. (…)

naar: Abram de Swaan, NRC Handelsblad, 31 januari 2015

Vraag 22 2 punten

Lees de regels 1 tot en met 34 van tekst 5. Volgens De Swaan waren de meest getroffen landen, Guinee, Sierra Leone en Liberia, zelf niet in staat de ebola-epidemie te bestrijden. Er is hier sprake van ‘state failure’, ofwel deze landen zijn te beschouwen als fragiele staten. Het begrip ‘staat’ omvat vier kenmerken. Leg uit aan welk kenmerk van een staat de getroffen landen niet voldoen. Betrek in je antwoord een voorbeeld uit de regels 1 tot en met 34 van tekst 5.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een kenmerk van een staat waaraan de getroffen landen niet voldoen, met een uitleg met een voorbeeld uit de regels 1 tot en met 34. Een van beide is volledig goed: (a) de landen hebben geen soevereine macht, omdat de overheid haar macht niet effectief kan uitoefenen, bijvoorbeeld door hardnekkige burgertwisten en corruptie (regel 25-26); of (b) de landen hebben niet het geweldsmonopolie, omdat burgertwisten (regel 25) gepaard gaan met geweld dat niet door de overheid wordt ingezet (2p)

Een van de twee kenmerken met de bijbehorende uitleg is voldoende voor 2 punten.

Vraag 22 in het hele examen

Vraag 24 2 punten

Een half jaar na de ebola-uitbraak kwam de WHO, de Wereldgezondheidsorganisatie van de VN, in actie. Leg uit bij welke twee doelstellingen van de VN het past dat de WHO optreedt.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de doelstelling: het bereiken van internationale samenwerking bij het oplossen van (sociale) en humanitaire problemen, met als uitleg dat het bestrijden van de ebola-epidemie een voorbeeld is van internationale samenwerking via de WHO (1p)
  • Noemt de doelstelling: het handhaven van de internationale vrede en veiligheid, met als uitleg dat de ebola-epidemie een bedreiging vormt voor vrede en veiligheid in veel landen (1p)

Vraag 24 in het hele examen

tekst 6 Ebola toont hoe ziek het economisch en politiek systeem is

2014 is het jaar van ebola. Maar wie alleen naar de epidemie in drie West-Afrikaanse landen kijkt, begrijpt de ware aard van deze [5] uitbraak niet, beweert Wouter Arrazola de Oñate. Het echte virus is het economische en politieke systeem dat de wereld bestuurt op een kortzichtige manier, waarbij [10] mensen en landen herleid worden tot hun marktwaarde. Een van de belangrijkste redenen waarom het deze keer in deze drie West-Afrikaanse landen zo snel [15] kunnen uitbreken is de erbarmelijke staat van het gezondheidssysteem. “Liberia had minder dan 50 dokters in het openbare gezondheidssysteem, voor een land met meer dan [20] 4 miljoen mensen, waarvan de meerderheid ver van de hoofdstad woont. Dat is 1 arts per 100.000 mensen, vergeleken met 240 per 100.000 in de VS en 670 per 100.000 [25] in Cuba”, zegt prof Paul Farmer, Harvard-infectieziektespecialist en oprichter van Partners in Health, een ngo1) met beide voeten in het veld. Jarenlang is er véél te weinig [30] geïnvesteerd in gezondheidspersoneel, genees- en verpleegmiddelen, ziekenhuizen en laboratoria, en in de achterliggende organisatie van de gezondheidssystemen. [35] Daar zijn verschillende redenen voor. Lokale corruptie wordt vaak onmiddellijk als grootste schuldige aangewezen. In de getroffen landen moet daarvoor niet enkel gekeken [40] worden naar de regeringen die corruptie toelaten, maar ook naar de ontginnende industrieën en transnationale ondernemingen die vaak heel nauw betrokken waren bij het [45] installeren van die machthebbers. De financiële belangen van internationale bedrijven hebben ook mede aanleiding gegeven tot de vele burgeroorlogen, een andere belang- [50] rijke oorzaak van de verdere verzwakking van staat en gezondheidssysteem. In toenemende mate gaat het dan niet alleen om grondstoffen, maar [55] ook om de grond zelf: landbouwgrond om voedsel en biobrandstoffen op te verbouwen in West-Afrika behoort tot de begeerde ‘rijkdommen’ van zowel Guinee als Liberia. (…) De ebola-uitbraak van 2014 in drie [60] West-Afrikaanse landen heeft haar wortels in de doofheid van onze beleidsmakers voor wetenschappelijke argumenten, doofheid voor de aanklachten van extreme armoede [65] en ongelijkheid, mede onderhouden door ons eigen koopgedrag en onze eigen industrieën. Het ebola-virus is gevaarlijk, maar de kortzichtigheid [70] waarmee de wereld bestuurd wordt is nog veel schadelijker. Noot 1: Een ngo (niet-gouvernementele organisatie) is een organisatie die onafhankelijk van de overheid gericht is op een maatschappelijk belang.

naar: www.mo.be, 29 december 2014

Vraag 25 4 punten

Lees tekst 6. De internationale orde kan beschreven worden vanuit het klassieke beeld maar ook vanuit het post-klassieke beeld. In tekst 6 is een van beide beelden te herkennen. Welk beeld van de internationale orde is te herkennen in tekst 6? Leg je antwoord uit en gebruik daarbij twee verwijzingen met regelnummers naar tekst 6.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat het post-klassieke beeld van de internationale orde te herkennen is (1p)
  • Legt uit dat het post-klassieke beeld laat zien dat de speelruimte van natiestaten beperkt wordt door onder andere niet-gouvernementele organisaties, waaronder marktactoren en grote multinationals, die medebeslissers zijn over veiligheid, welvaart en welzijn (1p)
  • Gebruikt twee juiste verwijzingen met regelnummers naar tekst 6, bijvoorbeeld: de regels 1-11 (om de ware aard van de uitbraak te begrijpen moet je ook naar het economische systeem kijken), de regels 38-45 (ontginnende industrieën en transnationale ondernemingen betrokken bij het installeren van machthebbers die corruptie lieten ontstaan) of de regels 46-52 (internationale bedrijven die via burgeroorlogen het gezondheidssysteem verzwakken) (2p)

Per juiste regelverwijzing 1 scorepunt, samen maximaal 2 voor de twee verwijzingen.

Vraag 25 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Privacy

Opgavetekst

tekst 7 nrc.checkt: “Europees verbod op sociale media onder 16”

Dat schreef een Vlaamse journalist op AD.nl. De aanleiding: Verschillende media berichtten maandag over een Europees verbod op sociale media voor kinderen onder [5] de zestien. Een bericht op de website van dagblad AD (“Onder de 16 geen Facebook, geen Twitter, geen Instagram”) werd meer dan 14.000 keer gedeeld op Facebook en zorgde [10] voor ophef in Nederland. We checken de stelling uit dat artikel: Jongeren onder de zestien mogen vanwege Europese privacyregels vanaf 2018 geen sociale media [15] gebruiken zonder toestemming van hun ouders. Waar is het op gebaseerd? Het Europees Parlement stemde twee weken geleden in met een [20] breed scala aan nieuwe privacyregels. Daaronder valt ook de bepaling dat bij het verwerken van persoonsgegevens van kinderen onder de zestien jaar toestemming [25] van de ouders nodig is. Voor sociale media zou dat betekenen dat zij hun diensten niet kunnen aanbieden aan jongeren zolang de ouders geen toestemming hebben gegeven. [30] “Dit is alleen geen nieuws”, zegt ICT-jurist Arnoud Engelfriet. Hij wijst op de Nederlandse Wet Bescherming Persoonsgegevens uit 2001 waarin precies dezelfde bepaling is opge- [35] nomen: voor het verwerken van persoonsgegevens van 16-minners is toestemming van de ouders nodig. De ophef over de volgens GeenStijl “aan ons opgedrongen” Europese [40] verordening gaat dus over een bepaling die al jaren in de Nederlandse privacywet staat. Waarom staat in het stuk niet dat de besproken leeftijdsgrens van zestien [45] jaar al in Nederland geldt? En waarom wordt eigenlijk alleen de Belgische kinderombudsman om commentaar gevraagd? Het bericht blijkt geschreven te zijn [50] voor een Vlaams publiek, vertelt de auteur Brecht Herman. Hij schreef het voor de Vlaamse krant Het Laatste Nieuws, waarna het AD het overnam op de site en het een eigen [55] leven ging leiden. Beide kranten zijn onderdeel van uitgeefconcern De Persgroep en wisselen vaker artikelen uit. Belangrijk is ook dat de Europese [60] regels niet automatisch voor Nederland gaan gelden, want elke lidstaat mag de leeftijdsgrens zelf bepalen zolang deze boven de dertien blijft, staat in de verordening. De Europese [65] regel is eigenlijk een dode letter, maar dat staat niet in het stuk. En, klopt het? Het artikel spreekt zichzelf tegen. In een bijzin staat wel dat lidstaten [70] mogen afwijken van de verordening, maar de consequentie daarvan wordt niet vermeld. Anders zou de suggestie dat Brussel een social media-[75] verbod oplegt aan kinderen niet overeind blijven. Ook blijft onvermeld dat nu al volgens de Nederlandse privacywetgeving ouderlijke toestemming is [80] vereist bij de verwerking van persoonsgegevens van jongeren onder de zestien. Er staat dus ook niet in dat de meeste internetdiensten, YouTube uitgezonderd, zich daar niet aan houden en dat de [85] regel niet wordt gehandhaafd door de toezichthouder, de Autoriteit Persoonsgegevens. Waarom dat niet gebeurt wil een woordvoerder van de toezichthouder niet zeggen. “We [90] doen geen uitspraken over lopend onderzoek.” Engelfriet heeft het gevoel dat de situatie geen problemen in de praktijk oplevert en dat de onderbemande [95] toezichthouder “wel betere dingen te doen heeft.” Conclusie: Het is niet zo dat Nederlandse jongeren onder de zestien vanwege [100] Europese privacyregels vanaf 2018 geen sociale media mogen gebruiken zonder toestemming van hun ouders. Zij mogen dat nu ook al niet, maar dat komt door de nationale wet- [105] geving, die overigens niet wordt gehandhaafd. Ook na 2018 mogen landen zelf kiezen welke leeftijdsgrens (mits boven 13 jaar) zij hanteren. We beoordelen de stelling [110] daarom als onwaar.

bron: nrc.next, 27 april 2016

Vraag 26 3 punten

Lees de regels 1 tot en met 16 van tekst 7. Met het communiceren van informatie via massamedia worden verschillende maatschappelijke functies vervuld. Welke drie subfuncties van de informatiefunctie zijn te herkennen in de regels 1 tot en met 16 van tekst 7? Licht je antwoord toe en verwijs per subfunctie naar de tekst.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de agendafunctie en verwijst naar de tekst: het bericht zorgde voor ophef, dus was het een gespreksonderwerp (1p)
  • Noemt de onderzoeksfunctie en verwijst naar de tekst: de stelling wordt gecheckt, er wordt onderzocht of de feiten kloppen (1p)
  • Noemt de controle- of waakhondfunctie en verwijst naar de tekst: het functioneren van de media wordt in de gaten gehouden (1p)

Vraag 26 in het hele examen

Vraag 27 2 punten

Lees tekst 7. Het onderzoeken van het waarheidsgehalte van de stelling van de Vlaamse journalist op AD.nl is relevant, omdat op het moment van publicatie een discussie gaande is over het belang van de Europese Unie. De journalist heeft mogelijk een van de journalistieke normen niet correct toegepast. Leg uit welke journalistieke norm de Vlaamse journalist op AD.nl niet correct heeft toegepast. Wat betekent de bijdrage van de Vlaamse journalist voor de beeldvorming van de Europese Unie?

Bekijk het antwoord
  • Noemt de norm ‘de feiten juist weergeven’ en legt uit dat de Vlaamse journalist niet alle feiten heeft weergegeven die nodig zijn voor een juist begrip (1p)
  • Legt uit dat de bijdrage bijdraagt aan een beeld van de Europese Unie als een organisatie die regels oplegt die mensen niet willen (1p)

Vraag 27 in het hele examen

Vraag 28 1 punt

Waarom is het over het algemeen van belang dat een journalist zich aan de journalistieke normen houdt?

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat een journalist die de journalistieke normen juist toepast een zo betrouwbaar en objectief mogelijk beeld van een situatie geeft, zodat de lezer de best mogelijke informatie heeft om zijn oordeel of gedrag op te baseren (1p)

Vraag 28 in het hele examen

Vraag 29 3 punten

Zie de regels 49 tot en met 58 van tekst 7. Marktontwikkelingen hebben ertoe geleid dat in verschillende media dezelfde artikelen gepubliceerd worden. Dat roept de vraag op waar of bij wie in zo’n geval de uiteindelijke verantwoordelijkheid voor die publicatie ligt. Ook kan het voor media lastiger worden om onderscheidend te blijven. Met welk begrip wordt de marktontwikkeling aangeduid die ertoe leidt dat in verschillende media dezelfde artikelen gepubliceerd worden? Waar of bij wie ligt de uiteindelijke verantwoordelijkheid voor publicatie van een artikel? Met behulp van welk document beschermen media onder andere hun eigen identiteit?

Bekijk het antwoord
  • Noemt het begrip persconcentratie (1p)
  • Noemt de redactie als plaats waar de uiteindelijke verantwoordelijkheid voor publicatie ligt (1p)
  • Noemt het redactiestatuut als document waarmee media hun eigen identiteit beschermen (1p)

Vraag 29 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Problematisch alcoholgebruik onder jongeren

Opgavetekst

tekst 1 Alcoholmanifest tegen ‘bingedrinken’

De prijs van alcohol moet omhoog en het aantal plekken waar drank gekocht kan worden omlaag. Dat schrijven elf landelijke en regionale [5] organisaties die dagelijks te maken hebben met de schadelijke gevolgen van alcoholgebruik in een Alcohol-manifest. Ook zou er niet langer reclame voor drank moeten worden [10] gemaakt.

De afgelopen jaren is er volgens deze organisaties, waaronder de koepel van GGD’s en het Nederlands Instituut voor Alcoholbeleid STAP, [15] belangrijke winst geboekt met het terugdringen van het gebruik van drank door jongeren onder de zestien jaar.

Het is echter niet gelukt om het [20] zogenoemde ‘bingedrinken’ (veel drinken in korte tijd) onder jongeren te verminderen. Daarom roepen de organisaties minister Edith Schippers en staatssecretaris Martin van Rijn [25] (Volksgezondheid) op om actie te ondernemen.

Maatregelen

De voorgestelde maatregelen in het Alcoholmanifest, die in lijn liggen met [30] de adviezen van het Wereld Economisch Forum (WEF) en de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), zijn volgens de organisaties betaalbaar, uitvoerbaar en [35] kosteneffectief.

De Stichting Verantwoorde Alcoholconsumptie (STIVA) is echter totaal niet te spreken over het manifest. “Het Nederlandse alcohol-[40] beleid is zeer succesvol. Dit manifest noemt alle positieve ontwikkelingen van de afgelopen vijftien jaar niet. Daarmee is het misleidend”, zegt directeur Peter de Wolf.

[45] Volgens STIVA doen de maatregelen denken aan het Scandinavische beleid, terwijl in Scandinavië mensen juist meer zijn gaan drinken. “Het is daarom zonde het Nederlandse [50] beleid overboord te kieperen en in te ruilen voor maatregelen uit andere landen waar het veel beroerder gaat.”

naar: AD, 1 november 2016

Vraag 1 2 punten

Lees de regels 1 tot en met 26 van tekst 1. ‘Bingedrinken’ onder jongeren kan beschouwd worden als een politiek probleem.

Noem twee kenmerken van een politiek probleem die te herkennen zijn in de regels 1 tot en met 26 van tekst 1. Geef bij elk kenmerk een ander bijpassend citaat.

Bekijk het antwoord
  • Noemt het kenmerk dat mensen de situatie ongewenst vinden, met een citaat uit de regels 1 tot en met 10 (bijvoorbeeld “De prijs van alcohol moet omhoog ...”) (1p)
  • Noemt het kenmerk dat mensen de situatie door middel van overheidsingrijpen veranderd willen zien, met een ander citaat uit de regels 22 tot en met 26 (“Daarom roepen de organisaties ... te ondernemen”) (1p)

Het ene kenmerk met een citaat uit de regels 1 tot en met 10 (mensen vinden de situatie ongewenst), het andere met een ander citaat uit de regels 22 tot en met 26 (mensen willen de situatie door overheidsingrijpen veranderd zien). Het citaat mag een gedeelte van die regels zijn.

Vraag 1 in het hele examen

tekst 2 Wijntje drinken bij de kapper mag niet meer

Bij kledingwinkels, de supermarkt en de kapper krijg je voortaan weer alleen koffie en thee aangeboden en geen alcoholische drankjes meer.

[5] Formeel zijn de kleine, zelfstandige slijters de enige ondernemers in Nederland die hun klanten alcohol mogen schenken, maar de laatste jaren hebben allerlei winkels de [10] vrijheid genomen om hun klanten met een alcoholisch drankje te verrassen. Op deze manier vervagen de grenzen tussen horeca en detailhandel. Gemeenten gedogen dit [15] verschijnsel, dat ‘blurring’ wordt genoemd. ‘To blur’ is het Engelse werkwoord voor vervagen.

Een Kamermeerderheid wil nu dat staatssecretaris Martin van Rijn (van [20] Volksgezondheid, Welzijn en Sport) op de valreep van zijn termijn een brief aan alle gemeenten stuurt, waarin hij hen waarschuwt dat dit gedogen in strijd is met de Drank- en [25] Horecawet. Hij heeft al toegezegd dit [26] te gaan doen. …(a)… is een gezamenlijk initiatief van ChristenUnie, CDA en PvdA. Zij geven daarmee gehoor aan het

[30] Alcoholmanifest, waarin elf gezondheidsorganisaties de regering oproepen om ‘blurring’ te stoppen. Wetenschappelijk staat namelijk vast dat uitbreiding van het aantal [35] verkooplocaties van alcohol leidt tot meer alcoholproblematiek.

STAP, het Nederlands Instituut voor Alcoholbeleid, heeft in de laatste anderhalf jaar met succes [40] procedures en/of rechtszaken gevoerd tegen zeven gemeenten die ‘blurring’ toestonden. Vaak was dat in aanvulling op handhavingsverzoeken van de Koninklijke Slijters Unie. “Een [45] unieke samenwerking”, zegt Van Dalen, directeur van STAP. “We hebben op dit gebied dezelfde belangen: zorgen dat het schenken en verkopen van alcohol beperkt [50] blijft.”

Van Dalen heeft goede hoop dat alcoholische drankjes definitief uit de winkels verdwijnen, al krijgen we binnenkort een nieuw kabinet. “Als je [55] kijkt welke partijen …(a)… hebben ondertekend, kan het goed zijn dat het bij de coalitiebesprekingen aan de orde komt.”

bron: Nederlands Dagblad, 28 februari 2017

Vraag 2 3 punten

Lees tekst 2. De regering en Kamer hebben verschillende taken. De Kamer beschikt over verschillende formele middelen om haar taken uit te voeren. In de regels 26 en 55 van tekst 2 staat (a) waar oorspronkelijk een formeel middel van de Kamer genoemd werd. Met dat formele middel spreekt de Kamer de regering aan op één van haar taken.

  • 1. Welk formeel middel moet staan op de plaats van (a)?
  • 2. Bij welke taak van de Kamer hoort dat middel?
  • 3. Op welke van haar taken wordt de regering met dat formele middel aangesproken?
Bekijk het antwoord
  • Noemt de motie als formeel middel (1p)
  • Noemt de controlerende taak als de taak waarbij dit middel hoort (1p)
  • Noemt de uitvoerende taak als de taak waarop de regering met dit middel wordt aangesproken (1p)

Vraag 2 in het hele examen

Vraag 3 2 punten

Gebruik tekst 1 en tekst 2. Elf organisaties willen de politiek beïnvloeden en hebben daartoe een oproep gedaan in een Alcoholmanifest. Het barrièremodel beschrijft de politiek als een proces waarin verschillende barrières genomen moeten worden om een doel te bereiken. De oproep waarvan sprake is in de regels 22 tot en met 26 van tekst 1, is bedoeld om één van die barrières te nemen. En uit tekst 2 is op te maken welke andere barrière genomen moet worden.

  • 1. Leg uit over welke barrière de organisaties het politieke probleem proberen te krijgen met hun oproep in de regels 22 tot en met 26 van tekst 1.
  • 2. Leg uit welke barrière volgens tekst 2 nog genomen moet worden.
Bekijk het antwoord
  • Noemt de tweede barrière, de afweging dat het onderwerp een hoge prioriteit moet krijgen, als de barrière die de oproep beoogt, met een uitleg (1p)
  • Noemt de vierde barrière, dat een besluit uitgevoerd moet worden, als de barrière die volgens tekst 2 nog genomen moet worden (1p)

Vraag 3 in het hele examen

Vraag 4 4 punten

De vier partijen ChristenUnie, CDA, PvdA en VVD hebben hun wortels in drie verschillende ideologische tradities. De ideologie van de VVD verschilt op één punt wezenlijk van de andere twee ideologieën en dat verschil kan de tegengestelde standpunten ten aanzien van ‘blurring’ voor een deel verklaren. De VVD was twee maanden eerder (december 2016) van plan om een wetsvoorstel in te dienen om ‘blurring’ wettelijk toe te staan. Dat is tegengesteld aan de wens van ChristenUnie, CDA en PvdA om ‘blurring’ tegen te gaan.

  • 1. Geef bij elk van de partijen de ideologie.
  • 2. Geef het verschil tussen de ideologie van de VVD enerzijds en de twee andere ideologieën anderzijds waarmee de tegenstelling met betrekking tot ‘blurring’ verklaard kan worden.
  • 3. Leg je antwoord uit.
Bekijk het antwoord
  • Noemt bij de partijen de ideologieën: ChristenUnie en CDA confessionalisme/christendemocratie, PvdA socialisme/sociaaldemocratie, VVD liberalisme (1p)
  • Noemt dat het verschil van het liberalisme met de andere twee ideologieën de opvatting betreft over de rol die de staat in de samenleving moet vervullen (1p)
  • Legt uit dat het liberalisme het vrije ondernemerschap zo weinig mogelijk wil hinderen, waardoor het toestaan van ‘blurring’ bij die opvatting past (1p)
  • Legt uit dat sociaaldemocratie en christendemocratie willen dat de staat soms ingrijpt, waardoor een verbod op ‘blurring’ bij die opvatting past (1p)

Vraag 4 in het hele examen

Vraag 5 4 punten

De handhaving van de Drank- en Horecawet berust deels bij de Rijksoverheid en deels bij de gemeenten. De verhouding tussen de Rijksoverheid en de gemeenten is vastgelegd in de grondwet. Daarbij is uitgegaan van het beginsel ‘autonomie en medebewind’. In tekst 2 zijn enkele kenmerken van dat beginsel te herkennen.

  • 1. Noem een kenmerk van autonomie dat te herkennen is in tekst 2.
  • 2. Noem een kenmerk van medebewind dat te herkennen is in tekst 2.
  • 3. Geef bij elk kenmerk een bijpassend citaat uit tekst 2 en leg je keuze uit.
Bekijk het antwoord
  • Noemt als kenmerk van autonomie dat lagere overheden (gemeenten) een beperkte zelfstandigheid genieten (1p)
  • Geeft bij autonomie een citaat uit tekst 2 met uitleg, bijvoorbeeld dat er tegen verschillende gemeenten geprocedeerd moest worden (regels 37 tot en met 42), als blijk van de zelfstandigheid van gemeenten (1p)
  • Noemt als kenmerk van medebewind dat lagere overheden onder toezicht staan van hogere overheden en geacht worden besluiten van een hogere overheid loyaal uit te voeren (1p)
  • Geeft bij medebewind een citaat uit tekst 2 met uitleg, bijvoorbeeld de brief van de staatssecretaris aan de gemeenten (regels 18 tot en met 25), waaruit blijkt dat een hogere overheid toezicht houdt op een lagere (1p)

Vraag 5 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Vloggers en reclame

Opgavetekst

tekst 3 Vloggers hebben nog een kans om zichzelf te reguleren

Moet de overheid ingrijpen tegen sluikreclame door vloggers? Deze maand publiceerde het Commissariaat voor de Media een [5] steekproef naar reclame door de vele videobloggers op onder meer YouTube. Daaruit bleek dat in driekwart van de gevallen waarin producten duidelijk in beeld werden gebracht, het onduidelijk was of het [10] om betaalde aandacht ging. Het Commissariaat is wettelijk verplicht om reclame op radio en tv voor het publiek zo herkenbaar [15] mogelijk te houden, om misleiding en manipulatie te voorkomen. Op internet mag het Commissariaat echter niet optreden. Althans nog niet – op basis van nieuwe regels van de [20] Europese Unie zou dat op korte termijn wel mogen. Of zouden de vloggers misschien aan zelfregulering kunnen gaan doen, net als de rest? De Reclame Code Commissie kwam [25] prompt met een ‘verduidelijking’ van de eigen code voor sociale media. Ook die code beoogt misleiding te voorkomen door de herkenbaarheid [30] van reclame te garanderen. Adverteerders blijken zich in 96 procent van de gevallen te houden aan de regels: ze trekken de bewuste reclame in of passen die [35] aan. Wie dat niet doet, wordt aangeduid als ‘non-compliant’ en onder de aandacht van de Autoriteit Consument en Markt gebracht. Dat gebeurde in 2017 bijvoorbeeld bij het [40] bedrijf Xlens, dat claimde met gekleurd glas dyslexie te kunnen corrigeren en dat ook volhield. Zo mag er geen reclame gemaakt worden die zich richt op kinderen [45] jonger dan 13. En moet er bij filmpjes de mededeling “Dit [product] kreeg ik gratis aangeboden van [producent] om te testen” getoond worden. Of er moet worden erkend dat het filmpje [50] in opdracht is gemaakt. Verder moeten er bij microblogs hashtags vermeld worden zoals #spon (gesponsord), #paid, #sample, #adv of #prom. Als de adverteerder de [55] vlogger daar niet aan houdt, staat het Commissariaat klaar.

bron: NRC Handelsblad, 26 april 2017

Vraag 6 4 punten

Lees tekst 3. Internet biedt vele nieuwe mogelijkheden voor het verspreiden en consumeren van amusement en informatie. Veel vloggers verdienen geld door op verzoek van fabrikanten producten in beeld te brengen. Dit wordt beschouwd als sluikreclame. Dat het Commissariaat voor de Media op internet nog niet mag optreden, komt onder andere doordat overheidsbemoeienis met de media politiek gevoelig ligt. Twee politieke visies staan als uitersten tegenover elkaar. Aan de ene kant staat de visie die voor een meer regulerende overheid is en aan de andere kant staat de visie die voor een meer terughoudende overheid is.

  • 1. Geef in verband met sluikreclame door videobloggers een argument waarom de overheid hiertegen zou moeten optreden.
  • 2. Geef in verband met sluikreclame door videobloggers een argument waarom de overheid hiertegen niet zou moeten optreden.
  • 3. Vermeld bij elk van beide visies bij welke politieke stroming die visie past en onderbouw je keuze met een uitgangspunt of trefwoord van die stroming.
Bekijk het antwoord
  • Geeft een argument waarom de overheid tegen sluikreclame door videobloggers zou moeten optreden, bijvoorbeeld dat de ‘vrijheid’ van de markt bedrijven veel macht geeft om consumenten te misleiden (1p)
  • Geeft een argument waarom de overheid niet zou moeten optreden, bijvoorbeeld dat vrije marktwerking de meeste welvaart oplevert of dat burgers mondig genoeg zijn (1p)
  • Noemt bij het eerste argument het socialisme, met een uitgangspunt of trefwoord (kritiek op de vrije markteconomie) (1p)
  • Noemt bij het tweede argument het liberalisme, met een uitgangspunt of trefwoord (voorstander van een vrijemarkteconomie, individuele verantwoordelijkheid) (1p)

Een argument dat vakinhoudelijk klopt telt ook als het niet in het voorbeeld staat. Bij de stroming: het argument dat de vrije markt misleiding door bedrijven ziet en overheidsregulering wil, past bij het socialisme; het argument voor vrije marktwerking en individuele verantwoordelijkheid past bij het liberalisme.

Vraag 6 in het hele examen

Vraag 7 2 punten

Bij het analyseren van de massamedia maken we onderscheid tussen zenders en ontvangers. Het internet heeft het mogelijk gemaakt dat iedereen zender kan worden.

Leg met behulp van de oplagespiraal uit dat het succes van zenders zoals videobloggers van invloed kan zijn op de kwaliteit van kranten.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat zenders zoals videobloggers de aandacht van mensen trekken, die daardoor minder tijd besteden aan het lezen van kranten (1p)
  • Legt uit dat kranten minder lezers en daardoor minder adverteerders en inkomsten krijgen, waardoor ze minder geld kunnen besteden aan de kwaliteit van de berichtgeving (1p)

Vraag 7 in het hele examen

Vraag 8 2 punten

Zie de regels 12 tot en met 16 en de regels 43 tot en met 56 van tekst 3. Het Commissariaat voor de Media is opgericht om een aantal doelen van het mediabeleid van de overheid te helpen verwezenlijken. In de regels 12 tot en met 16 is sprake van een verplichting.

  • 1. Bij welk doel van het Commissariaat voor de Media past deze verplichting?
  • 2. Welk machtsmiddel heeft het Commissariaat voor de Media om haar wettelijke plicht te vervullen?
Bekijk het antwoord
  • Noemt als doel het bewaken van de onafhankelijkheid van informatievoorziening (1p)
  • Noemt als machtsmiddel het uitdelen van boetes (1p)

Vraag 8 in het hele examen

Vraag 9 2 punten

In de afgelopen jaren is het lees-, luister- en kijkgedrag van veel mensen veranderd. Traditionele media zoals kranten en omroepen hebben zonder publiek geen inkomsten. In hun zoektocht naar (nieuw) publiek, begeven ook zij zich op internet. Daar maken de meeste serieuze nieuwsmedia geen sluikreclame. Ze hebben binnen hun organisatie als het ware een rem ingebouwd waarmee vermenging van nieuws en commercie, zoals onder andere bij sluikreclame het geval is, tegengegaan wordt.

  • 1. Met welk document wordt binnen de nieuwsorganisaties commerciële invloed op inhoudelijk nieuws tegengegaan?
  • 2. Leg uit hoe dat werkt.
Bekijk het antwoord
  • Noemt het redactiestatuut (1p)
  • Legt uit dat de onafhankelijkheid van redacties daarin is vastgelegd en dat directies, die over de financiën gaan, zich volgens het redactiestatuut niet met de inhoud mogen bemoeien (1p)

Vraag 9 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Nexitverlangens

Opgavetekst

tekst 4

Binnen de VVD weten ze nog dat Stef Blok, destijds voorzitter van de Tweede Kamerfractie, tijdens Rutte I in kleine kring een neuro bepleitte. [5] Een neuro: een euro voor alleen Noord-Europese landen, gewend aan solide begrotingen en saaie uitgavenschema’s. Ik kreeg het deze week toegelicht [10] door een liberaal die ermee wilde zeggen: ook wij hebben voldoende scepsis over de EU en de euro in huis om vanaf het najaar eventueel te anticiperen op pleidooien tegen de [15] EU en vóór een Nexit. Want het heeft er veel van weg dat Brexit hét thema wordt dat ook de Haagse politiek zal definiëren. En aangezien het land in maart 2017 [20] gaat stemmen, staan er een paar dingen op het spel – het premierschap, bijvoorbeeld. Dus ik vroeg me af: wat is voor Rutte en de VVD de intelligentste manier [25] om die ontluikende Nexitverlangens te pareren? Je kunt het dilemma nu al zien aankomen. Twee partijen, de PVV van Wilders en VNL van vooral oud-[30] PVV’ers, die het onbehagen over de EU exploiteren met vurige pleidooien voor een Nexit, zodat alle andere partijen, de VVD voorop, het gevaar lopen te worden weggezet als [35] vijanden van de massa. Zeker nu er een heel infrastructuurtje op rechts is ontstaan – GeenStijl, het Burgercomité EU, Jan Roos, Thierry Baudet, Rutte’s vriend Jort Kelder, [40] etc. – dat met veel gevoel voor medialogica het anti-EU-sentiment weet te voeden. (…) Dus voor Rutte ligt er een inhoudelijke en tactische vraag: hoe [45] bestrijdt hij die mensen? (…) Hier is niet iedereen in de VVD zo ontspannen over. Je hebt strategen die zeggen: negeer die nieuwe rechterflank, dan blijven ze buiten de [50] orde. (…) Kay van de Linde, de oud-campagneleider van Fortuyn en Verdonk, vertelde me dat het een strategische blunder zou zijn als de VVD [55] lankmoedig reageert. [56] “Ik zou Kelder, Baudet, GeenStijl en de hunnen framen als landverraders”, [58] zei hij. “Mensen die, zoals Boris Johnson, zo ambitieus zijn dat ze [60] desnoods het land kapot maken.” Pardon? “Jazeker”, zei Van de Linde. “Je moet emotie met emotie bestrijden; al die rationale NRC-nuances hebben geen enkele zin.”

bron: NRC Handelsblad, 2 juli 2016

Vraag 10 2 punten

Lees de regels 1 tot en met 15 van tekst 4. Het bepleiten van een neuro vloeit voort uit kritiek op de euro.

  • 1. Welke instelling neemt besluiten over onder andere de waarde van de euro?
  • 2. Leg uit of die instelling supranationaal of intergouvernementeel is.
Bekijk het antwoord
  • Noemt de Europese Centrale Bank (1p)
  • Legt uit dat de Europese Centrale Bank supranationaal is, omdat de deelnemende landen hun soevereiniteit over de waarde van hun betaaleenheid hebben overgedragen aan de Europese Centrale Bank (1p)

Vraag 10 in het hele examen

Vraag 11 4 punten

Lees de regels 16 tot en met 64 van tekst 4. De auteur gebruikt in tekst 4 niet het woord ‘populisme’. In zijn beschrijving van de politieke actie en reactie, zijn wel enkele kenmerken van populisme te herkennen.

Geef twee citaten uit tekst 4 en leg bij elk citaat uit dat daarin een kenmerk van populisme te herkennen is. Ga uit van twee verschillende citaten en twee verschillende kenmerken van populisme.

Bekijk het antwoord
  • Citaat 1 uit de regels 28 tot en met 35 (“Twee partijen ... vijanden van de massa”) met het kenmerk: afkeer van het establishment van de gevestigde partijen, of de wil van ‘het volk’ is belangrijk (1p)
  • Legt bij citaat 1 uit: bij afkeer van het establishment wordt stelling genomen tegen standpunten van de gevestigde partijen; bij de wil van het volk worden partijen die het niet eens zijn met PVV en VNL als vijanden van het volk neergezet (1p)
  • Citaat 2 uit de regels 56 tot en met 58 (“Ik zou Kelder ... zei hij”) met het kenmerk: er wordt een beroep gedaan op eenheid en vaderlandsliefde of nationalisme (1p)
  • Legt bij citaat 2 uit dat wie vaderlandsliefde belangrijk vindt, politieke tegenstanders in diskrediet brengt door ze als landverraders af te schilderen (1p)

Bij het eerste citaat (regels 28 tot en met 35) zijn twee kenmerken goed: afkeer van het establishment van de gevestigde partijen, of de wil van ‘het volk’ is belangrijk. Bij het tweede citaat (regels 56 tot en met 58) is het kenmerk een beroep op eenheid en vaderlandsliefde of nationalisme. Per citaat tellen het kenmerk en de uitleg elk 1 punt.

Vraag 11 in het hele examen

Vraag 13 3 punten

De Europese Unie kent verschillende instituties waaronder het Europees Parlement, de Europese Raad en de Europese Commissie. De Nederlandse regering kan met name in één van die drie instituties zelf (zonder tussenkomst van anderen) inbreng hebben.

Leg uit in welke institutie de Nederlandse regering zelf inbreng kan hebben en waarom dat niet kan in die andere twee.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de Nederlandse regering in de Europese Raad zelf inbreng heeft, via de minister-president die daar kan meepraten en meebeslissen (1p)
  • Legt uit dat in het Europees Parlement niemand van de Nederlandse regering zit, omdat daar volksvertegenwoordigers zitten die geen deel uitmaken van de regering (1p)
  • Legt uit dat de Nederlandse commissaris in de Europese Commissie het Europees belang behartigt en niet het landsbelang, waardoor de regering daar formeel geen inbreng heeft (1p)

Vraag 13 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Problematische jeugdgroepen

Opgavetekst

schema 1 Typen problematische jeugdgroepen

Typen problematische jeugdgroepen
schema 1 bron: Cebeon, ‘Kostbare vriendschappen’, december 2016
Hinderlijke jeugdgroepOverlastgevende jeugdgroepCriminele jeugdgroep
• Dit groepstype hangt wat rond in de buurt, is af en toe luidruchtig aanwezig en trekt zich niet zoveel aan van de omgeving. Soms loopt het uit de hand en zijn er kleine schermutselingen, maar dat is doorgaans snel in de kiem gesmoord en vaak ook meer toeval dan gepland. Ook maakt de groep zich incidenteel schuldig aan kleine vernielingen. • Een beperkt aantal jongeren maakt zich soms schuldig aan (veelal lichte) gewelds- en (in mindere mate) vermogensdelicten. Over het algemeen is het een groep die nog voldoende ‘autoriteitsgevoelig’ is en aanspreekbaar op zijn gedrag.• Dit groepstype is wat nadrukkelijker aanwezig, kan af en toe provocerend optreden, valt omstanders wel eens lastig (uitschelden of zelfs intimideren), vernielt regelmatig allerlei zaken en trekt zich niet zoveel aan van andere mensen. • Geweldsgebruik wordt niet geschuwd en de groepsleden zijn ook minder goed te corrigeren. De lichtere vormen van criminaliteit waaraan de groep zich schuldig maakt, worden – in vergelijking met hinderlijke groepen – doelbewuster gepleegd en de groepsleden zijn ook meer bezig om te zorgen dat ze niet worden gepakt.• Dit groepstype bestaat (in ieder geval voor een deel) uit jongeren die behoorlijk op het criminele pad zijn geraakt. Ze zijn al vaker met de politie in aanraking gekomen. • Kenmerkend is dat ze meer en meer criminaliteit plegen voor het financiële gewin in plaats van voor de kick of het aanzien. Deze jongeren scoren ook hoog op de delicten waarop de andere typen groepen hoog scoren. De feiten zijn echter ernstiger en ze schrikken niet terug voor het gebruik van geweld.
• Wijkniveau • Losse groep / tijdelijk • Vrije tijdsbesteding↔ (dubbele pijl)• (Boven)stedelijk • Harde kern / langdurig • Financieel gewin

Vraag 15 2 punten

Uit de omschrijving van de drie typen problematische jeugdgroepen valt op te maken dat de politie niet alleen maar ingezet zal worden vanwege haar taak om strafbare feiten op te sporen. Bij het bestrijden van problematische jeugdgroepen zal de politie ook een van haar andere taken uitvoeren.

  • 1. Welke andere taak zal de politie uitvoeren bij het actief bestrijden van problematische jeugdgroepen?
  • 2. Welke persoon of instantie is verantwoordelijk voor de inzet van de politie in verband met deze andere taak?
Bekijk het antwoord
  • Noemt de handhaving van de openbare orde (1p)
  • Noemt de burgemeester als persoon die verantwoordelijk is voor de inzet van de politie (1p)

Vraag 15 in het hele examen

tekst 6 Lokale aanpak

Om de maatschappelijke problematiek van problematische jeugdgroepen terug te dringen, is in de experimentgemeente een toegespitste aanpak ontwikkeld, waarin alle betrokken partijen sinds ongeveer 2013 samenwerken in een keten onder gemeentelijke regie. Het gaat om een persoonsgerichte aanpak van criminele en overlastgevende jeugdgroepen. Dit vertaalt zich in maatwerktrajecten met interventies van zowel partijen in het sociaal domein (zoals jongerenwerk, re-integratie, begeleiding en leerplicht) als justitiële partners (zoals Openbaar Ministerie, reclassering en jeugdbescherming). De benadering van hinderlijke jeugdgroepen is ingebed in de bredere wijkaanpak, waarin de gemeentelijke wijkregisseurs en jongerenwerkers een centrale rol vervullen in afstemming met de wijkagent.

bron: Cebeon, ‘Kostbare vriendschappen’, december 2016

Vraag 20 2 punten

Lees tekst 6.

Leg uit welke twee kenmerken van integraal veiligheidsbeleid te herkennen zijn in de lokale aanpak.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de samenwerking tussen overheid, maatschappelijke organisaties en burgers, bijvoorbeeld de samenwerking tussen partijen in het sociaal domein en justitiële partners (1p)
  • Noemt de nadruk op het voorkomen van criminaliteit: het wegnemen van oorzaken van crimineel gedrag (1p)

Vraag 20 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Opiniepeilingen

Opgavetekst

tekst 7 Opiniepeilingen bieden het publiek ‘schijnzekerheid’

Net als de NOS gaan RTL Nieuws, het AD, de Volkskrant en NRC ‘terughoudend en bewust’ om met politieke peilingen, in de aanloop [5] naar de komende verkiezingen voor de Tweede Kamer. De Telegraaf blijft echter wel gewoon peilingennieuws brengen. (…) Marcel Gelauff, hoofdredacteur van [10] NOS Nieuws, maakte vrijdag bekend dat hij zetelpeilingen van losse opiniebureaus niet meer als nieuws wil brengen. De omroep wil alleen de Peilingwijzer gebruiken. De [15] Peilingwijzer van politicoloog Tom Louwerse van de Universiteit Leiden geeft een gewogen gemiddelde van vijf verschillende peilingen. De NOS meldt peilingen bij voorkeur [20] alleen in samenhang met ander, inhoudelijk politiek nieuws. En alleen om opmerkelijke verschuivingen of langlopende trends te bespreken. ‘Losse peilingen zullen we hoogstens [25] noemen als ze aanleiding zijn voor nieuws, bijvoorbeeld als ze leiden tot beroering in een partij.’ Onzin Pieter Klein, adjunct-hoofd van RTL [30] Nieuws: ‘Dat we terughoudend zijn, is evident. We melden alleen grote verschuivingen, want anders is het geen nieuws. Verder ben ik niet zo van de codes, om dat vast te [35] leggen.’

Wouter de Winther, chef politiek van De Telegraaf vindt het onzin: ‘Natuurlijk blijven we de peilingen melden. Mensen willen gewoon een [40] overzicht hebben van hoe de partijen ervoor staan. Dan is het toch gek om te doen alsof die peilingen niet bestaan?’ NRC meldt bij peilingen altijd wie de [45] peiling deed, hoe groot het aantal ondervraagden was, wanneer zij werden ondervraagd, en wat de foutmarge is. Ook is de krant voorzichtig met het koppelen van de [50] uitkomst van een peiling aan actuele gebeurtenissen. Eén peiling zal nooit alleen de basis van een artikel zijn. De Volkskrant en AD hebben soortgelijke richtlijnen. (…)

[55] Onweerstaanbaar

Wat is er tegen peilingen? De NOS, in een verklaring: ‘Nieuwsmakers en consumenten vinden peilingen vaak onweerstaanbaar. Het is verleidelijk [60] om de onzekerheid achter de peilingen maar even te vergeten en houvast te zoeken bij schijnbaar harde cijfers over zoiets ongrijpbaars als de kiezersgunst. Terwijl je het [65] publiek daarmee slechts schijnzekerheid biedt.’ Hans Nijenhuis van het AD: ‘Ze blijken vaak niet overeen te komen met de verkiezingsuitslag. Maar dat [70] ligt niet alleen aan de peilingen. Bij de vorige verkiezingen besloot veertig procent van de kiezers pas op het laatste moment wat ze zouden doen. Daar kun je als peiler niets aan doen.’ (…)

bron: NRC Handelsblad, 20 december 2016

Vraag 22 3 punten

Lees de regels 1 tot en met 52 van tekst 7. De Telegraaf en NRC maken een andere keuze bij het informeren van hun lezers. De waarden en normen die daarbij een rol spelen worden daarmee impliciet overgedragen aan hun lezers.

  • 1. Geef een norm die te herkennen is in de keuze die De Telegraaf maakt bij het berichten over opiniepeilingen.
  • 2. Geef een andere norm die te herkennen is in de keuze die NRC maakt bij het berichten over opiniepeilingen.
  • 3. Bij welke maatschappelijke functie van de media past het overdragen van waarden en normen?
Bekijk het antwoord
  • Noemt een norm bij De Telegraaf, bijvoorbeeld dat het moet aansluiten bij de belangstelling van de lezer (1p)
  • Noemt een andere norm bij NRC, bijvoorbeeld dat het moet wetenschappelijk verantwoord zijn (1p)
  • Noemt de socialisatiefunctie van de media (1p)

Vraag 22 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Verzwaring van het strafrecht

Opgavetekst

tekst 8 PVV-wetsvoorstel: zeer streng strafrecht invoeren!

De PVV is de straatterreur en al het leed dat aan slachtoffers van misdrijven wordt toegebracht, meer dan zat. Daarom dient PVV-Kamerlid [5] en -justitiewoordvoerder Raymond de Roon vandaag een omvangrijk wetsvoorstel in, waarmee grote delen van het Nederlands strafrecht op de schop gaan en aanzienlijk worden [10] verzwaard. De belangen van de slachtoffers worden voortaan voorop gesteld; daders van misdrijven worden voortaan zeer zwaar gestraft. (…) 3. Bijna geen taakstraffen meer. [15] Voor vrijwel alle categorieën misdrijven, wordt de mogelijkheid tot het opleggen van taakstraffen vrijwel uitgesloten. De PVV vindt het belachelijk, dat het werk dat de [20] meeste Nederlanders hun hele leven gewoon moeten doen om aan de kost te komen, ineens een ‘straf’ heet als een crimineel dat werk een paar weken moeten doen. [25] 4. Verlaging strafrechtelijke meerderjarigheid van 18 naar 16 jaar. Omdat vrijwel alle criminelen al een heel strafblad hebben opgebouwd [30] voor ze zelfs maar meerderjarig zijn geworden en tot die tijd voornamelijk een aai over de bol kregen van de rechter, vindt de PVV dat het tijd is om de 16- en 17-jarigen al met [35] volwassen straffen aan te pakken. (…)

bron: www.pvv.nl, geraadpleegd op 27 juni 2017

Vraag 24 2 punten

Lees de regels 1 tot en met 13 van tekst 8. Met het wetsvoorstel uit tekst 8 wil de PVV de belangen van de slachtoffers voorop stellen. Daarmee sluit de PVV aan bij andere veranderingen in de afgelopen decennia waarbij de positie van het slachtoffer in het strafprocesrecht al sterk is verbeterd.

Geef twee voorbeelden van die verbeterde positie van het slachtoffer in het strafrecht.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een voorbeeld van de verbeterde positie van het slachtoffer in het strafrecht (1p)
  • Noemt een tweede, ander voorbeeld van de verbeterde positie van het slachtoffer in het strafrecht (1p)

Twee voorbeelden tellen, per juist voorbeeld 1 punt. Voorbeelden zijn bijvoorbeeld het recht op informatie over de procedures en de schadevergoeding, het meewegen van de belangen van het slachtoffer bij de vervolging en de eis, het vertellen welke gevolgen het feit heeft gehad, de benadeelde partij bij schadevergoeding, of het uitspreken over de strafeis.

Vraag 24 in het hele examen

Vraag 25 2 punten

Lees tekst 8. De verandering van het strafrecht die met het wetsvoorstel uit tekst 8 beoogd wordt, is een voorbeeld van conservatief beleid.

  • 1. Geef de betekenis van het begrip conservatief in deze context.
  • 2. Leg met behulp van een verwijzing naar de doelen van straffen uit dat dit voorstel past bij conservatief beleid.
Bekijk het antwoord
  • Geeft de betekenis van conservatief in deze context: gericht op vasthouden aan traditionele waarden en normen, of een partij die uitgaat van een in zedelijk opzicht sterk sturende staat (1p)
  • Verwijst naar de doelen van straf: met betrekking tot de doelen van straf lag vroeger meer de nadruk op vergelding en afschrikking, en dit voorstel legt die nadruk weer op die ‘oude’ doelen (1p)

Vraag 25 in het hele examen

Vraag 26 2 punten

De Klassieke School en de Moderne Richting zijn denkrichtingen die te herkennen zijn in voorstellen over de inrichting van ons strafrechtstelsel.

  • 1. Geef een verschil tussen de Klassieke School en de Moderne Richting.
  • 2. Leg uit of het voorstel om de strafrechtelijke minderjarigheid te verlagen (zie tekst 8, punt 4) meer past bij de Klassieke School of meer bij de Moderne Richting.
Bekijk het antwoord
  • Noemt een verschil: bij de Klassieke School staat de gedachte centraal dat de mens vrij is in denken en handelen, bij de Moderne Richting wordt rekening gehouden met de omstandigheden waarin iemand verkeert (1p)
  • Legt uit dat het voorstel meer bij de Klassieke School past, omdat het geen rekening houdt met de ontwikkelingsfase van een 16-jarige en deze volledig verantwoordelijk houdt voor zijn gedrag (1p)

Vraag 26 in het hele examen

Vraag 27 2 punten

Volgens tekst 8 hebben slachtoffers er belang bij dat daders zwaar gestraft worden. Voorstanders van mediation of herstelrecht formuleren andere belangen die slachtoffers ook zouden kunnen hebben. Zij bepleiten dan ook andere maatregelen.

  • 1. Waar is mediation of herstelrecht op gericht?
  • 2. Op welke wijze zou aan de belangen van slachtoffers tegemoet gekomen kunnen worden volgens voorstanders van mediation of herstelrecht?
Bekijk het antwoord
  • Noemt dat mediation of herstelrecht gericht is op het herstellen van de relatie tussen dader en slachtoffer, of op bemiddelen in het conflict tussen beiden (1p)
  • Noemt dat aan de belangen van slachtoffers tegemoet gekomen wordt als de dader schuld erkent, spijt betuigt of de geleden schade vergoedt (1p)

Vraag 27 in het hele examen

Vraag 28 4 punten

De PVV stelt voor om meer jeugdigen strafrechtelijk te behandelen als volwassenen. Er is een sociologische verklaringstheorie waarmee dat voorstel ondersteund kan worden en ook één waarmee het juist afgekeurd kan worden.

  • 1. Geef beide theorieën.
  • 2. Geef van elk van beide theorieën de bijpassende redenering.
Bekijk het antwoord
  • Noemt de rationele keuzetheorie (1p)
  • Noemt de etiketterings-/labelings-/stigmatiseringstheorie (1p)
  • Geeft de redenering bij de rationele keuzetheorie: de dreiging van zware straffen weerhoudt potentiële daders van crimineel gedrag, omdat hun afweging vanwege die straffen negatief uitpakt (1p)
  • Geeft de redenering bij de etiketterings-/labelingtheorie: door de gevangenisstraf worden de jonge delinquenten door anderen als echte crimineel benaderd en gaan ze zich ook zo gedragen (1p)

Vraag 28 in het hele examen

Hoe vaak macht en gezag in het examen komt

Vragen over macht en gezag per centraal examen maatschappijwetenschappen vwo. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
ExamenVragenAantalAandeel
2026, tijdvak 17-9, 12-16, 18-20, 22-251560%
2026, tijdvak 24-7, 14-17840%
2025, tijdvak 110, 13, 21-24629%
2025, tijdvak 21-2, 5, 11-12, 14-18, 221155%
2024, tijdvak 112-15, 20-22, 24838%
2024, tijdvak 27-9, 16, 18523%
2023, tijdvak 12-4, 10, 12, 22-25941%
2023, tijdvak 212-14, 16-18, 21-22842%
2022, tijdvak 18, 11, 16, 19-22, 26833%
2022, tijdvak 26-9, 22, 24, 26-27832%
2021, tijdvak 13-4, 6, 10-12, 16, 20, 24941%
2021, tijdvak 22-4, 8-10, 13-15, 17, 271144%
2021, tijdvak 34-5, 8, 11-171043%
2019, tijdvak 11-6, 8-17, 19-24, 27-302693%
2019, tijdvak 21-2, 6-11, 13-17, 22, 25-291973%
2018, tijdvak 11-8, 12-13, 15-22, 24-292489%
2018, tijdvak 21-11, 13, 15, 20, 22, 24-282080%

In 17 van de 17 ingedeelde examens maatschappijwetenschappen vwo staat een vraag over macht en gezag, samen 205 vragen (52% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2019, tijdvak 1: 26 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 41% van de vragen over macht en gezag, daarvoor 57%. Het onderwerp krijgt de laatste jaren minder ruimte.

Oefenen met macht en gezag

Maak de 15 nieuwste examenvragen over macht en gezag online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.

Oefen de vragen over macht en gezag

Andere onderwerpen maatschappijwetenschappen vwo

Macht en gezag op andere niveaus

Nakijken als docent

  1. Kies het examen in de vragenbank

    In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen maatschappijwetenschappen vwo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op maatschappijwetenschappen oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak komt macht en gezag voor in het eindexamen maatschappijwetenschappen vwo?

In de 17 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 205 vragen over macht en gezag, 52% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 17 van die examens.

In welk examen maatschappijwetenschappen vwo stonden de meeste vragen over macht en gezag?

In het examen van 2019, tijdvak 1, met 26 vragen: 1-6, 8-17, 19-24, 27-30.

Hoe oefen ik examenvragen over macht en gezag?

Op deze pagina staan alle vragen over macht en gezag met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.