Examenvragen verhouding maatschappijwetenschappen vwo

32 vragen over verhouding uit 15 centrale examens van 2018 tot en met 2026.

Kort antwoord

Verhouding komt in 15 van de 17 examens maatschappijwetenschappen vwo voor, met 32 vragen (8% van alle examenvragen). Het meest in 2021, tijdvak 3 (5 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.

Alle examenvragen over verhouding

Per examen de vragen over verhouding, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.

Oefen de vragen over dit onderwerp online

2026, tijdvak 1: VN-vredeshandhavers

Opgavetekst

Bij deze opgave horen tekst 3 en tabel 1 uit het bronnenboekje.

Na het sluiten van een vredesverdrag tussen strijdende partijen kan een land aan de Verenigde Naties (VN) vragen om te helpen met het uitvoeren van dat vredesverdrag. Daartoe kan een VN-vredesmissie worden ingezet. VN-vredesmissies vinden plaats onder verantwoordelijkheid van de VN-Veiligheidsraad en worden uitgevoerd door VN-vredeshandhavers, bijvoorbeeld VN-militairen. Jaarlijks wordt op 29 mei de Internationale Dag van de VN-vredeshandhavers gevierd.

Om te achterhalen of VN-vredesmissies democratie bevorderen hebben politicologen Blair, Di Salvatore en Smidt onderzoek gedaan naar VN-vredesmissies in Afrikaanse landen tijdens of na een burgeroorlog. Zij hebben daarvoor de samenhang tussen de inzet van VN-vredeshandhavers en de sterkte van de democratie in deze landen onderzocht. De onderzoekers hebben naar diverse factoren gekeken, zoals of de vredeshandhavers een uniform of burgerkleding dragen.

Gebruik tekst 3.

Vraag 17 3 punten

Leg uit dat in de VN-vredesmissies een geïnstitutionaliseerde samenwerking te herkennen is. Gebruik in je uitleg:

  • de omschrijving van het kernconcept institutionalisering en informatie uit tekst 3;
  • de omschrijving van het kernconcept samenwerking en informatie uit tekst 3.
Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist antwoord:

  • Volgens tekst 3 is sinds 1948 in de VN een complex van waarden, zoals veiligheid, stabiliteit en vrede (r. 11-22).
  • vastgelegd in de standaard gedragspatronen, namelijk het inzetten van VN-militairen om pas bereikte vrede te bewaren in plaats van te vechten (r. 21-24).
  • Op deze manier bundelen 125 landen hun krachten om de juiste mensen en middelen te leveren voor deze vredesmissies (r. 33-37). Dus stemmen al deze landen hun handelen op elkaar af voor een gemeenschappelijk doel, namelijk vrede.

Opmerking: als het antwoord geen uitleg bevat, kunnen maximaal 2 scorepunten worden toegekend.

Vraag 17 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Opgave 3 Meer vrouwen in de Nederlandse politiek

Opgavetekst

Bij deze opgave horen de figuren 1 en 2 en de teksten 5 en 6 uit het bronnenboekje.

Inleiding

Het kabinet Rutte-III streefde naar meer vrouwen in de politiek voor een betere balans tussen mannen en vrouwen in het openbaar bestuur, bijvoorbeeld in de Tweede Kamer en in gemeenteraden. In opdracht van het kabinet hebben politicologen Mügge, Runderkamp en Kranendonk kwantitatief en kwalitatief onderzoek gedaan naar de ondervertegenwoordiging van vrouwen in de politiek. Deze opgave gaat over hun onderzoek.

Gebruik figuur 1.

Figuur 1 laat een verandering zien van het percentage vrouwen in de politiek op gemeentelijk, provinciaal en nationaal niveau, vanaf 1918.

Gebruik regel 35 tot en met 50 van tekst 5.

Mügge en Runderkamp beschrijven barrières voor vrouwen om deel te nemen aan de politiek. In deze barrières zijn verschillende soorten sociale ongelijkheid te herkennen.

In de sociale wetenschappen worden drie soorten sociale ongelijkheid onderscheiden. Een daarvan is ongelijke verdeling van politieke macht.

Vraag 18 1 punt

Leg uit welk ander soort sociale ongelijkheid te herkennen is in de barrières voor vrouwen om deel te nemen aan de politiek. Gebruik in je uitleg een omschrijving van de gekozen soort sociale ongelijkheid en informatie uit tekst 5.

Bekijk het antwoord

Een juist antwoord bevat een uitleg dat ‘ongelijke verdeling van status/symbolische hulpbronnen’ of ‘ongelijke verdeling van bezit/economische hulpbronnen’ te herkennen is in een barrière voor vrouwen om deel te nemen aan de politiek, met de gekozen soort sociale ongelijkheid en informatie uit tekst 5.

voorbeeld van een juist antwoord:

In de barrières voor vrouwen om deel te nemen aan de politiek is een ongelijke verdeling van status te herkennen. Volgens tekst 5 vormt de portrettering van vrouwen in de media en het effect daarvan op de ambitie van vrouwen (r. 48-50) een barrière voor vrouwen om deel te nemen aan de politiek, waaruit een ongelijke verdeling van waardering/behandeling van vrouwen en mannen blijkt, namelijk in mate van geschiktheid voor deelname aan politiek.

Vraag 18 in het hele examen

2025, tijdvak 1: De meent en de oceaan

Vraag 4 2 punten

In 1968 beschreef de Amerikaanse ecoloog Hardin een gedachtenexperiment: de ‘tragedie van de meent’ (the tragedy of the commons). Het gedachtenexperiment speelt zich af op een meent, een bepaald stuk grond dat bedoeld is voor gemeenschappelijk gebruik. Een aantal herders, elk met een kudde schapen, gebruikt de meent om hun schapen te laten grazen. Elke herder wil zoveel mogelijk wol produceren en zal dus het aantal schapen in zijn kudde vergroten. Het nastreven van dat eigenbelang van elke herder zal echter onvermijdelijk leiden tot overbegrazing en daarmee tot uitputting van de gemeenschappelijke grond. Dat is de tragedie van de meent. In 2023 sloten de VN-lidstaten een oceaanverdrag over het duurzaam beheer van de oceanen. De oceaan uit het VN-verdrag is vergelijkbaar met de meent uit het gedachtenexperiment.

Gebruik de inleiding van deze opgave.
Beredeneer of de herders in het gedachtenexperiment ‘tragedie van de meent’ met elkaar in conflict zijn. Gebruik in je redenering de omschrijving van het kernconcept conflict en informatie uit de inleiding van deze opgave.

Bekijk het antwoord
  • Een toepassing van ‘eigen doelen’ uit de omschrijving van het kernconcept conflict en informatie uit de inleiding. Bijvoorbeeld: in de inleiding staat dat alle herders een eigen doel hebben, namelijk het produceren van zoveel mogelijk wol. (1p)
  • Een redenering of de herders in het gedachtenexperiment met elkaar in conflict zijn, met een toepassing van ‘tegenwerking’ uit de omschrijving van het kernconcept conflict en informatie uit de inleiding. Bijvoorbeeld: het vergroten van de kudde van de ene herder betekent minder gras voor de andere, dus zijn de herders in conflict; of: omdat dit geen bewuste tegenwerking is, zijn ze niet in conflict. (1p)

Beide conclusies (wel of geen conflict) kunnen goed zijn, mits de redenering klopt. Als het antwoord een redenering met de tegenstelling tussen kortetermijnbelangen en langetermijnbelangen bevat, mogen scorepunten worden toegekend.

Vraag 4 in het hele examen

tekst 2 Historisch VN-oceaanverdrag maakt weg vrij voor reservaten op zee

De Verenigde Naties hebben (…) na meer dan vijftien jaar onderhandelen een akkoord bereikt over een verdrag dat de biodiversiteit moet beschermen. Het kan met recht een historisch besluit worden genoemd. (...)

Delegaties van circa 160 landen werden het in New York eens over een bindend (…)verdrag voor de bescherming van de biodiversiteit in de ‘high seas’, de internationale wateren ‘buiten nationale rechtsmacht’ die twee-derde van de oceanen beslaan. De oceanen zijn van immens belang voor al het leven op de planeet (...) maar nog geen 1,2 procent is beschermd. Dat maakt ze kwetsbaar voor vervuiling en overbevissing. Met het afgesproken verdrag kunnen in de oceanen beschermde mariene gebieden (zee-reservaten) worden ingesteld. (...) Het akkoord dat er nu ligt bevat de belangrijkste elementen die nodig zijn voor de bescherming en het duurzaam beheer van de oceanen: het internationaal-rechtelijk raamwerk om beschermde mariene gebieden te kunnen aanwijzen en af te spreken wat daar al dan niet mag; regels over hoe geplande economische activiteiten worden getoetst en gemonitord; en afspraken over een faire¹ verdeling van de opbrengsten. (...)

Insiders wezen er zondag direct op dat het werk na het akkoord (…) pas begint. De delegaties moeten nog eens terugkomen om het verdrag formeel aan te nemen en afspraken te maken over de verdere uitwerking. Vervolgens start het ratificatieproces: landen moeten het verdrag in eigen wetgeving verankeren. (…) Pas als een gekwalificeerde meerderheid van veertig tot zestig landen het verdrag heeft getekend, treedt het officieel in werking. (...)

Het besluit van dit weekend mag (...) historisch worden genoemd. ‘Dit verdrag is de gamechanger² die de oceanen zo hard nodig hebben’, zei Fabienne McLellan van ngo OceanCare. In een wereld die geopolitiek verdeelder is dan ooit zijn de VN-lidstaten er (...) in geslaagd hun onderlinge verdeeldheid te overstijgen en te laten zien dat de natuur hen uiteindelijk allemaal verbindt. Een teken van hoop.

noot 1 fair = eerlijk
noot 2 gamechanger = gebeurtenis die de situatie totaal verandert

bron: de Volkskrant, 2023

Vraag 7 2 punten

Gebruik tekst 2.
Tekst 2 gaat over het bereikte akkoord van de VN over een verdrag dat de oceanen moet beschermen tegen vervuiling en overbevissing. Het dilemma van collectieve actie gaat over het gedrag van freeriders.
Beargumenteer of het VN-oceaanverdrag het dilemma van collectieve actie oplost. Gebruik in je argumentatie: een omschrijving van freeriders-gedrag; een omschrijving van het dilemma van collectieve actie en informatie uit tekst 2.

Bekijk het antwoord
  • Een toepassing van een omschrijving van freeriders-gedrag. Bijvoorbeeld: niet alle landen zullen vrijwillig bijdragen aan de bescherming van de oceanen (r. 20-27). (1p)
  • Een toepassing van een omschrijving van het dilemma van collectieve actie en informatie uit tekst 2. Bijvoorbeeld: het verdrag is bindend (r. 10), dus lost het dilemma op; of: landen moeten het verdrag nog in eigen wetgeving verankeren (r. 43-49), dus lost het dilemma nog niet direct op. (1p)

Als het antwoord geen argumentatie bevat, kan maximaal 1 scorepunt worden toegekend. Het antwoord mag het dilemma wel of niet als opgelost beoordelen, mits het onderbouwd is met informatie uit tekst 2.

Vraag 7 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Politiek vertrouwen

Opgavetekst

figuur 1 Vertrouwen van de bevolking (18+) in de Tweede Kamer en de regering, 2008-2021 (in procenten)

Vertrouwen van de bevolking (18+) in de Tweede Kamer en de regering, 2008-2021 (in procenten)
figuur 1 bron: Stichting Cito - SCP, 2021

Toelichting: De mate van vertrouwen op de y-as is het percentage respondenten dat ten minste het cijfer 6 geeft als antwoord op de vraag “Hoeveel vertrouwen heeft u op dit moment in de volgende instellingen in Nederland?” op een schaal van 1 (geen enkel vertrouwen) tot 10 (alle vertrouwen).

Lijndiagram met twee lijnen. Horizontale as: jaartal, 2008 tot en met 2021. Verticale as: percentage, van 30 tot 80. Legenda: stippellijn = de Tweede Kamer, doorgetrokken lijn = de regering. Tussen 2008 en eind 2019 schommelt het vertrouwen in beide ongeveer tussen 40 en 60 procent. Tussen eind 2019 en voorjaar 2020 stijgt het vertrouwen sterk: de regering komt uit op ongeveer 75 procent, de Tweede Kamer op ongeveer 65 procent. Daarna daalt het weer; eind 2021 ligt het vertrouwen rond 40 tot 50 procent.

tekst 6 De Nederlandse politiek staat voor een ingewikkelde opgave

(…) Hoewel politici aan het vertrouwen kunnen werken door te luisteren naar die diverse geluiden uit de samenleving, staan ze ook voor een andere uitdaging. [Een deel van de respondenten in het SCP-onderzoek Burgerperspectieven beschrijft Nederlanders als] een eensgezinde, uniforme bevolking. Sommige mensen noemen de ‘gewone bevolking’ alsof er een eensgezinde identiteit van ‘de Nederlander’ is, waarbij bepaalde minderheidsgroepen worden buitengesloten. Hierbij bestaat het risico dat een bepaalde groep voor zichzelf de status van ‘authentieke Nederlanders’ claimt. Volgens deze manier van denken staat dit ‘authentieke volk’ tegenover een ‘immorele elite’ die enerzijds vooral op zichzelf gericht is en anderzijds ‘buitenstaanders’ zou voortrekken. Een groep die zich positioneert als een eensgezinde, uniforme eenheid – als de Nederlandse bevolking – zet zo het pluralismebeginsel¹ van de democratie onder druk.

noot 1 het pluralismebeginsel = de gedachte dat in een democratisch stelsel uiteenlopende opvattingen en levensbeschouwingen vertegenwoordigd worden

bron: SCP, 2022

Vraag 25 2 punten

Gebruik tekst 6.
In tekst 6 wordt gesteld dat het idee van ‘de authentieke Nederlander’ op gespannen voet staat met het pluralismebeginsel, namelijk de gedachte dat in een democratisch stelsel uiteenlopende opvattingen en levensbeschouwingen vertegenwoordigd worden.
Leg deze stelling uit met de begrippen insluiting en uitsluiting. Gebruik in je uitleg per begrip een omschrijving en informatie uit tekst 6.

Bekijk het antwoord
  • Een toepassing van een omschrijving van insluiting en informatie uit tekst 6. Bijvoorbeeld: het spreken over de ‘gewone bevolking’ geeft mensen een identiteit, het idee van authentieke Nederlanders; dat gaat over insluiting van burgers met een Nederlandse achtergrond (r. 10-13). (1p)
  • Een uitleg dat het idee van ‘de authentieke Nederlander’ op gespannen voet staat met het pluralismebeginsel, met een toepassing van een omschrijving van uitsluiting en informatie uit tekst 6. Bijvoorbeeld: mensen die een eensgezinde bevolking beschrijven, sluiten minderheidsgroepen buiten (r. 5-15), zodat er geen andere opvattingen worden vertegenwoordigd. (1p)

Vraag 25 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Säg hej!

Opgavetekst

tekst 4 Een ‘hallo’ kan veel betekenen

(…) Je buren begroeten is maar iets kleins, maar uit onderzoek blijkt dat het sociale banden versterkt en dat het een positieve invloed heeft op gezondheid, veiligheid en welzijn. (…)

(…) [Sterke] netwerken en een hoge mate van vertrouwen en steun tussen de inwoners onderling (…) [zijn] bevorderend voor de gezondheid. ‘De campagne is ook bedoeld om het gevoel van betrokkenheid van de inwoners van Luleå te versterken: ik kan het welzijn van mijn stad beïnvloeden met een simpele ‘hallo’. Natuurlijk lost het niet alles op, maar toch kan een ‘hallo’ al een groot verschil maken’, zegt Åsa Koski [van] de gemeente Luleå. (…)

Onderzoek toont aan dat zwakke bindingen - oppervlakkige relaties tussen mensen - belangrijker zijn dan we vaak denken. Er zijn minder kleine, dagelijkse contacten in onze samenleving want die zijn vervangen door technologische oplossingen. Daarom is het extra belangrijk om het belang van deze zwakke bindingen te erkennen. Als je herkend en gezien wordt, voel je je gewaardeerd. Dit is vooral belangrijk voor mensen die eenzaam zijn, maar het draagt ook bij aan (…) veiligheid voor iedereen. Hoe meer zwakke bindingen er zijn in een buurt, hoe minder conflicten ontstaan. En de conflicten die wel ontstaan, zijn gemakkelijker op te lossen.

Over de ‘Zeg hallo!’-campagne: De ‘Zeg Hallo!’-campagne loopt gedurende vier weken in 2023 en begint op Burendag op 31 oktober. Op de World Hello Day op 21 november begroeten we elkaar allemaal eens extra. (…) [Voor] de ‘Zeg-Hallo!’-campagne (…) [heeft] de gemeente advertenties ingekocht op sociale media, in de plaatselijke krant en op een reclamebord in het centrum van Luleå. (…)

bron: lulea.se, 2023

Vraag 21 2 punten

Beredeneer of de sociale ongelijkheid in de gemeente Luleå verandert als meer inwoners elkaar gaan groeten. Gebruik in je redenering de omschrijving van het kernconcept sociale ongelijkheid en informatie uit tekst 4. Gebruik tekst 4.

Bekijk het antwoord
  • Past de omschrijving van het kernconcept sociale ongelijkheid toe (1p)
  • Gebruikt informatie uit tekst 4 die de redenering over sociale ongelijkheid ondersteunt (1p)

Als het antwoord geen redenering bevat, kan maximaal 1 scorepunt worden toegekend. Een redenering die tot toename, afname of gelijk blijven van de ongelijkheid leidt, telt mee als die redenering klopt met tekst 4.

Vraag 21 in het hele examen

2024, tijdvak 1: De diplomatieke breuk met Nicaragua

Opgavetekst

Tekst 6 Nederland schrikt van plotse diplomatieke breuk met Nicaragua

Nicaragua verbreekt de diplomatieke banden met Nederland per direct. De dictator van het Centraal-Amerikaanse land, Daniel Ortega, (…) stelt dat Den Haag zich “herhaaldelijk bemoeizuchtig, interventionistisch en neokoloniaal” heeft opgesteld. Het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken betreurt de situatie. (…)

Aanleiding voor de breuk met Nederland zou vooral een bezoek zijn van de Nederlandse ambassadeur in het gebied, Christine Pirenne. (…) Zij zou “de Nicaraguanen hebben toegesproken alsof Nicaragua een Nederlandse kolonie is”, zei Ortega. (…) Volgens Ortega heeft Nederland “Nicaraguaanse families beledigd en blijft het die beledigen, met bedreigingen en de opschorting van werk voor het algemeen welzijn, zoals ziekenhuizen voor inheemse mensen en mensen van Afrikaanse afkomst”. De verklaring van de Nicaraguaanse regering meldt verder: “Het aanhoudende offensief1) van de vertegenwoordiging van deze neokoloniale en pro-imperialistische (Nederlandse, red.) regering dwingt ons deze maatregel te nemen, die we zullen verdedigen met eer en waardigheid.” (…)

Volgens het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken is het verbreken van de diplomatieke banden het gevolg van een besluit van Nederland om de financiering van een project voor de bouw van een ziekenhuis te beëindigen. Dit project staat volgens het ministerie al sinds 2018 ‘on hold’ vanwege de verslechterde situatie op gebied van democratie en mensenrechten. “Onder de huidige omstandigheden is besloten om het project definitief te beëindigen. Vooraf had Nederland verschillende malen aangegeven dat zo’n besluit zou kunnen volgen, als de situatie niet zou verbeteren”, vertelt een woordvoerder. (…) Nederland heeft volgens het ministerie ‘een heel duidelijke positie’ over de afbreuk van democratische structuren en mensenrechtenschendingen in Nicaragua. (…) “Nu gooit Nicaragua de deur dicht. Het is te betreuren dat Nicaragua ervoor kiest op deze buitenproportionele manier te reageren op een kritische boodschap over democratie en mensenrechten.”

noot 1 offensief = aanval

bron: ad.nl, 2022

Vraag 23 2 punten

Leg uit dat in de diplomatieke breuk van Nicaragua met Nederland een conflict te herkennen is. Gebruik in je uitleg een omschrijving van het kernconcept conflict en informatie uit tekst 6 om conflict te illustreren.

Bekijk het antwoord
  • Een toepassing van ‘een situatie waarin staten elkaar tegenwerken’ uit de omschrijving van het kernconcept conflict en daarover informatie uit tekst 6. (1p)
  • Een uitleg dat in de diplomatieke breuk van Nicaragua met Nederland een conflict te herkennen is, met een toepassing van ‘eigen doelen bereiken’ uit de omschrijving van het kernconcept conflict en daarover informatie uit tekst 6. (1p)

Vraag 23 in het hele examen

2024, tijdvak 2: De Inflation Reduction Act

Vraag 19 4 punten

De directeur van de Wereldhandelsorganisatie Okonjo-Iweala waarschuwt dat het beleid negatief kan uitpakken voor de aanpak van wereldwijde collectieve uitdagingen. Internationale handel is een voorbeeld van zo’n collectieve uitdaging, oftewel het collectieve-actieprobleem.

Beredeneer met een taak van de Wereldhandelsorganisatie dat de Wereldhandelsorganisatie zelf te zien is als een oplossing voor internationale handel als een collectieve-actieprobleem. Gebruik in je redenering:

  • een taak van de Wereldhandelsorganisatie en informatie uit tekst 3 om de gekozen taak te illustreren;
  • een omschrijving van het dilemma van collectieve actie, en informatie uit tekst 3.
Bekijk het antwoord
  • Past ‘individuele actoren die rationeel / in het eigen belang (op korte termijn) handelen’ toe als deel van het dilemma van collectieve actie, met informatie uit tekst 3 (bijvoorbeeld dat staten met protectionistische maatregelen veerkracht en eigen veiligheid nastreven). (1p)
  • Past ‘individueel handelen dat ten koste gaat van het collectief belang (op lange termijn)’ toe als deel van het dilemma van collectieve actie, met informatie uit tekst 3 (bijvoorbeeld dat protectionisme volgens Okonjo-Iweala uiteindelijk een schot in eigen doel is, omdat het ten koste gaat van internationale vrijhandel). (1p)
  • Noemt het bevorderen van (vrije) wereldhandel als taak van de Wereldhandelsorganisatie, met een informatie uit tekst 3 die die taak illustreert (bijvoorbeeld het beschermen van de non-discriminatienorm). (1p)
  • Legt uit dat de Wereldhandelsorganisatie een oplossing is voor internationale handel als collectieve-actieprobleem, omdat ze landen dwingt geen protectionistische maatregelen te nemen via een afgedwongen non-discriminatiebeginsel, met informatie uit tekst 3. (1p)

Vraag 19 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Gelijkheidssprookje

Opgavetekst

tekst 3 Een echt gelijkheidsparadijs is Zweden nooit geweest

Zweden: het land van de vergevorderde seksegelijkheid, van gratis kinderopvang en eindeloos ouderschapsverlof, van vaders achter de kinderwagen, het land met een uitgesproken ‘feministische regering’, met gratis onderwijs en gezondheidszorg voor iedereen, een uitgebreid sociaal vangnet, nauwelijks corruptie of nepotisme, het land waar ieder dubbeltje een kwartje kan worden. (…) Waar de Fransen hun eigendunk hebben, de Spanjaarden hun warmbloedigheid, de Nederlanders hun zuinigheid en de Duitsers hun punctualiteit, zo hebben de Zweden hun stereotype van egalitarisme.

Maar de Zweden moeten op zoek naar een nieuw oorsprongsverhaal. De economisch historicus Erik Bengtsson, werkzaam aan de Lund Universiteit, schopt het beeld van een ‘egalitaire traditie’, een ‘oer-gelijkheid’, onderuit in zijn pas verschenen boek ‘Världens jämlikasteland?’ (’s Werelds meest gelijke land?). (…) Tuurlijk: Zweden is op een gegeven moment geëgaliseerd, zoveel is zeker. Maar dit is niet een eeuwenoud en eindeloos proces geweest. Volgens Bengtsson gebeurde die gelijktrekking ‘laat en snel’. “Juist omdat het systeem lange tijd zo exclusief was, kon zich van onderop een brede coalitie voor democratisering vormen.” Die coalitie van tegenstanders van het ancien régime1) groeide begin vorige eeuw uit tot een massale arbeidersbeweging die zich mobiliseerde in de Sociaal-democratische Arbeiderspartij (SAP). Toen uiteindelijk het algemeen kiesrecht was ingevoerd en bij de volgende parlementaire verkiezingen de oude garde resoluut aan de kant werd gezet, gooide de SAP het roer volledig om. In sneltreinvaart ontwikkelde het nieuwe bestuur een systeem van herverdeling; de herverdeling van kapitaal, inkomsten en politieke inspraak. De sociaaldemocraten maakten Zweden, zogezegd, het gelijkste land ter wereld. (…)

“Het is”, vertelt Bengtsson, “een romantisch idee over onze nationale oorsprong.” Het is onderdeel van het nationale zelfbeeld waarmee Zweden zich onderscheidt van de rest van Europa. Vanaf de Romantiek duikt het beeld van de simpele doch vrije Zweedse plattelandsbewoner op in literatuur, in poëzie, in de beeldende kunsten, in de folklore. “In de moderne geschiedenis is dit zelfbeeld ingezet in de politiek”, zegt Bengtsson. In de periode tussen de Eerste en Tweede Wereldoorlog wezen de sociaal-democraten op deze versie van het verleden om het volk ervan te overtuigen dat hun socialistische standpunten niet vreemd of beangstigend (lees: Duits of Russisch) waren, maar gegrond in oud-Zweedse idealen. (…)

noot 1 ancien régime = oud regime; staatsbestuur met feodale kenmerken

bron: Trouw, 2020

figuur 1 Inkomensongelijkheid, percentage van het nationaal inkomen van de rijkste tien procent, 1870-2010, per West-Europees land (Duitsland, Frankrijk en Zweden)

Inkomensongelijkheid, percentage van het nationaal inkomen van de rijkste tien procent, 1870-2010, per West-Europees land (Duitsland, Frankrijk en Zweden)
figuur 1 bron: Stichting Cito – World Inequality Database – 2022

Lijngrafiek met drie lijnen: Zweden (doorgetrokken lijn met stippen), Frankrijk (stippellijn met open cirkels) en Duitsland (stippellijn met vierkantjes). Horizontale as: jaartal, 1870 tot 2010. Verticale as: percentage van het nationaal inkomen, 0 tot 60. Afleesbaar, bij benadering: Zweden ongeveer 47 rond 1900, een piek van ongeveer 53 rond 1915, ongeveer 30 rond 1950, ongeveer 22 à 23 rond 1970 tot 1990 en ongeveer 28 in 2010. Frankrijk ongeveer 32 in 2010. Duitsland ongeveer 39 in 2010.

Toelichting
In figuur 1 is per land het percentage van het nationaal inkomen af te lezen dat aan de rijkste tien procent van dat West-Europese land toebehoort.

Vraag 16 1 punt

Het Scandinavische land Zweden wordt beschouwd als een van de meest sociaal gelijke landen in de wereld. Economisch historicus Bengtsson en de politiek historici Berggren en Trägårdh kijken op verschillende manieren naar de ontwikkeling van gelijkheid in Zweden. Deze opgave gaat over gelijkheid in Zweden.

Gebruik figuur 1.
Figuur 1 laat verandering in de inkomensongelijkheid in Zweden en in twee andere West-Europese landen zien vanaf het eind van de negentiende eeuw.
Beschrijf de verandering van de inkomensongelijkheid in de jaren tachtig van de twintigste eeuw ten opzichte van het begin van de twintigste eeuw, volgens figuur 1. Gebruik in je antwoord informatie uit figuur 1 over de mate van ongelijkheid.

Bekijk het antwoord
  • Een beschrijving van een verandering van de inkomensongelijkheid in de jaren tachtig van de twintigste eeuw ten opzichte van het begin van de twintigste eeuw en daarover informatie uit figuur 1. (1p)

Vraag 16 in het hele examen

Vraag 17 2 punten

Het Scandinavische land Zweden wordt beschouwd als een van de meest sociaal gelijke landen in de wereld. Economisch historicus Bengtsson en de politiek historici Berggren en Trägårdh kijken op verschillende manieren naar de ontwikkeling van gelijkheid in Zweden. Deze opgave gaat over gelijkheid in Zweden.

Er zijn verschillende sociale, economische en politieke factoren in West-Europese landen die deze verandering kunnen verklaren. Een van deze factoren is de toegenomen macht van de arbeidersbeweging.
Geef met een andere factor een verklaring voor de veranderde mate van ongelijkheid in de jaren tachtig van de twintigste eeuw in West-Europa ten opzichte van het begin van de twintigste eeuw.

Bekijk het antwoord
  • Een mogelijk verklarende factor van de afgenomen ongelijkheid in de jaren tachtig van de twintigste eeuw in West-Europa, zoals: de toename van hoger opgeleiden en de gegroeide verzorgingsstaat. (1p)
  • Een verklaring van de veranderde ongelijkheid in de jaren tachtig van de twintigste eeuw in West-Europa ten opzichte van het begin van de twintigste eeuw, met een toepassing van de gekozen factor. (1p)

Vraag 17 in het hele examen

figuur 2 Chronische meervoudige armoede in Europa, per land, 2014-2017

Chronische meervoudige armoede in Europa, per land, 2014-2017
figuur 2 bron: Stichting Cito, 2022 – Eurostat, 2021

Kaart van Europa. Per land een grijstint volgens de legenda: landen met naam, armoede-index (2014-2017), van lichtgrijs (0,05) via 0,10 en 0,15 naar donkergrijs (0,20). Landen zonder naam en witte landen hebben geen gegevens. Lichtgrijs (lage index): onder meer Zweden, Finland, Denemarken en Nederland. Donkergrijs (hoge index): onder meer Griekenland, Roemenië en Bulgarije.

Toelichting
De waarde op de index van chronische meervoudige armoede in een land is bepaald aan de hand van inkomen, werk, opleiding, woonomgeving en gezondheid en de gemiddelde duur daarvan over de vier jaren, in percentages van de gehele bevolking.
0,00 = niemand van de bevolking leeft in meervoudige armoede
1,00 = iedereen van de bevolking leeft in meervoudige armoede
Voorbeeld: Nederland ligt in het Westen van Europa. In Nederland leeft een relatief klein deel van de bevolking in meervoudige armoede.

Vraag 18 2 punten

Het Scandinavische land Zweden wordt beschouwd als een van de meest sociaal gelijke landen in de wereld. Economisch historicus Bengtsson en de politiek historici Berggren en Trägårdh kijken op verschillende manieren naar de ontwikkeling van gelijkheid in Zweden. Deze opgave gaat over gelijkheid in Zweden.

Gebruik figuur 2.
Figuur 2 is een kaart over meervoudige armoede in Europa tussen 2014 en 2017. Met deze kaart kan Zweden vergeleken worden met andere landen in Europa.
Leg met Zweden en een ander Europees land uit dat in figuur 2 sociale ongelijkheid tussen deze Europese landen te herkennen is. Gebruik in je uitleg de omschrijving van het kernconcept sociale ongelijkheid en informatie uit figuur 2 om sociale ongelijkheid te illustreren.

Bekijk het antwoord
  • Informatie uit figuur 2 over Zweden en een ander Europees land om sociale ongelijkheid te illustreren. (1p)
  • Een uitleg dat in figuur 2 sociale ongelijkheid tussen Europese landen te herkennen is, met een toepassing van het kernconcept sociale ongelijkheid. (1p)

Vraag 18 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Schaduw in Los Angeles

Opgavetekst

tabel 1 Blootstelling aan stedelijke hitte voor vier buurten van Los Angeles, naar buurtkenmerken in percentages en dollars, 2019/2020

Bel AirMount WashingtonHuntington ParkSouth Los Angeles
percentage ondoordringbaar oppervlak16%23%75%79%
percentage oppervlak beschut door bomen21%17%4%3%
percentage huishoudens onder armoedegrens4%12%26%38%
mediane1) woningwaarde in dollars$2.000.001$745.092$430.532$430.382

noot 1 mediaan = middelste waarde in een reeks

Toelichting: In tabel 1 staan gegevens van vier buurten van Los Angeles. Vooral in de zomer is het percentage ondoordringbaar oppervlak in een buurt – zoals geasfalteerde parkeerhavens, betegelde schoolpleinen en zwarte daken – van grote invloed op de blootstelling aan stedelijke hitte. Dat geldt ook voor het percentage oppervlak van een buurt dat beschut wordt door bomen. Uit tabel 1 is af te lezen dat 75% van de buurt Huntington Park een ondoordringbaar oppervlak heeft en dat 4% van het oppervlak van deze buurt beschut wordt door bomen.

bron: Stichting Cito – arcgis.com – 2022

Vraag 6 3 punten

In het grootstedelijke gebied Los Angeles in de Verenigde Staten schijnt bijna het hele jaar door de zon en valt weinig regen. Door onder meer sociaalhistorische en politieke oorzaken heeft Los Angeles weinig schaduwplekken. Klimaatverandering zorgt er inmiddels voor dat Los Angeles steeds vaker te maken krijgt met extreme hitte, waardoor meer bewoners gezondheidsklachten krijgen. Deze opgave gaat over de sociale en politieke oorzaken en gevolgen van hittestress in Los Angeles.

Gebruik tabel 1.

In tabel 1 staan gegevens uit een databestand voor gemeenten en stedenbouwers om blootstelling aan de stedelijke hitte in kaart te brengen. In deze gegevens is ook een type kapitaal te herkennen.

a Formuleer een hypothese over de samenhang tussen dit type kapitaal en stedelijke hitte in de buurten van Los Angeles, die met tabel 1 bevestigd kan worden. Gebruik in je hypothese:

  • een type kapitaal;
  • de formulering Hoe …, des te ….

b Leg vervolgens uit over welke soort sociale ongelijkheid je hypothese gaat. Gebruik in je uitleg een omschrijving van het gekozen soort sociale ongelijkheid en gegevens uit tabel 1.

Bekijk het antwoord
  • Formuleert een hypothese over stedelijke hitte in de buurten van Los Angeles die met gegevens uit tabel 1 bevestigd kan worden, in de vorm ‘Hoe …, des te …’ (1p)
  • Noemt economisch kapitaal als het type kapitaal in de hypothese (1p)
  • Legt uit dat de hypothese over ongelijke verdeling van bezit gaat, met een toepassing van ongelijke verdeling van bezit en gegevens uit tabel 1 (1p)

Vraag 6 in het hele examen

tekst 3 De politiek van de schaduw

(…) Schaduw wordt vaak gezien als een luxevoorziening, rust biedend op binnenplaatsen en aan met bomen omzoomde boulevards, verkoeling en verduistering biedend aan villa’s en glazen dozen. Maar nu dodelijke hittegolven van veertig graden gemeengoed worden, moeten we leren schaduw te zien als een publiek goed dat met iedereen wordt gedeeld. (…) Voor mensen die gevoelig zijn voor hittestress en uitputting – buitenarbeiders, ouderen, daklozen – kan dat het verschil betekenen tussen leven en dood. (…)

Een paar jaar geleden heeft Los Angeles ingrijpende veranderingen doorgevoerd in het stedelijke beleidsplan, met de bedoeling om inwoners aan te moedigen om te gaan lopen, fietsen en vaker de bus en trein te nemen. Maar wanneer de inwoners van Los Angeles uit hun auto stappen, merken ze dat veel straten weinig bescherming bieden tegen de benauwende zonneschijn. Niet iedereen heeft het uithoudingsvermogen om in de hitte te wachten bij een bushalte zonder beschutting of het geld om een café met airconditioning in te vluchten. (…)

bron: placesjournal.org, 2019

Vraag 10 2 punten

Gebruik tekst 3.

Leg uit dat sociale ongelijkheid te herkennen is in het schaduwtekort tijdens hittegolven in Los Angeles. Gebruik in je uitleg de omschrijving van het kernconcept sociale ongelijkheid en twee voorbeelden uit tekst 3 om sociale ongelijkheid te illustreren.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een toepassing van ‘verschillen tussen mensen’ uit de omschrijving van het kernconcept sociale ongelijkheid, met informatie uit tekst 3 (1p)
  • Legt uit dat in het schaduwtekort tijdens hittegolven in Los Angeles sociale ongelijkheid te herkennen is, met ‘ongelijke verdeling van schaarse/hooggewaardeerde zaken’ of ‘ongelijke verdeling van behandeling’ uit de omschrijving van het kernconcept sociale ongelijkheid (1p)

Per toepassing moet een voorbeeld uit tekst 3 worden gebruikt, of bij een van beide toepassingen twee voorbeelden uit tekst 3.

Vraag 10 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Slapen in het openbaar

Opgavetekst

tekst 1 Dutten in het openbaar

Het Japanse ‘inemuri’ is een gebruik waar veel mensen uit het Westen jaloers op zullen zijn. Het beschrijft iets wat men bijna overal elders zeer beschamend zou vinden. Als je het letterlijk vertaalt, betekent ‘inemuri’ ‘aanwezig zijn terwijl je slaapt’, en feitelijk is die vertaling wel heel passend, want ‘inemuri’ is in slaap vallen waar andere mensen bij zijn terwijl je andere dingen zou moeten doen – en dit kan dus ook zijn, sterker nog, dit is vaak, in slaap vallen in een vergaderruimte terwijl je eigenlijk had moeten luisteren. Toch wordt ‘inemuri’ niet als schandelijk ervaren, zoals het in het Westen het geval zou zijn, waar men slapen tijdens werkuren, laat staan tijdens een vergadering, ziet als blijk dat men de controle heeft verloren en dus als een teken van zwakte. In plaats daarvan beschouwt men het in zijn algemeen juist als ultiem bewijs dat de slaper zo’n grote toewijding aan het werk voor de dag legt dat hij tijdelijk uitgeput is geraakt. (…) Het is een soort zakelijke oorlogswond om mee te pronken. Maar alleen als men het op de juiste manier doet, want er zijn wel degelijk regels. “Je status is van belang”, zegt dr. Brigitte Steger, een Oostenrijkse socioloog die verbonden is aan de universiteit van Cambridge en gespecialiseerd is in de Japanse cultuur. “Als je nog maar net bij het bedrijf werkt, en nog moet aantonen dat je gaat voor het bedrijf, kun je het nog niet maken om te gaan slapen.” (…) Daarnaast kent ‘inemuri’ ook een voorschrift met betrekking tot houding – het is wel eerzaam om in slaap te vallen terwijl je ertegen vecht, maar niet als je het expres doet. “Het moet eruitzien alsof je meedoet aan de vergadering, alsof je zeer geconcentreerd bent”, zegt Steger. “Je kan niet onder de tafel gaan liggen, of zo. Je moet rechtop zitten alsof je ingespannen aan het luisteren bent, en dan je hoofd neerleggen.” Als het je lukt om een stabiele houding in te nemen, dan kan een ‘inemuri’ vijf minuten, of 30 minuten, of een uur duren… zo lang als nodig is. Als iemand tegen je begint te praten, dan moet je gewoon weer wakker worden en antwoorden. De Japanners slapen te weinig (…) dus het is logisch dat dit land zo’n drastische oplossing nodig heeft. Maar een dutje doen en de behoefte aan een dutje tussendoor, dat komt overal voor. (…)

naar: The Guardian, 2015

Vraag 5 2 punten

Gebruik tekst 2.
‘Impression management’ is een handelingsstrategie in prestatiesamenlevingen, zoals Japan.
Beredeneer dat werknemers in Japan tijdens het dutten ‘impression management’ inzetten om status te verwerven. Gebruik in je redenering:
− een omschrijving van het begrip status;
− informatie uit tekst 2 waaruit status blijkt;
− informatie uit tekst 2 waaruit ‘impression management’ blijkt.

Bekijk het antwoord
  • Informatie uit tekst 2 waaruit ‘impression management’ blijkt. (1p)
  • Een redenering dat werknemers tijdens het dutten ‘impression management’ inzetten om status te verwerven, met een toepassing van het begrip status en daarover informatie uit tekst 2. (1p)

Voorbeeld: werknemers organiseren tijdens het dutten hun lichaamshouding, lichaamstaal en kleding zo dat zij de indruk van betrokkenheid wekken (impression management); met die indruk verwerven zij waardering op grond van een werklustige leefstijl, oftewel status, omdat werknemers in Japan zeer gewaardeerd worden als zij zich inspannen en lange werkdagen maken.

Vraag 5 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Aardgasvrije wijken

Opgavetekst

tekst 4 Optimaal samenspel voor een aardgasvrije wijk

In Nederland gebruiken we meer dan de helft van alle energie voor de warmtevoorziening van gebouwen. Sinds de jaren zestig [van de vorige eeuw] komt deze warmte grotendeels uit het verbranden van aardgas. Deze brandstof moeten we naar aanleiding van het Klimaatakkoord voor 2050 vervangen door alternatieven. (…)

Waarom bewoners betrekken?
De keuzes die u maakt bij de overgang naar aardgasvrije wijken komen letterlijk en figuurlijk binnen bij zeven miljoen huishoudens. De warmtetransitie betekent werkzaamheden in de wijk. Huishoudens moeten op een andere manier gaan koken en verwarmen. Hoewel het streven is dat de lagere energierekening eventuele aanloopkosten dekt, is het waarschijnlijk dat bewoners ook zelf financieel bij moeten dragen. In elk geval moeten ze hun kook- en stookgedrag gaan aanpassen. Uit actuele praktijkervaring komt naar voren dat organisatie van bewoners (zowel huurders als huiseigenaren) en samen optrekken met de (lokale) overheid zorgen voor een snellere en meer succesvolle warmtetransitie. Ook blijkt dat mensen een besluit eerder accepteren als zij de procedure om tot het besluit te komen als rechtvaardig ervaren. Als u bewoners dus op tijd meeneemt in uw technische of financiële afwegingen en als het besluit volgens democratische principes tot stand is gekomen, zorgt u er ook voor dat u draagvlak krijgt voor uw besluiten. Maar bewoners betrekken doet u niet alleen om draagvlak te organiseren. Er zijn genoeg bewoners die ook graag een bijdrage willen leveren. Mensen zijn hoger opgeleid, mondiger en beter geïnformeerd. Ze nemen minder aan van de overheid. Ze geven zelf aan meer invloed te willen op zaken die hun directe leefomgeving beïnvloeden zoals zorg, wonen en werk. En mede dankzij goede online informatie-uitwisseling zijn ze beter dan vroeger in staat om zelf oplossingen te vinden en initiatieven te ontplooien – ook op het gebied van energie. Bewoners brengen vaak specifieke expertise in, die kan helpen bij het maken van keuzes.

Andere stakeholders
Gemeenten zijn niet de enige partij die aan de slag moet met de transitie. Voor de provincie, het Rijk en woningcorporaties staat de opgave evengoed hoog op de agenda. En ook netbeheerders en energiemaatschappijen staan in de startblokken. Evenals marktpartijen (zoals aannemers, installateurs, adviseurs en architecten); zij kunnen innovatieve oplossingen aanreiken of gaan een rol spelen bij de praktische uitvoering in de wijken. (…)

bron: Platform31, 2019

Vraag 18 4 punten

Gebruik tekst 5.
In tekst 5 beschrijft Platform31 twee pilotprojecten van gemeenten om bewoners te betrekken bij het besluitvormingsproces over het aardgasvrij maken van wijken: in een Haarlemse wijk en in een Rotterdamse wijk.
In politieke besluitvormingsmodellen wordt onderscheid gemaakt tussen twee typen politieke steun. Voor het aardgasvrij maken van de wijk is in de Haarlemse wijk het ene type politieke steun te herkennen en in de Rotterdamse wijk het andere type politieke steun. Daarnaast kunnen in de twee wijken verschillende typen kapitaal worden onderscheiden. Deze typen kapitaal kunnen het type politieke steun in de wijken verklaren.
a Geef voor de Haarlemse wijk met een type kapitaal een verklaring voor het type politieke steun onder de bewoners voor het aardgasvrij maken van de wijk.
b Geef voor de Rotterdamse wijk met een type kapitaal een verklaring voor het type politieke steun onder de bewoners voor het aardgasvrij maken van de wijk.
Gebruik voor a en b in je verklaring steeds:
− per wijk een ander type politieke steun;
− per wijk informatie uit tekst 5 om het gekozen type politieke steun te illustreren;
− per wijk een ander type kapitaal en een omschrijving van het gekozen type;
− per wijk informatie uit tekst 5 om het gekozen type kapitaal te illustreren.

Bekijk het antwoord
  • a: Actieve steun van de Haarlemse bewoners voor het aardgasvrij maken van hun wijk, met een toepassing van actieve steun en daarover informatie uit tekst 5. (1p)
  • a: Een verklaring van het gekozen type steun in de Haarlemse wijk met cultureel kapitaal of sociaal kapitaal van de bewoners, met een toepassing van het gekozen kapitaal en informatie uit tekst 5 om cultureel of sociaal kapitaal te illustreren. (1p)
  • b: Passieve steun van de Rotterdamse bewoners voor het aardgasvrij maken van hun wijk, met een toepassing van passieve steun en daarover informatie uit tekst 5. (1p)
  • b: Een verklaring van het gekozen type steun in de Rotterdamse wijk met het economische kapitaal van de bewoners, met een toepassing van economisch kapitaal en informatie uit tekst 5 om economisch kapitaal te illustreren. (1p)

Voorbeelden a (Haarlem): bewoners nemen actief deel aan het politieke proces, bijvoorbeeld in het kernteam, dus actieve steun; cultureel kapitaal verklaart dit, want er zijn veel hoger opgeleiden in deze wijk. Ook goed: sociaal kapitaal, door de korte lijnen met de warmtetransitieregisseur en andere ambtenaren. Voorbeelden b (Rotterdam): bewoners lijken de besluitvorming te accepteren (zij verwachten dat de gemeente een alternatief regelt) en tonen weinig protest (weinig belangstelling op de informatiebijeenkomst), dus passieve steun; economisch kapitaal verklaart dit, want bewoners zitten qua inkomen gemiddeld net onder modaal en hebben andere prioriteiten, zoals werk en inkomen.

Vraag 18 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Vrede in Colombia?

Opgavetekst

Inleiding

Colombia kent een lange geschiedenis van binnenlandse gewapende conflicten en wijdverbreid geweld. In de jaren zeventig van de vorige eeuw verschenen de FARC en andere guerrillabewegingen in Colombia. Zij zijn ontstaan in reactie op de grootschalige corruptie bij overheidsorganisaties en de groeiende ongelijkheid tussen grootgrondbezitters en arme kleine boeren door de opkomst van grootschalige intensieve landbouw. De langdurige burgeroorlog tussen de regering en de guerrillabeweging FARC eindigde met een vredesakkoord tussen beide partijen in 2016. Dat akkoord leidde echter niet tot het beëindigen van het geweld. Deze opgave gaat over de rol die de FARC speelde in de Colombiaanse samenleving en over de situatie na het vertrek van de FARC met het vredesakkoord van 2016.

figuur 3 De relatieve oversterfte onder mannen ten opzichte van vrouwen in Colombia, per leeftijdscategorie, per periode (1990-1995 en 2010-2015)

De relatieve oversterfte onder mannen ten opzichte van vrouwen in Colombia, per leeftijdscategorie, per periode (1990-1995 en 2010-2015)
figuur 3 bron: DEMOS, 2020

Lijndiagram. Horizontale as: leeftijdscategorieën (leeftijd in jaren), van 0 tot 80 en ouder. Verticale as: relatieve oversterfte, van 0 tot 7. Legenda: 1990-1995 (doorgetrokken lijn) en 2010-2015 (gestippelde lijn). Bij 1990-1995 piekt de lijn bij de leeftijdscategorie 20 tot 24 op ongeveer 6 (circa 5,9); bij 10 tot 14 ligt de lijn rond 1,5. Bij 2010-2015 ligt de piek lager, rond 4, bij 20 tot 24 en 25 tot 29. Bij 80 en ouder liggen beide lijnen rond 1.

Toelichting: In de figuur wordt voor twee periodes de relatieve oversterfte onder mannen ten opzichte van vrouwen, dat wil zeggen hoeveel keer meer mannen dan vrouwen gestorven zijn, weergegeven per leeftijdscategorie. Voorbeeld: uit de figuur is af te lezen dat in beide perioden 1,5 keer meer jongens van ongeveer tien jaar oud stierven dan meisjes van dezelfde leeftijd.

Vraag 23 2 punten

Gebruik figuur 3.
De jarenlange burgeroorlog in Colombia heeft gevolgen voor de demografische structuur van Colombia. Figuur 3 laat de relatieve oversterfte onder mannen ten opzichte van vrouwen zien in twee periodes vóór het vredesakkoord uit 2016. Die oversterfte kan hoofdzakelijk worden toegeschreven aan het geweld.
Leg uit voor welke leeftijdscategorie in welke periode volgens figuur 3 de sociale ongelijkheid tussen mannen en vrouwen in Colombia het grootst is. Gebruik in je uitleg:
− de omschrijving van het kernconcept sociale ongelijkheid;
− informatie uit figuur 3 waaruit sociale ongelijkheid blijkt.

Bekijk het antwoord
  • De leeftijdscategorie 20 tot 24 jaar in de periode 1990-1995 uit figuur 3. (1p)
  • Een uitleg dat voor de gegeven leeftijdscategorie tijdens de burgeroorlog in Colombia sociale ongelijkheid tussen mannen en vrouwen het grootst is, met een toepassing van het kernconcept sociale ongelijkheid. (1p)

Voorbeeld: in 1990-1995 was de oversterfte onder mannelijke twintigers vijf tot zes keer die van vrouwelijke twintigers (figuur 3). Het aangeboren kenmerk sekse heeft voor twintigers geleid tot een ongelijke verdeling van de schaarse en hooggewaardeerde levensduur.

Vraag 23 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Burgerwetenschap

Opgavetekst

tekst 1 Aanloop uit de geschiedenis

Wetenschap werd in de 18de en 19de eeuw een favoriet en hoogstaand tijdverdrijf van gegoede burgerij. Iedereen die tijd en geld [5] had, kon aan wetenschap doen. (…) Amateurs met soortgelijke interesses verenigden zich vervolgens om over hun resultaten te praten, en verschillende genootschappen en [10] salons zagen in die tijd het levenslicht. Wetenschap was in die zin een hobby, zonder duidelijke grens tussen professionelen en amateurs. Het bleef echter een [15] elitaire bezigheid, geen egalitaire bezigheid. (…)

Waar het onderscheid tussen amateurwetenschappers en ‘professionele wetenschappers’ nog [20] vaag was tijdens de 18de en in het begin van de 19de eeuw, werd de kloof tussen beiden in de loop van de 19de eeuw steeds groter (…). Technisch gezien kunnen we (…) van [25] burgerwetenschap of burgerwetenschappers spreken vanaf (…) 1833 omdat ‘wetenschapper’ en ‘amateur’ toen pas twee officieel anders benoemde groepen werden. [30] (…) Er ontstond een groep van professionele wetenschappers enerzijds (…), en een veel grotere groep wetenschapsamateurs anderzijds, die als niet meer dan [35] hobbyisten werden beschouwd. (…) Het wetenschappelijk onderzoek trok zich in die tijd terug uit de huishoudelijke sfeer van hobby’s en salons en zette de stap naar [40] gespecialiseerde instituten en laboratoria, die laatste vaak met gesofisticeerde¹ en dure instrumenten die ‘gewone mensen’ niet konden betalen. De nadruk [45] kwam te liggen op experimenteel onderzoek dat uitging van een degelijke onderzoeksvraag. In deze constellatie kregen universiteiten een ander elan en schoven de salons, tot [50] dan nog altijd een groep van geïnteresseerde intellectuelen, op naar professionele verenigingen die verbonden waren met de universiteit. Toegang ertoe was alleen nog [55] mogelijk voor beroepswetenschappers, en niet langer voor de geïnteresseerde amateur (…). Communiceren over onderzoeksresultaten kreeg een [60] negatieve bijklank. Het populariseren van je kennis hield in dat je het naar een meer eenvoudige versie terugbracht die door de brede bevolking kon worden begrepen. En [65] dat betekende dan, noodgedwongen, dat je aan ‘zuiverheid’ verloor. Dat weerhield heel wat wetenschappers van wetenschapscommunicatie. Alleen als de wetenschapper dat zelf [70] nuttig vond, bijvoorbeeld om het volk te verlichten, vertelde hij iets over zijn onderzoek. Het beeld van de professor in de ivoren toren was compleet. (…)

[75] Wetenschap voor de samenleving
Het was bijna 1950 voor aan de gesloten deur tussen wetenschappers en amateurs opnieuw gemorreld werd. (…) [80] Ondanks het afgrijzen over de rol van wetenschap in de ontwikkeling van de atoombom was er ook de (positieve) verbazing: wetenschap kon blijkbaar veel meer dan de [85] meeste mensen dachten. Daarbij overheerste de bewondering en kreeg het wetenschappelijk onderzoek een aura van vooruitgang en verbetering. (…) Ja, wetenschap [90] had voor problemen gezorgd, maar wetenschap zou zelf ook wel in staat zijn de antwoorden te geven op die maatschappelijke problemen. (…) In de jaren ’70 klonk vanuit de overheid [95] bijvoorbeeld nog de boodschap dat er geen verband was tussen ziektes en giftige uitstoot. Maar dat ervoeren burgers niet zo. Mensen die nabij chemische stortplaatsen woonden, [100] gingen dan maar zelf giftige stoffen meten om zo de link te leggen met ziektes zoals leukemie. Dit was de periode van de ‘populaire epidemiologie’: het volk op zoek naar [105] oorzaken van ziektes. (…) In de jaren ’70 en ’80, met een stroomversnelling vanaf de jaren ’90, werd het milieu steeds vaker onderwerp van gesprek, en dus ook van wetenschappelijk [110] onderzoek. In deze periode werd explicieter en talrijker een beroep gedaan op burgers om deze milieukwesties in kaart te brengen, en gingen burgers ook zelf steeds [115] vaker eigen initiatieven ontwikkelen om wetenschappelijke antwoorden te vinden op de zorgen die zij hadden. (…)

bron: Gijsel e.a., 2019
noot 1 gesofisticeerd = geavanceerd, hoogstaand

Vraag 1 2 punten

Gebruik regel 1 tot en met 74 van tekst 1.
Burgers die voor 1833 wetenschap beoefenden beschikten over economisch kapitaal, volgens Gijsel, Huyse en Van Hoyweghen.
Beredeneer over welke twee andere typen kapitaal deze burgers nog meer beschikten. Gebruik in je redenering:

  • per type kapitaal de naam en een omschrijving;
  • per type kapitaal informatie uit tekst 1.
Bekijk het antwoord
  • Een redenering dat burgers die voor 1833 wetenschap beoefenden beschikten over cultureel kapitaal, met een toepassing van cultureel kapitaal en daarover informatie uit tekst 1 (bijvoorbeeld: amateurs met soortgelijke interesses, die kenmerkend zijn voor hoge sociale posities, r. 6-8 en 14-15). (1p)
  • Een redenering dat burgers die voor 1833 wetenschap beoefenden beschikten over sociaal kapitaal, met een toepassing van sociaal kapitaal en daarover informatie uit tekst 1 (bijvoorbeeld: de genootschappen en salons waarin amateurs zich verenigden, wat netwerken zijn, r. 6-10). (1p)

Vraag 1 in het hele examen

Vraag 2 2 punten

Gebruik regel 1 tot en met 74 van tekst 1.
In de ontwikkeling van de wetenschap in de negentiende eeuw is arbeidsdeling te herkennen.
Leg uit dat in de negentiende eeuw de arbeidsdeling heeft bijgedragen aan sociale ongelijkheid tussen wetenschapsbeoefenaars. Gebruik in je uitleg:

  • een omschrijving van het begrip arbeidsdeling;
  • informatie uit tekst 1 waaruit arbeidsdeling blijkt;
  • een omschrijving van het kernconcept sociale ongelijkheid;
  • informatie uit tekst 1 waaruit sociale ongelijkheid blijkt.
Bekijk het antwoord
  • Een toepassing van het begrip arbeidsdeling in de wetenschap in de negentiende eeuw, met daarover informatie uit tekst 1 (bijvoorbeeld: wetenschappelijk onderzoek verplaatst zich naar gespecialiseerde instituten en laboratoria met gesofisticeerde instrumenten, waarin wetenschapsbeoefenaars zich specialiseren, r. 40-43). (1p)
  • Een uitleg dat de arbeidsdeling heeft bijgedragen aan sociale ongelijkheid tussen wetenschapsbeoefenaars, met een toepassing van sociale ongelijkheid en daarover informatie uit tekst 1 (bijvoorbeeld: professionele wetenschappers tegenover amateurs die als niet meer dan hobbyisten werden beschouwd, r. 30-35, wat een ongelijke waardering oplevert). (1p)

Vraag 2 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Wat is integratie?

Vraag 20 2 punten

Gebruik tabel 2.
Leg uit dat zowel positietoewijzing als positieverwerving te herkennen zijn in de beschrijvingen van integratie door Nederlanders met een Turkse/Marokkaanse achtergrond in tabel 2. Gebruik in je uitleg:

  • een omschrijving van het begrip positietoewijzing;
  • een gegeven uit tabel 2 om positietoewijzing te illustreren;
  • een omschrijving van het begrip positieverwerving;
  • een gegeven uit tabel 2 om positieverwerving te illustreren.
Bekijk het antwoord
  • Een uitleg dat positietoewijzing te herkennen is in de beschrijvingen van integratie door Nederlanders met een Turkse/Marokkaanse achtergrond, met een omschrijving van positietoewijzing en een gegeven uit tabel 2 (bijvoorbeeld: acceptatie en gelijke kansen, waarmee de oorzaken voor integratie in de samenleving liggen). (1p)
  • Een uitleg dat positieverwerving te herkennen is in de beschrijvingen van integratie door Nederlanders met een Turkse/Marokkaanse achtergrond, met een omschrijving van positieverwerving en een gegeven uit tabel 2 (bijvoorbeeld: beheersing van de Nederlandse taal en naar school gaan, waarmee mensen zelf iets kunnen en moeten doen om maatschappelijk vooruit te komen). (1p)

Vraag 20 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Deeleconomie

Opgavetekst

Inleiding Opgave 3 Deeleconomie

Meer dan een decennium geleden deelden mensen hun eigendommen, zoals auto, huis of gereedschap, nog voornamelijk in vertrouwde kring, zoals met familie of vrienden. Via deelplatformen op internet worden tegenwoordig steeds vaker eigendommen gedeeld met vreemden, zoals met onbekende buurtgenoten of toeristen. Daar kan een vergoeding tegenover staan. Maakte in 2013 nog 6 procent van de Nederlanders gebruik van deze online deelplatformen, in 2016 was dit al bijna een kwart van de Nederlanders. Deze moderne vorm van delen wordt de deeleconomie genoemd. Socioloog Corten en econoom Botsman hebben onderzoek gedaan naar de deeleconomie.

Vraag 19 2 punten

Gebruik tekst 4.
In de benadering van de deeleconomie door Botsman zijn kenmerken van paradigma’s te herkennen.
Leg uit dat het conflict-paradigma te herkennen is in Botsmans benadering van de deeleconomie. Gebruik in je uitleg:

  • een kenmerk van het conflict-paradigma;
  • informatie uit tekst 4 waaruit het gekozen kenmerk blijkt.
Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat het conflict-paradigma te herkennen is in Botsmans benadering, met een toepassing van een kenmerk van het conflict-paradigma (het kijken naar het machtsverschil tussen machthebbers en minder machtigen) (1p)
  • Noemt informatie uit tekst 4 waaruit het gekozen kenmerk blijkt (de deeleconomie haalt macht weg bij grote bedrijven, de machthebbers, en die komt bij micro-entrepreneurs, de minder machtigen) (1p)

Vraag 19 in het hele examen

tabel 1 Aandeel wel en aandeel niet geaccepteerde boekingen op Airbnb in de Verenigde Staten, in aantallen en percentages naar etnische afkomst van de naam van gast, 2015 (n=3628)

gast met West-Europees-Amerikaanse naamgast met Afrikaans-Amerikaanse naamtotaal (met gemiddeld percentage)
acceptatie van de boeking door de verhuurderwel1152 (63%)940 (52%)2092 (58%)
niet663 (37%)873 (48%)1536 (42%)
totaal1815 (100%)1813 (100%)3628 (100%)

Toelichting
Deze tabel laat het aandeel wel en niet geaccepteerde boekingen door verhuurders op Airbnb in de Verenigde Staten zien, van gasten met namen die West-Europees-Amerikaans of Afrikaans-Amerikaanse klinken. Voorbeeld: Uit de tabel is af te lezen dat van de boekingen van een gast met een West-Europees-Amerikaanse naam 63% wordt geaccepteerd door de verhuurder.

De verschillen zijn significant (p<0.05). naar: B. Edelman e.a., 2015

Vraag 21 3 punten

Gebruik tabel 1.
Airbnb is een online deelplatform waarop iedereen eigen woonruimte voor korte tijd kan verhuren aan bijvoorbeeld toeristen. Airbnb bestaat sinds 2008. In 2015 is onderzoek gedaan naar sociale ongelijkheid op het deelplatform Airbnb in de Verenigde Staten. Daarvoor hebben de onderzoekers verzoeken tot boekingen gedaan met fictieve gastenaccounts. In tabel 1 staan resultaten van dit onderzoek.

  • Formuleer een hypothese over sociale ongelijkheid op Airbnb die met de gegevens uit tabel 1 getoetst kan worden. Gebruik in je beschrijving de formulering: Als …, dan …
  • Concludeer of jouw hypothese op basis van de gegevens uit tabel 1 aangenomen of verworpen moet worden. Gebruik in je conclusie gegevens uit tabel 1 over sociale ongelijkheid.
  • Leg uit of uit de gegevens in tabel 1 blijkt dat er sprake is van sociale ongelijkheid op Airbnb. Gebruik in je uitleg de omschrijving van het kernconcept sociale ongelijkheid.
Bekijk het antwoord
  • Formuleert een toetsbare hypothese over sociale ongelijkheid op Airbnb, niet als vraag, te toetsen met gegevens uit tabel 1, met de formulering: Als …, dan … (1p)
  • Concludeert dat de hypothese aangenomen of verworpen moet worden, op basis van de gegevens uit tabel 1 (1p)
  • Legt uit dat uit tabel 1 blijkt dat er op Airbnb sprake is van sociale ongelijkheid tussen gasten met een Afrikaans-Amerikaanse naam en gasten met een West-Europees-Amerikaanse naam, met een toepassing van het kernconcept sociale ongelijkheid (1p)

Vraag 21 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Kringlooplandbouw

Opgavetekst

Inleiding Kringlooplandbouw

Op wereldschaal is Nederland een belangrijke exporteur van landbouwproducten, zoals bloemen en zuivel. Nederland importeert ook veel. De landbouwgrond van het Nederlandse voedsel ligt voor ongeveer driekwart in het buitenland.

Na de Tweede Wereldoorlog heeft de Nederlandse overheid de modernisering van de landbouw gestimuleerd voor voedselzekerheid en economische groei. De ontwikkeling van onder meer kunstmest en gespecialiseerde landbouwmachines heeft geleid tot schaalvergroting, intensivering, kostprijsverlaging en groei van internationale handel. De enorme toename van de productiviteit van de Nederlandse landbouw heeft gezorgd voor economische successen, maar ook voor ecologisch zeer belastende landbouw.

In 2018 dringt het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL), een adviesorgaan voor de overheid, aan op een overgang naar een toekomstbestendig landbouwsysteem. Het kabinet komt in 2018 met een nieuwe landbouwvisie. Minister Schouten van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit geeft in deze visie aan dat Nederland zal moeten overstappen naar kringlooplandbouw.

Vraag 5 2 punten

Volgens minister Schouten is overheidsingrijpen nodig om Nederlandse landbouwers de overgang naar kringlooplandbouw te laten maken. Leg uit dat overheidsingrijpen nodig is om Nederlandse landbouwers de overgang naar kringlooplandbouw te laten maken, omdat voor de landbouwers onderling het dilemma van collectieve actie kan spelen. Gebruik in je uitleg: een collectief goed van de landbouwers; een omschrijving van het dilemma van collectieve actie; een voorbeeld uit tekst 1 om het dilemma van collectieve actie te illustreren.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een collectief goed van de landbouwers, bijvoorbeeld balans in de natuur/voedselproductie. (1p)
  • Legt uit dat overheidsingrijpen nodig is om de landbouwers de overgang naar kringlooplandbouw te laten maken, met een toepassing van het dilemma van collectieve actie (velen steken niet uit zichzelf tijd en geld in collectieve belangen; het individueel economisch eigenbelang prevaleert) en een voorbeeld uit tekst 1 (om het collectief goed te realiseren is bereidheid tot ingrijpende veranderingen nodig). (1p)

Vraag 5 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Coffin homes

Opgavetekst

Inleiding Coffin homes

Hongkong is een zeer dichtbevolkte wereldstad op een schiereiland in het zuidoosten van China. Hongkong heeft westerse kenmerken, omdat de stad ruim een eeuw onder Brits koloniaal bestuur gestaan heeft. In 1997 is Hongkong weer overgedragen aan China, maar Hongkong functioneert (nog) als een soort stadstaat.

In anderhalve eeuw is Hongkong van een klein dorp met een lokale handelspost uitgegroeid tot een wereldstad met zeven miljoen inwoners en een mondiaal handelscentrum. De grote aantallen arbeidsmigranten in Hongkong komen vooral van het vasteland van China, maar ook uit Zuidoost-Aziatische landen.

Volgens de officiële berekeningen van Hongkong uit 2016 wonen ruim 200.000 van deze arbeidsmigranten in appartementen die zijn opgedeeld in kleine eenheden. De woonruimtes zijn veelal voor één persoon en niet veel groter dan een doodskist, een ‘coffin’. Deze opgave gaat over het leven in ‘coffin homes’ en over de vastgoedmarkt van Hongkong.

Tekst 3 Wonen en dromen in een kist, die heter is dan een wok

Wonen in een ‘doodskist’, een kamer van één bij twee meter. Huang Yu (42) houdt het ondanks de ratten, stank, muggen en hitte best vol. Hij gelooft namelijk nog steeds in de mythe dat iedereen in het financiële wereldcentrum Hongkong miljonair kan worden als je maar keihard werkt. (…) Waar deze Chinese ‘vastelander’, die droomt van een ‘gouden toekomst’, de laatste tijd steeds minder goed tegen kan, is zijn al weken zieke bovenbuurman (…). ‘[En] dat mens daar, die uh…’ – hij wijst naar zijn linker buurvrouw achter een gordijn. ‘Of zij staat om twee uur ’s nachts op om te gaan koken of zij ligt de godganse nacht in haar telefoon te fluisteren’, klaagt Huang Yu. (…) Hij is (…) bekaf van de slapeloze nachten en de lange dagen in een bakkerij waar hij taarten versiert.

Huang’s hok aan de Kam Lap Street in het dichtbevolkte Sham Shui Po bevindt zich in een kamer van een opgesplitst appartement van 43 vierkante meter. Zijn ‘hok’ bestaat (…) uit vier planken en nog eentje waarop hij zijn tv’tje, theekop en een kleine ventilator heeft staan. Voor wat de Engelstalige media hier een ‘coffin home’ noemen, betaalt hij bijna de helft van zijn banketbakkersloon (…). (…)

Hongkong is de duurste vastgoedmarkt ter wereld, waar projectontwikkelaars vrij spel hebben en uitsluitend nog bouwen voor vermogenden of Hongkongers met de betere banen. (…) Gemiddeld kost hier op dit moment een appartement 1,5 miljoen euro voor 70 vierkante meter; onbetaalbaar voor mensen met lage en middeninkomens die werken in de horeca, de beveiliging en in de havens van Hongkong. (…) Wiens familie niet al vele generaties in Hongkong woont en niet een vermogen bezit, is kansloos. Dat zijn vooral arbeidsmigranten uit China. De (…)prijzen worden opgedreven door (…) de talloze nieuwe rijken die graag in het liberale, superkapitalistische Hongkong investeren.

Het opsplitsen van appartementen is hier legaal, huiseigenaren die hun bezit ‘verhokken’ worden niet gehinderd door brandweer- en sanitaire voorschriften. ‘Kleine overheid, grote en vrije markt’ is in Hongkong het motto. (…) De ‘woningcrisis’ was (…) een van de motieven van de honderdduizend Hongkongers om in 2014 te demonstreren voor vrije verkiezingen. (…) Maar de machtige projectontwikkelaars (…) hebben politiek Hongkong volledig onder controle. Hun politieke vertegenwoordigers in de Wetgevende Vergadering houden sociale hervormingen tegen.

bron: NRC Handelsblad, 2017

Vraag 19 1 punt

In veel moderne samenlevingen is de meritocratische gedachte breed geaccepteerd. In tekst 3 staat dat arbeidsmigrant Huang Yu naar Hongkong gekomen is in de overtuiging dat je miljonair kunt worden als je maar keihard werkt. Leg uit dat de meritocratische gedachte te herkennen is in deze overtuiging van Huang Yu. Gebruik in je uitleg een omschrijving van het begrip meritocratische gedachte.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de meritocratische gedachte te herkennen is in de overtuiging van Huang Yu, met een omschrijving van het begrip: individuele capaciteiten, zoals hard werken, zijn uiteindelijk bepalend voor je maatschappelijke positie, zoals miljonair worden. (1p)

Vraag 19 in het hele examen

Vraag 23 1 punt

In Hongkong hebben projectontwikkelaars vrij spel op de woningmarkt. Leg uit dat op de woningmarkt van Hongkong sociale ongelijkheid tussen inwoners te herkennen is. Gebruik in je uitleg: de omschrijving van het kernconcept sociale ongelijkheid; informatie uit tekst 3 waaruit sociale ongelijkheid tussen inwoners blijkt.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat op de woningmarkt van Hongkong sociale ongelijkheid te herkennen is, met een toepassing van het kernconcept ongelijkheid en informatie uit tekst 3: appartementen worden alleen nog gebouwd voor vermogenden of voor wie al generaties in Hongkong woont, waardoor verschillen in afkomst en vermogen leiden tot een ongelijke verdeling van woonruimte. (1p)

Vraag 23 in het hele examen

Vraag 28 2 punten

In tekst 3 is het kapitalistische Hongkong beschreven. Leg vanuit het conflict-paradigma uit dat in het kapitalistische Hongkong een klassensamenleving te herkennen is. Gebruik in je uitleg: een kenmerk van het conflict-paradigma; een omschrijving van het begrip klassensamenleving; informatie uit tekst 3 over de klassensamenleving.

Bekijk het antwoord
  • Beschrijft het kapitalistische Hongkong als klassensamenleving: ongelijke economische groepen (klassen), met een toepassing van het begrip klassensamenleving en informatie uit tekst 3 over de bewoners van dure appartementen en van ‘coffin homes’. (1p)
  • Legt vanuit het conflict-paradigma uit dat in het kapitalistische Hongkong een klassensamenleving te herkennen is, met een kenmerk van het conflict-paradigma: ongelijkheid berust op machtsverschillen, en de inwoners beschikken in verschillende mate over economisch kapitaal. (1p)

Vraag 28 in het hele examen

2021, tijdvak 3: De achtergrond van politici in Groot-Brittannië

Opgavetekst

figuur 1 Percentage mensen in Groot-Brittannië dat terechtkomt in het vierde inkomenskwartiel naar het inkomenskwartiel van de ouders, 2007

Percentage mensen in Groot-Brittannië dat terechtkomt in het vierde inkomenskwartiel naar het inkomenskwartiel van de ouders, 2007
figuur 1 naar: www.gov.uk, 2014

Staafdiagram met vier staven, één per inkomenskwartiel van de ouders: eerste, tweede, derde en vierde inkomenskwartiel. Verticale as: percentage, van 0 tot 50. Legenda: inkomenskwartiel van de ouders. Afleesbaar, ongeveer: eerste inkomenskwartiel 13 procent, tweede 17 procent, derde 25 procent, vierde 45 procent.

Toelichting

De inkomens van alle ouders zijn van laag naar hoog gerangschikt en vervolgens in vier gelijke delen (inkomenskwartielen) verdeeld. Het eerste kwartiel bevat de 25% armste ouders, het vierde kwartiel bevat de 25% rijkste ouders.

Vraag 18 2 punten

In 2014 werd een onderzoek gepubliceerd over de achtergrond van 4000 leiders in de politiek en andere domeinen van het openbare bestuur in Groot-Brittannië. Figuur 1 en tabel 2 zijn afkomstig uit dit onderzoek. Leg uit of met figuur 1 wel of niet te bepalen is of er in Groot-Brittannië sprake is van een meritocratie. Gebruik in je uitleg: een kenmerk van een meritocratische samenleving; een verschil tussen een samenhang en een causaal verband; gegevens uit figuur 1 om het gekozen verschil te illustreren.

Bekijk het antwoord
  • Een uitleg dat met figuur 1 niet te bepalen is of er in Groot-Brittannië sprake is van een meritocratie, met een kenmerk van een meritocratische samenleving. (1p)
  • Een verschil tussen een samenhang en een causaal verband, met gegevens uit figuur 1 om het gekozen verschil te illustreren (bijv. het inkomen van de ouders hangt samen met de kans op het vierde inkomenskwartiel, maar uit die samenhang blijkt niet of het inkomen de oorzaak is). (1p)

Vraag 18 in het hele examen

tabel 2 Gevolgde universitaire opleiding van de totale bevolking en van parlementsleden, Groot-Brittannië, 2013

universitaire opleiding gevolgduniversitaire opleiding gevolgd aan 'topuniversiteit' (Oxford of Cambridge)
totale bevolking38%0,8%
parlementsleden83%24%

naar: www.gov.uk, 2014

Vraag 19 2 punten

Tabel 2 beschrijft het percentage van de Britse bevolking en van Britse parlementsleden dat een opleiding gevolgd heeft aan een universiteit en aan een topuniversiteit. Leg uit dat in tabel 2 een verhoudingsvraagstuk te herkennen is dat samenhangt met politieke macht. Gebruik in je uitleg: de omschrijving van het hoofdconcept verhouding; gegevens uit tabel 2 om verhouding te illustreren; de omschrijving van het kernconcept politieke macht.

Bekijk het antwoord
  • Een uitleg dat in tabel 2 een verhoudingsvraagstuk te herkennen is, met een toepassing van het hoofdconcept verhouding en gegevens daarover uit tabel 2 (bijv. 83% van de parlementsleden heeft een universitaire opleiding gevolgd, tegenover 38% van de totale bevolking). (1p)
  • Een uitleg dat het verhoudingsvraagstuk samenhangt met politieke macht, met een toepassing van het kernconcept politieke macht (parlementsleden kunnen met formele middelen politieke doelstellingen bereiken en de handelingsmogelijkheden van de groepen die zij vertegenwoordigen vergroten). (1p)

Het correctievoorschrift noemt in het voorbeeldantwoord het jaar 2014; tabel 2 gaat over 2013. Dat is een fout in het voorbeeld, de percentages (83 en 38) kloppen wel met tabel 2. Het jaartal is geen beoordelingscriterium.

Vraag 19 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Wie heeft een relatie met wie?

Vraag 23 2 punten

Deze opgave gaat over veranderingen in relatievorming in Nederland. In hoeverre kiezen mensen een partner met dezelfde kenmerken, zoals opleidingsniveau of levensbeschouwelijke overtuiging? Als mensen met hetzelfde opleidingsniveau een relatie hebben, is er sprake van opleidingshomogamie. Verklaar opleidingshomogamie onder hoog opgeleiden vanuit het rationele actor-paradigma. Gebruik in je verklaring: een kenmerk van het rationele actor-paradigma; een eigen voorbeeld van economisch kapitaal.

Bekijk het antwoord
  • Een verklaring vanuit het rationele actor-paradigma voor opleidingshomogamie onder hoog opgeleiden, met een kenmerk van het rationele actor-paradigma (bijv. een afweging van kosten en baten bij relatievorming). (1p)
  • Een eigen voorbeeld van economisch kapitaal (bijv. het inkomen van de partner). (1p)

Vraag 23 in het hele examen

Vraag 24 1 punt

Als mensen met hetzelfde opleidingsniveau een relatie hebben, is er sprake van opleidingshomogamie. Leg uit dat een toename van opleidingshomogamie kan leiden tot een toename van sociale ongelijkheid tussen huishoudens. Gebruik in je uitleg de omschrijving van het kernconcept sociale ongelijkheid.

Bekijk het antwoord
  • Een uitleg dat een toename van opleidingshomogamie kan leiden tot een toename van sociale ongelijkheid tussen huishoudens, met een toepassing van het kernconcept sociale ongelijkheid. (1p)

Vraag 24 in het hele examen

Vraag 26 2 punten

Een toename van opleidingshomogamie onder laag opgeleiden kan gevolgen hebben voor de sociale mobiliteit van hun kinderen. Beredeneer of door een toename van opleidingshomogamie onder laag opgeleiden de sociale mobiliteit van kinderen van laag opgeleiden zal toenemen of afnemen. Gebruik in je uitleg: een omschrijving van het begrip cultureel kapitaal; een omschrijving van het begrip sociale mobiliteit.

Bekijk het antwoord
  • Een redenering dat door een toename van opleidingshomogamie onder laag opgeleiden de sociale mobiliteit van kinderen van laag opgeleiden zal afnemen, met een toepassing van het begrip sociale mobiliteit. (1p)
  • Een toepassing van het begrip cultureel kapitaal (bijv. laag opgeleiden beschikken over het algemeen over minder cultureel kapitaal, zoals bepaalde vaardigheden). (1p)

Vraag 26 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Politiek & klimaat

Opgavetekst

tekst 3 Trump: ‘Parijs’ was ramp voor economie VS

Vanavond in de Rozentuin van het Witte Huis, waar presidenten graag hun successen vieren, maakte Donald Trump aan de laatste twijfel [5] een einde. Het klimaatakkoord van Parijs, waar tot nu toe alleen Syrië en Nicaragua buiten vielen, wordt door hem opgezegd. Alleen op veel gunstiger voorwaarden voor de VS [10] wil hij eventueel weer aanhaken.

Net als tijdens de campagne, toen hij de opzegging nadrukkelijk beloofde, hekelde Trump de afspraken in Parijs als economisch rampzalig voor de [15] Verenigde Staten. De beperking van de inzet van fossiele brandstoffen zal de economische groei afknijpen en miljoenen banen kosten.

Aan het besluit ging een heftige [20] interne strijd in het Witte Huis vooraf. ‘Nationalisten’, zoals zijn adviseur Steve Bannon, wilden dat hij zijn belofte nakwam en de VS losmaakte uit een akkoord dat volgens hen de [25] soevereiniteit van het land aantast. ‘Internationalisten’, zoals minister van buitenlandse zaken Rex Tillerson, pleitten voor blijven, uit angst dat de betrekkingen met de [30] rest van de wereld schade op zullen lopen. Het land zal in een aantal fora niet meer meepraten of serieus genomen worden. En handelspartners als China of [35] Europa, zo waarschuwden grote Amerikaanse bedrijven, zouden kunnen besluiten dat bedrijven in de VS door het gebrek aan actie tegen broeikasgassen een oneerlijk concurrentievoordeel hebben. Dat [40] zou kunnen leiden tot een ‘CO₂-heffing’ op Amerikaanse producten en, als de VS antwoordt met invoerheffingen, een handelsoorlog.

naar: Trouw, 1 juni 2017

Vraag 12 2 punten

Opgave 3 Politiek & klimaat. Op 12 december 2015 werd bij de internationale Klimaatconferentie van Parijs een belangrijk akkoord gesloten. Dit Verdrag van Parijs verplicht de bijna 200 deelnemende landen om nationale klimaatplannen op te stellen waarmee de opwarming van de aarde beperkt moet worden. Zo blijft het klimaat leefbaar, ook voor toekomstige generaties. In juni 2017 nam president Trump het besluit om de Verenigde Staten terug te trekken uit het Verdrag van Parijs (tekst 3). Nederland nam in datzelfde jaar concrete afspraken op in het regeerakkoord om tegemoet te komen aan de doelstellingen van Parijs (tekst 4 en figuur 3).

Maak gebruik van de inleiding en de regels 1 tot en met 18 van tekst 3. Internationale samenwerking kan bemoeilijkt worden door het dilemma van collectieve actie. De klimaatkwestie is een voorbeeld van een onderwerp waarbij dit dilemma vaak een rol speelt. Leg uit dat het dilemma van collectieve actie vaak een rol speelt bij (de totstandkoming van) internationale klimaatakkoorden. Illustreer beide kanten van het dilemma met een ander gegeven uit de inleiding en/of de regels 1 tot en met 18 van tekst 3.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat deelnemende staten offers moeten brengen en op korte termijn vaak nadelige effecten ervaren, met een voorbeeld uit tekst 3, zoals beperking van de economische groei of banenverlies (regels 15-18). (1p)
  • Legt uit dat de afspraken het klimaat leefbaar houden, een collectief goed dat op lange termijn ook ten goede komt aan staten die niet deelnemen of zich terugtrekken, zodat zij er ook van profiteren; als alle staten zich terugtrekken, profiteert niemand. (1p)

Vraag 12 in het hele examen

2018, tijdvak 1: De ebola-epidemie als internationaal vraagstuk

Opgavetekst

tekst 5 Ebola is een les voor de rijke landen

De onwetende angsthazen (politici, vertegenwoordigers van overheidsinstanties) in de Verenigde Staten en in Europa die in de zomer van 2014 [5] zo panisch reageerden op de enkeling die ebolapatiënt zou kunnen zijn, hebben vermoedelijk duizenden levens gered (…). De westerse bestuurders die bang waren voor [10] besmetting, droegen bij aan de algemene vrees dat de verre dreiging zou overslaan naar westerse landen. De eerste reactie was louter defensief. Mensen uit West-Afrika mochten [15] westerse landen niet meer in. (…) Om ebola te bestrijden was meer nodig, veel meer: een offensieve strategie, een ingrijpen ter plaatse, waar de epidemie zich zo snel [20] verbreidde als mensen ervoor op de loop konden gaan. Van de gezondheidsdiensten in de geteisterde landen was niet veel te verwachten. Sierra Leone, Liberia en Guinee zijn [25] doodarm; hardnekkige burgertwisten en (…) corruptie hadden hun fragiele infrastructuur al doen bezwijken, en nu sloegen de resterende dokters ook nog eens op de vlucht. Het [30] eerste alarm werd geslagen, maar het duurde toch zeker een half jaar voor er een internationale bestrijdingscampagne op gang kwam. (…) [35] Er was wel degelijk een dreiging [de schrijver doelt hier op de ebola-uitbraak] en die is er wellicht nog, niet alleen voor buurlanden, maar in deze tijd van massaal luchtverkeer [40] voor vrijwel alle landen ter wereld. Dus hadden ook al die landen – de een wat meer, de ander wat minder – goede redenen om mee te doen aan de bestrijding van de epidemie. Geen [45] land kon het alleen af, geen land kon de actie blokkeren. Maar, landen die niet meehielpen konden toch profiteren van het ingrijpen van anderen. Dus: waarom zou een land mee- [50] doen? Maar: als geen land meedoet breekt de wereldplaag uit. (…) Maar er bestaat toch allang een WHO, een Wereldgezondheidsorganisatie die de samenwerking [55] effectief moet kunnen regelen? (…) De WHO kon dat niet en wilde het aanvankelijk niet eens. De organisatie wordt bemand door mensen die door de eigen landsregering zijn [60] voorgedragen om politieke redenen en die veelal onbekwaam zijn voor een taak welke ze als een luizenbaantje werd toegespeeld. (…) De WHO heeft er vooral in de begin- [65] fase dan ook niets van terechtgebracht. Dat vindt de WHO nu zelf ook. Prompt heeft het besturend lichaam ingrijpende hervormingen aangekondigd, precies dezelfde als [70] na het vorig falen, bij de griepepidemie van 2009. Die hervormingen zijn toen ook niet doorgevoerd. (…) De ebola-epidemie is (hopelijk) goed [75] afgelopen – voor deze keer. Maar een zo grootschalige uitbraak had voorkomen kunnen worden (…). Voor de vroegtijdige bestrijding van toekomstige epidemieën is een [80] permanente snelle medische interventiemacht nodig, een soort brandweer die op afroep beschikbaar is. Die ‘plaagweer’ bestaat vooral uit ervaren medici en verpleegkundigen, [85] maar juist in de beginfase zijn nog andere experts vereist. (…) Doet zich een dreiging voor, dan zijn antropologen of ontwikkelingswerkers nodig. Zij moeten hulpverleners [90] vertellen wat de plaatselijke gebruiken zijn, en zij moeten plaatselijke leiders uitleggen wat de medische ingrepen inhouden en hoe de bevolking daaraan kan meewerken. [95] De ebolabestrijders verschenen noodgedwongen in zulke angstaanjagende pakken dat de mensen op de vlucht sloegen of de bestrijders aanvielen. De bestrijders [100] bezwoeren de familie van ebolalijders om de patiënten niet aan te raken en uit hun buurt te blijven, een onmenselijke en onmogelijke raad voor mensen die hun geliefde voor [105] hun ogen in eigen bloed zien creperen. (…)

naar: Abram de Swaan, NRC Handelsblad, 31 januari 2015

Vraag 23 2 punten

Lees de regels 35 tot en met 106 van tekst 5. De Swaan stelt in zijn artikel dat het bestrijden van de epidemie belemmerd zou kunnen worden door het dilemma van de collectieve actie. In welk tekstfragment is het dilemma van de collectieve actie te herkennen? Noem de regelnummers. Leg uit welke verandering in de politieke besluitvorming een oplossing kan bieden voor het dilemma van de collectieve actie.

Bekijk het antwoord
  • Noemt het tekstfragment met de regelnummers: de regels 44-51 (ook goed: vanaf regel 41) (1p)
  • Legt uit dat staten een deel van hun soevereiniteit (korte termijn eigenbelang) moeten opgeven door macht te geven aan een soort bovenstaat (supranationaal), zodat medewerking afgedwongen kan worden (lange termijn gemeenschappelijk belang) (1p)

Het tekstfragment is de regels 44-51; ook goed is vanaf regel 41.

Vraag 23 in het hele examen

Hoe vaak verhouding in het examen komt

Vragen over verhouding per centraal examen maatschappijwetenschappen vwo. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
ExamenVragenAantalAandeel
2026, tijdvak 11714%
2026, tijdvak 21815%
2025, tijdvak 14, 7, 25314%
2025, tijdvak 22115%
2024, tijdvak 12315%
2024, tijdvak 21915%
2023, tijdvak 116-18314%
2023, tijdvak 26, 10211%
2022, tijdvak 15, 18, 23313%
2022, tijdvak 21-2, 20312%
2021, tijdvak 119, 2129%
2021, tijdvak 25, 19, 23, 28416%
2021, tijdvak 318-19, 23-24, 26522%
2019, tijdvak 21214%
2018, tijdvak 12314%

In 15 van de 17 ingedeelde examens maatschappijwetenschappen vwo staat een vraag over verhouding, samen 32 vragen (8% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2021, tijdvak 3: 5 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 6% van de vragen over verhouding, daarvoor 9%. Dat aandeel is dus stabiel.

Oefenen met verhouding

Maak de 15 nieuwste examenvragen over verhouding online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.

Oefen de vragen over verhouding

Andere onderwerpen maatschappijwetenschappen vwo

Verhouding op andere niveaus

Nakijken als docent

  1. Kies het examen in de vragenbank

    In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen maatschappijwetenschappen vwo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op maatschappijwetenschappen oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak komt verhouding voor in het eindexamen maatschappijwetenschappen vwo?

In de 17 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 32 vragen over verhouding, 8% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 15 van die examens.

In welk examen maatschappijwetenschappen vwo stonden de meeste vragen over verhouding?

In het examen van 2021, tijdvak 3, met 5 vragen: 18-19, 23-24, 26.

Hoe oefen ik examenvragen over verhouding?

Op deze pagina staan alle vragen over verhouding met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.