Examenvragen astrofysica natuurkunde vwo

53 vragen over astrofysica uit 10 centrale examens van 2018 tot en met 2026.

Kort antwoord

Astrofysica komt in 10 van de 18 examens natuurkunde vwo voor, met 53 vragen (12% van alle examenvragen). Het meest in 2022, tijdvak 2 (9 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.

Alle examenvragen over astrofysica

Per examen de vragen over astrofysica, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.

Oefen de vragen over dit onderwerp online

2026, tijdvak 1: Cepheïden

Opgavetekst

De parallaxmethode is een manier om de afstand tot een ster te bepalen. Door de beweging van de aarde rond de zon lijkt de positie van een nabije ster te verschuiven ten opzichte van verder weg gelegen sterren. Na een periode van een half jaar is de schijnbare verplaatsing maximaal. Zie figuur 1.

Hoek p in figuur 1 wordt de parallax genoemd. Hoe groter de afstand d tot de ster, des te kleiner is de parallax. Rond het jaar 1900 was de kleinste parallax die kon worden gemeten 3·10−5 graad. Afstanden in de ordegrootte van 1018 m en groter waren toen nog niet te onderscheiden.

Vraag 11 3 punten

Toon dit aan.

Schematische weergave van de parallaxhoek p van een ster ten opzichte van de aarde en de zon (figuur 1). Bekijk in Opgaven, pagina 9

Bekijk het antwoord

voorbeeld van een antwoord:

Er geldt: tan(p) = r/d, waarbij r gelijk is aan de baanstraal van de aarde. Hieruit volgt bij een minimale parallax van 3·10−5 ° dat de maximale afstand die nog kan worden bepaald gelijk is aan d = 1,5·1011/tan(3·10−5) = 2,9·1017 (m). (Afstanden van de ordegrootte 1018 m en meer konden niet onderscheiden worden.)

Opmerking: Wanneer de kandidaat de sinus gebruikt in plaats van de tangens: goedrekenen.

Vraag 11 in het hele examen

Omstreeks 1910 onderzocht Henrietta Leavitt (zie figuur 2) een bepaald type sterren: de Cepheïden. De stralingsintensiteit van deze sterren varieert met een constante periode T van enkele dagen tot enkele weken. De Cepheïden zijn vernoemd naar de heldere ster Delta Cephei, waarvan als eerste werd vastgesteld dat de stralingsintensiteit periodiek verandert.

Figuur 3 laat hedendaagse metingen zien van de waargenomen stralingsintensiteit I van Delta Cephei. Uit andere metingen blijkt dat de oppervlaktetemperatuur van Delta Cephei tijdens één periode varieert tussen 5,5·103 K en 6,8·103 K. De waargenomen variatie van de stralingsintensiteit komt overeen met de verwachte variatie op basis van de oppervlaktetemperaturen.

Vraag 12 3 punten

Toon dit aan.

Waargenomen stralingsintensiteit I van Delta Cephei als functie van de tijd (figuur 3). Bekijk in Opgaven, pagina 10

Bekijk het antwoord

voorbeeld van een antwoord:

Aflezen van de minimale en de maximale intensiteit in figuur 3 geeft Imin = 0,46·10−9 W m−2 en Imax = 1,10·10−9 W m−2. De intensiteit varieert met een factor 1,10/0,46 = 2,39.

Voor de stralingsintensiteit van een ster geldt I ∝ Pbron en Pbron ∝ T4, met Pbron het stralingsvermogen en T de oppervlaktetemperatuur van de ster. Ten gevolge van de variatie van de temperatuur zal de stralingsintensiteit dus variëren met een factor (6,8·103/5,5·103)4 = 2,34. (De variatie in de waargenomen stralingsintensiteit komt overeen met de verwachte variatie op basis van de oppervlaktetemperaturen.)

Vraag 12 in het hele examen

Sterren zijn niet gelijkmatig verdeeld over het heelal, maar gegroepeerd in een groot aantal sterrenstelsels. De Kleine Magelhaense Wolk (KMW) is een sterrenstelsel dat in de buurt van ons eigen melkwegstelsel ligt. Zie figuur 4. Henrietta Leavitt ontdekte in de KMW ruim twintig Cepheïden.

Leavitt bepaalde van iedere Cepheïde in de KMW de maximale stralingsintensiteit Imax en de periode T. Vervolgens zette zij de logaritme van Imax uit tegen de logaritme van T. Zie figuur 5.

Tot Leavitts verrassing werd een lineair verband tussen log(Imax) en log(T) zichtbaar. Het verband is te beschrijven met de formule:

\log(I_{\max}) = a \cdot \log(T) + \log(C) \qquad (1)

Hierin is:

  • Imax de gemeten maximale stralingsintensiteit in W m−2;
  • T de periode in dagen;
  • a een constante (zonder eenheid);
  • C een constante in W m−2.

Het diagram uit figuur 5 staat vergroot op de uitwerkbijlage.

Vraag 13 4 punten

Voer de volgende opdrachten uit met het diagram op de uitwerkbijlage:

  • Bepaal de grootte van a in formule (1). Noteer je antwoord in twee significante cijfers.
  • Toon aan dat voor de KMW geldt: C = 1,5·10−14 W m−2.

Diagram van log(Imax) tegen log(T) voor de Cepheïden in de KMW, met een trendlijn (figuur 5). Bekijk in Opgaven, pagina 11

Bekijk het antwoord

uitkomst: a = 0,81 (met een marge van 0,01)

voorbeeld van een bepaling:

  • a komt overeen met de steilheid van het lineaire verband. Deze steilheid is gelijk aan a = (−12,61 − (−13,50))/(1,50 − 0,40) = 0,81.
  • log(C) komt overeen met het snijpunt van de trendlijn met de verticale as. Dit snijpunt ligt bij −13,82 dus log C = −13,82, en C = 10−13,82 = 1,5·10−14 (W m−2). / Invullen van a = 0,81 en de coördinaten van het punt (0,40; −13,50) in formule (1) geeft −13,50 = 0,81 · 0,40 + log(C) → log(C) = −13,82 en C = 10−13,82 = 1,5·10−14 (W m−2).

Opmerking: Ook als de kandidaat de deelvragen in omgekeerde volgorde heeft beantwoord kunnen alle scorepunten behaald worden.

Vraag 13 in het hele examen

Leavitt vond ook voor Cepheïden in een ander sterrenstelsel een lineair verband tussen log(Imax) en log(T). Daarbij was alleen de waarde van de constante C anders. Zij concludeerde dat de constante a voor alle Cepheïden in het heelal hetzelfde is, en dat C alleen afhangt van de afstand van de Cepheïde tot de aarde. Tegenwoordig noemt men formule (1) de ‘wet van Leavitt’. Leavitt kon haar wet ontdekken doordat zij metingen deed aan meerdere Cepheïden in twee verschillende sterrenstelsels. Dit was niet gelukt als ze de gegevens van Cepheïden op willekeurige plekken in het heelal in het diagram had uitgezet.

Vraag 14 2 punten

Leg dit uit.

Bekijk het antwoord

voorbeelden van een antwoord:

methode 1

Van Cepheïden op willekeurige plekken in het heelal is de afstand tot de aarde verschillend. Daarbij horen verschillende waardes van de constante C, waardoor de gegevens van willekeurig gekozen Cepheïden niet op één rechte lijn terecht kunnen komen (en er geen conclusie over a en C getrokken kan worden).

methode 2

Alle Cepheïden in een sterrenstelsel bevinden zich op ongeveer dezelfde afstand van de aarde. Daarmee is de waarde van C voor deze Cepheïden bij benadering gelijk, waardoor de gegevens van deze Cepheïden op één rechte lijn terecht komen (en er een conclusie over a en C getrokken kan worden).

Vraag 14 in het hele examen

Uit de wet van Leavitt volgt dat Cepheïden met dezelfde periode hetzelfde stralingsvermogen Pbron uitzenden. Bij gelijke periodes hangt de waargenomen maximale intensiteit Imax van een Cepheïde dus alleen af van zijn afstand tot de aarde.

In figuur 4 is te zien dat de ster Delta Cephei veel dichter bij de aarde ligt dan de KMW. Omstreeks 1930 was men in staat om de afstand tot Delta Cephei met de parallaxmethode te bepalen: deze is 8,4·1018 m. Met dit gegeven en de wet van Leavitt kon men vervolgens ook de afstand tot de veel verder weg gelegen KMW bepalen.

Op de uitwerkbijlage is figuur 3 afgebeeld. Ook zijn de data uit figuur 5 daar nogmaals weergegeven, nu op logaritmisch papier. Voor Delta Cephei geldt: Imax = 1,1·10−9 W m−2.

Vraag 15 4 punten

Voer de volgende opdrachten uit met de figuren op de uitwerkbijlage:

  • Bepaal de periode T van Delta Cephei. Noteer je antwoord in dagen en in twee significante cijfers.
  • Bepaal hiermee de afstand tussen de aarde en de KMW. Noteer je antwoord in twee significante cijfers.

Intensiteitsverloop van Delta Cephei (figuur 3) en de maximale intensiteit van sterren in de KMW op logaritmisch papier (figuur 5). Bekijk in Uitwerkbijlage, pagina 3

Bekijk het antwoord

uitkomsten: T = 5,4 d; d = 1,1·1021 m (met een marge van 0,1·1021 m)

voorbeeld van een antwoord:

  • Uit aflezen in de (I,t)-grafiek volgt dat de periode van Delta Cephei gelijk is aan T = 5,4 d.
  • Een Cepheïde in de KMW die dezelfde periode heeft als Delta Cephei en op de trendlijn ligt, heeft een waargenomen maximale intensiteit Imax = 5,9·10−14 W m−2. Volgens de wet van Leavitt heeft de Cepheïde in de KMW hetzelfde stralingsvermogen Pbron als Delta Cephei. Voor de waargenomen intensiteit geldt de kwadratenwet: I = Pbron/(4πr²). Hieruit volgt dat IDelta Cephei/IKMW = rKMW²/rDelta Cephei², dus rKMW = √(IDelta Cephei/IKMW) · rDelta Cephei, dus rKMW = √(1,1·10−9/5,9·10−14) · 8,4·1018 = 1,1·1021 m.

Vraag 15 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Sporen op Phobos

Opgavetekst

In 1977 maakte de ruimtesonde Viking 1 een foto van Phobos. Zie figuur 1. Phobos is een maan van de planeet Mars.

In tabel 1 staan de gegevens over Phobos die bij deze opgave gebruikt moeten worden.

figuur 1 tabel 1
figuur 1 tabel 1
gemiddelde straal (R)1,11104 m
omtrek6,9104 m
valversnelling (g)5,7103 ms2
massa (M)1,071016 kg

In figuur 1 zijn een grote inslagkrater en lange sporen over het oppervlak te zien. Over het ontstaan van de sporen zijn verschillende hypotheses opgesteld. Een daarvan luidt dat er rotsblokken werden weggeslingerd tijdens de inslag waardoor de krater ontstond. Deze rotsblokken kwamen met een snelheid in het gebied buiten de krater neer en werden na het neerkomen langzaam afgeremd door de schuifwrijvingskracht. Daarbij werden de sporen over het oppervlak van Phobos getrokken.

Model 1

Men onderzoekt deze hypothese eerst met een eenvoudig model. Daarin wordt de kromming van het oppervlak van Phobos verwaarloosd. In het model gelden de volgende regels:

1 Er werken drie krachten op het rotsblok: de zwaartekracht F_z, de normaalkracht F_N en de schuifwrijvingskracht F_w.

2 De schuifwrijvingskracht is gelijk aan F_w = 0,25 ⋅ F_N .

3 Het rotsblok schuift over een horizontaal vlak, waarbij F_N = F_z .

Sommige sporen lopen helemaal om Phobos heen. Volgens model 1 komt een rotsblok met een beginsnelheid van 14 m s⁻¹ na precies 1 ronde van 6,9 ⋅ 10⁴ m tot stilstand.

Vraag 6 4 punten

Toon dit aan.

Bekijk het antwoord

voorbeelden van een antwoord:

methode 1

Ten gevolge van de schuifwrijvingskracht neemt de kinetische energie van het rotsblok af. Er geldt Δ E_k =∑ W met Δ E_k =− ( )¹₂ mv² _begin en ∑ W = W_w =− ( ) F_w s . De schuifwrijvingskracht F_w is gelijk aan 0,25 ⋅ F_N = 0,25 ⋅ F_z = 0,25 ⋅ mg .

Hieruit volgt s = Δ E_k =¹₂mv_begin² = 2 v_begin² = 2 ⋅ 14² = 6,9 ⋅ 10⁴ m . F_w 0,25 ⋅ mg g 5,7 ⋅ 10⁻ 3

  • gebruik van Δ E_k =∑ W (1)
  • gebruik van E_k =¹₂mv² en W = Fs (1)
  • inzicht dat F_w = 0,25 ⋅ mg met g = 5,7 ⋅ 10⁻ 3 ms⁻ 2 (1)
  • completeren van de berekening (1)

methode 2

Omdat de schuifwrijvingskracht constant is, is de beweging eenparig

vertraagd. Uit F_res = ma en F_w = 0,25 ⋅ mg volgt a = 0,25 g . Met a_gem =Δ Δ v t

volgt hieruit voor de remtijd: Δ= t Δ a v = 0,25 ⋅ 5,7 ⋅ 10⁻ 14 3 = 9,82 ⋅ 10³ s .

De gemiddelde snelheid is v_gem = v_begin + v_eind = 14 (+)/2 0 = 7,0 ms⁻¹, dus de 2 remafstand is Δ= x v_gem ⋅ Δ= t 7,0 ⋅ 9,82 ⋅ 10³ = 6,9 ⋅ 10⁴ m .

  • gebruik van F_res = ma en a_gem =Δ Δ v t (1)
  • inzicht dat F_w = 0,25 ⋅ mg met g = 5,7 ⋅ 10⁻ 3 ms⁻ 2 (1)
  • gebruik van v_gem =Δ en inzicht dat Δ x t v_gem =¹₂v_begin (1)
  • completeren van de berekening (1)

Vraag 6 in het hele examen

De beginsnelheid van 14 m s⁻¹ die volgt uit model 1 is groter dan de ontsnappingssnelheid van een object op Phobos.

Vraag 7 3 punten

Bereken deze ontsnappingssnelheid met behulp van de gegevens in tabel 1.

Bekijk het antwoord

uitkomst: v_o = 11,3 ms⁻ 1

voorbeeld van een antwoord:

Antwoordfiguur bij vraag 7 (cv-p11-3-7.webp).
Antwoordfiguur bij vraag 7 (cv-p11-4-7.webp).

¹₂mv_o² = 0 .)

  • inzicht dat¹₂ mv_o² = G mM (1)

R

  • opzoeken van G en gebruik van R en M van Phobos (1)
  • completeren van de berekening (1)

Opmerking

Bij een berekening waarin niet consequent is omgegaan met de mintekens mag het derde scorepunt niet worden toegekend.

Vraag 7 in het hele examen

Een rotsblok met de beginsnelheid die volgt uit model 1 zou van Phobos ontsnappen en geen spoor over het oppervlak trekken. Er is dus een gedetailleerder model nodig om de hypothese over het ontstaan van de sporen te toetsen.

Model 2

In model 2 wordt aangenomen dat Phobos bolvormig is en dat het rotsblok in een cirkelbaan over het oppervlak van Phobos beweegt. Figuur 2 toont het bijbehorende computermodel. De afgelegde afstand s wordt (in regel 7) steeds met een stapje ter grootte van ds opgehoogd, waarna de andere grootheden opnieuw worden berekend.

figuur 2

modelformulesstartwaardes
12E v  k ms 0 (m)
2mv2 F  mpz Rds 10 (m)
3F  F F N z mpzf 0,25
4F  f F w Nm 1,0 10 4 (kg)
5dE  F ds k wR 1,11 10 4 (m)
6E  E dE k k kg 5,7 103 (ms2)
7s  sdsF mg (N) z
8als E 0 dan stop eindals kv 7,5 (ms1)
9E  1mv2 (J) k 2
Afbeelding bij vraag 8 (opgaven-p6-1.webp).

In figuur 3 is voor beide modellen de grafiek van de kinetische energie E_k van het rotsblok als functie van s getekend. Bij gelijke beginsnelheid is de lengte van het spoor volgens model 2 veel groter dan volgens model 1.

figuur 3
figuur 3

In figuur 3 is te zien dat het energieverlies per afgelegde meter aan het eind van het spoor bij beide modellen even groot is.

Vraag 8 2 punten

Leg uit hoe dit resultaat verklaard wordt met behulp van de modelregels van model 2 en model 1.

Bekijk het antwoord

voorbeeld van een antwoord:

Naarmate het rotsblok dichter bij het eind van het spoor komt, wordt zijn snelheid kleiner, waardoor ook de benodigde middelpuntzoekende kracht kleiner wordt. De wrijvingskracht in model 2 benadert dan steeds meer die in model 1 (waardoor de afname van de kinetische energie per afgelegde meter aan het einde van het spoor gelijk is aan die in model 1).

  • inzicht dat de snelheid en benodigde F_mpz aan het eind van het spoor klein zijn (1)
  • inzicht dat daardoor F_w aan het eind van het spoor in beide modellen vrijwel even groot is (1)

Vraag 8 in het hele examen

Met model 2 is de lengte van het spoor bij verschillende beginsnelheden van het rotsblok bepaald. Zie figuur 4.

figuur 4
figuur 4

Uit figuur 4 blijkt dat het rotsblok precies een volledige ronde over het oppervlak van Phobos kan maken bij een beginsnelheid die lager is dan de ontsnappingssnelheid.

Vraag 9 1 punt

Bepaal deze beginsnelheid. Noteer je antwoord in drie significante cijfers.

Bekijk het antwoord

uitkomst: v_b = 7,78 ms⁻ 1

Opmerking v_b = 7,77 ms⁻¹ ook goedrekenen.

Vraag 9 in het hele examen

In figuur 4 is ook te zien dat de lengte van het spoor bij grotere beginsnelheden steeds sterker toeneemt. Bij een bepaalde beginsnelheid v_grens blijft het rotsblok oneindig lang door bewegen in de cirkelbaan over het oppervlak van Phobos. Het computermodel geeft dan geen uitkomst voor de lengte van het spoor. v_grens is kleiner dan de ontsnappingssnelheid.

Vraag 10 4 punten

Voer de volgende opdrachten uit:

  • Bereken v_grens.
  • Geef aan wat er met het rotsblok gebeurt bij beginsnelheden tussen v_grens en de ontsnappingssnelheid.
Bekijk het antwoord

uitkomst: v_grens = 8,0 ms⁻ 1

voorbeelden van een antwoord:

methode 1

− Het rotsblok kan oneindig lang door bewegen als er geen wrijvingskracht is. Dit betekent dat de normaalkracht nul is. Aan het oppervlak van Phobos geldt dan (volgens modelregel 3) dat 0 = F_z − F_mpz . Hieruit volgt F_z = F_mpz dus

mv_grens² mg = → v_grens = gR = 5,7 ⋅ 10⁻³ ⋅ 1,11 10 ⋅ ⁴ = 8,0 ms⁻¹. R

− Het rotsblok beweegt voor v_grens < v < v_o in een baan boven het

oppervlak van Phobos.

  • inzicht dat F_N = 0 / inzicht dat F_z = F_mpz (1)
  • gebruik van F_z = mg en F_mpz = mv² met r = R_Phobos (1)

r

  • completeren van de berekening (1)
  • inzicht dat het rotsblok voor v_grens < v < v_o in een baan boven het

oppervlak van Phobos beweegt (1)

methode 2

− In een cirkelbaan geldt F_mpz = F_g dus mv² = G mM , waarbij de kleinst r r² mogelijke baanstraal gelijk is aan de straal R van Phobos. Hieruit volgt

Antwoordfiguur bij vraag 10 (cv-p13-16-10.webp).
Antwoordfiguur bij vraag 10 (cv-p13-17-10.webp).
  • inzicht dat F_mpz = F_g (1)
  • gebruik van F_mpz = mv² en F_g = G mM met r = R_Phobos (1)

r r²

  • completeren van de berekening (1)
  • inzicht dat het rotsblok voor v_grens < v < v_o in een baan boven het

oppervlak van Phobos beweegt (1)

Vraag 10 in het hele examen

2025, tijdvak 2: WASP

Opgavetekst

Hertzsprung-Russelldiagram (uitwerkbijlage)

Hertzsprung-Russelldiagram (uitwerkbijlage)
Hertzsprung-Russelldiagram (uitwerkbijlage) Bron: Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, 2025

Horizontale as: log(T), van 4,50 links tot 3,50 rechts; de as loopt dus van rechts naar links af. Verticale as: log(P/P_zon), van -4 tot 5. De sterren staan als puntjes in het diagram: grofweg een band die van linksboven naar rechtsonder loopt, en een groep sterren rechtsboven.

Vraag 20 3 punten

WASP-31b is een zogenaamde exoplaneet. Exoplaneten zijn planeten die niet om de zon draaien, maar om een andere ster. De exoplaneet WASP-31b draait om de ster WASP-31. In 2021 is een team van Europese astronomen erin geslaagd om de aanwezigheid van verschillende moleculen aan te tonen in de atmosfeer van de exoplaneet. Het totale stralingsvermogen P van de ster is 2,0 keer zo groot als dat van de zon. De oppervlaktetemperatuur van de ster is 6,30·10^3 K. Op de uitwerkbijlage staat een Hertzsprung-Russelldiagram weergegeven. Teken in het diagram op de uitwerkbijlage de positie van de ster. Licht je antwoord toe met een berekening.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat $\log T$ berekend moet worden (1p)
  • Inzicht dat $\log(P/P_{zon})$ berekend moet worden (1p)
  • Completeren van de berekening en consequent aangeven van de ster in het HR-diagram, met een marge van 0,01 op de horizontale as en 0,1 op de verticale as (1p)

Een punt op log T = 3,80 (horizontale as, met een marge van 0,01) en op log(P/P_zon) = 0,30 (verticale as, met een marge van 0,1).

Uitkomst: log T = 3,80 en log(P/P_zon) = 0,30. Marge: 0,01 op de horizontale as (log T) en 0,1 op de verticale as.

Vraag 20 in het hele examen

Figuur 3

Figuur 3
Figuur 3 Bron: Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, 2025

Intensiteit van de ster tegen de tijd tijdens een transit. De intensiteit is eerst hoog en constant, zakt daarna tijdelijk in een dal, en komt weer op het oude niveau.

Vraag 21 2 punten

Exoplaneten worden vaak ontdekt met behulp van de zogenaamde transitmethode. Als de exoplaneet voor een ster langs beweegt, wordt dat een transit genoemd. Tijdens een transit wordt een gedeelte van het licht van de ster geblokkeerd en zal de gemeten intensiteit van de ster tijdelijk afnemen. Zie figuur 3. De exoplaneet behoort tot de zogenaamde ‘hete jupiters’, een type exoplaneet dat goed te observeren is via de transitmethode. Deze hete jupiters kenmerken zich doordat:

  • ze relatief groot zijn, namelijk vergelijkbaar met de grootte van de planeet Jupiter,
  • de baanstraal relatief klein is en de exoplaneet daardoor een kleine omlooptijd heeft.

Geef, voor elk van beide kenmerken, een reden waardoor dit kenmerk zorgt voor een grotere kans op ontdekking via de transitmethode.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat een grotere planeet meer licht blokkeert en een grotere dip in de gemeten intensiteit van de ster veroorzaakt (1p)
  • Inzicht dat een kleinere omlooptijd tot gevolg heeft dat er meer transits per tijdseenheid waar te nemen zijn (1p)

Vraag 21 in het hele examen

Vraag 22 4 punten

De massa van de ster is 1,2 keer zo groot als de massa van de zon. De exoplaneet voert een cirkelbeweging uit met een baansnelheid van $1{,}5 \cdot 10^5$ m s$^{-1}$. Bereken de verhouding tussen de baanstraal van de exoplaneet en die van Jupiter.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat de middelpuntzoekende kracht gelijk is aan de gravitatiekracht van de ster op de exoplaneet (1p)
  • Gebruik van $F = \frac{m v^2}{r}$ en $F = G \frac{M m}{r^2}$ (1p)
  • Opzoeken van $G$, de massa van de zon en de baanstraal van Jupiter (1p)
  • Completeren van de berekening (1p)

Uitkomst: 9,0·10^-3. Tussenstappen: baanstraal van de exoplaneet 7,08·10^9 m; baanstraal van Jupiter 0,788·10^12 m.

Vraag 22 in het hele examen

Figuur 4

Figuur 4
Figuur 4 Bron: Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, 2025

Schematische weergave van de transmissie: links de ster (6,30·10^3 K), in het midden de exoplaneet met zijn atmosfeer (1,50·10^3 K), rechts de aarde. Het licht van de ster schijnt door de atmosfeer van de exoplaneet heen naar de aarde.

Vraag 23 1 punt

De exoplaneet heeft een eigen atmosfeer. Het licht van de ster kan hier doorheen schijnen (transmissie). Zie figuur 4. Door dit licht te onderzoeken kan informatie verkregen worden over de samenstelling van de atmosfeer van de exoplaneet. Geef aan of het licht dat op aarde wordt waargenomen een absorptiespectrum of een emissiespectrum van de atmosfeer van de exoplaneet laat zien.

  1. A een absorptiespectrum
  2. B een emissiespectrum
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 23 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Goudlokje

Vraag 6 3 punten

Exoplaneten zijn planeten die om een andere ster draaien dan onze zon. In 2018 werd de ruimtetelescoop TESS gelanceerd om met de zogenaamde transit-methode nieuwe exoplaneten te ontdekken. Een van de eerste ontdekkingen van TESS was de exoplaneet HD21749b (in het vervolg de exoplaneet genoemd). Deze exoplaneet is groter dan de aarde en cirkelt rond de ster HD21749 (in het vervolg de ster genoemd). De massa van deze ster is 67% van de massa van de zon. Via de transit-methode is de omlooptijd T van de exoplaneet bepaald op 36 dagen. Met behulp van de derde wet van Kepler kan vervolgens de baanstraal van de exoplaneet berekend worden. De derde wet van Kepler luidt: $\frac{r^3}{T^2} = \frac{GM}{4\pi^2}$ (1). Hierin is r de baanstraal, T de omlooptijd, M de massa van de ster waar de exoplaneet omheen draait en G de gravitatieconstante. Toon aan dat de baanstraal van de exoplaneet gelijk is aan 2,8·10^10 m.

Bekijk het antwoord
  • Gebruikt de derde wet van Kepler met opzoeken van G en de massa van de zon (1p)
  • Rekent de omlooptijd om naar seconden (1p)
  • Completeert de berekening: r = 2,8·10^10 m (1p)

Waarden uit het correctievoorschrift: de massa van de ster is 0,67 M_zon = 1,33·10^30 kg; T = 36 · 24 · 3600 = 3,11·10^6 s; uitkomst r = 2,8·10^10 m.

Vraag 6 in het hele examen

Figuur 2

Figuur 2
Figuur 2

Relatieve intensiteit tegen de tijd. Verticale as: relatieve intensiteit, van 0,9975 tot 1,0010. Horizontale as: tijd. Buiten de transit is de relatieve intensiteit 1,0000. Tijdens de transit zakt de intensiteit tot een laagste punt van 0,99865 en stijgt daarna weer naar 1,0000.

Vraag 7 4 punten

In figuur 2 is een gemiddelde van een groot aantal metingen van een transit van de exoplaneet te zien. Op de verticale as staat de zogenaamde relatieve intensiteit. Dit is de verhouding tussen de gemeten intensiteit op een bepaald moment en de maximaal gemeten intensiteit. Wanneer er geen transit plaatsvindt, is de relatieve intensiteit dus 1,0000. Met behulp van figuur 2 kan de verhouding tussen de straal van de exoplaneet en de straal van de ster bepaald worden. Bepaal deze verhouding. Noteer je antwoord in drie significante cijfers.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat het laagste punt van de grafiek afgelezen moet worden (1p)
  • Inzicht dat ΔIrel = Aexoplaneet / Aster (1p)
  • Inzicht dat A evenredig is met R², met gebruik van A = π R² (1p)
  • Completeert de bepaling en de significantie: Rexoplaneet / Rster = 0,0367 (1p)

Uitkomst 0,0367, met een marge van 0,0007. Het laagste punt van de grafiek is 0,99865, dus ΔIrel = 0,00135.

Vraag 7 in het hele examen

Vraag 8 4 punten

De exoplaneet wordt in dit model zonder atmosfeer beschouwd. Het ontvangen stralingsvermogen is gelijk aan het deel van het stralingsvermogen van de ster dat op het frontaal oppervlak van de exoplaneet valt. De straling die door de exoplaneet wordt ontvangen wordt deels geabsorbeerd en deels gereflecteerd. Het gedeelte van het ontvangen stralingsvermogen dat wordt gereflecteerd heet de albedo α. Dit is een getal tussen 0 en 1 zonder eenheid. Voor het geabsorbeerde vermogen van de exoplaneet geldt: $P_{abs} = P_{ster} \cdot (1-\alpha) \cdot \frac{R^2}{4r^2}$ (2). Hierin is Pster het uitgestraalde vermogen van de ster, r de baanstraal van de exoplaneet, R de straal van de exoplaneet en α de albedo van de exoplaneet. Leid formule (2) af. Maak daarbij gebruik van formules uit het informatieboek.

Bekijk het antwoord
  • Gebruikt de intensiteit van de straling op afstand r van de ster: I = Pbron / (4π r²) (1p)
  • Inzicht dat het ontvangen vermogen Pin = I · A is, met A = π R² (1p)
  • Inzicht dat het gedeelte (1 − α) geabsorbeerd wordt (1p)
  • Completeert de afleiding van formule (2) (1p)

Vraag 8 in het hele examen

Vraag 9 5 punten

Het goudlokjegebied is het gebied rondom een ster waarin de gemiddelde oppervlaktetemperatuur tussen 0 °C en 100 °C ligt. Aan de hand van het thermisch evenwicht kan onderzocht worden of de exoplaneet (met baanstraal r = 2,8·10^10 m) in het goudlokjegebied ligt. Het uitgezonden vermogen is gelijk aan het geabsorbeerde vermogen: $P_{abs} = P_{uit}$ (3). Met behulp van formules (2) en (3) en de wet van Stefan-Boltzmann kan het verband tussen de gemiddelde oppervlaktetemperatuur T (in K) van de exoplaneet en de baanstraal r (in m) worden weergegeven als: $C \cdot T^{\beta} = r$ (4). Hierin is C een constante die niet van r en T afhangt en β een geheel getal zonder eenheid. De buitengrens van het goudlokjegebied rondom de ster ligt op een afstand van 5,8·10^10 m van de ster. Voer de volgende opdrachten uit: − Toon aan dat β = −2. − Toon aan of de exoplaneet in het goudlokjegebied ligt.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat Puit = σ · A · T⁴ (wet van Stefan-Boltzmann) (1p)
  • Gebruikt formule (2) en formule (3) (1p)
  • Completeert de bepaling van β: β = −2 (1p)
  • Inzicht dat rbinnen / rbuiten = (Tbinnen / Tbuiten)^β, met berekening van C met rbuiten en Tbuiten (1p)
  • Completeert de berekening van rbinnen en trekt de consequente conclusie: rbinnen ≈ 3,1·10^10 m, groter dan de baanstraal, dus de exoplaneet ligt niet in het goudlokjegebied (1p)

Waarden uit het correctievoorschrift: Tbinnen = 373 K en Tbuiten = 273 K; rbinnen = 3,1·10^10 m, groter dan de baanstraal, dus de exoplaneet ligt niet in het goudlokjegebied.

Vraag 9 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Deuterium

Figuur 1

Figuur 1
Figuur 1 Bron: Shutterstock ID 455426386/NASA images

Foto van de Orionnevel: een grote, onregelmatige wolk van gloeiend gas met heldere delen en donkere stofbanen.

Vraag 10 5 punten

De Orionnevel is een grote wolk van gloeiend gas in het sterrenbeeld Orion. Zie figuur 1. Het emissiespectrum van deze gaswolk is nauwkeurig onderzocht. De waargenomen golflengte van Dα in de Orionnevel is 656,14 nm.

Voer de volgende opdrachten uit:
− Leg uit of de Orionnevel van ons af beweegt of naar ons toe beweegt.
− Bereken de radiale snelheid van de Orionnevel. Noteer je antwoord in het juiste aantal significante cijfers.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat er sprake is van roodverschuiving: de waargenomen golflengte is groter dan de golflengte in rust (1p)
  • Consequente conclusie over de bewegingsrichting: de Orionnevel beweegt van ons af (1p)
  • Gebruik van $v = c\cdot\frac{\Delta\lambda}{\lambda}$ met $\Delta\lambda = 656{,}14 - 655{,}95 = 0{,}19$ nm (1p)
  • Completeren van de berekening: $v = 8{,}7 \cdot 10^4$ m s−1 (1p)
  • Significantie: de uitkomst in het juiste aantal significante cijfers (twee, $8{,}7 \cdot 10^4$ m s−1) (1p)

Vraag 10 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Hawkingstraling

Opgavetekst

Bron 18

Figuur uit het examen

Uitwerkbijlage bij vraag 23: een Hertzsprung-Russell-diagram. Horizontaal: log(T), van 4,60 links tot 3,20 rechts (de waarden nemen naar rechts af). Verticaal: log(P/P_zon), van -4 onderaan tot 5 bovenaan. De sterren vormen een brede band van linksboven naar rechtsonder, met groepen erboven en eronder. Eén ster is aangegeven met een zwart sterretje, op ongeveer log(T) = 4,55 en log(P/P_zon) = 4,5.

Vraag 23 3 punten

De massa van een ster uit de hoofdreeks is af te leiden uit het stralingsvermogen met behulp van de volgende formule: $\frac{P}{P_{zon}} = \left(\frac{M}{M_{zon}}\right)^{3{,}8}$ (1). Hierin is P het stralingsvermogen van de ster, P_zon het stralingsvermogen van de zon, M de massa van de ster en M_zon de massa van de zon.

Als de massa van een ster groter is dan 12 keer de massa van de zon, zal deze uiteindelijk een zwart gat worden. Op de uitwerkbijlage staat een Hertzsprung-Russell-diagram. Hierin is een ster gemarkeerd.

Bepaal of deze ster zal eindigen als een zwart gat.

Bekijk het antwoord
  • Bepalen van $\frac{P}{P_{zon}}$ uit het diagram: $\frac{P}{P_{zon}} = 10^{4{,}5}$ (1p)
  • Gebruik van $\frac{P}{P_{zon}} = \left(\frac{M}{M_{zon}}\right)^{3{,}8}$ (1p)
  • Completeren van de berekening en consequente conclusie: $\frac{M}{M_{zon}} = 10^{4{,}5/3{,}8} \approx 15$, dus meer dan 12 keer de massa van de zon: de ster eindigt als zwart gat (1p)

Vraag 23 in het hele examen

Vraag 24 3 punten

Om te kunnen ontsnappen aan de gravitatiekracht van een zwaar hemellichaam moet de snelheid groter zijn dan de ontsnappingssnelheid van dat hemellichaam. Deze is te berekenen met de volgende formule: $v = \sqrt{\frac{2GM}{r}}$ (2). Hierin is v de ontsnappingssnelheid in m s−1, G de gravitatieconstante in N m2 kg−2, M de massa van het hemellichaam in kg en r de afstand tot aan het middelpunt in m.

Leid formule (2) af met behulp van formules uit het informatieboek.

Bekijk het antwoord
  • Gebruik van de wet van behoud van energie: de kinetische energie plus de gravitatie-energie aan het begin is gelijk aan die op grote afstand (1p)
  • Gebruik van $E_{kin} = \frac{1}{2}mv^2$ en $E_g = -\frac{GMm}{r}$ (1p)
  • Completeren van de afleiding tot $v = \sqrt{\frac{2GM}{r}}$ (1p)

Vraag 24 in het hele examen

Vraag 25 2 punten

Om te kunnen ontsnappen aan de gravitatiekracht van een zwaar hemellichaam moet de snelheid groter zijn dan de ontsnappingssnelheid. Deze is te berekenen met de formule $v = \sqrt{\frac{2GM}{r}}$ (2).

Bij een zwart gat geldt dat op een bepaalde afstand van het middelpunt de benodigde ontsnappingssnelheid gelijk is aan de lichtsnelheid. Deze afstand wordt de schwartzschildstraal r_s genoemd. Alles wat dichterbij komt dan r_s zal nooit meer aan het zwarte gat kunnen ontsnappen. Hoewel er bij snelheden in de buurt van de lichtsnelheid rekening moet worden gehouden met de relativiteitstheorie, blijk je voor de berekening van de schwartzschildstraal de klassieke formule (2) te kunnen gebruiken.

Bereken de schwartzschildstraal van een zwart gat met een massa die 20 keer zo groot is als die van de zon.

Bekijk het antwoord
  • Gebruik van formule (2) met $v = c$: $r_s = \frac{2GM}{c^2}$ (1p)
  • Completeren van de berekening met de massa van de zon uit het informatieboek: $r_s = 5{,}9 \cdot 10^4$ m (1p)

Vraag 25 in het hele examen

Vraag 26 2 punten

Onder andere Stephen Hawking voorspelde in 1974 dat zwarte gaten in staat zijn om straling uit te zenden, ondanks het feit dat niets aan een zwart gat kan ontsnappen. Deze straling wordt hawkingstraling genoemd. Als gevolg hiervan verliest een zwart gat energie, wat ten koste gaat van de massa. Zwarte gaten 'verdampen' als het ware.

Hawkingstraling is tot nu toe nog niet experimenteel waargenomen. De reden daarvoor is dat de straling, als de voorspelling klopt, zeer moeilijk waarneembaar is.

Om het verdampen van een zwart gat te beschrijven beschouwde Hawking dit als een zwarte straler met straal r_s en temperatuur T. De hawkingstraling wordt in dit model dus beschreven met een Planck-kromme. Voor de temperatuur geldt dan: $T = \frac{1{,}227 \cdot 10^{23}}{M}$ (3).

Leg uit waarom hawkingstraling moeilijk waarneembaar is.

Bekijk het antwoord
  • Gebruik van het verband tussen massa en temperatuur: een zwart gat heeft een zeer grote massa, dus een extreem lage temperatuur (1p)
  • Inzicht in het verband tussen de temperatuur en de uitgezonden stralingsintensiteit: bij een zeer lage temperatuur is de intensiteit heel laag (de golflengte van de maximale straling wordt erg groot) (1p)

Vraag 26 in het hele examen

Vraag 27 3 punten

Voor het verband tussen het uitgestraalde vermogen door een zwart gat en de massa bestaat het volgende verband: $P \propto M^{-2}$ (4), hierin betekent het symbool $\propto$ 'evenredig met'. Formule (2) is $v = \sqrt{\frac{2GM}{r}}$ en formule (3) is $T = \frac{1{,}227 \cdot 10^{23}}{M}$.

Toon met behulp van formule (2) en formule (3) en een formule uit het informatieboek aan dat het verband in formule (4) klopt.

Bekijk het antwoord
  • Gebruik van de wet van Stefan-Boltzmann: $P = \sigma A T^4$ met $A = 4\pi r_s^2$ (1p)
  • Inzicht dat $r_s \propto M$ (uit formule (2)) en $T \propto M^{-1}$ (uit formule (3)) (1p)
  • Completeren van de bepaling: $P \propto M^{-2}$ (1p)

Vraag 27 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Adelaarsnevel

Vraag 14 2 punten

Om van een interstellaire wolk een emissienevel te maken moet aan twee voorwaarden worden voldaan: 1 er moet een ster in de nevel aanwezig zijn; 2 deze ster moet vooral straling uitzenden met frequenties die groter zijn dan van zichtbaar licht. Leg uit waarom voorwaarde 2 noodzakelijk is.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat waterstof geïoniseerd moet worden, of voldoende aangeslagen moet worden (1p)
  • Inzicht dat de fotonenergie van zichtbaar licht daarvoor niet voldoende is (1p)

Vraag 14 in het hele examen

Figuur 2

Figuur 2
Figuur 2

Planckkromme van de ster: de stralingsintensiteit tegen de golflengte. De top van het spectrum ligt bij een golflengte van 0,07 μm.

Vraag 15 2 punten

De planckkromme van de ster is weergegeven in figuur 2. Voorwaarde 2 is dat de ster vooral straling uitzendt met frequenties die groter zijn dan van zichtbaar licht. Leg met behulp van figuur 2 uit dat de ster aan voorwaarde 2 voldoet.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht in de golflengten van zichtbaar licht (1p)
  • Inzicht dat de ster vrijwel alleen straling met kleinere golflengten uitzendt, dus met een grotere frequentie (1p)

Vraag 15 in het hele examen

Vraag 16 3 punten

De planckkromme van de ster is weergegeven in figuur 2. Toon met behulp van figuur 2 aan dat de ster een temperatuur van $4 \cdot 10^4$ K heeft.

Bekijk het antwoord
  • Gebruik van de wet van Wien: $\lambda_{max} \cdot T = k_W$, met $k_W = 2{,}90 \cdot 10^{-3}$ m K (1p)
  • Bepalen van $\lambda_{max}$ tussen 0,065 μm en 0,080 μm (1p)
  • Completeren van de bepaling: $T = 4 \cdot 10^4$ K (1p)

Vraag 16 in het hele examen

Bron 10

Figuur uit het examen

Hertzsprung-Russelldiagram. Verticale as: het uitgezonden vermogen ten opzichte van de zon (P/P zon), logaritmisch van 10^-5 tot 10^6. Horizontale as: de oppervlaktetemperatuur in K, logaritmisch, aflopend van links (ca. 30 000 K) naar rechts (ca. 3 000 K). De zon en de hoofdreeks zijn aangegeven. De hoofdreeks is met een rechte lijn benaderd.

Vraag 17 5 punten

Eva en Isa benaderen de hoofdreeks in het Hertzsprung-Russelldiagram op de uitwerkbijlage met een lijn. Ze gaan ervan uit dat hoofdreekssterren op deze lijn liggen. Op de verticale as staat het uitgezonden vermogen ten opzichte van de zon, op een logaritmische schaal. Op de horizontale as staat de temperatuur, aflopend van links naar rechts, eveneens op een logaritmische schaal. De ster is een ster op de hoofdreeks en heeft een temperatuur van $4 \cdot 10^4$ K (vraag 16). Voer de volgende opdrachten uit: toon met behulp van de figuur op de uitwerkbijlage aan dat het uitgestraald vermogen van de ster gelijk is aan $2 \cdot 10^{32}$ W; bereken hiermee de straal van de ster.

Bekijk het antwoord
  • Bepalen van $P / P_{zon}$ tussen $10^{5{,}6}$ en $10^{5{,}8}$ (1p)
  • Opzoeken van $P_{zon}$ (1p)
  • Gebruik van $P = \sigma A T^4$ (1p)
  • Gebruik van $A = 4\pi R^2$ (1p)
  • Completeren van de bepaling en de berekening: $R = 1 \cdot 10^{10}$ m (1p)

Opmerking uit het correctievoorschrift: in ScienceData staat voor het vermogen van de zon $3{,}84 \cdot 10^{26}$ W.

Vraag 17 in het hele examen

Vraag 19 3 punten

Het uitgestraalde vermogen van de ster is $2 \cdot 10^{32}$ W (vraag 17) en de ontvangen stralingsintensiteit op aarde is $3{,}4 \cdot 10^{-9}$ W m-2 (vraag 18). De Adelaarsnevel bevindt zich op een afstand van $7 \cdot 10^3$ lichtjaar. Toon met behulp van een berekening aan of aan voorwaarde 1 kan zijn voldaan. Voorwaarde 1: er moet een ster in de nevel aanwezig zijn.

Bekijk het antwoord
  • Gebruik van $I = \frac{P}{4\pi r^2}$ (1p)
  • Omrekenen naar lichtjaar: $r = 7 \cdot 10^{19}$ m is $7 \cdot 10^3$ lichtjaar (1p)
  • Completeren van de berekening en consequente conclusie: de ster bevindt zich in of nabij de Adelaarsnevel, dus voorwaarde 1 kan zijn voldaan (1p)

Vraag 19 in het hele examen

2022, tijdvak 2: LEO-satelliet

Vraag 20 4 punten

Low Earth Orbit (LEO) satellieten draaien betrekkelijk laag boven het aardoppervlak. De snelheid van een satelliet kan worden berekend met formule (1): $v = \sqrt{\frac{GM}{r}}$, met $v$ de snelheid in m s-1, $G$ de gravitatieconstante, $M$ de massa van de aarde in kg en $r$ de baanstraal van de satelliet in m. De totale energie van een satelliet kan berekend worden met formule (2): $E_t = -\frac{1}{2} \cdot \frac{G m M}{r}$, met $E_t$ de totale energie in J, $m$ de massa van de satelliet in kg en de overige symbolen zoals bij formule (1). Leid de formules (1) en (2) af met behulp van formules uit het informatieboek.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat $F_{mpz} = F_g$ (1p)
  • Gebruik van $F_{mpz} = \frac{mv^2}{r}$ en $F_g = G\frac{mM}{r^2}$ (1p)
  • Gebruik van $E_k = \frac{1}{2}mv^2$ en $E_g = -G\frac{mM}{r}$ (1p)
  • Completeren van de afleidingen van formule (1) en formule (2) (1p)

Vraag 20 in het hele examen

Vraag 21 3 punten

Een bepaalde LEO-satelliet bevindt zich op een hoogte van 425 km. Met formule (1) $v = \sqrt{\frac{GM}{r}}$ toon je aan dat deze satelliet een snelheid heeft van 7,658 km s-1.

Bekijk het antwoord
  • Gebruik van $v = \sqrt{\frac{GM}{r}}$, met opzoeken van $G$ en $M$ (1p)
  • Inzicht dat $r = R_{aarde} + h$, met opzoeken van $R_{aarde}$ (1p)
  • Completeren van de berekening: $v = 7{,}658 \cdot 10^3$ m s-1 (1p)

Vraag 21 in het hele examen

Figuur 3

Figuur 3
Figuur 3

Hoogte h (verticale as, ca. 400 tot 450 km) tegen de tijd t in dagen (horizontale as, 0 tot 60 dag), zonder correctie voor het hoogteverlies door de wrijving. De steilheid van de grafiek bij h = 425 km is te bepalen met een raaklijn.

Vraag 24 4 punten

Als er niet gecorrigeerd zou worden voor het hoogteverlies door de wrijving, zou de hoogte van de LEO-satelliet afnemen volgens figuur 3. Deze figuur staat ook op de uitwerkbijlage. Aan het eind van de levensduur van de satelliet wordt er niet meer gecorrigeerd voor het hoogteverlies. Bepaal met behulp van de figuur op de uitwerkbijlage het hoogteverlies per omwenteling om de aarde van de satelliet die zich op een hoogte van 425 km bevindt. Noteer je antwoord in twee significante cijfers.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat de steilheid van het diagram bij $h = 425$ km bepaald moet worden (1p)
  • Gebruik van $v = \frac{2\pi r}{T}$, met $r = R_{aarde} + h$ (1p)
  • Inzicht dat $\frac{\Delta h}{\Delta t}$ vermenigvuldigd moet worden met de omlooptijd (1p)
  • Completeren van de bepaling en significantie: hoogteverlies 61 m (marge 10 m) (1p)

Als de kandidaat bij vraag 21 het inzicht dat $r = R_{aarde} + h$ niet heeft getoond of hierin een rekenfout heeft gemaakt en dit antwoord opnieuw gebruikt, dan dit bij deze vraag niet opnieuw aanrekenen.

Vraag 24 in het hele examen

Vraag 25 2 punten

Aan het eind van de levensduur verandert de baansnelheid van de satelliet. Leg met behulp van formule (1) $v = \sqrt{\frac{GM}{r}}$, met $r$ de baanstraal, uit of deze baansnelheid steeds kleiner of steeds groter wordt.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat de straal $r$ afneemt (1p)
  • Gebruik van formule (1) en consequente conclusie dat de baansnelheid steeds groter wordt (1p)

Vraag 25 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Parkeren in de ruimte

Vraag 5 4 punten

Voer de volgende opdrachten uit: − Leid formule (1) af met behulp van formules uit een tabellenboek. − Leg met deze formule uit of Soho zonder de aanwezigheid van de aarde bij dezelfde omlooptijd verder van of dichter bij de zon zou staan. Voor de middelpuntzoekende kracht op de ruimtesonde geldt: $F_{mpz} = \frac{4\pi^2 mr}{T^2}$ (1). Hierin is m de massa van de ruimtesonde in kg, r de straal van de baan in m en T de omlooptijd in s.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat $F_{mpz} = \frac{mv^2}{r}$ en $v = \frac{2\pi r}{T}$ (1p)
  • Completeert de afleiding van formule (1) (1p)
  • Inzicht dat de aarde de aantrekkingskracht van de zon op Soho tegenwerkt (1p)
  • Consequente conclusie aan de hand van formule (1): zonder de aarde is de netto aantrekkingskracht groter, en bij gelijke m en T is de baanstraal dan groter, dus Soho zou dan verder van de zon staan (1p)

Vraag 5 in het hele examen

Vraag 6 2 punten

Soho bevindt zich in L1 op 148 miljoen kilometer van de zon en heeft een massa van 1850 kg. Bereken de middelpuntzoekende kracht die in L1 op Soho moet werken.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat $F_{mpz} = \frac{4\pi^2 mr}{T^2}$ met T één jaar (1p)
  • Completeert de berekening: F_mpz = 10,9 N (1p)

Vraag 6 in het hele examen

Figuur 1

Figuur 1
Figuur 1

Niet op schaal. Links onderaan de zon, rechts de aarde. L1 ligt tussen aarde en zon, L2 aan de buitenkant van de aardbaan. Ook de baan van Soho rond L1 is getekend.

Vraag 7 4 punten

De middelpuntzoekende kracht op Soho wordt geleverd door de gravitatiekracht van de zon en die van de aarde samen. Zie ook figuur 1. Bereken de grootte van elk van deze gravitatiekrachten.

Bekijk het antwoord
  • Gebruikt $F_g = G\frac{mM}{r^2}$ (1p)
  • Zoekt de massa van de zon en/of de aarde op (1p)
  • Gebruikt de afstand zon-L1 en/of aarde-L1 (1p)
  • Completeert de berekeningen: gravitatiekracht van de aarde F_ga = 0,33 N en van de zon F_gz = 11,2 N (1p)

Als één van de krachten berekend is, mag de andere kracht ook berekend worden met behulp van de waarde van de middelpuntzoekende kracht van vraag 6.

Vraag 7 in het hele examen

Vraag 9 3 punten

Lagrangepunt L2 bevindt zich op 1,5 miljoen kilometer afstand van de aarde aan de ‘buitenkant’ van de aardbaan. Zie figuur 1. L2 draait in één jaar met de verbindingslijn aarde-zon mee. L1, de aarde en L2 blijven in hun baan dus steeds op één lijn liggen. In de tabel op de uitwerkbijlage worden vier grootheden van L1 en L2 met elkaar vergeleken. Geef in de tabel op de uitwerkbijlage van elke grootheid van L1 aan of deze in vergelijking met dezelfde grootheid van L2 groter, gelijk of kleiner is. Kies uit: > = <. De grootheden zijn de baanstraal r(L1) en r(L2), de omlooptijd T(L1) en T(L2), de baansnelheid v(L1) en v(L2), en de middelpuntzoekende kracht F_mpz(L1) en F_mpz(L2).

Bekijk het antwoord
  • Vergelijkt juist: baanstraal r(L1) < r(L2); omlooptijd T(L1) = T(L2); baansnelheid v(L1) < v(L2); middelpuntzoekende kracht F_mpz(L1) < F_mpz(L2) (3p)

Puntentabel uit het correctievoorschrift: vier antwoorden goed geeft 3 punten, drie goed 2 punten, twee goed 1 punt, en één of geen goed 0 punten.

Vraag 9 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Planck

Opgavetekst

Figuur 1

Figuur 1
Figuur 1

Kaart over de hele hemel (ovale projectie) van de kosmische achtergrondstraling. Het beeld bestaat uit een korrelig patroon van lichtere en donkere vlekken; die vlekken zijn de intensiteitsverschillen.

Vraag 1 1 punt

Kosmische achtergrondstraling is de straling die in het jonge heelal als warmtestraling ontstond. De meest gedetailleerde kaart van de kosmische achtergrondstraling laat intensiteitsverschillen van slechts 0,001% zien (zie figuur 1). De beelden konden verzameld worden dankzij de Planck-satelliet van de Europese ruimtevaartorganisatie ESA. De kosmische achtergrondstraling wordt nu waargenomen als microgolfstraling. De opnamen voor de kaart van figuur 1 kunnen vanwege de aardatmosfeer niet vanaf het aardoppervlak gemaakt zijn. Geef hiervoor een reden.

Bekijk het antwoord
  • Geeft één reden waarom de opnamen niet vanaf het aardoppervlak gemaakt kunnen worden, bijvoorbeeld: de aardatmosfeer laat niet alle straling uit het microgolfgebied door; de condities van de aardatmosfeer verschillen in de tijd; of in de atmosfeer is te veel microgolfstraling uit de omgeving aanwezig. Alleen het eerstgegeven antwoord telt. (1p)

Vraag 1 in het hele examen

Figuur 3

Figuur 3
Figuur 3

Schematische tekening, niet op schaal. Links de zon, in het midden de aarde op x = 0. Op de x-as staan de grenzen x = −2,0·10^9 m en x = 2,0·10^9 m. Het gebied daartussen is grijs, met een min-teken links van de aarde en een plus-teken rechts van de aarde.

Figuur 4

Figuur 4
Figuur 4

Grafiek met de horizontale as x (·10^9 m) van −2,0 tot 2,0 en de verticale as a_g (·10^-2 m s^-2) van −1,0 tot 3,0. Legenda: volle lijn a_g,aarde en stippellijn a_g,zon. Alleen voor negatieve waarden van x getekend: de volle lijn begint bijna bij nul en loopt steil omhoog richting x = 0; de stippellijn a_g,zon ligt horizontaal onder de nul.

Vraag 2 2 punten

Thijs voert een modelstudie uit om te bepalen op welke afstand van de aarde het Lagrangepunt L2 zich bevindt. In zijn model is de x-as de verbindingslijn van de zon naar de aarde. Thijs beperkt zich in zijn onderzoek tot het gebied op de x-as waarvoor geldt dat de afstand $|x|$ tot het middelpunt van de aarde kleiner is dan 2,0·10^9 m en groter dan of gelijk aan de straal van de aarde. Zie figuur 3. Deze figuur is niet op schaal. In zijn model definieert Thijs de richting naar rechts in de figuur als positief. Hoewel het Lagrangepunt L2 rechts van de aarde ligt, bekijkt Thijs dus ook wat er gebeurt bij negatieve waarden van x. Thijs berekent met zijn model hoe de gravitatieversnelling ten gevolge van de zon, $a_{g,zon}$, en die ten gevolge van de aarde, $a_{g,aarde}$, afhangen van x (zie figuur 4). Thijs heeft ervoor gezorgd dat zijn model zo goed mogelijk aan de werkelijkheid voldoet. Beantwoord de volgende twee vragen: − Bij welke $|x|$ wordt de waarde van $a_{g,aarde}$ maximaal in het model? − Geef de grootte van deze maximale waarde van $a_{g,aarde}$.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat de maximale waarde van $a_{g,aarde}$ wordt bereikt bij $|x| = r_{aarde}$ (1p)
  • Inzicht dat de maximale waarde van $a_{g,aarde}$ gelijk is aan 9,8 m s^-2 (1p)

Bij de beoordeling van deze vraag hoeft geen rekening gehouden te worden met significantie.

Vraag 2 in het hele examen

Figuur 5 Grafiek I

Grafiek I
Figuur 5

Grafiek I van vier grafieken met dezelfde assen: horizontaal x (·10^9 m) van −2,0 tot 2,0, verticaal a_g (·10^-2 m s^-2) van −3,0 tot 3,0. Legenda: volle lijn a_g,aarde en stippellijn a_g,zon. De vier grafieken verschillen in het verloop van de lijnen; zie de figuur.

Figuur 5 Grafiek II

Grafiek II
Figuur 5

Grafiek II van vier grafieken met dezelfde assen: horizontaal x (·10^9 m) van −2,0 tot 2,0, verticaal a_g (·10^-2 m s^-2) van −3,0 tot 3,0. Legenda: volle lijn a_g,aarde en stippellijn a_g,zon. De vier grafieken verschillen in het verloop van de lijnen; zie de figuur.

Figuur 5 Grafiek III

Grafiek III
Figuur 5

Grafiek III van vier grafieken met dezelfde assen: horizontaal x (·10^9 m) van −2,0 tot 2,0, verticaal a_g (·10^-2 m s^-2) van −3,0 tot 3,0. Legenda: volle lijn a_g,aarde en stippellijn a_g,zon. De vier grafieken verschillen in het verloop van de lijnen; zie de figuur.

Figuur 5 Grafiek IV

Grafiek IV
Figuur 5

Grafiek IV van vier grafieken met dezelfde assen: horizontaal x (·10^9 m) van −2,0 tot 2,0, verticaal a_g (·10^-2 m s^-2) van −3,0 tot 3,0. Legenda: volle lijn a_g,aarde en stippellijn a_g,zon. De vier grafieken verschillen in het verloop van de lijnen; zie de figuur.

Vraag 3 3 punten

Thijs berekent met zijn model hoe de gravitatieversnelling ten gevolge van de zon, $a_{g,zon}$, en die ten gevolge van de aarde, $a_{g,aarde}$, afhangen van x (zie figuur 4). Van de modelwaarden van $a_{g,zon}$ en $a_{g,aarde}$ zijn in figuur 4 alleen de grafieklijnen bij negatieve waarden van x weergegeven. In figuur 5 zijn vier mogelijkheden gegeven van hoe de gehele grafiek, tot $x = 2{,}0 \cdot 10^{9}$ m, kan lopen. Leg uit welke van de vier grafieken (I, II, III of IV) de situatie juist weergeeft.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat $a_{g,zon}$ niet beïnvloed wordt door de aanwezigheid van de aarde, de grafieklijn loopt vrijwel recht door (1p)
  • Inzicht dat het teken van $a_{g,aarde}$ verandert als je van negatieve naar positieve waarden van x gaat (1p)
  • Consequente keuze voor de grafiek die bij deze uitleg past (1p)

Het juiste antwoord is grafiek IV.

Vraag 3 in het hele examen

Vraag 4 4 punten

Als een voorwerp een cirkelbeweging om een hemellichaam beschrijft, geldt de volgende formule: $T = 2\pi\sqrt{\frac{r}{a}}$ (1). Hierin is: − T de omlooptijd om het hemellichaam in s − r de baanstraal in m − a de grootte van de gravitatieversnelling ten gevolge van het hemellichaam in m s^-2. Leid formule (1) af gebruikmakend van formules uit een tabellenboek.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat de middelpuntzoekende kracht gelijk is aan de gravitatiekracht van het hemellichaam (1p)
  • Gebruik van F = ma en F = mv²/r (1p)
  • Gebruik van v = 2πr/T (1p)
  • Completeren van de afleiding tot T = 2π√(r/a) (1p)

Een afleiding met $F_{mpz} = F_{g,hemellichaam}$, $F = ma$, $F = \frac{mv^2}{r}$ en $v = \frac{2\pi r}{T}$ levert $T = 2\pi\sqrt{\frac{r}{a}}$. Elk scorepunt volgt uit één van de stappen hieronder.

Vraag 4 in het hele examen

Figuur 2

Figuur 2
Figuur 2

Weergave van de zon rechtsboven, de aarde in het midden en de Planck-satelliet linksonder, aan de andere kant van de aarde dan de zon. Een gebogen lijn geeft de baan van de satelliet aan.

Vraag 5 2 punten

De Planck-satelliet draait rondjes om de zon. Hij heeft zijn metingen verricht vanuit een speciaal punt in de ruimte: het Lagrangepunt L2. Het Lagrangepunt L2 ligt in het verlengde van de verbindingslijn van de zon naar de aarde en in dit punt is de omlooptijd van de satelliet gelijk aan die van de aarde. Zie figuur 2. De Planck-satelliet in het Lagrangepunt L2 ondervindt zowel een gravitatiekracht van de zon als een gravitatiekracht van de aarde. Als gevolg daarvan luidt de formule voor de omlooptijd van de satelliet als volgt: $T = 2\pi\sqrt{\frac{r}{a_{g,res}}}$ (2). Hierin is: − T de omlooptijd om de zon in s − r de baanstraal in m − a_g,res de grootte van de gravitatieversnelling ten gevolge van de resulterende gravitatiekracht in m s^-2. De baanstraal van de Planck-satelliet in het Lagrangepunt L2 is groter dan de baanstraal van de aarde. Toch is de omlooptijd T van de Planck-satelliet gelijk aan die van de aarde. Leg dat uit met behulp van formule (2).

Bekijk het antwoord
  • Legt met formule (2) uit waarom de omlooptijd in het Lagrangepunt L2 gelijk is aan die van de aarde, bijvoorbeeld: bij een grotere baanstraal moet a_g,res groter zijn, en in L2 zijn a_g,zon en a_g,aarde gelijk gericht zodat de resulterende versnelling groter is (2p)

Aanvulling op het correctievoorschrift (vraag 5): er worden altijd 2 scorepunten toegekend, ongeacht of er wel of geen antwoord is gegeven en ongeacht het gegeven antwoord.

Vraag 5 in het hele examen

Figuur 6

Figuur 6
Figuur 6

Grafiek met horizontaal x (·10^9 m) van 0 tot 2,0 en verticaal T (·10^7 s) van 3,0 tot 3,3. Legenda: T_zon is de stippellijn, die bij x = 0 ongeveer 3,16 is en bij x = 2,0 ongeveer 3,22. T_zon+aarde is de volle lijn, die bij x van ongeveer 0,75 begint op 3,0 en bij x = 2,0 ongeveer 3,19 bereikt.

Vraag 6 3 punten

Om te bepalen op welke afstand van de aarde het Lagrangepunt L2 zich bevindt, berekent Thijs met zijn model bij verschillende waarden van x de omlooptijd T om de zon van een voorwerp dat zich bevindt op de verbindingslijn van de zon naar de aarde. Hij beperkt zich tot alleen de positieve waarden van x. Zijn resultaten zijn weergegeven in figuur 6. Figuur 6 staat ook op de uitwerkbijlage. T_zon is de berekende omlooptijd als alleen de zon aanwezig zou zijn. T_zon+aarde is de berekende omlooptijd als er rekening wordt gehouden met de aanwezigheid van zowel de zon als de aarde. Bepaal met behulp van de figuur op de uitwerkbijlage de afstand van het Lagrangepunt L2 tot het midden van de aarde.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat de omlooptijd van de aarde af te lezen is op de grafieklijn van T_zon bij x = 0 (1p)
  • Inzicht dat de grafieklijn T_zon+aarde bij die omlooptijd van de aarde moet worden afgelezen (1p)
  • Completeren van de bepaling: de afstand tot het midden van de aarde is x = 1,50·10^9 m (met een marge van 0,1·10^9 m) (1p)

Uitkomst: x = 1,50·10^9 m (met een marge van 0,1·10^9 m), volgens de tweede aanvulling. Omlooptijd van de aarde om de zon bij x = 0: T = 3,16·10^7 s. Als de kandidaat voor de omlooptijd van de aarde om de zon een waarde gebruikt op basis van 365 dagen of uit een tabellenboek, dit niet aanrekenen.

Vraag 6 in het hele examen

Figuur 7

Figuur 7
Figuur 7

Stralingskromme: horizontaal λ (mm) van 0,5 tot 5,5; verticaal de intensiteit (·10^-8 W m^-2 per mm) van 0,0 tot 1,2. De kromme stijgt van ongeveer 0,2 bij λ = 0,5 mm naar een maximum van ongeveer 1,0 bij een golflengte van ongeveer 1 mm, en daalt daarna richting nul bij grote golflengten.

Vraag 7 3 punten

De Planck-satelliet verrichtte metingen vanuit het Lagrangepunt L2. In figuur 7 staat de stralingskromme van de kosmische achtergrondstraling die de satelliet heeft gemeten. De temperatuur van de kosmische achtergrondstraling is gedefinieerd als de temperatuur van een voorwerp met de stralingskromme van figuur 7. Bepaal de temperatuur van de kosmische achtergrondstraling.

Bekijk het antwoord
  • Aflezen van de golflengte van het maximum van de grafiek: λ_max = 1,05 mm (1p)
  • Gebruik van de wet van Wien: λ_max · T = k_W (1p)
  • Completeren van de bepaling: T = 2,76 K (1p)

Uitkomst: T = 2,76 K, een waarde tussen 2,40 K en 2,80 K is goed. Wet van Wien: λ_max · T = k_W = 2,898·10^-3 m K, met λ_max = 1,05 mm. Tweede aanvulling (vraag 7): als de kandidaat de oppervlakte onder de grafiek bepaalt en daarmee met de wet van Stefan-Boltzmann de temperatuur berekent, maximaal 2 scorepunten toekennen.

Vraag 7 in het hele examen

2021, tijdvak 3: GPS

Vraag 13 3 punten

De zonnestraling die op de zonnepanelen van een GPS-satelliet valt, heeft een intensiteit van 1,4·10³ W m⁻². De gegeven intensiteit van de zonnestraling kan berekend worden met behulp van gegevens uit een tabellenboek. Voer de volgende opdrachten uit:
− Geef aan welke formule daarvoor gebruikt moet worden.
− Geef aan welke gegevens daarbij ingevuld moeten worden.

Bekijk het antwoord
  • Noemen van de formule $I = \frac{P_{bron}}{4\pi r^2}$ (1p)
  • Inzicht dat $P_{bron}$ het uitgestraalde vermogen van de zon is (1p)
  • Inzicht dat r de afstand van de satelliet (of van de aarde) tot de zon is (1p)

De formule is $I = \frac{P_{bron}}{4\pi r^2}$. Voor P_bron wordt het uitgestraalde vermogen van de zon ingevuld en voor r de afstand van de satelliet (of van de aarde) tot de zon.

Vraag 13 in het hele examen

Figuur 1

Figuur 1
Figuur 1

Foto van een GPS-satelliet met zonnepanelen die in een rij aan één kant van het satellietlichaam uitsteken. De aarde is op de achtergrond te zien. Uit de foto blijkt dat de lengte van drie zonnepanelen ongeveer drie keer zo groot is als de breedte van één paneel.

Vraag 14 4 punten

Drie zonnepanelen van een GPS-satelliet hebben samen een lengte van 6,5 m (zie figuur 1). De zonnestraling die op de zonnepanelen valt, heeft een intensiteit van 1,4·10³ W m⁻². De gebruikte zonnepanelen hebben een rendement van 12%. Bepaal het maximale elektrisch vermogen dat de zonnepanelen van een GPS-satelliet kunnen leveren. Maak daartoe eerst een beredeneerde schatting van de oppervlakte van de zonnepanelen.

Bekijk het antwoord
  • Beredeneerd schatten van de oppervlakte van drie zonnepanelen tussen 13 en 16 m² (1p)
  • Inzicht dat $P_{stral} = I \cdot A$ (1p)
  • Inzicht dat $\eta = \frac{P_{el}}{P_{stral}}$ (1p)
  • Completeren van de bepaling (1p)

Uitkomst: P_el = 4,7·10³ W (met een marge van 0,8·10³ W). Een beredeneerde schatting van de oppervlakte van drie zonnepanelen tussen 13 en 16 m² is goed; uit de foto volgt ongeveer 14 m².

Vraag 14 in het hele examen

Vraag 15 4 punten

GPS-satellieten cirkelen op een hoogte van 2,018·10⁷ m boven het aardoppervlak. Bereken de omlooptijd T van een satelliet.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat $F_{mpz} = F_G$ (1p)
  • Gebruik van $F_{mpz} = \frac{mv^2}{r}$ en $F_G = G\frac{mM}{r^2}$ (1p)
  • Inzicht dat $T = \frac{2\pi r}{v}$ (1p)
  • Completeren van de berekening (1p)

Uitkomst: T = 11,96 h (43058 s). Gebruikte waarden in het model: G = 6,6738·10⁻¹¹ N m² kg⁻², massa van de aarde 5,972·10²⁴ kg, straal van de aarde 6,371·10⁶ m. Voor de aardstraal mag de straal van de evenaar gebruikt worden. Een antwoord dat gebruikmaakt van de derde wet van Kepler goed rekenen.

Vraag 15 in het hele examen

Vraag 17 3 punten

Een ontvangapparaat op aarde (bijvoorbeeld in een auto) kan uit de ontvangen code de tijdsduur berekenen die het signaal erover gedaan heeft om van de satelliet naar het ontvangapparaat te komen. In een bepaald geval levert dit een tijd: t = 8,03644762·10⁻² s. Hieruit berekent het ontvangapparaat heel nauwkeurig de afstand tot de satelliet. Hieronder staan een aantal ordes van grootte van die nauwkeurigheid:
a. 10² m
b. 10⁰ m
c. 10⁻² m
d. 10⁻⁴ m
Welke waarde is de goede? Licht dit toe met een berekening.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat voor de nauwkeurigheid van de tijdmeting geldt: Δt = ±5·10⁻¹¹ s (1p)
  • Gebruik van $s = v \cdot t$ en het opzoeken van de lichtsnelheid (1p)
  • Completeren van de berekening en de conclusie dat c het goede antwoord is (1p)

Het juiste antwoord is c (10⁻² m). Een antwoord zonder toelichting levert geen punten op. Een berekening die uitgaat van Δt = 1,0·10⁻¹⁰ s wordt goed gerekend. Nauwkeurigheid van de tijdmeting: Δt = ±5·10⁻¹¹ s, dus Δs = c·Δt = 3,0·10⁸ · 5·10⁻¹¹ = 0,015 m.

Vraag 17 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Water uit de ruimte

Opgavetekst

Water uit de ruimte

Water is een noodzakelijke voorwaarde voor leven op onze planeet. Volgens veel wetenschappers is water niet op aarde ontstaan, maar is het op aarde ‘aangeleverd’ door een groot aantal inslagen van kometen, planetoïden en meteoren. Deze bevatten ijs dat oorspronkelijk in koude interstellaire gaswolken met een temperatuur van 10 K is gevormd.

Een komeet met een massa van 12·10³ kg beweegt op een hoogte van 100 km boven het aardoppervlak met een snelheid van 50 km s−1 richting de aarde.

Bij aankomst op de aarde is de massa van de komeet afgenomen tot 6,0·10³ kg. Het totaal van de kinetische energie en de gravitatie-energie is dan nog slechts 0,20% van de oorspronkelijke totale energie. (Het verschil in gravitatie-energie ten opzichte van de zon is bij deze overgang verwaarloosbaar.)

Vraag 6 5 punten

Een komeet met een massa van 12·10³ kg beweegt op een hoogte van 100 km boven het aardoppervlak met een snelheid van 50 km s−1 richting de aarde. Bij aankomst op de aarde is de massa van de komeet afgenomen tot 6,0·10³ kg. Het totaal van de kinetische energie en de gravitatie-energie is dan nog slechts 0,20% van de oorspronkelijke totale energie. (Het verschil in gravitatie-energie ten opzichte van de zon is bij deze overgang verwaarloosbaar.) Bereken met welke snelheid de komeet op de aarde aankomt.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat de totale energie gelijk is aan de som van de kinetische en de gravitatie-energie: $E_{tot} = E_k + E_g$ (1p)
  • Gebruik van $E_k = \frac{1}{2} m v^2$ en $E_g = -\frac{G M m}{r}$ (1p)
  • Opzoeken van de massa M en de straal R van de aarde (1p)
  • Gebruik van de factor 0,0020: de totale energie op aarde is 0,0020 keer de oorspronkelijke totale energie (1p)
  • Completeren van de berekening: v = 1,2 · 10⁴ m s−1 (1p)

Uitkomst: v = 1,2 · 10⁴ m s−1. Een afwijking door acceptabel tussentijds afronden niet aanrekenen. Het scorepunt voor completeren vervalt bij een rekenfout, een fout in de nauwkeurigheid, of een ontbrekende of foute eenheid.

Vraag 6 in het hele examen

Figuur 1

Figuur 1
Figuur 1

Energiediagram van de reactie OH + H2 → H2O + H aan het oppervlak van een microscopisch stofdeeltje. Verticale as: energie E (eV). De energiebarrière heeft een hoogte Ea = 0,18 eV en een breedte a = 0,10 nm.

Vraag 9 3 punten

Voor deeltjes met een massa m geldt voor de debroglie-golflengte λ in een omgeving met temperatuur T: $\lambda = \frac{h}{\sqrt{2\pi m k_B T}}$. Hierin is k_B de constante van Boltzmann en h de constante van Planck. Als een H2-deeltje en een OH-deeltje zich voldoende dicht bij elkaar bevinden, kan er een reactie door het quantum-tunneleffect plaatsvinden. Een H-atoom verhuist dan over een afstand a = 10^-10 m. Leg met behulp van deze formule en met figuur 1 uit of er onder deze omstandigheden (T = 10 K) een redelijke kans is op het quantum-tunneleffect.

Bekijk het antwoord
  • Gebruik van de formule voor de debroglie-golflengte, met opzoeken van h en k_B (1p)
  • Completeren van de berekening: λ ≈ 5,5 · 10^-10 m (1p)
  • Vergelijken van λ met de breedte a van de barrière (a = 0,10 nm) en consequente conclusie: λ is in de orde van grootte van a of groter, dus er is een behoorlijke kans op het quantum-tunneleffect (1p)

Uitkomst: λ ≈ 5,5 · 10^-10 m. Bij deze vraag hoeft geen rekening gehouden te worden met significantie. Als de eenheid m niet genoteerd is: niet aanrekenen.

Vraag 9 in het hele examen

Vraag 10 2 punten

Als een H2-deeltje en een OH-deeltje zich voldoende dicht bij elkaar bevinden, kan er een reactie door het quantum-tunneleffect plaatsvinden. Bij reactie (2) vervangt men alle waterstofkernen door deuteriumkernen: OD + D2 → D2O + D (2). Voor reactie (2) zijn de hoogte en de breedte van de energiebarrière gelijk aan die van reactie (1), zoals weergegeven in figuur 1. Maar reactie (2) heeft een andere kans op het quantum-tunneleffect dan reactie (1). Leg uit of de kans dat het quantum-tunneleffect optreedt met deuteriumkernen groter of kleiner is dan met waterstofkernen.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat de massa van het tunnelende deeltje groter wordt bij vervanging van H door D (1p)
  • Consequente conclusie: de kans op het quantum-tunneleffect met deuteriumkernen is kleiner (1p)

De uitleg mag met de formule van vraag 9 gegeven worden.

Vraag 10 in het hele examen

Vraag 11 2 punten

Tim heeft moeite met theorie 2. Hij zegt: ‘In figuur 1 blijven de hoogte en breedte van de energiebarrière constant, dus je kunt net zo makkelijk terug-tunnelen en dan wordt het water weer even snel afgebroken.’ Leg uit of Tim gelijk heeft.

Bekijk het antwoord
  • Constateren dat vanaf de andere kant (van rechts naar links) de energiebarrière hoger is (1p)
  • Consequente conclusie: de kans op de omgekeerde reactie is kleiner, dus Tim heeft geen gelijk (1p)

Aan een redenering die stelt dat bij tunneling energie verloren gaat, geen scorepunten toekennen.

Vraag 11 in het hele examen

Vraag 12 2 punten

Water maakt leven op een planeet mogelijk. Volgens theorie 2 wordt de energiebarrière doorbroken door het quantum-tunneleffect. In de BiNaS- en ScienceData-tabellen wordt het verband gegeven tussen de temperatuur van het heelal en de tijd sinds de oerknal. Ewine stelt dat het heelal oud genoeg moet zijn voor het vormen van water volgens theorie 2. Leg uit dat Ewine gelijk heeft.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat voor het quantum-tunneleffect de temperatuur laag genoeg moet zijn (1p)
  • Inzicht in het verband tussen de temperatuur en de leeftijd van het heelal: het heelal was lange tijd koud genoeg (1p)

Vraag 12 in het hele examen

Hoe vaak astrofysica in het examen komt

Vragen over astrofysica per centraal examen natuurkunde vwo. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
ExamenVragenAantalAandeel
2026, tijdvak 111-15520%
2026, tijdvak 26-10519%
2025, tijdvak 220-23417%
2024, tijdvak 16-9417%
2023, tijdvak 210, 23-27622%
2022, tijdvak 214-17, 19-21, 24-25936%
2022, tijdvak 35-7, 9416%
2021, tijdvak 11-7728%
2021, tijdvak 313-15, 17417%
2018, tijdvak 16, 9-12519%

In 10 van de 18 ingedeelde examens natuurkunde vwo staat een vraag over astrofysica, samen 53 vragen (12% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2022, tijdvak 2: 9 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 12% van de vragen over astrofysica, daarvoor 12%. Dat aandeel is dus stabiel.

Oefenen met astrofysica

Maak de 15 nieuwste examenvragen over astrofysica online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.

Oefen de vragen over astrofysica

Andere onderwerpen natuurkunde vwo

Astrofysica op andere niveaus

Nakijken als docent

  1. Kies het examen in de vragenbank

    In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen natuurkunde vwo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Hoe ToetsChecker natuurkunde per vraagtype nakijkt, lees je op natuurkunde toetsen nakijken met AI.

Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op natuurkunde oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak komt astrofysica voor in het eindexamen natuurkunde vwo?

In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 53 vragen over astrofysica, 12% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 10 van die examens.

In welk examen natuurkunde vwo stonden de meeste vragen over astrofysica?

In het examen van 2022, tijdvak 2, met 9 vragen: 14-17, 19-21, 24-25.

Hoe oefen ik examenvragen over astrofysica?

Op deze pagina staan alle vragen over astrofysica met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.