Examenvragen straling natuurkunde vwo
93 vragen over straling uit 18 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Straling komt in 18 van de 18 examens natuurkunde vwo voor, met 93 vragen (21% van alle examenvragen). Het meest in 2019, tijdvak 1 (10 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over straling
Per examen de vragen over straling, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Linac
Opgavetekst
In ziekenhuizen past men uitwendige bestraling toe om tumoren te behandelen. Het apparaat dat hiervoor wordt gebruikt noemt men een Linac. Het bevat een lineaire deeltjesversneller waarin elektronen worden versneld. Daarna zijn er twee mogelijkheden:
- de tumor wordt direct bestraald met de elektronenbundel;
- met de elektronen worden röntgenfotonen geproduceerd waarmee vervolgens de bestraling wordt gedaan.
De eerste methode is niet voor alle tumoren geschikt.
Vraag 19 2 punten
Leg uit aan welke voorwaarde een tumor moet voldoen om de eerste methode te kunnen toepassen.
Bekijk het antwoord
voorbeeld van een antwoord:
Het doordringend vermogen van elektronen is klein. De tumor moet bij het gebruik van een elektronenbundel dicht onder de huid liggen.
Omdat de stralingsdosis over het te bestralen gebied constant moet zijn, wil men dat de intensiteit van de bundel röntgenfotonen overal hetzelfde is. Dit is bij de originele bundel niet het geval, zie figuur 7. Daarom monteert men zogenaamde collimators en flattening filters in het apparaat. Zie figuur 8.
Een collimator houdt alle fotonen in het buitenste deel van de bundel tegen. Een flattening filter moet in het middelste deel van de bundel zoveel fotonen absorberen dat de intensiteit daar overal even groot wordt. Figuur 9 toont een voorbeeld van een flattening filter dat voor dit doel ontworpen is.
Ontwerpers willen een kegelvormig flattening filter ontwikkelen waarbij de intensiteit na het filter overal 38% van de maximale intensiteit in de originele bundel is. Ze nemen aan dat de gemiddelde fotonenergie overal in de röntgenbundel gelijk is aan 2,0 MeV. Het filter wordt gemaakt van ijzer.
Vraag 24 2 punten
Bereken de dikte die het flattening filter in het midden van de bundel moet hebben.
Collimator en kegelvormig flattening filter in de bundel, met de intensiteitsprofielen voor de originele bundel en de bundel na filter (figuur 8). Bekijk in Opgaven, pagina 18
Bekijk het antwoord
uitkomst: d = 2,9 cm
voorbeeld van een berekening:
Er geldt I = I0 · (1/2)^(d/d½). Uit Binas-tabel 28F of ScienceData-tabel 5.9 volgt dat de halveringsdikte van ijzer voor fotonen met een energie van 2,0 MeV gelijk is aan d½ = 2,1 cm. Oplossen van de vergelijking 0,38 = (1/2)^(d/2,1) geeft d = 2,1 · log(0,38)/log(½) = 2,9 cm.
In figuur 10 is te zien dat de intensiteit na plaatsing van het kegelvormige filter toch niet over de hele bundel gelijk is. De aanname dat de gemiddelde fotonenergie overal in de bundel hetzelfde is, is kennelijk niet juist. Op de uitwerkbijlage staat figuur 10 met daarboven een doorsnede van het kegelvormige filter.
Vraag 25 3 punten
Voer de volgende opdrachten uit:
- Leg uit of de gemiddelde fotonenergie in het midden van de bundel groter of kleiner is dan die aan de randen.
- Schets binnen het gestippelde kader op de uitwerkbijlage een vorm van het flattening filter waarmee een meer homogene bundel ontstaat, zonder extra verlies aan gemiddelde intensiteit.
Intensiteitsverloop na het kegelvormige filter (figuur 10) met de doorsnede van het filter en het gestippelde kader voor de schets. Bekijk in Uitwerkbijlage, pagina 5
Bekijk het antwoord
voorbeeld van een antwoord:
In het midden van het filter wordt meer straling doorgelaten dan verwacht. (Dit betekent dat het doordringend vermogen hier groter is.) De energie van de fotonen is hier dus gemiddeld groter dan 2,0 MeV.
2026, tijdvak 2: Lost and found
Opgavetekst
Bij een Australisch mijnbouwbedrijf gebruikt men in een sensor voor bodemonderzoek een capsule met radioactief cesium-137.
Cesium-137 kan op verschillende manieren vervallen naar een stabiele dochterkern. In figuur 1 zijn de twee meest voorkomende vervalprocessen weergegeven.

Vraag 1 2 punten
Leg uit welk element in figuur 1 bedoeld wordt met X.
Bekijk het antwoord
^voorbeeld van een antwoord:(¹³⁷₅₅_Cs_→¹³⁷₅₆_Ba₊₋⁰₁_e )
Bij het verval van Cs-137 naar X wordt een bèta-min-deeltje uitgezonden. Het atoomnummer neemt dus met 1 toe van 55 naar 56. Dit is het atoomnummer van het element barium.
- inzicht dat bij bèta-min-verval het atoomnummer met 1 toeneemt (1)
- consequente conclusie (1)
De capsule moet vervangen worden zodra de activiteit van het cesium met 30% is afgenomen.
Vraag 2 3 punten
Bepaal na hoeveel jaar de cesiumcapsule vervangen moet worden.
Bekijk het antwoord
uitkomst: t = 15 (j)
voorbeeld van een antwoord:
Wanneer de capsule vervangen wordt heeft deze nog 100% − 30% = 70% van de oorspronkelijke activiteit. Uit figuur 1 / Binas-tabel 25A / ScienceData-tabel 1.11 volgt dat de halveringstijd van Cs-137 gelijk is aan 30 jaar.
Er geldt A = A₀ 1/2 t t /¹², dus A₀ A = 0,70 = 1/2 t /30 .
Hieruit volgt: log(0,70) = t/30 ⋅ log()¹₂→= t 30 ⋅ log(0,70) log(¹₂) = 15 (j) .
- gebruik van A = A₀ 1/2 t t /¹² met t₁₂ = 30 y (1)
- inzicht dat A/0 A = 0,70 (1)
- completeren van de berekening (1)
Om de capsule te vervangen wordt de sensor naar een onderhoudslocatie gebracht. In januari 2023 ontdekten werknemers van het mijnbouwbedrijf dat ergens langs een 1400 km lange route een capsule was zoekgeraakt. De Australische overheid was bang dat iemand de capsule langs de weg zou vinden, en deze zonder na te denken in zijn of haar broekzak zou steken.
De wand van de capsule absorbeert alle bètastraling, maar laat de gammastraling ten gevolge van vervalproces (1b) uit figuur 1 grotendeels door. Deze gammastraling kan leiden tot schade aan menselijk weefsel.
Een gemiddelde persoon heeft een massa van 74 kg. Op 1,0 m afstand van de capsule absorbeert deze persoon per uur 3·10¹² fotonen van 662 keV. Tabel 1 geeft dosisequivalenten van verschillende röntgenfoto’s.
tabel 1
| equivalente dosis per foto | |
|---|---|
| gebit | 5 µSv |
| hart en longen | 70 µSv |
| onderrug | 0,6 mSv |
In de Australische media werd beweerd dat het dosisequivalent dat een persoon op 1 meter van de capsule in 1 uur zou ontvangen, overeenkomt met het dosisequivalent van zeven röntgenfoto’s.
Vraag 3 4 punten
Leg met een berekening uit met welk type röntgenfoto in tabel 1 het dosisequivalent in deze bewering is vergeleken.
Bekijk het antwoord
voorbeeld van een antwoord:
Het dosisequivalent ten gevolge van de straling van de capsule is
H = w_R D = w_R E/m . (De weegfactor w_R van gammastraling is 1.)
De geabsorbeerde stralingsenergie in een uur is E = N ⋅ E_γ = 3 ⋅ 10¹² ⋅ 662 ⋅ 10³ ⋅ 1,60 ⋅ 10⁻ 19 = 0,32 J .
Daarmee is het dosisequivalent in een uur
H = ⋅ 1 0,32/74 = 4,3 ⋅ 10⁻³ Sv = 4,3 mSv .
Dit komt overeen met zeven keer het dosisequivalent ten gevolge van een röntgenfoto van de onderrug.
- gebruik van H = w_R D en D = E/m (1)
- inzicht dat E = N ⋅ E_γ (1)
- completeren van de berekening van H (1)
- consequente conclusie (1)
Er werd een zoekactie gestart waarbij een auto met een stralingsdetector langs de route reed. Zie figuur 2. Deze figuur is niet op schaal getekend.

De activiteit van het cesium in de capsule is 19 GBq. Vervalproces (1b) komt voor bij 85% van alle cesium-137-kernen die vervallen. De wand van de capsule laat 96% van de gammastraling door. De oppervlakte van de detector is 6,3 cm². Voor een bruikbaar signaal moeten er per seconde minimaal 2,0 ⋅ 10³ gammafotonen op dit oppervlak vallen.
Vraag 4 4 punten
Bereken de maximale afstand waarop de capsule nog gedetecteerd kan worden.
Bekijk het antwoord
uitkomst: r = 20 m
voorbeeld van een antwoord:
Er komen per seconde 19 ⋅ 10⁹ ⋅ 0,85 ⋅ 0,96 = 15,5 ⋅ 10⁹ gammafotonen uit de capsule. Deze fotonen worden in alle richtingen verspreid, dus op een afstand r is het aantal fotonen dat per seconde door een vierkante meter 15,5 ⋅ 10⁹ gaat gelijk aan . Op het detectoroppervlak van 6,3 cm² komen per 4π r²
seconde 15,5 ⋅ 10⁹ ⋅ 6,3 ⋅ 10⁻ 4 = 9,77 ⋅ 10⁶ fotonen terecht. 4π r² 4π r² Er moeten minimaal 2,0 ⋅ 10³ fotonen op het detectoroppervlak vallen.

Hieruit volgt 2,0 ⋅ 10³ = 9,77 ⋅ 10⁶ 4π r²
- correct toepassen van de factoren 0,85 en 0,96 (1)
1
- inzicht dat het aantal fotonen per s per m² evenredig is met (1)
r²
- inzicht dat het aantal fotonen dat op de detector valt evenredig is met de oppervlakte van de detector (1)
- completeren van de berekening (1)
De capsule is gevonden in de berm op twee meter van de weg. Uit een rekenmodel blijkt dat passerende automobilisten weinig gevaar hebben ondervonden van de straling uit de capsule. Het model berekent het dosisequivalent dat een persoon per seconde ontvangt op verschillende posities x langs de weg. Op de uitwerkbijlage staat een grafiek met het resultaat van die berekening. Op x = 0 bevindt de auto zich het dichtst bij de capsule.
Neem aan dat een automobilist de capsule passeert met een constante snelheid van 90 km h⁻¹.
Vraag 5 4 punten
Bepaal met behulp van de figuur op de uitwerkbijlage het extra dosisequivalent dat de automobilist op het weergegeven traject ondervindt. Noteer je antwoord in één significant cijfer.

Bekijk het antwoord
uitkomst: H = 0,05 μSv ( 0,04 μSv ≤ H ≤ 0,06 μSv )

voorbeelden van een antwoord:
methode 1
Het gemiddelde dosisequivalent per seconde is in het weergegeven traject 0,03 µSv s⁻¹ . De automobilist rijdt met een constante snelheid van
90 km h⁻ 1 = 25 ms⁻¹ en doet t = s/v = Δ x = 40/25 = 1,6 s over het traject. Het v extra dosisequivalent is H = 0,03 ⋅ 1,6 = 0,048 μSv . Afronden op 1 significant cijfer geeft H = 0,05 μSv .
- inzicht dat H = gemiddelde dosisequivalent per seconde ⋅ Δt (1)
- schatten van het gemiddelde dosisequivalent per seconde (1)
- gebruik van s = vt , met v constant (1)
- completeren van de bepaling en significantie (1)
methode 2
De horizontale as kan worden omgezet in een tijd-as, waarbij iedere verplaatsing van 5 m langs de as overeenkomt met een tijdsduur
Δ= t Δ x = 5,0/(90 / 3,6) = 0,20 s . v_gem
Het oppervlak onder de grafiek geeft dan het totale extra dosisequivalent. Er liggen 23 hokjes onder de grafiek, waarbij ieder hokje overeenkomt met een extra dosisequivalent van 0,01μSvs −¹ ⋅ 0,20 s = 0,002 μSv . Het totale extra dosisequivalent is 23 ⋅ 0,002 = 0,046 μSv . Afronden op 1 significant cijfer geeft H = 0,05 μSv .
- inzicht dat de horizontale as omgerekend kan worden naar een tijd-as en dat H dan overeenkomt met de oppervlakte onder de grafiek (1)
- toepassen van een juiste methode om de oppervlakte onder de grafiek te bepalen (1)
Δ
- gebruik van v_gem =Δxt (1)
- completeren van de bepaling en significantie (1)
2025, tijdvak 1: Stikstof-13
Opgavetekst
Stikstof-13 kan gebruikt worden als tracer voor opnames van het hart tijdens een PET-scan. Doordat stikstof-13 een korte halveringstijd heeft, moet het voor een onderzoek ter plekke gemaakt worden. Dit doet men door zuurstof-16 te beschieten met een proton. Hierbij ontstaan stikstof-13 en een ander deeltje.
Vraag 19 3 punten
Geef de kernreactievergelijking voor de productie van stikstof-13.
Bekijk het antwoord
voorbeeld van een antwoord:
{}^{16}_{8}\mathrm{O} + {}^{1}_{1}\mathrm{H} \rightarrow {}^{13}_{7}\mathrm{N} + {}^{4}_{2}\mathrm{He}
Voor het onderzoek wordt een hoeveelheid stikstof-13 geïnjecteerd met een activiteit van 0,74 GBq. Voordat de opname gemaakt kan worden moet het stikstof-13 voldoende opgenomen zijn door het hart. Op het moment dat de opname gemaakt kan worden is de activiteit nog 0,56 GBq.
Vraag 20 3 punten
Bereken hoe lang na het injecteren van de stikstof-13 de opname is gemaakt.
Bekijk het antwoord
uitkomst: 4,0 min
voorbeeld van een antwoord:
Voor de activiteit geldt:
A = A_0 \cdot \left(\frac{1}{2}\right)^{t / t_{1/2}}
Invullen van de gegevens levert:
5{,}6 \cdot 10^8 = 7{,}4 \cdot 10^8 \cdot \left(\frac{1}{2}\right)^{t / 9{,}97}
Uitwerken levert: $t = 4{,}0\ \mathrm{min}$.
2025, tijdvak 1: H-alfafilter
Opgavetekst
Verreweg het meeste licht dat we waarnemen van de zon wordt uitgezonden vanuit de laag van de zon die fotosfeer heet. De planckkromme hiervan is weergegeven in figuur 1.
Vraag 21 3 punten
Bepaal de temperatuur van de fotosfeer volgens figuur 1.
planckkromme van de fotosfeer: intensiteit tegen golflengte van 0 tot 2000 nm Bekijk in Opgaven, pagina 15
Bekijk het antwoord
uitkomst: $5{,}7 \cdot 10^3\ \mathrm{K}$
voorbeeld van een antwoord:
Het maximum van de stralingskromme ligt bij $5{,}1 \cdot 10^{-7}\ \mathrm{m}$. Invullen in de wet van Wien levert:
T = \frac{k_{\mathrm{W}}}{\lambda_{\max}} = \frac{2{,}90 \cdot 10^{-3}}{5{,}1 \cdot 10^{-7}} = 5{,}7 \cdot 10^3\ \mathrm{K}
Op foto's van de zon zijn zogenaamde zonnevlekken te zien. Zie figuur 2. In zo'n zonnevlek is de uitgestraalde intensiteit van de fotosfeer 16 keer zo klein als buiten een zonnevlek.
Vraag 22 3 punten
Beredeneer hoeveel keer zo laag de temperatuur van de fotosfeer in een zonnevlek is ten opzichte van de temperatuur van de fotosfeer daarbuiten.
foto van de zon met zonnevlekken Bekijk in Opgaven, pagina 15
Bekijk het antwoord
uitkomst: 2,0 keer zo laag
voorbeeld van een antwoord:
Volgens de wet van Stefan-Boltzmann is het uitgezonden vermogen evenredig met $AT^4$. De intensiteit is het vermogen per oppervlakte-eenheid, dus is de uitgezonden intensiteit evenredig met $T^4$. De uitgezonden intensiteit in een zonnevlek is $16 = 2{,}0^4$ keer zo klein als daarbuiten, dus de temperatuur is 2,0 keer zo laag.
2025, tijdvak 2: Lever zichtbaar maken
Opgavetekst
Figuur 1

Schematische weergave van de meting: de patiënt ligt op de röntgenbron, en boven de patiënt hangt de fotodetector.
Vraag 18 3 punten
Voor een bepaald medisch onderzoek is het nodig om de lever van een patiënt in beeld te brengen. Dit kan onder andere met röntgenstralen. De patiënt ligt dan boven een röntgenbron en boven de patiënt bevindt zich een fotodetector die meet hoeveel röntgenstraling er door de patiënt heen gaat. Dit is schematisch weergegeven in figuur 1. De röntgenfotonen hebben een energie van 100 keV. De romp van de patiënt laat gemiddeld 1,2% van de fotonen door. Neem aan dat de gemiddelde halveringsdikte van lichaamsweefsel gelijk is aan de halveringsdikte van water. Bereken de gemiddelde dikte van de romp van de patiënt.
Bekijk het antwoord
- Gebruik van $I/I_0 = (1/2)^{d/d_{1/2}}$ (1p)
- Opzoeken van $d_{1/2}$ voor water bij 100 keV (1p)
- Completeren van de berekening (1p)
Uitkomst: 26 cm. De halveringsdikte van water bij een fotonenergie van 100 keV is 4,1 cm.
Grafiek (uitwerkbijlage)

Verticale as: I/I_0 op een logaritmische schaal, met de waarden 0,001, 0,01 en 0,1. Horizontale as: aantal halveringsdiktes van water, van 0 tot 8. Er is één rechte, dalende lijn voor water. Bij 8 halveringsdiktes ligt de lijn op ongeveer 0,004.
Vraag 19 5 punten
De halveringsdikte van de lever verschilt enigszins van de halveringsdikte van ander lichaamsweefsel. Door dit verschil is het mogelijk om op de röntgenfoto de lever te onderscheiden van het omliggende lichaamsweefsel. Voor leverweefsel geldt: $d_{1/2,leverweefsel} = 0{,}9 \cdot d_{1/2,water}$. Om de lever goed te kunnen zien moet het contrast in de afbeelding zo groot mogelijk zijn. Dit contrast wordt gedefinieerd als de verhouding van de doorgelaten intensiteiten van lever- en lichaamsweefsel. In formulevorm: $contrast = \frac{(I/I_0)_{leverweefsel}}{(I/I_0)_{lichaamsweefsel}}$ (1). Op de uitwerkbijlage staat een grafiek waarin voor water de doorgelaten stralingsintensiteit ten opzichte van de opvallende intensiteit van de röntgenstraling is uitgezet tegen het aantal halveringsdiktes van water.
Voer de volgende opdrachten uit:
- Teken in de figuur op de uitwerkbijlage de grafiek voor leverweefsel.
- Leg met behulp van de grafiek en Binas-tabel 28F of ScienceData-tabel 5.9 uit of het contrast het grootst is bij kleine of juist grote fotonenergie.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat de grafiek voor leverweefsel een rechte lijn is met hetzelfde beginpunt als de grafiek voor water (1p)
- Gebruik van $d_{1/2,leverweefsel} = 0{,}9 \cdot d_{1/2,water}$ en tekenen van de grafiek voor leverweefsel, met eindpunt tussen $I/I_0 = 0{,}002$ en $0{,}003$ (1p)
- Inzicht in het verband tussen het contrast en het aantal halveringsdiktes (1p)
- Inzicht in het verband tussen de fotonenergie en de halveringsdikte (1p)
- Consequente conclusie over de fotonenergie waarbij het contrast het grootst is (1p)
Een rechte lijn die in hetzelfde beginpunt begint als de lijn voor water en die bij acht halveringsdiktes eindigt tussen $I/I_0 = 0{,}002$ en $0{,}003$. De lijn voor leverweefsel loopt daarmee steiler dan die voor water.
Tweede deelscore (aanvulling op het correctievoorschrift): gebruik van $d_{1/2,leverweefsel} = 0{,}9 \cdot d_{1/2,water}$ en tekenen van de grafiek voor leverweefsel, met een eindpunt tussen $I/I_0 = 0{,}002$ en $0{,}003$ bij acht halveringsdiktes. Derde scorepunt: het inzicht dat het contrast groter is bij een groot aantal halveringsdiktes, of het inzicht dat het contrast groter is bij een klein aantal halveringsdiktes. In de contrastformule van de opgave zijn teller en noemer verwisseld: volgens die formule is het contrast groter bij een klein aantal halveringsdiktes, en daaruit volgt de consequente conclusie dat het contrast het grootst is bij grote fotonenergie. Een kandidaat die het juiste fysische inzicht toont (contrast groter bij een groot aantal halveringsdiktes, dus het grootst bij kleine fotonenergie) krijgt ook de punten. Vijfde scorepunt: consequente conclusie uit de eigen redenering.
2024, tijdvak 1: Temperatuurbepaling in een kernfusiereactor
Vraag 15 3 punten
In een kernfusiereactor is het mogelijk om twee lichte atoomkernen te laten fuseren tot één zwaardere atoomkern. Hierbij komt veel energie vrij. Deuterium (H-2) en een tweede atoomkern kunnen gefuseerd worden tot een He-4 kern en een neutron. Geef de vergelijking van deze kernreactie.
Bekijk het antwoord
- H-2 links van de pijl, en He-4 en een neutron rechts van de pijl (1p)
- H-3 links van de pijl (mits verkregen via kloppende atoomnummers): $^{2}_{1}H + ^{3}_{1}H \rightarrow ^{4}_{2}He + ^{1}_{0}n$ (1p)
- Het aantal nucleonen links en rechts van de pijl is gelijk (1p)
Aanvulling op het correctievoorschrift (vraag 15): als de kandidaat rechts van de pijl een gammafoton noteert, dit niet aanrekenen. Als de kandidaat andere extra deeltjes noteert, maximaal twee scorepunten toekennen.
Figuur 1

Schematische grafiek van de potentiële energie Epot van de deuteriumkern tegen de afstand x tussen de twee kernen. De grafiek heeft een energiebarrière. Met vier stippellijnen zijn de energieën E1, E2, E3 en E4 aangegeven.
Vraag 16 3 punten
Ondanks de hoge temperatuur van het plasma is het volgens de klassieke natuurkunde erg onwaarschijnlijk dat de kernen fuseren. Met een quantumfysisch model kan verklaard worden waarom het optreden van kernfusie in werkelijkheid veel waarschijnlijker is. In het quantumfysische model bekijken we een deuteriumkern die naar een andere kern toe beweegt. In figuur 1 is schematisch de potentiële energie Epot van de deuteriumkern als functie van de afstand x tussen de twee kernen weergegeven. Met stippellijnen zijn vier verschillende mogelijke waarden aangegeven van de energie van de deuteriumkern (E1 tot en met E4). Voer de volgende opdrachten uit: − Leg uit bij welke energie of energieën (E1, E2, E3 en/of E4) de kernen volgens de klassieke natuurkunde kunnen fuseren. − Geef aan waardoor volgens de quantumfysica een fusiereactie ook kan optreden bij de andere energieën.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat klassiek de energie van het deeltje groter moet zijn dan de maximale potentiële energie (de hoogte van de barrière), wat alleen het geval is bij E1 en E2 (1p)
- Consequente conclusie bij de klassieke situatie (1p)
- Inzicht dat het deeltje volgens de quantumfysica door tunneling door de barrière kan gaan, ook bij een energie die lager is dan de hoogte van de barrière (1p)
Klassiek: alleen bij E1 en E2, want daar is de energie groter dan de hoogte van de barrière.
Vraag 17 3 punten
De neutronen die tijdens de fusie vrijkomen botsen wel met de wand. De energie die hierbij in de wand vrijkomt, wordt gebruikt om elektrische energie op te wekken. Elk atoom aan het oppervlak van de wand wordt gemiddeld eenmaal per 10^2 s geraakt door een neutron. De atoomdiameter van het gebruikte wandmateriaal heeft een orde van grootte van 10^2 pm. Het oppervlak van de wand heeft een orde van grootte van 10^3 m². Bereken de orde van grootte van het aantal neutronen dat per seconde de wand raakt.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat de oppervlakte van een atoom evenredig is met het kwadraat van de diameter (1p)
- Inzicht dat het aantal atomen per vierkante meter gelijk is aan 1 / de oppervlakte van een atoom (1p)
- Completeert de berekening: de orde van grootte van het aantal neutronen per seconde is 10^21 s−1 (1p)
Uitkomst 10^21 s−1.
Figuur 3

Energieniveauschema van waterstof, met de niveaus n = 1 tot en met n = oneindig. De overgangen Hα, Hβ, Hγ, Hδ, Hε en Hζ komen van de niveaus n = 3 tot en met n = 8 en eindigen op het niveau n = 2.
Vraag 18 4 punten
Een van de aanwezige gassen in de divertor is (atomair) waterstof. Wanneer een waterstofatoom terugvalt van een hogere aangeslagen toestand naar de eerste aangeslagen toestand, zendt het zichtbaar licht uit. Deze overgangen zijn aangegeven in figuur 3 met Hα, Hβ, enzovoort. De bijbehorende spectraallijnen heten Balmerlijnen. Bij het onderzoek in Eindhoven wordt het licht van de overgangen Hγ tot en met Hζ waargenomen. Bepaal met behulp van figuur 3 en een berekening de minimale golflengte die bij dit onderzoek waargenomen wordt.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat ΔE = En=8 − En=2 (1p)
- Gebruikt En = −13,6 / n² (1p)
- Gebruikt E = h · c / λ (1p)
- Completeert de bepaling: λ = 389 nm (1p)
Uitkomst 389 nm. De minimale golflengte hoort bij de Hζ-overgang, van n = 8 naar n = 2, met ΔE = 3,188 eV.
Figuur 4

Verhouding van intensiteiten van drie Balmerlijnen als functie van de temperatuur, in 10^3 K (horizontaal, van 0 tot ongeveer 10). Verticaal: de verhouding, van 0 tot 0,6. Drie krommen: Hδ/Hγ (streepjeslijn, bovenste, bij 10·10^3 K ongeveer 0,5), Hε/Hγ (stippellijn, bij 10·10^3 K ongeveer 0,27) en Hζ/Hγ (doorgetrokken lijn, bij 10·10^3 K ongeveer 0,17).
Figuur 5

Deel van het uitgezonden spectrum bij een bepaalde temperatuur. Verticaal: relatieve intensiteit ten opzichte van Hζ, van 0 tot 13. Horizontaal: golflengte. Van links naar rechts zijn pieken te zien van Hζ, Hε, Hδ en Hγ. De piek van Hγ is het hoogst (ongeveer 13,8) en die van Hδ is ongeveer 4,5.
Vraag 19 3 punten
De verhoudingen tussen de intensiteiten van de verschillende Balmerlijnen blijken afhankelijk te zijn van de temperatuur in de divertor. In figuur 4 is een aantal van deze verhoudingen als functie van de temperatuur weergegeven. De onderzoekers hebben het spectrum van de Balmerlijnen bepaald bij een bepaalde temperatuur van de divertor. In figuur 5 zie je een deel van het uitgezonden spectrum bij deze temperatuur. Bepaal met behulp van figuur 4 en figuur 5 de temperatuur die volgt uit het spectrum. Noteer je antwoord in twee significante cijfers.
Bekijk het antwoord
- Leest de intensiteiten van Hγ en een andere lijn af in figuur 5 (1p)
- Inzicht dat de verhouding tussen de twee intensiteiten bepaald moet worden (1p)
- Completeert de bepaling van de temperatuur en de significantie: T = 3,3·10^3 K (1p)
Verhouding Hδ/Hγ = 4,5 / 13,8 = 0,33, wat bij een temperatuur van 3,3·10^3 K hoort (met een marge van 0,5·10^3 K).
2024, tijdvak 2: Lise Meitner
Opgavetekst
Figuur 1 Lise Meitner

Foto van Lise Meitner.
Figuur 2 Vervalreeks van Th-232 naar Pb-208

Schema van de vervalreeks, van Th-232 via een aantal vervalstappen naar Th-A. Daarna vervalt Th-A door β- naar X, X vervalt door α naar Th-B, en Th-B vervalt door β- naar Pb-208.
Vraag 10 3 punten
Lise Meitner (1878-1968) deed rond 1910 onderzoek naar de eigenschappen van β-straling met preparaten die thorium bevatten. Het preparaat bevatte ook alle vervalproducten van Thorium-232 (de vervalreeks), die eindigt bij het stabiele isotoop Pb-208. Wat Meitner 'Thorium A' noemde, blijkt een isotoop van lood te zijn. Leg dit uit aan de hand van de laatste drie vervalprocessen van de vervalreeks in figuur 2.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat isotopen van hetzelfde element hetzelfde atoomnummer hebben (1p)
- Inzicht in het effect van α-verval op het atoomnummer: het atoomnummer neemt af met twee (1p)
- Inzicht in het effect van β-verval op het atoomnummer: het atoomnummer neemt toe met één (1p)
Th-A vervalt door β- naar X, X vervalt door α naar Th-B en Th-B vervalt door β- naar Pb-208. Twee keer β- (elk +1) en één keer α (-2) geven netto hetzelfde atoomnummer als lood (82).
Vraag 11 2 punten
Een aantal van de gebruikte thorium-preparaten wordt nog steeds bewaard in het Max Planck Instituut in Berlijn. De activiteit van de twee β-stralers, die beide een halveringstijd hebben van minder dan één dag, is in meer dan 100 jaar nauwelijks afgenomen. Leg uit waardoor de activiteit van de twee β-stralers constant is gebleven.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat de halveringstijd van Th-232 heel groot is (1p)
- Inzicht dat de activiteit van Th-232 de activiteit van alle andere isotopen in de vervalreeks bepaalt, doordat er steeds nieuwe β-stralers ontstaan (1p)
Figuur 3

Aantal fotonen (verticale as) tegen de energie in MeV (horizontale as, van 0 tot 2,5 MeV) van een Th-232-preparaat. De meest energierijke fotonen liggen bij ongeveer 2,6 MeV.
Figuur 4

Halveringsdikte (cm) van ijzer tegen de energie van de gammastraling (MeV), van 0 tot 3,0 MeV. Bij 2,63 MeV is de halveringsdikte 2,35 cm.
Vraag 12 4 punten
Elk van de isotopen in de vervalreeks zendt gammafotonen uit met specifieke energieën. Figuur 3 geeft meetwaarden weer van een Th-232-preparaat. Meitner gebruikte ijzeren plaatjes van 2,5 mm dik om haar meetinstrumenten van te maken. In figuur 4 is voor ijzer de relatie weergegeven tussen de energie van de gammastraling en de halveringsdikte. Bepaal hoeveel procent van de meest doordringende gammafotonen uit een Th-232-preparaat wordt tegengehouden door het ijzer.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat het de fotonen met de hoogste energie betreft (de meest doordringende fotonen) (1p)
- Bepalen van een consequente halveringsdikte bij die energie (2,63 MeV geeft 2,35 cm) (1p)
- Gebruik van $\frac{I}{I_0} = \left(\frac{1}{2}\right)^{\frac{d}{d_{1/2}}}$ (1p)
- Completeren van de bepaling: I/I0 = 0,93, dus 7% van de straling wordt tegengehouden (1p)
Uitkomst: 7 (%). De meest doordringende fotonen hebben een energie van 2,63 MeV, met een halveringsdikte van 2,35 cm. Voor d = 0,25 cm geldt I/I0 = 0,93, dus 7% wordt tegengehouden.
Vraag 15 2 punten
Bij β-verval ontstaat naast het β-deeltje nog een tweede deeltje, het neutrino. Neutrino's krijgen tijdens bètaverval niet allemaal dezelfde hoeveelheid energie mee. De meetresultaten van figuur 6 laten brede verkleurde gebieden zien in plaats van scherpe lijnen. Leg uit hoe dit volgt uit de meetresultaten van figuur 6.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat het optreden van brede banden erop duidt dat niet alle β-deeltjes dezelfde energie hebben (1p)
- Inzicht dat de energie van het β-deeltje en het neutrino samen constant moet zijn (1p)
2023, tijdvak 1: Ramsauer en Townsend
Vraag 21 2 punten
Het botsende-deeltjesmodel is een veelgebruikt model om verschijnselen in materie te verklaren. In dit model worden atomen en elektronen beschouwd als kleine, harde knikkertjes die tegen elkaar botsen. In een experiment wordt een bundel elektronen door een gas geschoten. Dit proces beschrijven we met een model waarin de gasatomen stilstaan en de elektronen bewegen. De intensiteit van de bundel is gedefinieerd als de grootte van de elektronenstroom in de richting van de bundel per oppervlakte-eenheid. De bewegende elektronen kunnen botsen met de gasatomen, waardoor de intensiteit van de bundel kan veranderen. Leg uit met behulp van het botsende-deeltjesmodel dat de intensiteit van de bundel afneemt naarmate er een grotere afstand door het gas is afgelegd.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat elektronen na een botsing de bundel kunnen verlaten (1p)
- Inzicht dat de kans op een botsing toeneemt met de afstand (1p)
Figuur 2

Grafiek van de transmissie T tegen de afstand x door het gas. Verticale as: T, van 0 tot 1,0. Horizontale as: x (m), zonder getalwaarden; de afstand ℓ (de gemiddelde vrije weglengte λ) is met een maat aangegeven. Bij x = 0 is T = 1,0. Bij x = λ ligt het aangegeven punt op T ≈ 0,37 (stippellijn). De kromme daalt verder naar ongeveer 0,05 bij grote x.
Vraag 22 3 punten
De transmissie T is de verhouding tussen de intensiteit van de bundel nadat hij een afstand x door het gas heeft afgelegd en de intensiteit van de bundel bij de bron. Volgens het botsende-deeltjesmodel geldt: $T = \frac{I}{I_0} = e^{-\frac{x}{\lambda}}$, met $\lambda$ de gemiddelde vrije weglengte in m. In figuur 2 is T als functie van x weergegeven. In de figuur staat ook λ aangegeven. De vorm van het (T,x)-diagram is vergelijkbaar met die van een doorlaatkromme bij ioniserende straling. Figuur 2 staat ook op de uitwerkbijlage. Voer de volgende opdrachten uit: Geef in de figuur op de uitwerkbijlage de grootte van de halveringsdikte $d_{\frac{1}{2}}$ aan. Toon aan, met behulp van een berekening, dat λ in figuur 2 correct is weergegeven.
Bekijk het antwoord
- Aangeven van de halveringsdikte (1p)
- Inzicht dat λ ingevuld moet worden voor x (1p)
- Uitrekenen van T en vergelijken met de grafiek (1p)
De halveringsdikte is de dikte waarbij T = 0,5: in de figuur de x-waarde waar de grafiek op T = 0,5 ligt, aangegeven op de x-as of in de grafiek.
Bij x = λ volgt uit formule (1) dat T = e⁻¹ = 0,368. Dat komt overeen met het aangegeven punt op de grafiek (T ≈ 0,37).
Vraag 23 3 punten
Ramsauer en Townsend beschreven het elektron niet als een deeltje, maar als een golf met bijbehorende debroglie-golflengte. Bereken de debroglie-golflengte van een vrij elektron met een energie van 1,0 eV.
Bekijk het antwoord
- Gebruik van $\lambda = \frac{h}{p}$ (1p)
- Gebruik van $p = mv$ en $E_k = \frac{1}{2} m v^2$, of inzicht dat $p = \sqrt{2mE_k}$ (1p)
- Completeren van de berekening (1p)
Uitkomst: λ = 1,2 nm.
Figuur 4

Grafiek van de transmissie T tegen de energie E_elek van de elektronen. Verticale as: T, met een stippellijn bij T = 1. Horizontale as: E_elek, zonder getalwaarden. De kromme begint bij nul, stijgt naar T = 1 bij E_elek = 1,0 eV, daalt daarna naar een minimum en stijgt weer naar T = 1. Er zijn meerdere pieken waarbij T = 1.
Vraag 24 4 punten
In figuur 4 zijn meerdere pieken te zien waarbij T = 1. Er zijn dus meerdere waarden van $E_{elek}$ waarbij resonantie optreedt. Dit is te verklaren met behulp van de formules (2) en (3) en ten minste één formule uit het informatieboek. Formule (2): $L = \frac{n \lambda_{II}}{2}$, met L de diameter van het xenonatoom, n een positief geheel getal en $\lambda_{II}$ de debroglie-golflengte van het elektron in gebied II. Formule (3): $E_{kin} = E_{elek} + E_{put}$. Geef deze verklaring.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat uit formule (2) volgt dat resonantie optreedt bij verschillende golflengtes (1p)
- Inzicht dat uit $\lambda = \frac{h}{p}$ volgt dat een andere golflengte een andere impuls oplevert (1p)
- Inzicht dat een andere impuls een andere kinetische energie oplevert (1p)
- Inzicht dat uit formule (3) volgt dat een andere kinetische energie een andere $E_{elek}$ oplevert (1p)
Vraag 25 4 punten
Ramsauer en Townsend benaderden het xenonatoom als een eendimensionale energieput met een diepte $E_{put}$ en een lengte L. De waarden van de energie $E_{kin}$ in gebied II, waarbij resonantie optreedt, komen overeen met de energieniveaus van een deeltje in een eendimensionale energieput met oneindig hoge wanden. Neem aan dat n = 1 hoort bij de eerste piek in figuur 4, waar $E_{elek}$ = 1,0 eV is. De diameter van het xenonatoom is 0,22 nm. Bereken $E_{put}$ in eV. Noteer je antwoord in het juiste aantal significante cijfers.
Bekijk het antwoord
- Gebruik van $E_n = \frac{n^2 h^2}{8 m L^2}$ met n = 1 (1p)
- Gebruik van formule (3) met $E_{elek}$ = 1,0 eV (1p)
- Completeren van de berekening (1p)
- Significantie (1p)
Uitkomst: E_put = 6,8 eV (twee significante cijfers). Uit formule (3) volgt E_kin = 7,8 eV en E_put = 7,8 − 1,0 = 6,8 eV.
2023, tijdvak 2: Deuterium
Vraag 8 3 punten
Een klein deel van alle waterstof in het heelal heeft naast een proton ook nog een neutron in de kern. Dit isotoop ${}^{2}_{1}\mathrm{H}$ wordt deuterium genoemd, vaak kortweg aangeduid als D. Sterrenkundigen denken dat al het deuterium in het heelal vlak na de oerknal is gevormd. Sindsdien is de hoeveelheid deuterium in het heelal afgenomen door kernfusie in sterren. Bij deze reactie fuseert een deuteriumkern met een proton tot een nieuw, zwaarder deeltje.
Geef de reactievergelijking van dit proces.
Bekijk het antwoord
- Deuteriumkern ${}^{2}_{1}\mathrm{H}$ en proton ${}^{1}_{1}\mathrm{p}$ links van de pijl (1p)
- Helium ${}^{3}_{2}\mathrm{He}$ rechts van de pijl, verkregen via kloppende atoomnummers (1p)
- Aantal nucleonen links en rechts van de pijl is gelijk (1p)
Vraag 12 3 punten
Om de hypothese te toetsen dat deuterium verloren gaat bij het ontstaan van sterren, hebben wetenschappers vergelijkbare metingen uitgevoerd aan grote gaswolken met een lage dichtheid. Door deze lage dichtheid weten wetenschappers dat hier nog nooit sterren gevormd zijn. Met behulp van deze metingen hebben de wetenschappers een model opgesteld waarmee het verloop van de hoeveelheid deuterium in het heelal beschreven kan worden. Volgens dit model neemt elke 15 miljard jaar de hoeveelheid deuterium af met een factor tussen 2 en 3. Dit model gaat dus uit van een exponentiële afname. De tijd waarin de helft van de hoeveelheid deuterium in het heelal verloren is gegaan noemen we de halveringstijd.
Bereken de ondergrens voor de halveringstijd die uit deze gegevens volgt.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat de ondergrens voor de halveringstijd hoort bij de grootste afnamefactor (3) (1p)
- Gebruik van $N(t) = N_0\left(\frac{1}{2}\right)^{t/t_{1/2}}$, met voor de afnamefactor de gekozen waarde (1p)
- Completeren van de berekening: $t_{1/2} = 9$ miljard jaar (1p)
2022, tijdvak 1: Qled-tv
Vraag 8 5 punten
Een elektron in een halfgeleider heeft een effectieve massa die afhangt van het atoomrooster. Voor het elektron geldt meff,elektron = 0,13 me, met me de elektronmassa. Voor de de Broglie-golflengte van het elektron geldt: $\lambda_B = \frac{h}{\sqrt{2\, m_{eff}\, E_k}}$ (1). Hierin is h de constante van Planck, meff de effectieve massa en Ek de kinetische energie. Neem voor de kinetische energie van het elektron 1 eV. Voer de volgende opdrachten uit: leid formule (1) af met behulp van formules uit het informatieboek; bereken de golflengte λB van het elektron.
Bekijk het antwoord
- Gebruik van λ = h/p (1p)
- Gebruik van Ek = ½·m·v², zodat p = √(2·m·Ek) (1p)
- Completeren van de afleiding (1p)
- Gebruik van meff = 0,13·me, met me opgezocht (1p)
- Completeren van de berekening (1p)
Uitkomst: λB ongeveer 3,4·10⁻⁹ m, met meff = 0,13·me en Ek = 1 eV.
Figuur 5 Energieniveaus

Schematische tekening van energieniveaus. Links: een halfgeleider, een grijze balk die boven de energie E_gap uitkomt. Midden: een groot quantum-dot met drie energieniveaus boven de grondtoestand. Rechts: een klein quantum-dot met een grotere afstand tussen de grondtoestand en de bandgap. E_nul is bij beide de afstand tussen de laagste energieniveau en de stippellijn E_gap; bij het kleine quantum-dot is E_nul groter. Bij beide dots valt het elektron-gatpaar terug naar de grondtoestand en zendt een foton uit (golvende pijl).
Vraag 9 4 punten
In een quantum-dot wordt het elektron-gatpaar in een kleine ruimte opgesloten. Daardoor worden de energieniveaus gequantiseerd: hoe kleiner de ruimte, hoe groter de afstand tussen de niveaus (figuur 5). In een vereenvoudigd model is de quantum-dot een energieput met oneindig hoge wanden, met een lengte L gelijk aan de straal R. De energie Enul is de som van de nulpuntsenergieën van elektron en gat: Enul = Enul,elektron + Enul,gat. Na zijn ontstaan komt het elektron-gatpaar in de grondtoestand terecht. Als het elektron daarna terugvalt in het gat, zendt de quantum-dot een foton uit. Voor de energie van het uitgezonden foton geldt: $E_f = E_{gap} + \frac{C}{R^2}$ (2). Hierin is C een constante met de eenheid J m², die afhangt van meff,elektron, meff,gat en h. Bereken de waarde van de constante C. Leid hiertoe eerst formule (2) af met behulp van een formule uit het informatieboek en figuur 5.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat Ef = Egap + Enul (1p)
- Gebruik van Enul = n²h²/(8mL²) met n = 1 en L = R (1p)
- Inzicht dat C = h²/(8·meff,elektron) + h²/(8·meff,gat) (1p)
- Completeren van de berekening (1p)
Uitkomst: C = 6,0·10⁻³⁷ J m².
2022, tijdvak 1: Practicum warmtestraling
Figuur 4

Spreidingsdiagram. Verticale as: P/A (10³ W m⁻²), van 0 tot 12. Horizontale as: T⁴ (10¹⁰ K⁴), van 0 tot 20. De meetpunten liggen bij benadering op een rechte lijn die door de oorsprong gaat, van ongeveer (2,8; 1,7) tot ongeveer (17,8; 10,6).
Vraag 13 5 punten
Tess en Fem zetten de stralingsintensiteit P/A van de oven uit tegen T⁴ (zie figuur 4 op de uitwerkbijlage). Voer de volgende opdrachten uit: toon aan dat het uitzetten van P/A op de verticale as en T⁴ op de horizontale as theoretisch een rechte lijn door de oorsprong oplevert; bepaal met behulp van de figuur op de uitwerkbijlage de constante van Stefan-Boltzmann die uit deze resultaten volgt. Noteer je antwoord in twee significante cijfers.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat een recht evenredig verband een rechte lijn door de oorsprong oplevert (1p)
- Inzicht dat uit de wet van Stefan-Boltzmann volgt dat P/A recht evenredig is met T⁴ (1p)
- Tekenen van een rechte lijn door de oorsprong die past bij de meetpunten (1p)
- Inzicht dat de helling van de lijn gelijk is aan σ (1p)
- Completeren van de bepaling en significantie (1p)
Uitkomst: σ = 5,8·10⁻⁸ W m⁻² K⁻⁴ (met een marge van 0,2·10⁻⁸ W m⁻² K⁻⁴).
Vraag 14 3 punten
De oven bereikt uiteindelijk een maximale temperatuur van 383 °C. Bereken de golflengte van de straling met de grootste intensiteit die de oven bij die temperatuur uitzendt. Noteer je antwoord in het juiste aantal significante cijfers.
Bekijk het antwoord
- Gebruik van λmax = kW / T (1p)
- Omrekenen van 383 °C naar 656 K (1p)
- Completeren van de berekening en significantie (1p)
Uitkomst: λmax = 4,42·10⁻⁶ m, met T = 656 K en de constante van Wien kW = 2,898·10⁻³ m K.
Figuur 5 Meetresultaten
| x (cm) | I (W m⁻²) |
|---|---|
| 40 | 4810 |
| 50 | 1740 |
| 60 | 980 |
| 70 | 620 |
Vraag 15 4 punten
Tess en Fem houden de temperatuur van de oven constant, maar variëren de afstand x van de stralingsdetector tot de oven. Ze willen controleren of in deze situatie de kwadratenwet geldt. Ze meten de stralingsintensiteit I (W m⁻²) die op de detector valt als functie van de afstand; de meetresultaten staan in figuur 5. Toon aan of de kwadratenwet hier geldt. Doe dat aan de hand van de meetresultaten in figuur 5.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat volgens de kwadratenwet I evenredig is met 1/x² (1p)
- Inzicht dat de verhouding van twee intensiteitsmetingen berekend moet worden (1p)
- Inzicht dat de verhouding van de bijbehorende afstanden berekend moet worden (1p)
- Completeren van de berekeningen en een consequente conclusie (1p)
Uitkomst: I1/I2 = 4810/620 = 7,76, en (x2/x1)² = (70/40)² = 3,1. Deze verhoudingen zijn niet gelijk, dus de kwadratenwet geldt hier niet. Opmerking uit het correctievoorschrift: als de kandidaat het eerste scorepunt niet behaald heeft, kan ook het laatste scorepunt niet toegekend worden.
2022, tijdvak 1: Om het hoekje
Vraag 16 3 punten
Niels voert een practicum uit waarin hij het gedrag van bètadeeltjes in de lucht onderzoekt. Hij gebruikt een radioactief preparaat als bron voor β⁻-deeltjes. Neem aan dat deze bron bij de start van het practicum maar één isotoop bevat. Tijdens het vervalproces van deze isotoop ontstaat Yttrium-90 als vervalproduct. Bij dit vervalproces komt geen gammastraling vrij. Geef de vervalvergelijking van dat vervalproces.
Bekijk het antwoord
- Alleen een bètadeeltje en Y-90 rechts van de pijl (1p)
- Alleen Sr links van de pijl, mits verkregen via kloppende atoomnummers (1p)
- Aantal nucleonen links en rechts gelijk (1p)
Uitkomst: $^{90}_{38}\text{Sr} \rightarrow \, ^{90}_{39}\text{Y} + \, ^{0}_{-1}\beta$.
Vraag 17 1 punt
Niels gebruikt een radioactief preparaat als bron voor β⁻-deeltjes. Het vervalproces levert Yttrium-90 als vervalproduct op, zonder gammastraling. Toch komt er gammastraling vrij uit de bron. Geef aan hoe het mogelijk is dat er gammastraling uit de bron vrijkomt.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat Y-90 (of een andere dochterkern) zelf instabiel is en onder uitzending van gammastraling vervalt (1p)
Figuur 3 Meetreeksen
| reeks 1: zonder bron, zonder magneet (tellen per minuut) | reeks 2: met bron, zonder magneet (tellen per minuut) | reeks 3: met bron, met magneet (tellen per minuut) |
|---|---|---|
| 34 | 160 | 479 |
| 27 | 155 | 497 |
| 31 | 165 | 486 |
Vraag 21 1 punt
Voordat Niels de bron en de magneet in de opstelling plaatst, doet hij eerst driemaal een meting met de GM-sensor (figuur 3, reeks 1). Vervolgens plaatst Niels de bron in de opstelling zonder magneet en doet hij weer drie metingen (reeks 2). Ten slotte plaatst Niels ook de hoefijzermagneet in de opstelling en doet hij nogmaals drie metingen (reeks 3). Figuur 3 toont de meetresultaten in tellen per minuut. Geef aan hoe het kan dat Niels in de eerste meetreeks straling meet.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat in de eerste meetreeks de achtergrondstraling wordt gemeten (1p)
Vraag 22 1 punt
Voordat Niels de bron en de magneet in de opstelling plaatst, doet hij eerst driemaal een meting met de GM-sensor (figuur 3, reeks 1). Vervolgens plaatst Niels de bron in de opstelling zonder magneet en doet hij weer drie metingen (reeks 2). Ten slotte plaatst Niels ook de hoefijzermagneet in de opstelling en doet hij nogmaals drie metingen (reeks 3). Figuur 3 toont de meetresultaten in tellen per minuut. In de tweede meetreeks worden de bètadeeltjes nog niet afgebogen door de magneet. Toch meet de GM-sensor al meer straling dan in de eerste meetreeks. Geef hiervan een mogelijke oorzaak.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat bètadeeltjes via botsingen met luchtmoleculen op een omweg de GM-sensor kunnen bereiken (1p)
Opmerking uit het correctievoorschrift: voor alleen het noemen van gammastraling als oorzaak wordt het scorepunt niet toegekend.
2022, tijdvak 2: Adelaarsnevel
Vraag 13 5 punten
Eén van de waterstoflijnen overheerst in het zichtbare spectrum van een emissienevel, namelijk de lijn met een golflengte van 656,28 nm. Voer de volgende opdrachten uit: bereken, uitgaande van de gegeven golflengte, de fotonenergie in eV van de overheersende waterstoflijn in het spectrum van een emissienevel. Noteer je antwoord in het juiste aantal significante cijfers. Toon met behulp van de formule voor de energie van het waterstofatoom aan dat deze lijn hoort bij de overgang tussen de eerste en de tweede aangeslagen toestand van waterstof. Geef aan of het een overgang is van eerste naar tweede aangeslagen toestand of andersom.
Bekijk het antwoord
- Gebruik van $E_f = \frac{hc}{\lambda}$ (1p)
- Omrekenen van J naar eV (1p)
- Gebruik van $E_n = -\frac{13{,}6}{n^2}$ eV met $n = 2$ en $n = 3$ (1p)
- Inzicht dat het een overgang van een hogere naar een lagere aangeslagen toestand betreft (1p)
- Completeren van de berekeningen en significantie van $E_f$: $E_f = 1{,}8892$ eV (1p)
Gebruikt de kandidaat ScienceData tabel 1.3 voor het omrekenen van J naar eV, dan is het juiste aantal significante cijfers twee.
Figuur 2

Vergroting van de planckkromme van de ster, met het gebied tussen 400 nm en 800 nm gearceerd. De oppervlakte van het gearceerde gebied is 0,2 hokje.
Vraag 18 4 punten
Eva en Isa gebruiken een optische telescoop om de stralingsintensiteit van de ster te bepalen die op aarde wordt ontvangen. De telescoop detecteert 60% van de stralingsintensiteit in het golflengtegebied van 400 tot 800 nm. Eva en Isa meten met deze telescoop een stralingsintensiteit van $4{,}7 \cdot 10^{-11}$ W m-2 in dit golflengtegebied. Uit hun meting bepalen ze met behulp van figuur 2 dat de totale ontvangen stralingsintensiteit op aarde van de ster $3{,}4 \cdot 10^{-9}$ W m-2 is. Figuur 2 staat vergroot op de uitwerkbijlage. Het gebied onder de grafiek tussen 400 nm en 800 nm is gearceerd. De oppervlakte van dit gebied is gelijk aan 0,2 hokje. Voer de bepaling van Eva en Isa uit en toon aan dat de uitkomst inderdaad tussen $3 \cdot 10^{-9}$ W m-2 en $4 \cdot 10^{-9}$ W m-2 ligt.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat de oppervlakte onder de grafiek gelijk is aan de ontvangen stralingsintensiteit (1p)
- Inzicht dat de oppervlakte van 400 tot 800 nm vergeleken moet worden met de totale oppervlakte onder de grafiek (1p)
- Bepalen van de totale oppervlakte onder de grafiek tussen 8 en 10 hokjes en in rekening brengen van de factor 0,60 (1p)
- Completeren van de bepaling: $3{,}4 \cdot 10^{-9}$ W m-2, en daarmee tussen $3 \cdot 10^{-9}$ en $4 \cdot 10^{-9}$ W m-2 (1p)
2022, tijdvak 3: Parkeren in de ruimte
Figuur 2

Spectrum van een zonnevlek. Horizontale as: λ (nm), van 0 tot 2000. Verticale as: relatieve intensiteit, van 0 tot 1,0.
Vraag 8 2 punten
Soho bestudeert onder andere zonnevlekken. Dit zijn donkere vlekken op het oppervlak van de zon. Het spectrum van een zonnevlek is weergegeven in figuur 2. Bepaal de temperatuur van deze zonnevlek. Noteer je antwoord in twee significante cijfers.
Bekijk het antwoord
- Leest de golflengte van het maximum af: λ_max = 580 nm, met een marge van 0,3·10⁻⁷ m (1p)
- Gebruikt de Planck-kromme uit BiNaS tabel 22 / ScienceData tabel 5.1.f, of de wet van Wien $T = \frac{2{,}9\cdot10^{-3}}{\lambda_{max}}$, en completeert de bepaling en de significantie: T = 5,0·10³ K (1p)
2022, tijdvak 3: Radon in de kelder
Opgavetekst
Figuur 1

Vervalschema van Rn-222 en de daarop volgende stappen: Rn-222 (3,8 dag) vervalt via α naar Po-218 (3 min), via α naar Pb-214 (27 min), via β⁻ naar Bi-214 (20 min), via β⁻ naar Po-214 (0,16 ms) en via α naar X.
Vraag 10 2 punten
Radon is een radioactief edelgas dat uit de bodem en uit bouwmaterialen vrijkomt en zich ophoopt in kelders en kruipruimtes als die slecht geventileerd worden. De meest voorkomende isotoop is Rn-222. In figuur 1 zijn het verval van Rn-222 en de daarop volgende vervalstappen met de bijbehorende halveringstijden schematisch weergegeven. De vier isotopen die in figuur 1 grijs zijn weergegeven worden ‘radondochters’ genoemd, omdat ze een veel kortere halveringstijd hebben dan Rn-222 zelf. Als een Rn-222-kern vervalt, vervallen vrij snel daarna ook de radondochters. Geef aan welke isotoop vervalproduct X is en geef de reden waarom het niet tot de radondochters wordt gerekend.
Bekijk het antwoord
- Noemt Pb-210 als vervalproduct X (1p)
- Geeft als reden: de halveringstijd van Pb-210 opzoeken en vergelijken met die van Rn-222, en vaststellen dat Pb-210 veel langer leeft (1p)
Vraag 11 3 punten
Hoewel de toevoer van nieuw radon constant is, groeit de hoeveelheid radon in een gesloten kelderruimte niet eindeloos door. De activiteit A van het radon zal een bepaalde maximale waarde bereiken en daarna niet verder stijgen. Als een Rn-222-kern vervalt, vervallen vrij snel daarna ook de radondochters. Voer de volgende opdrachten uit: − leg uit waarom de activiteit A van Rn-222 een bepaalde maximale waarde niet overstijgt; − leg uit waarom enkele uren na het bereiken van de maximale activiteit elk van de radondochters dezelfde activiteit heeft als Rn-222.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat de activiteit A evenredig is met het aantal aanwezige kernen (1p)
- Inzicht dat verval en toevoer met elkaar in evenwicht komen (1p)
- Inzicht in het gevolg van de korte halveringstijd van de radondochters: bij elk vervallen Rn-222-kern vervallen de radondochters snel daarna (1p)
Figuur 2

Opstelling in drie stappen: de geladen ballon aan het plafond, de leeggelopen ballon in een bakje, en de Geigerteller die de straling meet.
Vraag 12 2 punten
Na een half uur wordt de ballon weggehaald en voorzichtig lek geprikt. De leeggelopen ballon wordt in een bakje gelegd en onder een Geigerteller gezet. Zie figuur 2. Een Geigerteller kan alfadeeltjes, bètadeeltjes en gammastraling meten. In dit geval is de instelling zo dat alleen bètadeeltjes worden geregistreerd. Voer de volgende opdrachten uit: − Beschrijf een eenvoudige manier om te controleren dat er inderdaad geen alfadeeltjes geregistreerd worden; − Beschrijf een eenvoudige manier om te controleren dat er inderdaad geen gammastraling geregistreerd wordt.
Bekijk het antwoord
- Inzicht hoe met een velletje papier tussen de bron en de Geigerteller nagegaan kan worden of er alfadeeltjes geregistreerd worden: de gemeten activiteit neemt dan niet (of nauwelijks) af (1p)
- Inzicht hoe met een (dun) plaatje metaal tussen de bron en de Geigerteller nagegaan kan worden of er gammastraling geregistreerd wordt: de gemeten activiteit wordt dan (vrijwel) nul (1p)
Als de kandidaat in plaats van papier of metaal een ander geschikt materiaal noemt, kunnen alle scorepunten worden toegekend.
Figuur 3

Aantal geregistreerde deeltjes per periode van 5 minuten, tegen de tijd in minuten. Horizontale as: t (minuten), van 0 tot 250. Verticale as: aantal per periode van 5 minuten, van 0 tot 35000. Het aantal begint bij ongeveer 29000 en daalt tot bijna nul aan het eind van de meting.
Vraag 13 2 punten
In figuur 3 staat het resultaat van een meting. Het verloop wijkt af van een gewone vervalcurve. Geef daarvoor twee oorzaken.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat er twee isotopen tegelijk gemeten worden (1p)
- Inzicht dat er nieuwe aanmaak van de isotopen plaatsvindt (1p)
Vraag 14 4 punten
De normwaarde voor de radonactiviteit in gesloten kelderruimtes bedraagt 100 Bq per m³ voor de isotoop Rn-222. De activiteit van Rn-222 kan worden bepaald uit die van de radondochters. De activiteit van elke radondochter is gelijk aan de activiteit van het aanwezige radon, omdat dit radon al lang geleden de maximale activiteit heeft bereikt. Ga ervan uit dat de Geigerteller 1/6 van de uitgezonden bètadeeltjes opvangt. Ga na, met behulp van een bepaling, of de radonactiviteit in de lucht van de kelder de normwaarde overschrijdt. Neem daarbij aan dat de geladen ballon alle radondochters in een volume van 1 m³ heeft aangetrokken.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat de activiteit op t = 0 s bepaald moet worden (1p)
- Inzicht dat de geregistreerde deeltjes afkomstig zijn van twee isotopen (Bi-214 en Pb-214 in gelijke mate) (1p)
- Brengt de factor 6 in rekening (de Geigerteller vangt 1/6 van de bètadeeltjes op) (1p)
- Completeert de bepaling en geeft een consequente conclusie: de activiteit van Rn-222 is ongeveer 288 Bq, dat is meer dan de norm van 100 Bq (1p)
Het laatste scorepunt (completeren van de bepaling en consequente conclusie) kan alleen behaald worden als het eerste scorepunt is behaald.
2022, tijdvak 3: Compton
Opgavetekst
Figuur 2

Schema van het comptoneffect: een invallend röntgenfoton met golflengte λ botst op een stilstaand vrij elektron. Het verstrooide foton (λ’) en het elektron bewegen onder de hoeken φ en θ.
Vraag 18 4 punten
In figuur 2 staat het zogenaamde comptoneffect schematisch weergegeven. Een invallend röntgenfoton botst hierbij op een stilstaand vrij elektron. Het röntgenfoton wordt verstrooid en het elektron krijgt een snelheid v. Het invallende röntgenfoton heeft een golflengte λ en het verstrooide foton een golflengte λ’. Omdat een foton als een deeltje beschouwd wordt, heeft het ook een impuls. Hiervoor geldt $p = \frac{h}{\lambda}$. Voer de volgende opdrachten uit: − Leg uit dat de golflengte λ’ groter is dan de golflengte λ. − Leg uit dat de impuls van het verstrooide foton kleiner is dan die van het invallende foton.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat de energie van het verstrooide foton kleiner is dan die van het invallende foton: E_f,na < E_f,voor (1p)
- Gebruikt $E_f = \frac{hc}{\lambda}$ (1p)
- Gebruikt $p = \frac{h}{\lambda}$ (1p)
- Completeert de uitleg: uit E_f,na < E_f,voor volgt dat λ’ > λ, en dus is de impuls van het verstrooide foton kleiner (1p)
Figuur 4

Meetresultaat van de intensiteit van de verstrooide straling tegen de golflengte, bij φ = 135°. Er zijn twee pieken, bij λ = 0,0709 nm en bij λ’ = 0,0749 nm.
Vraag 19 3 punten
In figuur 4 staan de meetresultaten van Compton weergegeven voor een hoek φ van 135°. Er zijn duidelijk twee pieken te zien, bij golflengtes λ en λ’. Als de hoek φ kleiner wordt gemaakt dan 135° zal de afstand tussen de pieken in figuur 4 veranderen. Leg voor elk van beide pieken uit of deze naar links zal verschuiven, naar rechts zal verschuiven of op dezelfde plaats zal blijven. De formule van Compton is $\Delta\lambda = \lambda' - \lambda = \frac{h}{mc}(1 - \cos\varphi)$.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat de plaats van de linker piek (λ) niet verandert (1p)
- Inzicht dat de factor (1 − cos φ) kleiner wordt bij een afnemende hoek φ (1p)
- Consequente conclusie: de rechter piek (λ’) verschuift naar links (1p)
Figuur 5

Δλ (nm) tegen (1 − cos φ). Horizontale as: (1 − cos φ), van 0 tot 2,0. Verticale as: Δλ (nm), van 0 tot 0,005. De meetpunten liggen op een rechte lijn door de oorsprong. Bij (1 − cos φ) = 1,7 hoort Δλ = 0,0040 nm.
Vraag 21 4 punten
De formule van Compton is $\Delta\lambda = \frac{h}{mc}(1 - \cos\varphi)$. De meetresultaten van Compton zijn weergegeven in figuur 5. Passend bij de meetpunten is een rechte lijn door de oorsprong getrokken. Figuur 5 stemt overeen met de formule van Compton. Voer de volgende opdrachten uit: − Leg uit dat volgens de formule van Compton de lijn door de meetpunten een rechte lijn door de oorsprong moet zijn. − Bepaal de comptongolflengte uit figuur 5. Noteer je antwoord in twee significante cijfers. − Toon aan dat deze waarde binnen een marge van 5% overeenkomt met de theoretische waarde van de factor h/(mc).
Bekijk het antwoord
- Inzicht in het recht evenredige verband tussen Δλ en (1 − cos φ) (1p)
- Inzicht dat de steilheid van de lijn in figuur 5 gelijk is aan de comptongolflengte (1p)
- Gebruikt $\lambda_{compton} = \frac{h}{mc}$ met opzoeken van h, m en c (1p)
- Completeert de bepaling, de berekening en de vergelijking en de significantie: comptongolflengte 2,4·10⁻¹² m, theoretisch 2,43·10⁻¹² m, afwijking ongeveer 1% (1p)
2021, tijdvak 1: Alfanuclidetherapie
Vraag 14 2 punten
De hoeveelheid energie die een ioniserend deeltje per eenheid van weglengte afgeeft aan de omringende materie wordt de LET-waarde genoemd. LET staat voor ‘lineaire energie-overdracht’ en is gedefinieerd volgens: $\text{LET-waarde} = -\frac{dE}{dx}$ (1). Hierin is: − E de energie in keV − x de weglengte in μm. De LET-waarde kan ook geïnterpreteerd worden als de ‘stopkracht’ die werkt op het deeltje. De eenheid van LET-waarde is keV μm^-1. Leid af dat ook newton (N) een eenheid van LET-waarde is.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat de energie E gelijk is aan N·m (kracht maal afstand) (1p)
- Completeren van de afleiding: de eenheid van de LET-waarde is N·m/m = N (1p)
Figuur 2 Alfanuclidetherapie

Twee grafieken van de LET-waarde (keV μm^-1, verticaal, van 0 tot 250) tegen de afgelegde weg in water (μm, horizontaal, van 0 tot 90). Grafiek I begint bij ongeveer 80 en heeft een maximum van ongeveer 225 bij ongeveer 45 μm; daarna daalt de lijn naar nul bij ongeveer 48 μm. Grafiek II begint bij ongeveer 60, heeft een maximum van ongeveer 225 bij ongeveer 86 μm en daalt daarna naar nul.
Vraag 15 2 punten
Alfastralers leiden in het algemeen tot hogere LET-waarden dan bètastralers, en zijn om die reden geschikter voor nuclidetherapie. Van twee alfastralers, I en II, is gemeten hoe de LET-waarde varieert met de afgelegde weg in water. Het gedrag in water is vergelijkbaar met dat in weefsel. Zie figuur 2. In figuur 2 is te zien dat de LET-waarde een maximum heeft. Voordat dit maximum bereikt wordt, geldt voor een alfadeeltje: hoe lager de snelheid, hoe hoger de LET-waarde. Leg dit uit met behulp van figuur 2.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat de LET-waarde toeneemt naarmate het alfadeeltje verder in het water doordringt (1p)
- Inzicht dat de snelheid van het alfadeeltje afneemt naarmate het verder doordringt (1p)
Vraag 16 4 punten
De alfadeeltjes van alfastraler I hebben bij binnenkomst een hogere LET-waarde dan de alfadeeltjes van alfastraler II. Alfadeeltjes van alfastraler I komen dus met een lagere kinetische energie het water in dan alfadeeltjes van alfastraler II. Leg uit op welke andere twee manieren dat is af te leiden uit figuur 2.
Bekijk het antwoord
- Benoemt het verschil in oppervlak onder de grafieklijnen: het oppervlak onder grafiek I is kleiner dan onder grafiek II (1p)
- Inzicht dat een kleiner oppervlak onder de grafiek een lagere kinetische energie bij binnenkomst betekent (1p)
- Benoemt het verschil in dracht: alfadeeltjes van alfastraler I hebben een kleinere dracht dan die van alfastraler II (1p)
- Inzicht dat een lagere snelheid leidt tot een kleinere dracht (1p)
De dracht van alfastraler I is 48 μm en van alfastraler II 86 μm.
Figuur 3 Alfanuclidetherapie

Schematische weergave van de terugslag. Links: een tumor met alfastralers die aan de dragerstof zitten. Rechts: bij het uitzenden van een alfadeeltje (naar rechts) krijgt de dochterkern een terugslag naar links en komt zij los van de dragerstof.
Vraag 17 2 punten
Alfastralers zijn geschikter voor nuclidetherapie dan bètastralers, maar ze kennen ook een praktisch nadeel dat bij het gebruik van bètastralers niet optreedt. Het uitzenden van een alfadeeltje leidt tot een grote terugslag van de dochterkern. Door deze terugslag kan de dochterkern zich losrukken van de dragerstof. Een dochterkern is zelf vaak ook instabiel. Zie de schematische weergave in figuur 3. Leg uit welk nadeel er optreedt voor de patiënt wanneer de dochterkern loskomt van de dragerstof.
Bekijk het antwoord
- Inzicht (impliciet) dat de dochterkernen zich door het lichaam kunnen verspreiden (1p)
- Inzicht dat er hierdoor gezond weefsel bestraald wordt (1p)
Als de kandidaat antwoordt dat de tumor minder straling ontvangt wanneer de dochterkernen van Actinium-225 losschieten, dit goed rekenen.
Vraag 18 5 punten
De grootte van de terugslag is recht evenredig met de grootte van de impuls van het uitgezonden deeltje. Voor de impuls van een deeltje geldt: $p = \sqrt{2E_k m}$ (2). Hierin is: − p de impuls in kg·m·s^-1 − E_k de kinetische energie in J − m de massa in kg. Voer de volgende opdrachten uit: − Leid formule (2) af gebruikmakend van formules uit een tabellenboek. − Toon aan dat, bij gelijke energieën, de impuls van een alfadeeltje 85 maal zo groot is als de impuls van een bètadeeltje.
Bekijk het antwoord
- Gebruik van E_k = ½mv² en p = mv (1p)
- Completeren van de afleiding van p = √(2E_k·m) (1p)
- Inzicht dat de gevraagde verhouding gelijk is aan de wortel uit de verhouding van de massa's van een alfadeeltje en een elektron (1p)
- Opzoeken van de massa's van een alfadeeltje en een elektron (1p)
- Completeren van de berekening: de impuls van een alfadeeltje is 85 maal zo groot als die van een elektron (1p)
Bij de beoordeling van deze vraag hoeft geen rekening gehouden te worden met significantie. De massa van een alfadeeltje is 4,00 u en die van een elektron 5,49·10^-4 u; de massaverhouding is 7286, en de wortel daaruit is 85.
Figuur 4 Alfanuclidetherapie

Schematische weergave van een polymeersoom: een bolletje met vier Actinium-225-kernen erin, dat aan de tumor is gehecht. Rechts is een alfadeeltje (α) uit het bolletje gegaan, en blijft de dochterkern gevangen in het polymeersoom.
Vraag 19 4 punten
Om te voorkomen dat de dochterkern zich losrukt van de dragerstof, is aan de TU Delft onderzocht of het mogelijk is om alfastralers in te kapselen in kleine bolletjes, zogenaamde polymeersomen. De dochterkernen van de alfastralers blijven dan gevangen in het polymeersoom. Als alfastraler wordt vaak Actinium-225 gebruikt. In figuur 4 is dit schematisch weergegeven. Er zijn tests uitgevoerd met polymeersomen die bij inbreng in het lichaam elk een hoeveelheid Actinium-225 bevatten met een activiteit van 0,10 kBq. Bereken de massa Actinium-225 per polymeersoom bij inbreng in het lichaam.
Bekijk het antwoord
- Gebruik van de formule A = ln2/t½ · N (1p)
- Opzoeken van de halveringstijd van Actinium-225 (1p)
- Inzicht dat de massa gelijk is aan N maal de massa van één atoom Actinium-225 (1p)
- Completeren van de berekening (1p)
Uitkomst: m = 4,7·10^-17 kg. Met de halveringstijd van Actinium-225 (10,0 dagen, zie figuur 5) volgt het aantal atomen N = 1,25·10^8. Met een atoommassa van 225 u volgt m = N · m_Ac.
Figuur 5 Alfanuclidetherapie

De vervalreeks van Actinium-225 tot Bismuth-209. Actinium-225 (halveringstijd 10,0 d) vervalt door alfastraling (5,8 MeV) tot Francium-221 (286 s). Fr-221 vervalt door alfastraling (6,3 MeV) tot Astatium-217 (32,3 ms). At-217 vervalt door alfastraling (7,1 MeV) tot Bismuth-213 (46 min). Bi-213 vervalt door bètastraling (0,5 MeV) tot Polonium-213 (4,2 μs). Po-213 vervalt door alfastraling (8,4 MeV) tot Lood-209 (3,25 h). Pb-209 vervalt door bètastraling (0,2 MeV) tot het stabiele Bismuth-209.
Vraag 20 4 punten
In figuur 5 is de meest voorkomende vervalreeks gegeven van Actinium-225 tot aan het stabiele Bismuth-209. Het dosisequivalent dat de tumor ontvangt, wordt groter doordat de dochterkernen van Actinium-225 gevangen blijven in het polymeersoom. Voer de volgende opdrachten uit: − Geef twee redenen waarom er in de bepaling van het dosisequivalent alleen rekening gehouden hoeft te worden met het alfaverval. − Bepaal, met behulp van figuur 5, hoeveel keer zo groot dit dosisequivalent is bij gebruik van een polymeersoom.
Bekijk het antwoord
- Benoemt als reden de grotere weegfactor van de alfadeeltjes (of het groter doordringend vermogen van de bètadeeltjes) (1p)
- Benoemt als reden de grotere energie van de alfadeeltjes (1p)
- Inzicht dat de totale energie van de vrijkomende alfadeeltjes vergeleken moet worden met de energie van het eerste alfadeeltje (1p)
- Completeren van de bepaling: het dosisequivalent is 4,8 keer zo groot (1p)
Uitkomst: 4,8 keer zo groot. De alfadeeltjes hebben een grotere weegfactor en veel meer energie. Vier keer alfaverval geeft 5,8 + 6,3 + 7,1 + 8,4 = 27,6 MeV, en 27,6 / 5,8 = 4,8.
2021, tijdvak 2: SPECT-scan bij parkinson
Opgavetekst
Figuur 1

Foto van een SPECT-scanner.
Vraag 12 3 punten
Bij de SPECT-scan (Single Photon Emission Computer Tomography) worden tracers gebruikt die zich ophopen in de cellen die bestudeerd worden. Met een SPECT-scanner (zie figuur 1) kan parkinson aangetoond worden. Dit is een hersenaandoening waarbij bewegingsklachten optreden. Als tracer wordt vaak een verbinding met jood-123 gebruikt, dat vervalt onder uitzending van een γ-foton. Om jood-123 te maken wordt telluur-123 beschoten met protonen. Geef hiervan de reactievergelijking.
Bekijk het antwoord
- Heeft Te-123 en een proton links van de pijl en I-123 rechts van de pijl. (1p)
- Heeft een neutron rechts van de pijl, verkregen via kloppende atoomnummers. (1p)
- Heeft het aantal nucleonen links en rechts van de pijl gelijk. (1p)
Voorbeeld van een antwoord: $^{123}_{52}\text{Te} + {}^{1}_{1}\text{p} \rightarrow {}^{123}_{53}\text{I} + {}^{1}_{0}\text{n}$. Als de kandidaat extra deeltjes, anders dan een gammadeeltje, in de vergelijking heeft opgenomen, maximaal twee scorepunten toekennen (aanvulling op het correctievoorschrift).
Vraag 13 2 punten
Een jood-123-kern vervalt met een halveringstijd van 13,2 h. Het jood-123 wordt 24 uur vóór gebruik geproduceerd. Bereken welk percentage van het geproduceerde jood-123 na 24 uur vervallen is.
Bekijk het antwoord
- Gebruikt $N = N_0 \cdot \left(\frac{1}{2}\right)^{t / t_{1/2}}$ om het overgebleven percentage te bepalen. (1p)
- Completeert de berekening: 100% − 28,4% = 72% is vervallen. (1p)
Uitkomst: percentage vervallen = 72%, want na 24 uur is 28,4% overgebleven.
Vraag 14 4 punten
Het γ-foton dat wordt uitgezonden heeft een energie van 160 keV. Bereken de golflengte van het γ-foton in vacuüm.
Bekijk het antwoord
- Gebruikt $E_f = \frac{hc}{\lambda}$. (1p)
- Zoekt h en c op. (1p)
- Rekent 160 keV om naar J. (1p)
- Completeert de berekening van de golflengte. (1p)
Uitkomst: λ = 7,75·10⁻¹² m.
Figuur 2

Grafiek van het totale door de patiënt geabsorbeerde stralingsvermogen P (μW, verticale as) tegen de tijd t (uur, horizontale as, van 0 tot 50). Het vermogen daalt in stappen, met verticale stukken rond 5, 10, 15, 19 en 24 uur, en loopt daarna geleidelijk af tot ongeveer 0,1 μW bij 50 uur. Rond 4,8 uur daalt P van 3,7 naar 2,9 μW.
Figuur 2 (uitwerkbijlage)

Vergrote versie van figuur 2 (stralingsvermogen P tegen de tijd) op de uitwerkbijlage bij vraag 15 en 16. Horizontale as: t (uur), van 0 tot 50. Verticale as: P (μW), met ijkmerken van 0 tot 5,0.
Vraag 15 3 punten
Om de stralingsbelasting te verkleinen, moet de patiënt de blaas minstens vijf keer in 24 uur legen. In een vereenvoudigd model wordt aangenomen dat de patiënt (massa 70 kg) elke 4,8 uur het toilet bezoekt en elke keer hetzelfde percentage van de aanwezige jood-123-kernen uitscheidt. Dit noemen we het verliespercentage. Het verloop van het totale door de patiënt geabsorbeerde stralingsvermogen P tegen de tijd is weergegeven in figuur 2. Uit deze grafiek is het verliespercentage af te leiden dat gehanteerd is in dit model. Bepaal dit verliespercentage met behulp van de figuur op de uitwerkbijlage.
Bekijk het antwoord
- Heeft het inzicht dat het verliespercentage gekoppeld is aan een verticaal stuk in de grafiek. (1p)
- Bepaalt de afname van het stralingsvermogen voor een verticaal stuk in de grafiek. (1p)
- Completeert de bepaling van het verliespercentage: 22%. (1p)
Uitkomst: 22% (met een marge van 3%). Op t = 4,8 h daalt P van 3,7 μW naar 2,9 μW: (3,7 − 2,9) / 3,7 ≈ 0,22.
Vraag 16 4 punten
In het vereenvoudigde model is het totale door de patiënt (massa 70 kg) geabsorbeerde stralingsvermogen P tegen de tijd weergegeven in figuur 2. Bepaal de geabsorbeerde stralingsdosis na 50 uur met behulp van de figuur op de uitwerkbijlage.
Bekijk het antwoord
- Gebruikt $D = \frac{E}{m}$. (1p)
- Heeft het inzicht dat E overeenkomt met de oppervlakte onder de grafiek. (1p)
- Bepaalt E met een marge van 0,02 J. (1p)
- Completeert de bepaling: D = 2,8 mGy. (1p)
Uitkomst: D = 2,8 mGy. Elk hokje van de grafiek komt overeen met 0,5·10⁻⁶ W en 5 h, dus 0,5·10⁻⁶ · 5 · 3600 = 9,0·10⁻³ J. De oppervlakte onder de grafiek is ongeveer 21,5 hokje, dus E ≈ 0,19 J (0,1935 J) en D = E/m ≈ 2,8 mGy.
Figuur 3a en 3b

Twee SPECT-scans van dezelfde doorsnede van de hersenen, naast elkaar: figuur 3a links en figuur 3b rechts. Witte gebieden tonen de hoogste stralingsintensiteit. In figuur 3a zijn de witte gebieden in het midden helder en groot. In figuur 3b zijn ze minder wit en kleiner.
Vraag 17 2 punten
Patiënten met parkinson hebben een tekort aan dopamine door een verminderd dopaminetransport. De tracer met jood-123 bindt zich specifiek aan structuren in de hersenen die zorgen voor het dopaminetransport. In de figuren 3a en 3b zijn SPECT-scans te zien van een patiënt met parkinson en een patiënt zonder parkinson. Witte gebieden in de afbeeldingen tonen de hoogste stralingsintensiteit. Leg uit welke figuur, 3a of 3b, hoort bij de patiënt met parkinson.
Bekijk het antwoord
- Heeft het inzicht dat goed functionerende transportstructuren een sterk signaal in de SPECT-scan opleveren. (1p)
- Trekt de consequente conclusie: figuur 3b hoort bij de patiënt met parkinson, want de dopaminetransportstructuren zijn daar deels verdwenen. (1p)
Uitkomst: figuur 3b hoort bij de patiënt met parkinson.
2021, tijdvak 3: GPS
Figuur 2

Grafiek van de atmosferische absorptie (%) tegen de golflengte, op een logaritmische schaal van 0,1 nm tot 1 km. Verticale as: atmosferische absorptie (%), van 0 tot 100. Van links naar rechts staan de gebieden röntgenstraling, UV, infraroodstraling (IR), microgolfstraling en radio.
Afleesbaar: de absorptie is 100% bij het grootste deel van de röntgen- en UV-straling en bij de meeste golflengten van 10 µm tot 1 cm, met dalen in het IR-gebied. Tussen ruwweg 1 cm en ruim 1 m is de absorptie nul.
Vraag 16 3 punten
De satellieten zenden hun codes uit met elektromagnetische golven uit de zogenaamde L-band. Voor de L-band geldt: 1 GHz < f < 2 GHz. De atmosfeer absorbeert een deel van de invallende elektromagnetische straling, afhankelijk van de golflengte. Dit is weergegeven in figuur 2. Laat met berekeningen zien dat atmosferische absorptie geen belemmering is voor communicatie in de L-band.
Bekijk het antwoord
- Gebruik van $c = \lambda \cdot f$ (1p)
- Completeren van de berekeningen van de golflengten (0,15 m en 0,30 m) (1p)
- Vergelijken van de golflengten met de informatie in figuur 2 (1p)
Met $c = \lambda f$ volgt voor de L-band: 0,15 m < λ < 0,30 m. Uit figuur 2 blijkt dat de atmosferische absorptie voor deze golflengten nul is. Bij deze vraag significantie niet aanrekenen.
2021, tijdvak 3: SIRT
Opgavetekst
Bestrijding van leverkanker
Een behandelmethode voor de bestrijding van leverkanker is de Selectieve Interne Radio-Therapie (SIRT) met yttrium-90. Daarbij worden microbolletjes met radioactief yttrium-90 in de leverslagader gespoten. De radioactieve bolletjes worden door de bloedstroom direct naar de tumor getransporteerd. Van daaruit bestralen zij de tumor gedurende ongeveer twee weken.
Er zijn voorzorgsmaatregelen die na de SIRT-behandeling in acht genomen moeten worden. Een daarvan is dat de patiënt in de eerste week na de behandeling in het openbaar vervoer (ook in het vliegtuig) niet langer dan twee uur naast een andere passagier mag zitten.
Vraag 18 3 punten
Bij de SIRT-behandeling (Selectieve Interne Radio-Therapie) wordt yttrium-90 gebruikt, zoals beschreven in het artikel. Geef de vervalreactie van yttrium-90.
Bekijk het antwoord
- Y-90 links van de pijl, en β⁻ en γ rechts van de pijl (1p)
- Zr rechts van de pijl, verkregen via kloppende atoomnummers (1p)
- Het aantal nucleonen is links en rechts van de pijl gelijk (1p)
Het antineutrino (ν) tussen haakjes hoeft niet genoemd te worden. Juiste vervalreactie: $^{90}_{39}Y \rightarrow {}^{90}_{40}Zr + \beta^- + \gamma$.
Vraag 19 1 punt
Bij de SIRT-behandeling wordt de vrijkomende β-straling volledig in de lever geabsorbeerd. Toch mag de patiënt vlak na de behandeling niet lang naast een andere persoon zitten. Hoe kan de patiënt gevaar opleveren voor een persoon naast hem?
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat γ-straling een groot doordringend vermogen heeft (1p)
Het antwoord moet de γ-straling noemen: die heeft een groot doordringend vermogen en kan door het lichaam van de patiënt heen een ander persoon bestralen.
Vraag 20 3 punten
Yttrium-90 bestraalt de tumor gedurende ongeveer twee weken (zie het artikel). Bereken hoeveel procent van de oorspronkelijke activiteit van yttrium-90 nog over is na veertien dagen.
Bekijk het antwoord
- Gebruik van $A(t) = A_0 \cdot (\frac{1}{2})^{t/t_{1/2}}$ (1p)
- Omrekenen van t en de halveringstijd naar dezelfde eenheid (1p)
- Completeren van de berekening (1p)
Uitkomst: 2,6%. Halveringstijd van yttrium-90: 64 uur (tabellenboek). Met $A(t) = A_0 \cdot (\frac{1}{2})^{t/t_{1/2}}$ en t = 14·24 = 336 h.
Vraag 21 3 punten
Voordat een patiënt met de SIRT-methode behandeld wordt, wil men een schatting maken van de stralingsdosis die de lever van die patiënt in veertien dagen ontvangt. De gemiddelde activiteit van het toegediende yttrium-90 in die periode is 1,4·10³ MBq. De massa van de lever is 1,6 kg. De gemiddelde energie van de uitgezonden β-deeltjes is één derde van de maximale energie. Bereken de dosis D die de lever van de patiënt in veertien dagen ontvangt ten gevolge van de β-straling.
Bekijk het antwoord
- Opzoeken van de maximale energie van een β-deeltje (2,3 MeV) en omrekenen van MeV naar J (1p)
- Inzicht dat $E_{tot} = E_{\beta,gem} \cdot A \cdot t$ (1p)
- Completeren van de berekening (1p)
Uitkomst: D = 1,3·10² Gy (J kg⁻¹). De maximale energie van de β-deeltjes van yttrium-90 is 2,3 MeV (tabellenboek), dus de gemiddelde energie is 0,767 MeV.
2019, tijdvak 1: PET samen met CLI
Opgavetekst
PET samen met CLI
Bij een PET-scan wordt een positron uitgezonden door een radioactieve isotoop. Na korte tijd annihileert zo’n positron met een elektron, waarbij in twee tegenovergestelde richtingen fotonen vrijkomen, die geregistreerd worden. Zie figuur 1 voor een PET-scan-apparaat.
Vóórdat de annihilatie plaatsvindt, bewegen de positronen met hoge snelheid door het lichaam van de patiënt. In stoffen zoals water en lichaamsweefsel is de lichtsnelheid kleiner dan de lichtsnelheid in vacuüm.
Als de snelheid van een positron groter is dan de lichtsnelheid in het lichaam (0,70 c met c de lichtsnelheid) dan produceert het een blauwachtig licht, Cerenkov-straling genoemd (ook wel gespeld als Cherenkov-straling of Tjerenkov-straling) dat door gevoelige camera’s wordt gedetecteerd. Deze recente techniek wordt CLI (Cerenkov Luminescence Imaging) genoemd. De technieken PET en CLI kunnen gecombineerd worden tot één nieuw systeem van medische beeldvorming: PET samen met CLI.
Kankercellen nemen meer glucose op dan gewone cellen. Om een beeld van kankercellen te vormen, worden radioactieve isotopen ingebouwd in moleculen die sterk op glucose lijken. Een veelgebruikte isotoop is F-18, dat vervalt onder uitzending van een positron.
Vraag 7 2 punten
Geef de vervalvergelijking van F-18.
Bekijk het antwoord
- Het positron staat rechts van de pijl: $^{0}_{+1}\mathrm{e}$ (1p)
- De reactievergelijking is consequent kloppend: massagetal en ladingsgetal kloppen aan beide kanten (1p)
Voorbeeld: $^{18}_{9}\mathrm{F} \rightarrow {}^{18}_{8}\mathrm{O} + {}^{0}_{+1}\mathrm{e}$ (met een neutrino en een gammafoton tussen haakjes, die hoeven niet).
Figuur 3

Verdeling van de door F-18 uitgezonden positronen als functie van hun kinetische energie. Horizontale as: E (MeV), met streepjes bij 0; 0,1; 0,2 tot en met 0,7. De verticale as heeft geen waarden. De oppervlakte onder de grafiek staat voor 100% van de positronen.
Vraag 10 2 punten
Volgens de relativiteitstheorie hebben positronen met een snelheid van 0,70c een kinetische energie Ek = 0,205 MeV. In figuur 3 staat de verdeling van de door F-18 uitgezonden positronen als functie van hun kinetische energie. Hieronder staan drie schattingen van het percentage positronen dat direct na uitzending bijdraagt aan Cerenkov-straling in het weefsel: a 40%, b 50%, c 60%. Leg uit welke schatting de beste is.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat alleen positronen met een energie groter dan 0,205 MeV Cerenkov-straling geven (1p)
- Consequente keuze voor schatting c (60%) (1p)
Antwoord c (60%). De oppervlakte onder de grafiek boven 0,205 MeV is (zeker meer dan) 60% van het totaal, dus schatting c is de beste.
Vraag 11 2 punten
Bij een uitwendige meting gelden de volgende voorwaarden: a De omgeving is donker. b De te bestuderen tumoren bevinden zich direct onder het huidoppervlak. Geef voor elk van beide voorwaarden aan waarom die noodzakelijk is.
Bekijk het antwoord
- Voorwaarde a is noodzakelijk omdat bij de waarneming al het zichtbare licht dat niet van Cerenkov-straling afkomstig is vermeden moet worden (1p)
- Voorwaarde b is noodzakelijk omdat door verstrooiing en/of absorptie in het tussenliggende weefsel Cerenkov-straling van dieper gelegen organen of tumoren anders niet meer waarneembaar is (1p)
Als de kandidaat bij het tweede scorepunt stelt dat het dichtbij moet zijn, omdat anders door de kwadratenwet de intensiteit minder wordt, dit scorepunt toekennen.
Figuur 4
Schema van de route van een positron in het weefsel. Links de F-18-kern met het uitgezonden neutrino en het positron (e+). Het positron beweegt over een kronkelig spoor en annihileert met een elektron (e-); daarbij komen twee gammafotonen (γ) in tegengestelde richtingen vrij. Boven het spoor loopt een pijl dPET van de F-18-kern tot het punt van annihilatie. Onder het spoor loopt een pijl dCLI van de F-18-kern tot het punt waar het positron stopt met het uitzenden van Cerenkov-straling.
Figuur 5
Simulatie van de mogelijke positronsporen door het lichaamsweefsel van drie F-18-verval. De F-18-kern staat steeds in de oorsprong. Beide assen zijn in mm, van -1 tot 1. Een dik spoor geeft aan dat er Cerenkov-straling wordt uitgezonden; een dun spoor niet.
Vraag 12 3 punten
Met een geautomatiseerd systeem voor medische beeldvorming kan men uit de intensiteit en richting van de straling de plaats van de stralingsbron reconstrueren. De nauwkeurigheid hiervan wordt bepaald door het natuurkundige proces dat de straling veroorzaakt. dCLI is de afstand die het positron overbrugt terwijl het Cerenkov-straling uitzendt. dPET is de afstand die het positron overbrugt tot het annihileert. Voer de volgende opdrachten uit: leg uit waarom dCLI < dPET; geef met behulp van de figuren 4 en 5 een schatting van dPET.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat het positron steeds langzamer gaat en daardoor geen Cerenkov-straling meer produceert (1p)
- Inzicht dat het positron later annihileert (1p)
- Schat dPET op 1,3 mm (met een marge van 0,2 mm) (1p)
Uitkomst: dPET ≈ 1,3 mm (in het voorbeeld met een marge van 0,3 mm; bij het scorepunt met een marge van 0,2 mm). Aanvulling op het correctievoorschrift: bij het derde scorepunt (de schatting van dPET) altijd 1 scorepunt toekennen, ongeacht of er een antwoord is en ongeacht het gegeven antwoord.
Vraag 13 2 punten
Leg uit waarom de CLI-meting tot een nauwkeurigere plaatsbepaling komt dan de PET-meting.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat de plaats waar de stof vervalt, bepaald wordt uit de plaats waar de straling vandaan komt (1p)
- Inzicht dat bij een kleinere afstand d de plaats waar de stof vervalt dichter bij de plaats ligt waar de straling vandaan komt (dCLI is kleiner dan dPET) (1p)
Als de kandidaat als argument heeft dat CLI ook optreedt bij afstanden kleiner dan dCLI, dit goed rekenen.
2019, tijdvak 1: In de zon
Opgavetekst
Figuur 1
Planck-kromme van het oppervlak van de zon. Horizontale as: λ (nm), van 0 tot 2000. Verticale as: I (10^3 W m-2 nm-1), van 0 tot 100. De kromme heeft één maximum, rond 500 nm.
Planck-kromme van het oppervlak van de zon bij de temperatuur van de buitenste gebieden.
Figuur 2

Spectrum van het zonlicht net buiten de aardatmosfeer. Horizontale as: λ (nm), van 0 tot 2000. Verticale as: I (W m-2 nm-1), van 0 tot 2,5.
Vraag 14 4 punten
Het grote verschil in de maximale intensiteit van de twee spectra (figuur 1 en figuur 2) kan ongeveer verklaard worden met behulp van de kwadratenwet. Laat dit zien met een bepaling.
Bekijk het antwoord
- Bepaalt de maximale intensiteiten uit figuur 1 en uit figuur 2 (1p)
- Gebruikt de kwadratenwet, met de intensiteit I = P_bron / (4πr²) (1p)
- Zoekt de afstand zon-aarde en de straal van de zon op (1p)
- Completeert de bepaling: de verhouding van de intensiteiten komt overeen met het kwadraat van de verhouding van de afstand zon-aarde en de straal van de zon (1p)
Voorbeeld: de intensiteitsverhouding uit figuur 1 en 2 is ongeveer 40·10^3 (met een marge van 4·10^3). Volgens de kwadratenwet is de verhouding gelijk aan (afstand zon-aarde / straal van de zon)², wat ongeveer 46·10^3 is (afstand 1,5·10^11 m, straal 7,0·10^8 m); het klopt dus aardig. Er hoeft geen rekening gehouden te worden met significantie. Als de kandidaat de verhouding van de intensiteiten niet bepaalt maar het verschil, dit niet aanrekenen. Heeft de kandidaat het tweede scorepunt niet, dan kan hij het vierde ook niet behalen.
Figuur 5
Intensiteitsverdeling van het biologisch effectieve UV-spectrum: het UV-spectrum van het zonlicht gewogen met de mate waarin de straling schadelijk is voor de onbeschermde menselijke huid. Horizontale as: λ (nm), van 200 tot 400. Verticale as: I (W m-2 nm-1), van 0,0000 tot 0,0025. De intensiteit is vrijwel nul tot ongeveer 290 nm, heeft een piek tussen 300 en 330 nm en neemt daarna af tot 400 nm.
Biologisch effectief UV-spectrum van het zonlicht, bij het aardoppervlak midden op een heldere dag rond 21 juni.
Figuur 6

Weegfactoren van de UV-straling op een logaritmische schaal, van 1 tot 0,0001. Horizontale as: λ (nm), van 200 tot 400. De gebieden UV-C (tot ongeveer 280 nm), UV-B (ongeveer 280 tot 320 nm) en UV-A (ongeveer 320 tot 400 nm) zijn aangegeven. De weegfactor is 1 bij de kortste golflengten, daalt daarna steil en komt bij 400 nm dicht bij 0,0001.
Vraag 15 2 punten
Geef aan waarom UV-C en UV-A nauwelijks of geen bijdrage leveren in het biologisch effectieve UV-spectrum van figuur 5.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat UV-C het aardoppervlak nauwelijks bereikt (1p)
- Inzicht dat bij UV-A de weegfactor erg klein is (1p)
UV-C wordt nagenoeg volledig geabsorbeerd door de dampkring, het aardoppervlak bereikt het nauwelijks. Bij UV-A is de weegfactor erg klein, zodat de schadelijke effecten zeer beperkt zijn.
Figuur 5
Vergroot weergave van het biologisch effectieve UV-spectrum van figuur 5, met een raster. Horizontale as: λ (nm), van 200 tot 400. Verticale as: I (W m-2 nm-1), van 0,0000 tot 0,0025.
Vergroot weergegeven op de uitwerkbijlage.
Vraag 16 4 punten
Voor veilige blootstelling van een gevoelige menselijke huid aan UV-licht geldt een bovengrens van 80 J m-2. Figuur 5 staat vergroot weergegeven op de uitwerkbijlage. Bepaal met behulp van de figuur op de uitwerkbijlage de tijd in minuten die een persoon met zo’n huid zich volgens deze grens kan blootstellen aan de zon midden op een heldere dag rond 21 juni.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat het geabsorbeerde vermogen per m² overeenkomt met de oppervlakte onder de grafiek (1p)
- Zet de oppervlakte onder de grafiek om in een vermogen per oppervlakte (W m-2) (1p)
- Inzicht dat E = P·t (1p)
- Completeert de bepaling: t ≈ 21 min (1p)
Uitkomst: t = 21 min (met een marge van 5 min). Voorbeeld: de oppervlakte onder het spectrum bestaat uit ongeveer 13 hokjes; elk hokje is 20 nm breed en 0,00025 W m-2 nm-1 hoog, dus een hokje geeft 0,0050 W m-2. Totaal 13 × 0,0050 = 0,065 W m-2, en t = 80 / 0,065 = 1231 s ≈ 21 min. Opmerking uit de aanvulling: als de kandidaat de bijdrage van UV-A verwaarloost, dit niet aanrekenen; de uitkomst wordt dan t = 33 min (met een marge van 8 min).
Figuur 7
Twee energieniveauschema's naast elkaar, beide met als titel Energieniveau. Links: een stof met discrete energieniveaus, losse lijnen boven elkaar, met twee pijlen omhoog vanuit het onderste niveau. Rechts: een stof met twee groepen van zeer veel energieniveaus die dicht op elkaar liggen, met tussen de groepen de band-gap. Vanuit de onderste groep loopt een pijl omhoog.
Vraag 17 2 punten
Een stof met een band-gap is beter geschikt voor zonnebrandcrème dan een stof met een discreet energieniveauschema. Leg uit waarom.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat er zo veel mogelijk straling geabsorbeerd moet worden (1p)
- Inzicht dat een stof met een band-gap meer absorptiemogelijkheden heeft (1p)
Het is wenselijk dat er een hele range aan golflengten wordt geabsorbeerd, en een stof met een band-gap heeft veel meer mogelijkheden om straling te absorberen.
Tabel 1
| stof | band-gap-energie (eV) |
|---|---|
| galliumoxide $Ga_2O_3$ | 4,4 |
| titaandioxide $TiO_2$ | 3,3 |
| zilveroxide $Ag_2O$ | 1,5 |
Vraag 18 5 punten
Voor een goede zonnebrandcrème gelden twee specificaties: de crème absorbeert het UV-B; de crème absorbeert geen zichtbaar licht. In tabel 1 staan drie stoffen met een band-gap gegeven die in zonnebrandcrème verwerkt kunnen worden. De stoffen worden in de vorm van nanodeeltjes toegevoegd aan de crème. Slechts een van de stoffen in tabel 1 is geschikt als werkend bestanddeel in zonnebrandcrème. Voer de volgende opdrachten uit: leg uit, onder andere met een berekening, welke stof dat is; leg uit waarom de andere twee stoffen niet geschikt zijn.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat iedere stof energieën absorbeert die gelijk zijn aan en groter zijn dan zijn eigen band-gap-energie (1p)
- Gebruikt E = hc/λ om energieën en golflengten om te rekenen (1p)
- Inzicht dat de stof golflengten van UV-B (tot ongeveer 330 nm) moet absorberen, maar golflengten vanaf 380 nm (zichtbaar licht) niet mag absorberen (1p)
- Consequente keuze van de geschikte stof: titaandioxide (TiO2) (1p)
- Consequente uitleg waarom zilveroxide en galliumoxide elk niet geschikt zijn (1p)
Uitkomst: titaandioxide (TiO2, band-gap 3,3 eV). UV-B tot ongeveer 330 nm komt overeen met ongeveer 3,76 eV en zichtbaar licht begint bij 380 nm, dus 3,26 eV. De band-gap moet dus tussen 3,26 eV en 3,76 eV liggen. Zilveroxide (1,5 eV) absorbeert ook zichtbaar licht; galliumoxide (4,4 eV) absorbeert niet het hele UV-B. Bij een bovengrens van UV-B tussen 320 en 340 nm dit goed rekenen. Als de kandidaat bij de tweede deelscore een rekenfout maakt, maximaal 4 scorepunten toekennen.
2019, tijdvak 2: Gamma-chirurgie
Opgavetekst
Figuur 2 Vervalschema van cobalt-60
Vervalschema van cobalt-60 met twee manieren, aangeduid met 1 en 2, die beginnen bij Co-60 links. Manier 1 begint met een beta-minus-straling van 0,31 MeV. Manier 2 (aangeduid met 2) begint met een beta-minus-straling van 1,48 MeV. Daarna volgen de gamma-overgangen gamma 1 en gamma 2, waarbij gamma 2 een energie heeft van 1,33 MeV.
Vraag 21 3 punten
Cobalt-60 is een radioactieve stof die vervalt onder uitzending van β−-straling en γ-straling. Het radioactieve verval van cobalt-60 kan op twee manieren verlopen. Deze manieren zijn weergegeven in figuur 2, met 1 en 2. Verreweg de meeste deeltjes vervallen volgens manier 1. Geef de vervalvergelijking van dit verval.
Bekijk het antwoord
- Elektron (en anti-neutrino) rechts van de pijl (1p)
- Inzicht in het vrijkomen van twee γ-fotonen (1p)
- Nikkel-60 als vervalproduct, mits verkregen via een kloppende reactievergelijking (1p)
Uitkomst: Co-60 → Ni-60 + e- + 2 γ, waarbij het anti-neutrino tussen haakjes staat in het model en niet verplicht is. Schrijf de vervalvergelijking met de juiste atoomnummers: 27 voor Co en 28 voor Ni, en massagetal 60.
Vraag 22 3 punten
Verreweg de meeste deeltjes vervallen volgens manier 1 van figuur 2. Bereken de golflengte van γ2.
Bekijk het antwoord
- Gebruik van E_γ = hc/λ (1p)
- Fotonenergie in joule (1p)
- Completeren van de berekening (1p)
Uitkomst: λ = 9,32·10^-13 m. Voorbeeld: E = 1,33 MeV = 1,33 · 1,602·10^-13 J; λ = hc/E = (6,626·10^-34 · 2,998·10^8) / (1,33 · 1,602·10^-13) = 9,32·10^-13 m.
Vraag 23 4 punten
Gamma-chirurgie wordt toegepast met cobalt-60-bronnen die in een helm geplaatst zijn. De gebruikte cobalt-bronnen hebben elk een activiteit van 1,1 TBq. Bereken de massa van het cobalt-60 in een bron.
Bekijk het antwoord
- Gebruik van A = (ln 2 / t½) · N (1p)
- Opzoeken van de halveringstijd van cobalt-60 (1p)
- Inzicht dat m = N · m_at (1p)
- Completeren van de berekening (1p)
Uitkomst: m = 2,6·10^-5 kg. Voorbeeld: t½ = 5,27 jaar = 1,66·10^8 s; N = A · t½ / ln 2 = 1,1·10^12 · 1,66·10^8 / ln 2 = 2,64·10^20; m = N · m_at = 2,64·10^20 · 60 · 1,66·10^-27 kg = 2,6·10^-5 kg.
Vraag 24 5 punten
Bij een bepaalde patiënt staat de opstelling zo afgesteld dat een bolvormige tumor met een diameter van 3,0 cm bestraald wordt. Per seconde worden door de tumor 3,5·10^9 γ-fotonparen geabsorbeerd. Om de tumor volledig te kunnen vernietigen is een stralingsdosis nodig van 150 Gy. Hiertoe moet de patiënt gedurende een bepaalde tijd bestraald worden. Bereken deze tijd. Gebruik voor de tumor de eigenschappen van water. Ga uit van het verval volgens manier 1 van figuur 2.
Bekijk het antwoord
- Gebruik van m = ρ·V (1p)
- Gebruik van V = 4/3·π·r³ (1p)
- Inzicht dat de energie per verval gelijk is aan de optelling van de twee γ-foton-energieën (1p)
- Gebruik van D = E/m (1p)
- Completeren van de berekening (1p)
Uitkomst: t = 1,5·10^3 s (25 min). Voorbeeld: V = 4/3·π·(0,015 m)³ = 1,41·10^-5 m³; m = 0,998·10^3 kg m-3 · 1,41·10^-5 m³ = 0,0141 kg. Per verval komt 1,48 - 0,31 = 1,17 MeV en 1,33 MeV vrij, samen 2,50 MeV. Per seconde is E = 3,5·10^9 · 2,50 · 1,602·10^-13 J = 1,40·10^-3 J, dus D = E/m = 0,0994 Gy per seconde en t = 150 / 0,0994 = 1,5·10^3 s. Opmerking: als de kandidaat voor water ρ = 1,0·10^3 kg m-3 gebruikt, dit goed rekenen.
Vraag 25 2 punten
De cobalt-bronnen worden jaren achter elkaar gebruikt. Om in de loop van die jaren een gelijke stralingsdosis te kunnen realiseren is het noodzakelijk de bestralingstijd bij te stellen. Leg uit of deze bestralingstijd in de loop van de jaren langer of korter wordt.
Bekijk het antwoord
- Inzicht in een afname van de activiteit van de radioactieve bronnen (1p)
- Consequente conclusie dat de bestralingstijd langer wordt (1p)
Uitkomst: de bestralingstijd wordt langer. Voorbeeld: door het radioactieve verval neemt de activiteit af, dus wordt er per seconde minder energie geabsorbeerd. Dit kan gecompenseerd worden door een langere bestralingstijd.
2018, tijdvak 1: Water uit de ruimte
Opgavetekst
Water uit de ruimte
Water is een noodzakelijke voorwaarde voor leven op onze planeet. Volgens veel wetenschappers is water niet op aarde ontstaan, maar is het op aarde ‘aangeleverd’ door een groot aantal inslagen van kometen, planetoïden en meteoren. Deze bevatten ijs dat oorspronkelijk in koude interstellaire gaswolken met een temperatuur van 10 K is gevormd.
Een komeet met een massa van 12·10³ kg beweegt op een hoogte van 100 km boven het aardoppervlak met een snelheid van 50 km s−1 richting de aarde.
Bij aankomst op de aarde is de massa van de komeet afgenomen tot 6,0·10³ kg. Het totaal van de kinetische energie en de gravitatie-energie is dan nog slechts 0,20% van de oorspronkelijke totale energie. (Het verschil in gravitatie-energie ten opzichte van de zon is bij deze overgang verwaarloosbaar.)
Vraag 7 2 punten
Een komeet zendt IR-straling uit. Het spectrum daarvan bestaat uit een deel met lijnen en een continu deel. Uit het spectrum kan men meer te weten komen over de temperatuur en de chemische samenstelling van de komeet. Geef in de tabel op de uitwerkbijlage met een kruisje voor elk deel van het spectrum aan, of daarmee de chemische samenstelling of de temperatuur van de komeet te bepalen is, of geen van beide. Zet hiervoor in elk van de twee regels één kruisje. De tabel heeft de rijen lijnen en continu, en de kolommen chemische samenstelling van de komeet, temperatuur van de komeet en geen van beide.
Bekijk het antwoord
- Lijnen: een kruisje in de kolom chemische samenstelling van de komeet (1p)
- Continu: een kruisje in de kolom temperatuur van de komeet (1p)
Rij lijnen: één kruisje in de kolom chemische samenstelling van de komeet. Rij continu: één kruisje in de kolom temperatuur van de komeet. De kolom geen van beide blijft leeg.
Figuur 2

Grafiek van de waarschijnlijkheid W (logaritmische verticale as, van 10^0 tot 10^-100) tegen 1/T (K−1), van 0 tot 0,12 K−1.
Vraag 8 4 punten
Men neemt aan dat water gevormd is in ‘interstellaire wolken’ bij een temperatuur van 10 K. Eén van de reacties voor watervorming is: OH + H2 → H2O + H (1). Deze reactie vindt plaats aan het oppervlak van microscopische stofdeeltjes, waarbij een activeringsenergie Ea = 0,18 eV overwonnen moet worden. Theorie 1: de activeringsenergie wordt geleverd door de thermische energie van de betrokken deeltjes. Bij 2100 K hebben de deeltjes een gemiddelde thermische energie van 0,18 eV. De waarschijnlijkheid W dat de reactie optreedt volgens theorie 1 is alleen afhankelijk van de temperatuur T. In figuur 2 is deze waarschijnlijkheid W weergegeven als functie van 1/T. Voer de volgende opdrachten uit: − Bepaal met behulp van figuur 2 de verhouding van de waarden van W bij 10 K en bij 2100 K. − Leg hiermee uit dat theorie 1 geen goede verklaring geeft voor het ontstaan van water bij 10 K.
Bekijk het antwoord
- Aflezen van W bij T = 10 K (tussen 10^-88 en 10^-92) (1p)
- Aflezen van W bij T = 2100 K (tussen 10^-2 en 10^0) (1p)
- Completeren van de bepaling: de verhouding van de twee waarden van W is ongeveer 10^90 (1p)
- Consequente conclusie: de kans bij 10 K is zo klein dat theorie 1 geen goede verklaring geeft voor het ontstaan van water bij 10 K (1p)
Bij deze vraag hoeft geen rekening gehouden te worden met significantie. De verhouding is ongeveer 10^90 (of 10^-90).
2018, tijdvak 1: MRI (Magnetic Resonance Imaging)
Vraag 17 2 punten
Een MRI-scanner kan 3D-beelden van het inwendige van een patiënt maken. Daarbij wordt gebruikgemaakt van een sterk magnetisch veld B en van radiogolven. Leg uit dat een MRI-scan veiliger is voor de patiënt dan een CT-scan.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat een CT-scan gebruikmaakt van ioniserende straling en een MRI-scan niet (1p)
- Inzicht dat ioniserende straling gevaar kan opleveren voor de patiënt (1p)
2018, tijdvak 2: Mechanische doping
Opgavetekst
Figuur 2 Accu
| Accu | |
|---|---|
| Spanning per cel (V) | 3,6-3,7 |
| Energiedichtheid (Wh kg−1) | 190 |
| Dichtheid (10³ kg m−3) | 3,0 |
Figuur 3

Thermografische opname in grijstinten van het achterwiel en het frame van een racefiets. Een witte pijl wijst naar een plek in het frame.
Vraag 2 3 punten
Om erachter te komen wie gebruikmaakt van deze mechanische doping, maakt men tijdens de race met een thermografische camera een opname. Zie figuur 3. Daarin is bij de pijl te zien dat in het frame iets zit dat net zo warm is als de kuiten van de wielrenner. Leg met behulp van een berekening en met Tabel 19B van Binas of Tabel 5.1.c van Sciencedata uit voor welke soort straling deze camera gevoelig is.
Bekijk het antwoord
- Schat de temperatuur van de kuit tussen 293 K en 315 K (ongeveer 300 K) (1p)
- Gebruikt de wet van Wien: λmax · T = 2,90·10⁻³ m K (1p)
- Completeren van de berekening en het antwoord: λmax ≈ 9,7·10⁻⁶ m, dus infrarood (warmtestraling), waar de camera gevoelig voor is (1p)
In deze vraag significantie uiteraard niet aanrekenen. Bij het derde scorepunt 'warmtestraling' goed rekenen.
2018, tijdvak 2: Wijnfraude opsporen
Vraag 19 3 punten
Om na te gaan of het jaartal op het etiket van een wijnfles klopt met de inhoud van de fles, zijn verschillende methodes mogelijk. Bij methode 1 wordt gekeken naar de activiteit van de β-straling van de isotopen in de wijn. Maar daarvoor moet de fles geopend worden. In wijn komen de radioactieve isotopen C-14, O-15 en H-3 voor. De activiteit van deze isotopen in wijn is gemeten als de wijn de fles in gaat en dus bekend. Bij een fles wijn waar op het etiket staat dat deze 5 jaar oud is, wil men uit de afname van de activiteit afleiden hoe oud deze wijn werkelijk is. Voor deze methode is alleen H-3 geschikt. Leg uit waarom voor deze methode alleen H-3 geschikt is, met behulp van gegevens uit het tabellenboek. Geef daartoe aan waarom de twee andere isotopen niet geschikt zijn.
Bekijk het antwoord
- Opzoeken van de halveringstijden van de drie isotopen (1p)
- Aangeven dat de halveringstijd van C-14 te groot is en die van O-15 te klein (1p)
- Conclusie dat de halveringstijd van H-3 (12,3 jaar) meetbare veranderingen in de activiteit geeft (1p)
Figuur 1

Verband tussen het product ρR (g cm−2) en de energie E (MeV) van het β-deeltje. Beide assen zijn logaritmisch: E van 0,001 tot 1 MeV, ρR van 10⁻⁶ tot 10⁻¹ g cm−2. De kromme stijgt van links naar rechts. Bij E = 0,018 MeV, de energie van de β-straling van H-3, is ρR ongeveer 4·10⁻⁴ g cm−2.
Vraag 20 4 punten
In figuur 1 is het verband uitgezet van het product van de dichtheid (in g cm−3) en de dracht R (in cm) tegen de energie van het β-deeltje. Door het glas van een wijnfles met een dikte van 3,5 mm komt geen β-straling van H-3. Toon dat aan met behulp van figuur 1 en een berekening van de dracht.
Bekijk het antwoord
- Opzoeken van de energie van de β-straling van H-3 (0,018 MeV) (1p)
- Aflezen van de bijbehorende waarde van ρR in figuur 1 (ongeveer 4·10⁻⁴ g cm−2, met een marge van 1·10⁻⁴ g cm−2) (1p)
- Opzoeken van de minimale dichtheid van glas: 2,5 g cm−3 (1p)
- Completeren van de berekening: R = ρR / ρ ≈ 1,6·10⁻⁴ cm, veel minder dan de glasdikte, dus komt er geen β-straling door het glas (1p)
In deze vraag significantie uiteraard niet aanrekenen.
Figuur 2

Vervalschema van Cs-137. Met 95% vervalt de kern onder uitzending van een β−-deeltje met een energie van 0,51 MeV naar een metastabiele toestand. Met 5% vervalt de kern onder uitzending van een β−-deeltje met een energie van 1,17 MeV rechtstreeks naar de grondtoestand. Van de metastabiele toestand gaat de kern met een γ-foton naar de grondtoestand.
Vraag 21 3 punten
Over methode 2: bij de tweede methode kijkt men naar Cs-137, dat vervalt onder uitzending van β-deeltjes. 95% van de kernen van Cs-137 vervalt naar een metastabiele toestand, waarna het onder uitzending van een γ-foton de grondtoestand bereikt. Zie figuur 2. Geef de vergelijking van het meest voorkomende verval van Cs-137 naar de grondtoestand.
Bekijk het antwoord
- Elektron en γ-foton staan rechts van de pijl (1p)
- Ba-137 is het eindproduct (1p)
- Het aantal nucleonen is links en rechts van de pijl gelijk (Cs-137 → Ba-137 + e⁻ + γ, de antineutrino mag tussen haakjes) (1p)
Vraag 22 3 punten
Over methode 2: bij de tweede methode kijkt men naar Cs-137, dat vervalt onder uitzending van β-deeltjes. 95% van de kernen van Cs-137 vervalt naar een metastabiele toestand, waarna het onder uitzending van een γ-foton de grondtoestand bereikt. Zie figuur 2. Bereken de golflengte van het γ-foton.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat de energie van het γ-foton 1,17 − 0,51 = 0,66 MeV is (1p)
- Gebruik van E = h·c / λ (1p)
- Completeren van de berekening: λ ≈ 1,9·10⁻¹² m (1p)
Als het eerste scorepunt niet behaald is, kan het derde scorepunt wel behaald worden.
Figuur 3

Activiteit van Cs-137 in mBq L−1 (verticale as, van 0 tot 1200) tegen het productiejaar van de wijn (horizontale as, van 1950 tot 2000). De activiteiten zijn omgerekend alsof alles is gemeten op 1 januari 2000. De lijn ligt bij 1960 op ongeveer 400 mBq L−1.
Vraag 23 4 punten
De activiteit van de γ-straling van een groot aantal Franse wijnen waarvan het productiejaar met zekerheid was vastgesteld, is gemeten. Om de meetwaarden te kunnen vergelijken, zijn de gemeten activiteiten omgerekend alsof alles gemeten is op 1 januari 2000. Zie figuur 3. Op het etiket van een wijnfles (75 cL) staat dat de wijn uit 1960 komt. Halverwege 2018 meet men de activiteit van de γ-straling van Cs-137 van die fles wijn. Bepaal wat de verwachte activiteit van Cs-137 (γ-straling) van die fles wijn is als die echt uit 1960 komt.
Bekijk het antwoord
- Gebruik van A = A₀ · (1/2)^(t / T½) (1p)
- Opzoeken van de halveringstijd van Cs-137: 30 jaar (1p)
- Inzicht dat 18,5 jaar geleden de activiteit 400 mBq L−1 was (met een marge van 10 mBq L−1) (1p)
- Completeren van de bepaling: A ≈ 2,6·10² mBq L−1 per liter, dus voor 75 cL ≈ 2,0·10² mBq = 0,20 Bq (1p)
Als de kandidaat voor het tijdsverschil 18 jaar neemt, dan niet aanrekenen.
Vraag 24 1 punt
Als bij een test van een fles wijn de omgerekende activiteit 50 mBq L−1 bedraagt, is niet exact vast te stellen uit welk jaar die wijn komt. Geef de reden waarom.
Bekijk het antwoord
- De omgerekende activiteit per liter was in meerdere jaren gelijk aan 50 mBq L−1 (1p)
Hoe vaak straling in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 19, 24-25 | 3 | 12% |
| 2026, tijdvak 2 | 1-5 | 5 | 19% |
| 2025, tijdvak 1 | 19-22 | 4 | 17% |
| 2025, tijdvak 2 | 18-19 | 2 | 9% |
| 2024, tijdvak 1 | 15-19 | 5 | 21% |
| 2024, tijdvak 2 | 10-12, 15 | 4 | 15% |
| 2023, tijdvak 1 | 21-25 | 5 | 20% |
| 2023, tijdvak 2 | 8, 12 | 2 | 7% |
| 2022, tijdvak 1 | 8-9, 13-17, 21-22 | 9 | 36% |
| 2022, tijdvak 2 | 13, 18 | 2 | 8% |
| 2022, tijdvak 3 | 8, 10-14, 18-19, 21 | 9 | 36% |
| 2021, tijdvak 1 | 14-20 | 7 | 28% |
| 2021, tijdvak 2 | 12-17 | 6 | 26% |
| 2021, tijdvak 3 | 16, 18-21 | 5 | 21% |
| 2019, tijdvak 1 | 7, 10-18 | 10 | 45% |
| 2019, tijdvak 2 | 21-25 | 5 | 20% |
| 2018, tijdvak 1 | 7-8, 17 | 3 | 12% |
| 2018, tijdvak 2 | 2, 19-24 | 7 | 29% |
In 18 van de 18 ingedeelde examens natuurkunde vwo staat een vraag over straling, samen 93 vragen (21% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2019, tijdvak 1: 10 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 15% van de vragen over straling, daarvoor 24%. Het onderwerp krijgt de laatste jaren minder ruimte.
Oefenen met straling
Maak de 15 nieuwste examenvragen over straling online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Andere onderwerpen natuurkunde vwo
- Elektriciteit
- Astrofysica
- Beweging
- Licht en lenzen
- Magnetisme
- Geluid en trillingen
- Energie en arbeid
- Krachten
- Golven
- Grootheden en eenheden
Straling op andere niveaus
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen natuurkunde vwo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Hoe ToetsChecker natuurkunde per vraagtype nakijkt, lees je op natuurkunde toetsen nakijken met AI.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op natuurkunde oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt straling voor in het eindexamen natuurkunde vwo?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 93 vragen over straling, 21% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 18 van die examens.
In welk examen natuurkunde vwo stonden de meeste vragen over straling?
In het examen van 2019, tijdvak 1, met 10 vragen: 7, 10-18.
Hoe oefen ik examenvragen over straling?
Op deze pagina staan alle vragen over straling met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.