Examenvragen licht en lenzen natuurkunde vwo
41 vragen over licht en lenzen uit 12 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Licht en lenzen komt in 12 van de 18 examens natuurkunde vwo voor, met 41 vragen (9% van alle examenvragen). Het meest in 2024, tijdvak 2 (6 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over licht en lenzen
Per examen de vragen over licht en lenzen, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Morpho didius
Opgavetekst
De Morpho didius is een vlinder waarvan de vleugels felblauw zijn. Onderzoekers hebben verschillende hypotheses opgesteld over de oorzaak van deze kleur. Een van de hypotheses is dat de vleugels een pigment bevatten. Een pigment is een chemische stof waarvan de moleculen licht met bepaalde golflengtes absorberen. Een pigment dat fotonen met een energie van 2,1 eV absorbeert, heeft een felblauwe tint.
Een bepaald natuurlijk pigment bestaat uit moleculen met een lengte van 1,27 nm. Acht elektronen bewegen vrij over de gehele lengte van het molecuul. De energieniveaus van die elektronen kunnen berekend worden met het model van een oneindig diepe eendimensionale energieput. De verdeling van de elektronen over de energieniveaus waarbij de totale energie minimaal is, noemen we de grondtoestand van het molecuul.
Vraag 16 4 punten
Toon met een berekening aan dat de kleinst mogelijke energieopname vanuit de grondtoestand van dit molecuul overeenkomt met de absorptie-energie van een blauw pigment.
Bekijk het antwoord
voorbeeld van een antwoord:
(Elk energieniveau kan volgens het uitsluitingsprincipe van Pauli maximaal twee elektronen bevatten.) In de grondtoestand zijn de eerste vier energieniveaus gevuld. De kleinst mogelijke energieopname komt overeen met de overgang van een elektron van n = 4 naar n = 5. Bij deze overgang absorbeert het molecuul een foton met een energie Ef = E5 − E4.
Met En = n²h²/(8mL²) volgt hieruit: Ef = (5² − 4²) · h²/(8mL²) = 9 · (6,626·10−34)²/(8 · 9,109·10−31 · (1,27·10−9)²) = 3,36·10−19 J = 2,1 eV. (Dit komt overeen met de absorptie-energie van een blauw pigment.)
Kleur kan ook verklaard worden uit de oppervlaktestructuur van een materiaal. Figuur 1 toont een elektronenmicroscoopfoto van de doorsnede van de vleugel. Het oppervlak is bedekt met smalle verticale richels die ieder weer opgebouwd zijn uit horizontale lamellen. In figuur 2 is de doorsnede van één richel schematisch weergegeven.
Licht dat loodrecht op de opengeklapte vleugel valt, gaat gedeeltelijk door de lamellen heen en wordt gedeeltelijk teruggekaatst op de grensvlakken tussen de lamellen en lucht. In figuur 3 is dit schematisch weergegeven voor twee achtereenvolgende lamellen.
In het materiaal van de lamellen is de voortplantingssnelheid van licht 1,5 keer kleiner dan in lucht. De frequentie van het licht is onafhankelijk van het materiaal. In lucht heeft blauw licht een golflengte van 480 nm.
Vraag 17 5 punten
Voer de volgende opdrachten uit:
- Bepaal het faseverschil dat ontstaat tussen blauw licht dat terugkaatst op lamel 1 en blauw licht dat terugkaatst op lamel 2.
- Verklaar hiermee de blauwe kleur van de vlinder.
Schematische weergave van licht dat op twee achtereenvolgende lamellen van een richel wordt teruggekaatst (figuur 3). Bekijk in Opgaven, pagina 14
Bekijk het antwoord
uitkomst: Δφ = 1,0
voorbeeld van een antwoord:
- Vergeleken met lichtgolven die direct op lamel 1 terugkaatsen, moeten lichtgolven die terugkaatsen op lamel 2 heen en terug door lamel 1 en door de luchtlaag tussen lamel 1 en 2. Het faseverschil dat hierdoor ontstaat is gelijk aan Δφ = Δxlamel/λlamel + Δxlucht/λlucht = 2dlamel/λlamel + 2dlucht/λlucht. Uit v = λf (met f constant) volgt dat de golflengte in een lamel 1,5 keer kleiner is dan in lucht, dus λlamel = 480/1,5 = 320 nm. Het faseverschil dat ontstaat is Δφ = 2 · 80/320 + 2 · 120/480 = 1,0.
- Er is sprake van constructieve interferentie, waardoor de blauwe kleur versterkt wordt (en lichtgolven met andere golflengtes juist uitdoven).
Wanneer de vleugel onder een hoek wordt bekeken, heeft hij nog steeds een blauwe tint. Dit blijkt ook uit figuur 4, waarin een meting is afgebeeld van de intensiteit van het teruggekaatste blauwe licht als functie van de hoek waaronder men de vleugel waarneemt.
De twee buitenste maxima in figuur 4 kunnen niet verklaard worden vanuit de lamellenstructuur, maar wel vanuit de regelmatige lijnstructuur van de richels op de vleugel. Deze is te zien in figuur 1 en in de schematische doorsnede in figuur 5. De lijnstructuur werkt als een tralie voor het teruggekaatste licht.
Het diagram uit figuur 4 staat vergroot op de uitwerkbijlage.
Vraag 18 3 punten
Bepaal met behulp van het diagram op de uitwerkbijlage het aantal richels per centimeter op de vleugel. Noteer je antwoord in twee significante cijfers.
Intensiteit van het teruggekaatste blauwe licht als functie van de hoek, met twee buitenste maxima (figuur 4). Bekijk in Opgaven, pagina 14
Bekijk het antwoord
uitkomst: 1,6·104 (cm−1)
voorbeeld van een antwoord:
Uit het diagram op de uitwerkbijlage blijkt dat het eerste-orde-maximum voor het blauwe licht bij 50° ligt. Volgens de tralieformule geldt bij dit eerste-orde-maximum: d · sin(50°) = 1 · λ. Hieruit volgt d = 480/sin(50°) = 627 nm. Het aantal richels is 1/(627·10−9) = 1,6·106 m−1, dus 1,6·104 per cm.
Opmerking: Bij een opgemeten hoek van 48° is de uitkomst 1,5·104 (cm−1).
2026, tijdvak 2: Temperatuurbepaling uit lijnverbreding
Opgavetekst
In een gasontladingslamp bevindt zich een gas in een afgesloten buis. Als de lamp wordt aangezet, komen de gasatomen in een aangeslagen toestand en zenden vervolgens licht uit.
In figuur 1 staat het spectrum van een gasontladingslamp die gevuld is met een mengsel van waterstofgas en een ander gas.

Vraag 19 1 punt
Geef aan welk ander gas aanwezig is in de lamp. Gebruik tabel 20 uit Binas of tabel 5.1e uit ScienceData.
Bekijk het antwoord
helium
De emissielijn bij 656 nm wordt uitgezonden door waterstofatomen die terugvallen van de tweede naar de eerste aangeslagen toestand. Deze emissielijn wordt H_α genoemd. Figuur 2 toont een nauwkeurige meting van het spectrum rond de H_α-lijn.

Uit figuur 2 blijkt dat H_α bij 656,28 nm ligt. Om de golflengte van H_α ook met deze nauwkeurigheid te berekenen, moeten de energieniveaus (in eV) van het waterstofatoom nauwkeurig bekend zijn. Er geldt:
E_n =− 13,5983/n₂ (1)
Ook moet er rekening worden gehouden met het feit dat de meting van het spectrum in figuur 2 in lucht is uitgevoerd. In lucht is de lichtsnelheid kleiner dan in vacuüm, namelijk c_lucht = 2,99706 ⋅ 10⁸ ms⁻¹.
Vraag 20 4 punten
Toon met bovenstaande gegevens aan dat de golflengte van H_α in lucht gelijk is aan 656,28 nm.
Bekijk het antwoord
voorbeeld van een antwoord:
De H_α-lijn hoort bij de overgang van de tweede naar de eerste aangeslagen toestand, dus van n = 3 naar n = 2. De bijbehorende fotonenergie is:
E_f = E₃ − E₂ =− 13,5983 −− 13,5983 = 1,88865 eV . 3² 2²
Er geldt E_f = hc/λ , waaruit volgt dat de golflengte in lucht gelijk is aan
λ = E_f hc = 6,62607 ⋅ 10⁻ 1,88865 ⋅ 1,60218 ⋅ 10⁻³⁴ ⋅ 2,99706 ⋅ 10⁸ 19 = 6,56279 ⋅ 10⁻ 9 m = 656,28 nm .
- inzicht dat E_f = E₃ − E₂ (1)
- gebruik van formule (1) en omrekenen van eV naar J (1)
- gebruik van E_f = hc/λ (1)
- completeren van de berekening (1)
In figuur 2 is te zien dat de H_α-lijn een breedte heeft. Er worden dus ook fotonen waargenomen met een iets grotere en iets kleinere golflengte dan 656,28 nm. De oorzaak hiervan is het dopplereffect ten gevolge van de beweging van de waterstofatomen in de lamp.
In figuur 3 is een dwarsdoorsnede van de lamp getekend. Hierin is de willekeurige beweging van de waterstofatomen schematisch weergegeven. De pijlen geven de richting en grootte van de snelheid van individuele atomen aan. Het licht dat de atomen uitzenden, wordt waargenomen met een spectrometer die zich aan de rechterkant van de lamp bevindt.

Op de uitwerkbijlage staat figuur 3 met alleen de atomen 1, 2 en 3. Deze drie atomen behoren tot de snelst bewegende waterstofatomen in de lamp. De H_α-lijn uit figuur 2 staat ook op de uitwerkbijlage. Er zijn daar vijf verschillende golflengtegebieden A t/m E aangegeven. Het uitgezonden licht van elk van de drie atomen wordt door de spectrometer in een ander golflengtegebied waargenomen.
Vraag 21 2 punten
Kruis in de tabel op de uitwerkbijlage bij elk atoom het juiste golflengtegebied aan.

Bekijk het antwoord

- atoom 1 correct (1)
- atoom 2 en 3 correct (1)
Als de temperatuur T van het gas in de lamp figuur 4 hoger wordt, neemt de gemiddelde kinetische energie van de gasatomen toe. Het dopplereffect wordt dan sterker en de emissielijn breder. De breedte b van een emissielijn wordt gemeten op de helft van de maximale intensiteit. Zie figuur 4.

De fotonen die worden waargenomen bij een dopplerverschuiving Δ λ =¹₂ b zijn uitgezonden door gasatomen die met een kinetische energie E_k,x = ln 2 ⋅ k _BT naar de spectrometer toe of van de spectrometer af bewegen. Hieruit volgt het verband tussen de breedte van de emissielijn en de temperatuur van het gas:
b ∝ T (2)
Vraag 22 3 punten
Leid dit verband af.
Bekijk het antwoord
voorbeeld van een antwoord:
Voor de dopplerverschuiving geldt Δ λ = v_x λ , met v_x de snelheid van de c gasatomen naar de spectrometer toe of van de spectrometer af. Hieruit volgt dat Δ λ ∝ v_x . De kinetische energie van de gasatomen is
E_k,x =¹₂mv_x² = ln 2 ⋅ kT , dus v_x ∝ T . Combineren van beide
evenredigheden met b =Δ 2 λ geeft b ∝ T .
- inzicht dat Δ λ ∝ v (1)
- inzicht dat v ∝ E_k (1)
- completeren van de afleiding (1)
De spectrale resolutie van een bepaald type spectrometer is 12 pm. Dit betekent dat deze spectrometer één waarde van de intensiteit meet per golflengtebandje van 12 pm breed. Deze golflengtebandjes zijn te zien in de meting van de H_α-lijn in figuur 5. De stippellijn geeft de vorm van de emissielijn die het best past bij de intensiteiten in de golflengtebandjes.

Wetenschappers hebben uit figuur 5 bepaald dat de temperatuur van het waterstofgas gelijk is aan 5,9 ⋅ 10³ K. Zij willen met dezelfde spectrometer ook meten aan een andere gasontladingslamp, met een temperatuur van ongeveer 500 K.
Vraag 23 3 punten
Toon met behulp van formule (2) aan of de temperatuur van deze andere lamp met dezelfde spectrometer gemeten kan worden.
Bekijk het antwoord
voorbeelden van een antwoord:
methode 1
De temperatuur van de andere gasontladingslamp is 5,9 ⋅ 10³ = 11,8 keer zo 500 klein, dus de emissielijn wordt 11,8¹² = 3,4 keer zo smal. Bij 5,9 ⋅ 10³ K vallen er maar 3 golflengtebandjes / meetpunten binnen de breedte b. Daarom zal bij temperaturen rond 500 K de volledige breedte van de emissielijn binnen 1 golflengtebandje vallen. De breedte kan dan niet afgelezen worden en de temperatuur niet bepaald worden.
- gebruik van b ∝ T en berekenen van de verhouding van de breedtes (1)
- bepalen van het aantal meetpunten binnen b bij 5,9 ⋅ 10³ K (1)
- inzicht dat er meerdere golflengtebandjes / meetpunten nodig zijn om b te bepalen en consequente conclusie (1)
methode 2
De temperatuur van de andere gasontladingslamp is 5,9 ⋅ 10³ = 11,8 keer zo 500 klein, dus de breedte van de emissielijn is 11,8¹² = 3,4 keer zo klein. Bij 5,9 ⋅ 10³ K is de breedte van de emissielijn ongeveer 0,032 nm. De breedte bij 500 K wordt 0,032 = 0,0094 nm = 9,4 pm en dit is kleiner dan de 3,4 spectrale resolutie. Het is niet mogelijk om de temperatuur nauwkeurig te bepalen.
- bepalen van b bij 5,9 ⋅ 10³ K (1)
- gebruik van b ∝ T en berekenen van b bij 500 K (1)
- inzicht dat de breedte bij 500 K vergeleken moet worden met de spectrale resolutie en consequente conclusie (1)
2025, tijdvak 1: Lycopeen
Opgavetekst
Lycopeen ($\mathrm{C_{40}H_{56}}$) is een rode kleurstof die bijvoorbeeld in tomaten voorkomt. Een lycopeenmolecuul bestaat onder meer uit een lange keten van 22 koolstofatomen. Zie figuur 1.
Het absorptiespectrum van lycopeen staat afgebeeld in figuur 2.
De dubbele bindingen in de lange keten tussen de punten P en Q in figuur 1 leveren de zogenaamde $\pi$-elektronen. Deze elektronen kunnen vrij bewegen tussen P en Q. We beschouwen het lycopeenmolecuul daarom als een één-dimensionale energieput, gevuld met 22 $\pi$-elektronen. We nemen aan dat de lengte van de put gelijk is aan de afstand $L$, de afstand tussen P en Q langs de keten. Dus $L$ is 21 keer zo lang als de gemiddelde afstand van $1{,}4 \cdot 10^{-10}\ \mathrm{m}$ tussen twee koolstofatomen in de keten. Op basis hiervan kan de grootste golflengte berekend worden die door het molecuul geabsorbeerd kan worden.
Vraag 17 5 punten
Toon met een berekening aan dat deze maximale golflengte groter is dan de waarde die volgt uit figuur 2.
absorptiespectrum van lycopeen: mate van absorptie tegen golflengte van 300 tot 550 nm Bekijk in Opgaven, pagina 13
Bekijk het antwoord
uitkomst: $1{,}24 \cdot 10^3\ \mathrm{nm}$
voorbeeld van een antwoord:
Voor de lengte $L$ geldt: $L = 21 \cdot 1{,}4 \cdot 10^{-10} = 2{,}94 \cdot 10^{-9}\ \mathrm{m}$.
Er zijn in totaal 22 vrije elektronen. Dat betekent dat in de grondtoestand de eerste elf niveaus bezet zijn. Voor de energie van het foton met de maximale golflengte geldt dan:
E_{\mathrm{f}} = \Delta E_n = E_{12} - E_{11} = 12^2 \frac{h^2}{8mL^2} - 11^2 \frac{h^2}{8mL^2} = 23 \frac{h^2}{8mL^2}
Invullen geeft:
E_{\mathrm{f}} = 23 \frac{(6{,}626 \cdot 10^{-34})^2}{8 \cdot 9{,}11 \cdot 10^{-31} \cdot (2{,}94 \cdot 10^{-9})^2} = 1{,}6 \cdot 10^{-19}\ \mathrm{J}
Voor de fotonenergie geldt: $E_{\mathrm{f}} = \frac{hc}{\lambda}$. Invullen en uitwerken levert dan:
\lambda = \frac{hc}{E_{\mathrm{f}}} = \frac{6{,}626 \cdot 10^{-34} \cdot 3{,}00 \cdot 10^8}{1{,}603 \cdot 10^{-19}} = 1{,}24 \cdot 10^{-6}\ \mathrm{m} = 1{,}24 \cdot 10^3\ \mathrm{nm}
De horizontale as van figuur 2 loopt tot 560 nm. (De berekende golflengte is groter dan dit maximum, dus de maximale golflengte is groter dan de waarde die volgt uit figuur 2.)
Opmerking: Als de kandidaat de berekende golflengte vergelijkt met de golflengte die hoort bij de absorptiepiek bij 505 nm, dit niet aanrekenen.
Een mogelijke verklaring voor het verschil tussen de berekende en de gemeten golflengte is dat de effectieve putlengte, waarin de elektronen kunnen bewegen, niet gelijk is aan $L$.
Vraag 18 2 punten
Leg uit of de effectieve putlengte volgens deze verklaring groter of kleiner is dan $L$.
Bekijk het antwoord
voorbeeld van een antwoord:
De gemeten golflengte is kleiner dan de berekende. De energie van het foton is dan dus groter. De lengte van de energieput moet dan kleiner zijn. (En dus is de effectieve putlengte kleiner dan de afstand $L$)
2025, tijdvak 1: H-alfafilter
Opgavetekst
Verreweg het meeste licht dat we waarnemen van de zon wordt uitgezonden vanuit de laag van de zon die fotosfeer heet. De planckkromme hiervan is weergegeven in figuur 1.
De relatief dunne laag in de zon boven de fotosfeer heet de chromosfeer. Zie figuur 3. De chromosfeer is een gasvormige laag die vooral bestaat uit waterstof.
De chromosfeer is onder normale omstandigheden heel moeilijk waarneembaar doordat deze wordt overstraald door de veel fellere fotosfeer. Om de chromosfeer te kunnen waarnemen wordt een zogenaamd $\mathrm{H}_\alpha$-filter gebruikt. Dit laat alleen golflengtes door in een klein golflengtegebied rond 656,28 nm. Deze golflengte komt voor in het emissiespectrum van de chromosfeer, terwijl het spectrum van de fotosfeer hier een absorptielijn heeft.
De $\mathrm{H}_\alpha$-golflengte komt overeen met een overgang in het energieniveauschema van waterstof.
Vraag 23 1 punt
Geef aan bij welke overgang deze golflengte hoort:
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
C
Een $\mathrm{H}_\alpha$-filter bevat een zogenaamd etalon. Een etalon bestaat uit twee plaatjes met half doorlatende spiegels die evenwijdig aan elkaar zijn opgesteld, op enige afstand van elkaar. Wanneer een lichtstraal invalt, kan deze worden gereflecteerd tussen de twee plaatjes. Bij de meeste golflengtes vindt daarbij destructieve interferentie plaats. Sommige golflengtes zullen door het filter juist wél doorgelaten worden. Zie figuur 4.
Bij een etalon in een $\mathrm{H}_\alpha$-filter vallen de lichtstralen vrijwel loodrecht in op de eerste plaat (de hoek in de tekening is in figuur 4 overdreven weergegeven). Bij elke reflectie treedt er een zogenaamde fasesprong op. Dat wil zeggen dat de gereduceerde fase van de lichtstraal verandert met $\pi$, maar omdat dit in het etalon telkens een even aantal keren plaatsvindt hoef je hiermee geen rekening te houden.
De afstand $d$ tussen beide plaatjes bepaalt welke golflengtes doorgelaten worden. Voor deze golflengtes geldt:
\lambda = \frac{2}{n} d \qquad (1)
Hierin is $n$ een geheel getal.
Vraag 24 2 punten
Leg met behulp van figuur 4 uit dat deze formule klopt.
Hα-etalon: invallend licht en doorgelaten licht tussen twee platen op afstand d Bekijk in Opgaven, pagina 17
Bekijk het antwoord
voorbeeld van een antwoord:
Voor de golflengtes die worden doorgelaten geldt dat er constructieve interferentie optreedt. Het weglengteverschil tussen de verschillende lichtstralen is dus een geheel aantal malen de golflengte: $2d = n\lambda$. Omschrijven levert: $\lambda = \frac{2}{n} d$.
2025, tijdvak 2: Sterrenlicht
Opgavetekst
Figuur 1

Schematische opstelling: een ster (links) zendt licht uit dat door een tralie gaat. Een lens brengt het licht op de beeldchip van de camera. Bij het tralie staat de afbuighoek α van de eerste-orde-maxima aangegeven.
Figuur 2

Beeld op de beeldchip: in het midden het nulde-orde-maximum van de ster, de zwarte stip met het label ster en midden. Links en rechts de eerste-orde-spectra, aangeduid met Gr (groen licht).
Vraag 9 2 punten
Het spectrum van een ster is een belangrijke bron van informatie over de natuurkundige eigenschappen ervan. Om dit spectrum zichtbaar te maken is niet per se een dure ingewikkelde professionele telescoop nodig. Dit kan al met een amateurtelescoop en een gewone digitale camera waar een tralie voor geplaatst wordt. Zie figuur 1. De afbuighoek $\alpha$ van de eerste-orde-maxima hangt af van de kleur van het sterrenlicht. De cameralens beeldt deze maxima af op een beeldchip. Hierbij geldt: hoe groter hoek $\alpha$, des te verder het afgebeelde maximum van het midden van de chip ligt. Op de chip worden nu beide eerste-orde-spectra van de ster zichtbaar. Het nulde-orde-maximum is een afbeelding van de ster zelf. Zie figuur 2. Er zijn tralies verkrijgbaar met 200 lijnen per millimeter en met 100 lijnen per millimeter. Met beide tralies worden de eerste-orde-spectra op de chip afgebeeld. Om deze spectra zo nauwkeurig mogelijk te kunnen waarnemen moet de afbeelding zo groot mogelijk zijn. Leg uit welke van de tralies hiervoor gekozen moet worden.
Bekijk het antwoord
- Inzicht in het verband tussen het aantal lijnen per millimeter en de tralieconstante $d$ (1p)
- Inzicht in het verband tussen $d$ en de afbuighoek, en consequente conclusie: het tralie met 200 lijnen per millimeter (1p)
Het tralie met 200 lijnen per millimeter heeft de kleinste tralieconstante d. Uit $d \sin \alpha = n \lambda$ volgt dat bij de kleinste d de grootste afbuighoek hoort, dus de grootste afbeelding. Dat tralie moet gekozen worden.
Vraag 10 3 punten
Op de chip worden nu beide eerste-orde-spectra van de ster zichtbaar. Het nulde-orde-maximum is een afbeelding van de ster zelf. Zie figuur 2. In figuur 2 zijn met Gr de plekken aangegeven waar groen licht, met een golflengte van 0,58 μm, wordt afgebeeld. Het gebruikte tralie heeft 100 lijnen per millimeter. Bereken de afbuighoek $\alpha$ waarover het licht met deze kleur door het tralie wordt afgebogen.
Bekijk het antwoord
- Gebruik van $d \sin \alpha = n \lambda$, met $n = 1$ (1p)
- Inzicht dat $d$ gelijk is aan 1 gedeeld door het aantal lijnen per millimeter (1p)
- Completeren van de berekening (1p)
Uitkomst: 3,3°.
Vraag 11 2 punten
Luna vergelijkt de afbeelding die met behulp van een tralie gemaakt wordt met het interferentiepatroon van een dubbele spleet. Zij weet dat dit interferentiepatroon een weergave is van de waarschijnlijkheid om het foton op een bepaalde plaats te kunnen detecteren. Bij een tralie liggen de plaatsen van de maxima op de chip bij een gegeven golflengte vast. Hieruit concludeert Luna dat fotonen met dezelfde golflengte bij een tralie op dezelfde plaats op de chip vallen en dat er dus geen sprake is van een waarschijnlijkheidsverdeling voor de detectie van fotonen op de chip. Leg uit dat Luna geen gelijk heeft.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat per golflengte meerdere maxima ontstaan (1p)
- Inzicht dat de plaats waar één foton terechtkomt niet vastligt (1p)
2024, tijdvak 2: Dualiteit
Opgavetekst
Figuur 1 Dubbelspleetexperiment met licht

Interferentiepatroon van licht achter twee smalle spleten, met maxima en minima op het scherm. De pijl wijst naar een minimum.
Vraag 16 1 punt
In dit experiment valt zichtbaar licht met één golflengte op twee smalle spleten en ontstaat op een scherm achter de spleten een interferentiepatroon van maxima en minima. Geef de naam van het soort interferentie dat optreedt bij de pijl op het scherm in figuur 1.
Bekijk het antwoord
- Noemt destructieve interferentie (bij de pijl is een minimum zichtbaar) (1p)
Vraag 17 3 punten
Bij het dubbelspleet-experiment kan het interferentiepatroon alleen ontstaan als er bij elk van de twee spleten buiging optreedt. Voer de volgende opdrachten uit: leg uit in welke orde van grootte de breedte van de spleten maximaal mag zijn om het patroon van figuur 1 mogelijk te maken (kies uit mm, μm, nm, pm); geef aan wat je op het scherm zou zien als er geen buiging zou zijn.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat de openingen een maximale breedte moeten hebben in de orde van grootte van de golflengte van zichtbaar licht (1p)
- Consequente keuze voor μm (1p)
- Noemen dat er zonder buiging twee lichtvlekken recht achter de twee spleten op het scherm zichtbaar zijn, zonder interferentiepatroon (1p)
Figuur 2 Kofferexperiment

Opstelling van het kofferexperiment: een laser met een filter, de dubbelspleet en een rij van 100 detectoren achter de spleten.
Vraag 18 5 punten
In het kofferexperiment wordt een laserbundel op een filter gericht dat slechts een heel klein gedeelte van de fotonen doorlaat. De fotonen die worden doorgelaten gaan door een dubbelspleet. In het gebied achter de dubbelspleet tellen 100 detectoren op een rij de inkomende fotonen (zie figuur 2). De aanwezigheid van de filter zorgt ervoor dat het vermogen van het laserlicht (λ = 635 nm) achter de filter extreem laag is: P = 5·10^-10 W. Hierdoor zal in de praktijk op elk tijdstip gemiddeld maar één foton te vinden zijn in het gebied tussen de filter en de dubbelspleet. Toon met een berekening aan dat dit klopt.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat de afstand tussen filter en dubbelspleet vergeleken moet worden met de gemiddelde afstand tussen twee opeenvolgende fotonen (1p)
- Gebruik van E_f = hc/λ, met opzoeken van h (1p)
- Inzicht dat het aantal fotonen per seconde N = P / E_f (1p)
- Inzicht dat de gemiddelde afstand tussen de fotonen Δx = c / N is (1p)
- Completeren van de berekening: E_f = 3,13·10^-19 J, N = 1,6·10^9 per seconde, Δx = 0,2 m, in de orde van grootte van de afstand tussen filter en dubbelspleet (1p)
Uitkomst: E_f = hc/λ = 3,13·10^-19 J, N = P/E_f = 1,6·10^9 fotonen per seconde, gemiddelde afstand Δx = c/N = 0,2 m. Dat is in de orde van grootte van (of groter dan) de afstand tussen filter en dubbelspleet, dus de uitspraak klopt.
Figuur 3

Aantal getelde fotonen per detector (in 10^9) tegen het detectornummer, van 1 tot 100. De centrale piek ligt bij de detectoren 43 tot en met 55.
Vraag 19 2 punten
In figuur 3 is de situatie weergegeven nadat er 1,0·10^10 fotonen zijn gedetecteerd. Uit figuur 3 volgt dat de kans (of waarschijnlijkheid) dat een foton in de centrale piek (van detector 43 tot en met detector 55) terechtkomt 47% is. Leg uit hoe je deze kans kunt bepalen.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat het aantal getelde fotonen in de centrale piek een optelling is van de telwaarden van de afzonderlijke detectoren in de centrale piek (1p)
- Inzicht dat dit aantal gedeeld moet worden door het totaal aantal gedetecteerde fotonen (1p)
Vraag 20 2 punten
Bente is aanwezig bij het kofferexperiment in haar klas. Zij vraagt zich af wat er gebeurt wanneer het allereerste foton door de opstelling gaat. Omdat het patroon van figuur 3 dan nog moet worden opgebouwd, denkt ze dat de kans 13% is dat de middelste detectoren (43 tot en met 55) dit eerste foton detecteren. Leg uit of Bente gelijk heeft.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat de kans om het foton op een detector te meten volgt uit de waarschijnlijkheidsverdeling (1p)
- Inzicht dat deze waarschijnlijkheidsverdeling vanaf het begin van het experiment vastligt (volgt uit het golfkarakter van licht) en consequente conclusie: Bente heeft geen gelijk (1p)
Vraag 21 2 punten
In het kofferexperiment vertoont licht zowel golfgedrag als deeltjesgedrag (golf-deeltjedualiteit). Voer de volgende opdrachten uit: geef een voorbeeld van het golfgedrag van licht tijdens het kofferexperiment, en geef een voorbeeld van het deeltjesgedrag van licht tijdens het kofferexperiment.
Bekijk het antwoord
- Noemt een voorbeeld van golfgedrag, bijvoorbeeld het ontstaan van een interferentiepatroon (1p)
- Noemt een voorbeeld van deeltjesgedrag, bijvoorbeeld het één voor één tellen van fotonen bij de detectoren (1p)
2023, tijdvak 1: Poollicht
Vraag 14 4 punten
Een aangeslagen N2-molecuul zendt bij terugvallen een combinatie van golflengtes uit, die wij zien als de kleur magenta. Een aangeslagen O-atoom zendt bij het terugvallen vooral rood licht uit, tenzij het botst met een N2-molecuul. Bij een botsing tussen een aangeslagen O-atoom en een N2-molecuul draagt het N2-molecuul energie over aan het O-atoom, dat vervolgens de dominante kleur in het poollicht uitzendt. De fotonen van dit licht hebben een energie van 2,22 eV. Geef aan wat de dominante kleur in het poollicht is. Bereken daarvoor eerst de golflengte van de fotonen.
Bekijk het antwoord
- Gebruik van $E = \frac{hc}{\lambda}$ (1p)
- Opzoeken van h en c (1p)
- Omrekenen van eV naar J (1p)
- Completeren en consequente conclusie (groen / geel) (1p)
Uitkomst: λ = 559 nm. Dat is de kleur groen / geel.
Figuur 5

Grafiek van de deeltjesdichtheid tegen de hoogte. Horizontale as: deeltjesdichtheid (cm⁻³), logaritmisch van 10³ tot 10¹⁵. Verticale as: hoogte (km), van 0 tot 800. Twee krommen: O (volle lijn) en N2 (stippellijn). De krommen kruisen elkaar rond 200 km bij ongeveer 10¹⁰ cm⁻³. Boven dat kruispunt ligt de O-lijn rechts van de N2-lijn; onder 100 km ligt de N2-lijn veel verder rechts dan de O-lijn.
Vraag 15 3 punten
Het poollicht ontstaat vooral als gevolg van botsingen van de plasmadeeltjes met zuurstofatomen O en stikstofmoleculen N2. De dominante kleur in het poollicht ontstaat vooral op hoogtes tussen ongeveer 100 km en 200 km. In figuur 5 is het aantal deeltjes per cm³ uitgezet tegen de hoogte. Voer de volgende opdrachten uit. Maak daarvoor gebruik van figuur 5: Leg uit dat deze kleur op grote hoogte (boven 300 km) nauwelijks ontstaat. Geef aan welke kleur op hoogtes kleiner dan 100 km vooral ontstaat.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat boven 300 km de dichtheid van N2 klein is (1p)
- Inzicht dat de kans op een botsing van een O-atoom met een N2-molecuul klein is (1p)
- Inzicht dat onder 100 km de overheersende kleur magenta is (1p)
Toelichting uit de aanvulling op het correctievoorschrift, vraag 15: om uit te leggen waarom de dominante kleur (groen / geel) op grote hoogte nauwelijks ontstaat, is het voldoende uit te leggen dat de botsingskans tussen O en N2 klein is; die hangt af van de N2-concentratie. Een antwoord dat alleen zegt dat er op grote hoogte weinig deeltjes zijn en dus weinig licht ontstaat, is niet voldoende. Voorbeeldantwoord volgens de aanvulling: boven 300 km is de dichtheid van N2 zeer klein, dus de kans op een botsing van O met N2 is klein; onder 100 km is de overheersende kleur magenta, omdat de dichtheid van N2 daar veel groter is dan van O.
2023, tijdvak 2: Deuterium
Vraag 9 4 punten
Een veelgebruikte manier om de verhouding van het aantal atomen deuterium en waterstof in een gaswolk te bepalen is door te kijken naar het emissiespectrum van zo'n wolk. Wanneer een waterstof- of deuteriumatoom terugvalt van de 2e naar de 1e aangeslagen toestand, zendt het zichtbaar licht uit. Deze spectraallijn wordt bij waterstof aangeduid met Hα en bij deuterium met Dα. De verhouding tussen de intensiteiten van Dα en Hα is dus een maat voor de verhouding D/H in de wolk.
De energieniveaus van waterstof en deuterium zijn gegeven door: $E_n = -\frac{k}{n^2}$. Hierin is E_n het energieniveau van de toestand n in eV, k een constante die voor waterstof gelijk is aan 13,606 eV en voor deuterium gelijk is aan 13,609 eV, en n de toestand.
Toon aan dat de golflengte van Dα gelijk is aan 655,95 nm.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat $E_f = E_3 - E_2$ (1p)
- Gebruik van $E_n = -\frac{k}{n^2}$ voor $n = 2$ en $n = 3$ voor deuterium, met $k = 13{,}609$ eV (1p)
- Gebruik van $E_f = \frac{hc}{\lambda}$ (1p)
- Completeren van de berekening: $\lambda = 655{,}95$ nm (1p)
Figuur 2 en 3

Links, figuur 2: het spectrum van de Orionnevel met de intensiteit in W m−2 nm−1 (verticaal) tegen de golflengte in nm (horizontaal, 655,8 tot 657,0). Eén smalle, hoge piek: Hα. Rechts, figuur 3: het onderste deel van hetzelfde diagram, vergroot, met de Dα-bult bij ongeveer 656,15 nm naast de flank van de Hα-piek. Een stippellijn verbindt de twee diagrammen.
Bron 9

Uitwerkbijlage bij vraag 11: een vergrote weergave van het onderste deel van het spectrum (intensiteit in W m−2 nm−1 tegen de golflengte in nm, van 655,8 tot 657,0) om in te tekenen. De Dα-bult ligt bij ongeveer 656,15 nm; de Hα-flank loopt rechts omhoog buiten het getekende deel.
Vraag 11 1 punt
Uit de figuren 2 en 3 kunnen de wetenschappers de totale intensiteit bepalen voor Hα en Dα. De intensiteit in een bepaald golflengte-interval is gelijk aan de oppervlakte onder de grafiek tussen de grenzen van dit interval. Figuur 3 staat vergroot op de uitwerkbijlage.
Geef in de figuur op de uitwerkbijlage de oppervlakte aan die bepaald moet worden om de totale intensiteit van Dα te bepalen.
Bekijk het antwoord
- De oppervlakte onder de Dα-piek is aangegeven (gearceerd) tussen de grenzen van de piek (1p)
Een gearceerd gebied onder de Dα-bult in de vergrote grafiek: het vlak tussen de spectrumlijn en de achtergrond eronder, van de linkergrens tot de rechtergrens van de Dα-piek (ongeveer 656,1 tot 656,2 nm).
2022, tijdvak 1: Qled-tv
Vraag 6 2 punten
In het scherm van een Qled-tv valt violet licht afkomstig uit leds op een laagje met quantum-dots. De quantum-dots absorberen het violette licht waarmee ze bestraald worden en zenden daarna zelf licht uit met een andere kleur dan violet. Voor de werking van een Qled-tv zijn quantum-dots nodig die blauw, groen of rood licht uitzenden. De kleur van het uitgezonden licht hangt af van de grootte van de quantum-dot. De quantum-dots in een Qled-tv worden met violet licht bestraald. Leg uit waarom gekozen is voor violet licht in plaats van een andere kleur uit het zichtbare spectrum.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat het invallende foton minimaal de energie moet hebben van het uitgezonden foton (1p)
- Inzicht dat een violet foton meer energie heeft dan een foton van de genoemde kleuren (blauw, groen of rood) (1p)
Figuur 4 Halfgeleiders
| Egap (eV) | halfgeleider |
|---|---|
| 1,12 | Si |
| 1,74 | CdSe |
| 5,00 | $Si_3N_4$ |
| 1,43 | GaAs |
| 2,26 | GaP |
Vraag 7 2 punten
Een quantum-dot is gemaakt van halfgeleidermateriaal. Als een foton geabsorbeerd wordt, komt één elektron uit het atoomrooster vrij: het gaat van de valentieband naar de geleidingsband. Het energieverschil tussen die banden is de bandgap Egap. Neem aan dat de fotonenergie van het gebruikte violette licht tussen 2,75 eV en 3,10 eV ligt. De bandgap van enkele halfgeleiders staat in figuur 4. Geef in de tabel op de uitwerkbijlage voor elke halfgeleider aan of deze op grond van de bandgap geschikt is voor gebruik in een Qled-tv. Licht je antwoord toe.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat de bandgap niet groter mag zijn dan de fotonenergie (1p)
- Consequent invullen van de tabel: Si, CdSe, GaAs en GaP geschikt; Si3N4 ongeschikt (1p)
Opmerking uit de aanvulling op het correctievoorschrift: als de kandidaat naast het argument dat de fotonenergie groter moet zijn dan de bandgap ook noemt dat de uitgezonden fotonen zichtbaar licht moeten zijn, en dus naast Si3N4 ook Si en GaAs als ongeschikt noteert, reken dit dan niet aan.
Figuur 6

Lijn in een grafiek met horizontale as R⁻² (nm⁻²), van 0 tot 0,5, en verticale as E_f (eV), van 0 tot 3,5. De lijn loopt van ongeveer (0,08; 2,0) tot ongeveer (0,44; 3,35).
| R^-2 (nm^-2) | E_f (eV) |
|---|---|
| 0,08 | 2,00 |
| 0,44 | 3,35 |
Vraag 10 4 punten
Een fabrikant van Qled-tv's wil quantum-dots selecteren die na bestraling met het violette licht groen licht uitzenden met een golflengte van 534 nm. Door een coördinatentransformatie is van formule (2) een lineaire grafiek gemaakt (figuur 6). Formule (2) is: $E_f = E_{gap} + \frac{C}{R^2}$. Bepaal met behulp van figuur 6 de straal van de quantum-dots die de fabrikant zoekt. Noteer je antwoord in twee significante cijfers.
Bekijk het antwoord
- Gebruik van Ef = hc/λ (1p)
- Omrekenen van J naar eV (1p)
- Consequent aflezen van R⁻² in figuur 6 (met een marge van 0,02 nm⁻²) (1p)
- Completeren van de bepaling en significantie (1p)
Uitkomst: Ef = 2,33 eV, bij R⁻² ongeveer 0,17 nm⁻² hoort R = 2,4 nm. Opmerking uit het correctievoorschrift: bepaalt de kandidaat Egap door de grafiek te extrapoleren naar R⁻² = 0 en gebruikt hij bij de berekening een foutief antwoord uit vraag 9, reken dit dan niet aan. Zet de kandidaat de golflengte om in een energie met het informatieboek, dan kunnen het eerste scorepunt (en eventueel het tweede) toegekend worden.
2021, tijdvak 1: Zonnepanelen
Opgavetekst
Figuur 2 Zonnepanelen

Schakeling met één zonnecel bovenaan, een ampèremeter (A) links en onderaan een variabele weerstand en een voltmeter (V) die parallel aan elkaar staan.
Figuur 3 Zonnepanelen

Grafiek van het vermogen P (W) tegen de spanning U (V), van 0 tot 0,6 V. Het vermogen stijgt bijna recht naar een maximum van ongeveer 1,35 W bij een spanning van 0,50 V en daalt daarna snel naar nul bij ongeveer 0,6 V.
Figuur 4 Zonnepanelen

Energiediagram van een halfgeleider met de verticale as energie. Onderaan de valentieband, grijs en met elektronen gevuld. Daarboven de geleidingsband, lichtgrijs. Tussen beide staat de bandgap (ΔE). Pijlen geven aan dat een foton een elektron van de valentieband naar de geleidingsband brengt.
Vraag 23 2 punten
Een zonnecel is gemaakt van een zogenaamd halfgeleidermateriaal. In een halfgeleider kan een elektron slechts in banden van zeer dicht bij elkaar gelegen energieniveaus bestaan. Twee van zulke banden zijn de valentieband en de geleidingsband. Daartussen zit bij een halfgeleider een energiesprong, de zogeheten bandgap (zie figuur 4). In de grondtoestand is de valentieband volledig bezet met elektronen. De geleidingsband is dan nog niet met elektronen bezet. Een foton kan één elektron vrijmaken uit het atoomrooster. Dit gebeurt alleen als de energie van dat foton groot genoeg is (groter dan de bandgap). Het elektron gaat dan van een energieniveau in de valentieband naar een energieniveau in de geleidingsband. Als er elektronen in de geleidingsband zitten, wordt het materiaal geleidend en kan er een stroom gaan lopen. Femke merkt op dat het bovenstaande proces lijkt op het foto-elektrisch effect. Geef een overeenkomst en een verschil tussen het bovenstaande proces en het foto-elektrisch effect.
Bekijk het antwoord
- Benoemt dat in beide gevallen fotonen elektronen losmaken (1p)
- Benoemt het verschil: bij een halfgeleider blijft het elektron op het moment van losmaken in het materiaal, bij het foto-elektrisch effect verlaat het elektron het materiaal (1p)
Figuur 5 Zonnepanelen
| materiaal | bandgap in eV |
|---|---|
| CdTe | 1,58 |
| Ge | 0,72 |
| InSb | 0,23 |
| PbSe | 0,27 |
| Si | 1,10 |
| ZnS | 3,60 |
| ZnSe | 2,70 |
Vraag 24 3 punten
Femke en Lotta gebruiken een zonnecel gemaakt van silicium. Een bepaald foton brengt een elektron in de geleidingsband van deze zonnecel. In figuur 5 staat voor verschillende materialen de bandgap weergegeven. Bepaal met behulp van figuur 5 wat de golflengte van dit foton maximaal kan zijn.
Bekijk het antwoord
- Gebruik van E = hc/λ, met E = 1,10 eV (1p)
- Omrekenen van eV naar J (1p)
- Completeren van de bepaling: λ = 1,13·10^-6 m (1p)
Uitkomst: λ = 1,13·10^-6 m. De bandgap van silicium is 1,10 eV en dit is de minimale energie van het foton, met E = hc/λ.
2021, tijdvak 2: Beker van Lycurgus
Opgavetekst
Figuur 1a

Foto van de beker van Lycurgus, van binnenuit beschenen met wit licht. De beker kleurt rood.
Figuur 1b

Foto van dezelfde beker, van buitenaf beschenen met wit licht. De beker kleurt groen.
Figuur 2

Grafiek van de mate van absorptie (verticale as, zonder getallen) als functie van de golflengte λ in nm (horizontale as, met ijkmerken bij 400, 500, 600 en 700 nm). De absorptie heeft een piek rond 525 nm. Rond 600 tot 700 nm is de absorptie klein.
Vraag 7 3 punten
In het British Museum staat de beker van Lycurgus (zie figuur 1a en 1b). De kleur van het glas van deze beker hangt af van de belichting. Als de beker van binnenuit wordt beschenen met wit licht, dan heeft de beker een rode kleur. Als de beker van buitenaf wordt beschenen met wit licht, dan heeft de beker een groene kleur. Dit verschijnsel wordt veroorzaakt door de aanwezigheid van nanodeeltjes goud in het glas. Als het glas wordt beschenen, wordt een deel van het licht door het glas geabsorbeerd en wordt de rest van het licht doorgelaten. Een deel van het geabsorbeerde licht wordt weer uitgezonden met dezelfde golflengte. Dit is zichtbaar als gereflecteerd licht. De buitenkant van de beker kleurt bij belichting van binnenuit rood (figuur 1a) en bij belichting van buitenaf groen (figuur 1b). Leg dit uit met behulp van figuur 2.
Bekijk het antwoord
- Heeft het inzicht dat vooral groen (en blauw) licht wordt geabsorbeerd en dat rood licht nauwelijks wordt geabsorbeerd. (1p)
- Heeft het inzicht dat daardoor het doorgelaten licht in figuur 1a rood is. (1p)
- Heeft het inzicht dat daardoor het gereflecteerde licht in figuur 1b groen is. (1p)
Als de eerste deelscore niet toegekend kan worden, kunnen de tweede en de derde deelscore ook niet worden toegekend. Het behalen van de eerste deelscore impliceert het gebruik van figuur 2 (aanvulling op het correctievoorschrift).
Figuur 3

Twee situaties naast elkaar, op tijdstip t1 (links) en tijdstip t2 (rechts). Per situatie: een nanodeeltje met een plasmon (een wolk van geleidingselektronen met + en − tekens) en de elektrische veldsterkte als functie van de positie van een lichtgolf die naar rechts beweegt, met pijlen voor het elektrisch veld E. Op t1 is het negatieve plasmon het hoogst getrokken, op t2 het laagst.
Vraag 8 5 punten
Het ontstaan van de absorptiepiek in figuur 2 kan worden begrepen met behulp van het zogenaamde plasmonmodel. Uitgangspunt van dit model is dat elk metalen nanodeeltje bestaat uit veel positieve ionen, omringd door geleidingselektronen. Deze geleidingselektronen reageren op licht. Een lichtgolf heeft een sinusvormig variërend elektrisch veld, dat de geleidingselektronen als één geheel in trilling brengt. Deze trillende wolk van geleidingselektronen wordt ook wel ‘plasmon’ genoemd. In figuur 3 is de situatie voor een plasmon op twee verschillende tijdstippen weergegeven. De lichtgolf in figuur 3 beweegt naar rechts. Op tijdstip t1 heeft het elektrisch veld het negatieve plasmon naar zijn hoogste stand getrokken en op een later tijdstip t2 naar zijn laagste stand. De positieve ionen blijven op hun plaats, waardoor een ladingsscheiding in het nanodeeltje optreedt. De richting van het elektrisch veld E is in de figuur aangegeven. Op de positie van het nanodeeltje wisselt E dus voortdurend van richting. Dit is een reden waarom het plasmon telkens weer in de richting van de evenwichtspositie beweegt. Voer de volgende opdrachten uit: − Geef aan waardoor de metaalionen op hun plaats blijven. − Geef een andere reden dan het elektrisch veld van de lichtgolf waarom het plasmon telkens weer in de richting van de evenwichtspositie beweegt. − In figuur 3 is aangegeven dat de lichtgolf naar rechts beweegt. Leg aan de hand van de figuur uit dat dit inderdaad het geval is.
Bekijk het antwoord
- Heeft het inzicht dat de metaalionen een veel grotere massa hebben of gebonden zijn in het rooster. (1p)
- Heeft het inzicht dat de positieve en negatieve ladingen elkaar aantrekken. (1p)
- Heeft het inzicht dat er tussen tijdstip t1 en tijdstip t2 een omhooggericht elektrisch veld gepasseerd moet zijn. (1p)
- Heeft het inzicht dat bij een omhooggericht elektrisch veld een omlaag gerichte elektrische kracht op het plasmon werkt. (1p)
- Heeft het inzicht dat het plasmon van tijdstip t1 naar tijdstip t2 omlaag beweegt. (1p)
Als de kandidaat juist redeneert vanuit één grafiek op tijdstip t1 of tijdstip t2, dit goed rekenen.
Vraag 10 3 punten
Goud bevat één geleidingselektron per ion. Voor goud geldt: $n = 5{,}90 \cdot 10^{28}\ \mathrm{m}^{-3}$. Toon dat aan.
Bekijk het antwoord
- Heeft het inzicht dat $n = \frac{\rho}{m_{at}}$, met één geleidingselektron per ion, en zoekt de dichtheid $\rho$ op. (1p)
- Heeft het inzicht dat $m_{at} = A \cdot u$ en zoekt het atoomnummer-massagetal A op. (1p)
- Completeert de berekening: n = 5,90·10²⁸ m⁻³. (1p)
Als de kandidaat voor de massa van een goudatoom 3,3·10⁻²⁵ kg (uit tabel 6A van Binas) neemt, dit goed rekenen. Dan wordt het antwoord n = 5,85·10²⁸ m⁻³.
Vraag 11 4 punten
Voor de resonantiefrequentie van het plasmonmodel geldt: $f_{res} = k\sqrt{\frac{n\,e^2\,f}{\pi\,m}}$ (1). Hierin is $f_{res}$ de resonantiefrequentie in Hz, $n$ het aantal geleidingselektronen per m³, $e$ de lading van het elektron in C, $f$ de constante van Coulomb in N m² C⁻², $m$ de massa van een elektron in kg en $k$ een constante. Bepaal met behulp van formule (1) de waarde van de constante k die hoort bij de absorptiepiek in figuur 2.
Bekijk het antwoord
- Leest de golflengte van de absorptiepiek af (met een marge van 5 nm). (1p)
- Gebruikt $c = \lambda \cdot f$ om de golflengte om te rekenen naar de frequentie, of zoekt de frequentie op die bij de golflengte hoort. (1p)
- Gebruikt formule (1) en zoekt e, f en m op. (1p)
- Completeert de bepaling: k = 0,262. (1p)
Uitkomst: k = 0,262 (met een golflengte van de absorptiepiek van ongeveer 525 nm en f = 5,710·10¹⁴ Hz). Als de kandidaat bij vraag 9 een eenheid voor k heeft bepaald en die hier opnieuw gebruikt, dit niet aanrekenen.
2021, tijdvak 3: Wortel en mango
Opgavetekst
Figuur 1

Schematische tekening van het caroteenmolecuul: een lange keten van koolstofatomen, aangegeven met zwarte figuurtjes, met aan de uiteinden grotere structuren.
Figuur 2

Energieniveauschema van de vrije elektronen: horizontale streepjes voor de niveaus n = 1 tot en met n = 13, met de energie oplopend van onder naar boven (n = 1 onderaan). Links staat een maat van 2,75 eV tussen niveau 11 en niveau 12. Met een pijl is de overgang getekend van een elektron uit niveau 11 naar niveau 12.
Vraag 22 3 punten
Caroteen is een stof die veel in de natuur voorkomt, onder andere in wortels en in mango’s. Figuur 1 geeft schematisch het molecuul van caroteen weer. Centraal in het molecuul is een lange keten van 22 koolstofatomen. Elk van deze koolstofatomen levert één elektron dat vrij over de hele lengte L van de keten kan bewegen. Voor de energieniveaus van die vrije elektronen gelden de volgende regels: de energiewaarden kunnen berekend worden met het model van een eendimensionale energieput, en er zitten maximaal twee elektronen in hetzelfde energieniveau. In figuur 2 is het energieniveauschema van de vrije elektronen weergegeven. De toestand waarin alle niveaus van n = 1 tot en met n = 11 volledig bezet zijn, noemen we de grondtoestand van het molecuul. In figuur 2 is ook de overgang getekend van een elektron uit het niveau n = 11 naar het niveau n = 12. Bereken de golflengte van de fotonen die bij deze overgang geabsorbeerd worden.
Bekijk het antwoord
- Gebruik van $E = \frac{hc}{\lambda}$ (1p)
- Omrekenen van eV naar J (1p)
- Completeren van de berekening (1p)
Het energieverschil tussen niveau 11 en 12 is 2,75 eV (aflezen uit figuur 2). Uitkomst: λ = 4,51·10⁻⁷ m (451 nm).
Vraag 23 4 punten
Caroteen bevat een lange keten van 22 koolstofatomen, die elk één elektron leveren dat vrij over de lengte L van de keten kan bewegen (zie figuur 1). De energieniveaus van die vrije elektronen volgen het model van een eendimensionale energieput; er zitten maximaal twee elektronen in hetzelfde energieniveau (zie figuur 2). Uitgaande van het energieverschil tussen niveau 11 en 12 kan de (effectieve) lengte L van de lange keten van koolstofatomen berekend worden. Bereken deze lengte L.
Bekijk het antwoord
- Gebruik van $E_n = \frac{n^2 h^2}{8 m L^2}$ (1p)
- Inzicht dat $\Delta E = E_{12} - E_{11}$ (1p)
- Inzicht dat m de elektronmassa is (1p)
- Completeren van de berekening (1p)
Uitkomst: L = 1,77·10⁻⁹ m (1,77 nm). Met $E_n = \frac{n^2 h^2}{8 m L^2}$ en ΔE = 2,75 eV, waarbij m de elektronmassa is.
Vraag 24 3 punten
Caroteen absorbeert geen infrarood licht maar wel ultraviolet licht. Leg met behulp van het energieniveauschema in figuur 2 uit waarom caroteen vanuit de grondtoestand infrarood licht niet absorbeert en ultraviolet licht wel absorbeert. De grondtoestand is de toestand waarin alle niveaus van n = 1 tot en met n = 11 volledig bezet zijn.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat alleen overgangen met een fotonenergie groter dan of gelijk aan 2,75 eV mogelijk zijn (1p)
- Inzicht dat voor infrarood geldt: E_f < 2,75 eV (1p)
- Inzicht dat voor ultraviolet geldt: E_f > 2,75 eV (1p)
Vanuit de grondtoestand zijn alleen overgangen naar niveau 12 of hoger mogelijk, dus alleen fotonen met een energie groter dan of gelijk aan 2,75 eV worden geabsorbeerd. Infrarood heeft een fotonenergie kleiner dan 2,75 eV en ultraviolet een fotonenergie groter dan 2,75 eV (BiNaS tabel 19A / Science Data pagina 75).
2018, tijdvak 2: Kleurstoflaser
Opgavetekst
Figuur 2a

Een aantal individuele lichtgolven van een gewone lichtbron. De golven hebben geen vast onderling faseverschil.
Figuur 2b

Een aantal individuele lichtgolven van een laser. De golven hebben dezelfde fase.
Vraag 11 2 punten
Bij laserwerking ontstaat een lawine van fotonen, doordat reeds aanwezige fotonen aangeslagen moleculen dwingen om zelf fotonen uit te zenden. Het oorspronkelijke foton is daarbij identiek aan het geproduceerde foton: ze hebben dezelfde fase en dezelfde golflengte. In figuren 2a en 2b zijn een aantal individuele lichtgolven geschetst van respectievelijk een gewone lichtbron en een laser. Ook als de amplitude van de individuele golven gelijk is, is de totale amplitude (en dus de intensiteit) van het laserlicht groter dan die van de gewone lichtbron. Leg uit hoe dit komt aan de hand van de figuren 2a en 2b.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat de lichtgolven in figuur 2b in fase zijn (1p)
- Inzicht dat bij een laser wel, en bij een gewone lichtbron geen, constructieve interferentie optreedt (1p)
Als de kandidaat (gedeeltelijke) destructieve interferentie bij een gewone lichtbron noemt, dan goed rekenen. Het begrip constructieve interferentie hoeft niet genoemd te worden.
Figuur 3a
Energieschema van Rhodamine 6G met de energie E op de verticale as. Boven ligt de aangeslagen toestand (a), onder de grondtoestand (g). Elk bestaat uit veel dicht op elkaar gelegen energieniveaus. Een zwarte pijl omhoog geeft absorptie aan, een zwarte pijl omlaag emissie. Een grijze pijl binnen de aangeslagen toestand geeft de interne stralingsloze overgangen aan.
Figuur 3b

Links de absorptieband en rechts de emissieband van Rhodamine 6G. Horizontale as: golflengte (nm), van 450 tot 700. Verticale as: relatieve intensiteit (%), van 0 tot 100. De emissieband ligt rechts van de absorptieband. Boven de figuur staat 25 nm, het verschil tussen de twee pieken.
Vraag 12 2 punten
Voor een bepaalde breedbandige vloeistoflaser wordt de kleurstof Rhodamine 6G gebruikt. Bij complexe moleculen als de kleurstof Rhodamine 6G bestaat zowel de grondtoestand (g) als de aangeslagen toestand (a) uit veel zeer dicht op elkaar gelegen energieniveaus. Zie figuur 3a. In figuur 3b is links de absorptieband en rechts de emissieband van Rhodamine 6G weergegeven. Omdat de aangeslagen moleculen eerst een gedeelte van hun energie afgeven in de vorm van warmte (interne stralingsloze overgangen), is in figuur 3b het emissiespectrum naar rechts verschoven ten opzichte van het absorptiespectrum. Leg uit waarom het emissiespectrum naar rechts verschoven is.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat ΔE bij emissie kleiner is dan bij absorptie, door het energieverlies in stralingsloze overgangen (1p)
- Inzicht dat ΔE omgekeerd evenredig is met λ, dus dat de golflengte groter is geworden (1p)
Vraag 13 4 punten
Een Rhodamine-6G-molecuul kan men ook beschrijven met een eenvoudig model van een eendimensionale energieput waarin 22 elektronen opgesloten zijn. Hierbij zijn een aantal energieniveaus (n-waarden) steeds gevuld met twee elektronen per niveau. Samen vormt dit de grondtoestand (g). Als het molecuul door absorptie van een foton aangeslagen wordt, gaat één elektron van de hoogste bezette n-waarde naar de volgende n-waarde. Dan geldt voor de lengte van de energieput: $L = \sqrt{\frac{\lambda\,(12^2 - 11^2)\,h}{8\,m\,c}}$ Hierin is λ de golflengte die vereist is om het molecuul aan te slaan, h de constante van Planck, m de massa van een elektron en c de lichtsnelheid. Leid deze formule af gebruikmakend van formules uit een tabellenboek.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat de absorptie de overgang n = 11 → n = 12 betreft (1p)
- Gebruik van E_n = n²h² / (8mL²) (1p)
- Inzicht dat ΔE = hc/λ (1p)
- Completeren van de afleiding tot de gegeven formule voor L (1p)
Figuur 4

Structuurformule van Rhodamine 6G, met een pijl van 1,70 nm over het molecuul. Het molecuul heeft twee aromatische ringen met een S-atoom in het midden. Links staat een H3C-N-groep, rechts een N+-groep met CH3-groepen.
Vraag 14 3 punten
Dan geldt voor de lengte van de energieput: $L = \sqrt{\frac{\lambda\,(12^2 - 11^2)\,h}{8\,m\,c}}$ Hierin is λ de golflengte die vereist is om het molecuul aan te slaan, h de constante van Planck, m de massa van een elektron en c de lichtsnelheid. Figuur 4 geeft de structuur van Rhodamine 6G weer. De waarde L = 1,70 nm komt bij benadering overeen met de waarde in figuur 4. Toon dit aan met een berekening.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat λ = 5,6·10⁻⁷ m, afgelezen in figuur 3b (met een marge van 0,2·10⁻⁷ m) (1p)
- Gebruik van de formule en opzoeken van m, c en h in het tabellenboek (1p)
- Completeren van de berekening: L = 2,0·10⁻⁹ m = 2,0 nm (1p)
De kandidaat mag de rechterpiek, de linkerpiek of het gemiddelde aflezen. In deze vraag significantie uiteraard niet aanrekenen.
Hoe vaak licht en lenzen in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 16-18 | 3 | 12% |
| 2026, tijdvak 2 | 19-23 | 5 | 19% |
| 2025, tijdvak 1 | 17-18, 23-24 | 4 | 17% |
| 2025, tijdvak 2 | 9-11 | 3 | 13% |
| 2024, tijdvak 2 | 16-21 | 6 | 22% |
| 2023, tijdvak 1 | 14-15 | 2 | 8% |
| 2023, tijdvak 2 | 9, 11 | 2 | 7% |
| 2022, tijdvak 1 | 6-7, 10 | 3 | 12% |
| 2021, tijdvak 1 | 23-24 | 2 | 8% |
| 2021, tijdvak 2 | 7-8, 10-11 | 4 | 17% |
| 2021, tijdvak 3 | 22-24 | 3 | 13% |
| 2018, tijdvak 2 | 11-14 | 4 | 17% |
In 12 van de 18 ingedeelde examens natuurkunde vwo staat een vraag over licht en lenzen, samen 41 vragen (9% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2024, tijdvak 2: 6 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 14% van de vragen over licht en lenzen, daarvoor 7%. Het onderwerp krijgt de laatste jaren meer ruimte.
Oefenen met licht en lenzen
Maak de 15 nieuwste examenvragen over licht en lenzen online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over licht en lenzen
Andere onderwerpen natuurkunde vwo
- Straling
- Elektriciteit
- Astrofysica
- Beweging
- Magnetisme
- Geluid en trillingen
- Energie en arbeid
- Krachten
- Golven
- Grootheden en eenheden
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen natuurkunde vwo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Hoe ToetsChecker natuurkunde per vraagtype nakijkt, lees je op natuurkunde toetsen nakijken met AI.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op natuurkunde oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt licht en lenzen voor in het eindexamen natuurkunde vwo?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 41 vragen over licht en lenzen, 9% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 12 van die examens.
In welk examen natuurkunde vwo stonden de meeste vragen over licht en lenzen?
In het examen van 2024, tijdvak 2, met 6 vragen: 16-21.
Hoe oefen ik examenvragen over licht en lenzen?
Op deze pagina staan alle vragen over licht en lenzen met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.