Examenvragen straling natuurkunde havo
85 vragen over straling uit 17 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Straling komt in 17 van de 18 examens natuurkunde havo voor, met 85 vragen (18% van alle examenvragen). Het meest in 2025, tijdvak 1 (7 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over straling
Per examen de vragen over straling, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Lekdetectie
Opgavetekst
Een groot lek in een waterleiding is makkelijk te detecteren. Zie figuur 1.
In de industrie worden veel gassen en vloeistoffen door pijpleidingen vervoerd. Een lek kan grote gevolgen hebben, maar is niet altijd zo duidelijk waarneembaar. Er zijn daarom verschillende methodes om een lek te detecteren.
Een lek in een bovengrondse gasleiding kan worden opgespoord met een methode die gebruikmaakt van het geluid dat een gas of vloeistof bij ontsnapping maakt. In het oscillogram in figuur 2 is het signaal weergegeven van het geluid van een lek. Figuur 2 staat ook op de uitwerkbijlage.
Voor het gebruik van deze methode bij ondergrondse metalen leidingen is een eis dat de tracer in elk geval $\gamma$-straling uitzendt.
Vraag 14 1 punt
Wat is de reden van deze eis?
- A Het ioniserende vermogen van γ-straling is altijd lager dan van α- of β-straling.
- B Het doordringend vermogen van γ-straling is altijd hoog.
- C De activiteit van een γ-bron is altijd hoog.
- D De halveringstijd van een γ-bron is altijd lang.
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
B
Bij een derde methode stroomt de radioactieve tracer zonder capsule mee met de vloeistof in de buis. Boven de grond wordt op twee plekken de intensiteit bepaald met een GM-teller. Zie figuur 4.
Een veelgebruikte tracer is Br-82.
Vraag 15 3 punten
Geef de vergelijking van de vervalreactie van Br-82.
Figuur 4 toont twee GM-tellers boven de grond, een pijpleiding met tracer en een mogelijk lek. Bekijk in Opgaven, pagina 12
Bekijk het antwoord
voorbeeld van een antwoord:
{}^{82}_{35}\text{Br} \rightarrow {}^{82}_{36}\text{Kr} + {}^{0}_{-1}\beta + {}^{0}_{0}\gamma
De GM-tellers meten alleen straling die er loodrecht op valt. De intensiteit van de gammastraling in deze richting binnen in de buis noemt men $I_0$. Als de γ-straling door de wand van de leiding komt is de intensiteit gehalveerd als gevolg van de metalen wand van de buis. Vervolgens moet de straling nog door 0,50 m grond. Zie figuur 4. De halveringsdikte van de grond is 5,0 cm.
Vraag 16 3 punten
Bereken welk percentage van $I_0$ GM-teller 1 bereikt.
Bekijk het antwoord
uitkomst: 0,049%
voorbeeld van een antwoord:
De metalen wand zorgt voor een halvering, de grond zorgt voor $0,50/0,050 = 10$ halveringen. In totaal wordt de intensiteit 11 keer gehalveerd, dus: $I = I_0 \left(\frac{1}{2}\right)^n = I_0 \left(\frac{1}{2}\right)^{11} = 4,9 \cdot 10^{-4} \cdot I_0$.
Dit komt overeen met 0,049% van de beginintensiteit.
Bij een onderzoek aan een pijpleiding passeerde de tracer (Br-82) GM-teller 1 op tijdstip $t = 0$. Na 3 dagen werd de tracer bij GM-teller 2 gedetecteerd. Er werd bij GM-teller 2 een intensiteit gemeten die 8 keer zo klein was als die bij GM-teller 1.
Vraag 17 3 punten
Leg uit of de gemeten intensiteit duidt op een lek in de pijpleiding tussen GM-teller 1 en GM-teller 2.
Bekijk het antwoord
voorbeeld van een antwoord:
De halveringstijd van Br-82 is 35,3 h = 1,5 d. Er zijn dus ongeveer 2 halveringstijden voorbij. De intensiteit zou daardoor 4 keer zo klein geworden moeten zijn. Omdat de intensiteit 8 keer zo klein is, moet er tracer weggelekt zijn en duidt deze meting op een lek in de pijpleiding.
Opmerking: Als voor het antwoord gebruik is gemaakt van een berekening waarin een fout is gemaakt, maximaal 2 scorepunten toekennen.
2026, tijdvak 2: Holmium
Opgavetekst
Radioactief holmium wordt gebruikt bij de behandeling van honden met een tumor in de kop. Voor de behandeling is het belangrijk om de massa van de tumor te weten, zodat de dierenarts kan bepalen hoe groot de activiteit moet zijn van de toegediende isotoop. De dierenarts bepaalt eerst het volume van de tumor met behulp van een CT-scan. Een verkleind beeld uit deze CT-scan is te zien in figuur 1.

Voor een ellipsvormige tumor is het volume te berekenen met de formule
V = π/6 ⋅ ⋅ ⋅ λ b h
Hierin is b de breedte en ℓ de lengte van de tumor. Zie figuur 1. De hoogte
h wordt uit een tweede beeld bepaald en is gelijk aan 31 mm. De dichtheid van het weefsel van de tumor is 1,06 g cm⁻³. De dierenarts bepaalt hiermee dat de massa van de tumor ten tijde van de CT-scan tussen 10 g en 14 g ligt. Figuur 1 staat op ware grootte op de uitwerkbijlage.
Vraag 17 3 punten
Toon met behulp van de figuur op de uitwerkbijlage aan dat deze bepaling klopt.

Bekijk het antwoord
uitkomst: m = 12 g
voorbeeld van een antwoord:
In de figuur op de uitwerkbijlage is de afbeelding van de tumor 2,1 cm breed en 3,2 cm lang. Het volume van de tumor is dus
V = π/6 ⋅ ⋅ ⋅ =λ b h π ⋅ 3,2 ⋅ 2,1 ⋅ 3,1 = 10,9 cm³. Met de gegeven dichtheid volgt 6
hieruit de massa: ρ = m/V → m = ρ V = 1,06 ⋅ 10,9 = 12 g.
(Dit ligt binnen het bereik van 10 g tot 14 g.)
- bepalen van b en ℓ (met een marge van 0,2 cm) (1)
- gebruik van V = π/6 ⋅ ⋅ ⋅ λ b h en ρ= m/V (1)
- completeren van de bepaling (1)
De bestraling van de tumor gebeurt van binnenuit met het radioactieve holmium-166. Om de tumor genoeg schade toe te brengen, moet hij voldoende straling ontvangen. Ho-166 vervalt na het toedienen tot Er-166 en zendt daarbij gammastraling en een ander stralingsdeeltje uit.
Vraag 18 4 punten
Voer de volgende opdrachten uit:
- Geef de volledige vergelijking van de vervalreactie van Ho-166.
- Geef een reden waarom gammastraling niet bijdraagt aan de stralingsdosis.

Bekijk het antwoord
−¹⁶⁶₆₇Ho →¹⁶⁶₆₈Er + −⁰₁β + ₀⁰γ
− voorbeeld van een antwoord:
Gammastraling heeft een groot doordringend vermogen, waardoor de fotonen nauwelijks in de tumor geabsorbeerd worden.
- Ho links van de pijl en Er en gamma rechts van de pijl (1)
- bètadeeltje rechts van de pijl mits verkregen via kloppende atoomnummers (1)
- aantal nucleonen links en rechts gelijk (1)
- inzicht dat gammastraling een groot doordringend vermogen heeft (1)
In figuur 2 is een gedeelte van de vervalkromme afgebeeld die hoort bij de behandeling van de tumor met Ho-166. Het tijdstip t = 0 komt overeen met het moment waarop 7,8 ⋅ 10¹³ atomen Ho-166 zijn toegediend. Figuur 2 staat ook op de uitwerkbijlage.
Vraag 19 3 punten
Bepaal met behulp van de figuur op de uitwerkbijlage de activiteit van het Ho-166 op het moment van toedienen. Noteer je antwoord in twee significante cijfers. Laat in de figuur zien hoe je aan je antwoord komt.

Bekijk het antwoord
uitkomst: A = 5,8 ⋅ 10⁸ Bq (binnen het bereik 5,0 ⋅ 10⁸ Bq ≤ A ≤ 6,8 ⋅ 10⁸ Bq)
voorbeeld van een antwoord:

Er geldt: A =− Δ N =− 0 − 7,8 ⋅ 10¹³ = 5,8 ⋅ 10⁸ Bq. Δ t _raaklijn (37,5 − 0) ⋅ 3600
- gebruik van A =− Δ Δ N t _raaklijn (1)
- tekenen van de raaklijn op t = 0 s / gebruik van een relevant recht deel in de grafiek (1)
- completeren van de bepaling en significantie (1)
Voor het bestralen van de tumor is een dosis van 8,0 ⋅ 10² Gy nodig. Slechts 43% van de ioniserende straling uit al het toegediende Ho-166 wordt geabsorbeerd door de tumor. Per toegediend atoom Ho-166 komt 1,8 MeV aan stralingsenergie vrij. De arts gaat uit van een massa van 12 g voor de tumor.
Vraag 20 4 punten
Toon aan dat de benodigde dosis dan bereikt wordt.
Bekijk het antwoord
uitkomst: D = 8,0 ⋅ 10² Gy
voorbeeld van een antwoord:
D = E/m = 0,43 ⋅ N ⋅ E_str = 0,43 ⋅ 7,8 ⋅ 10¹³ ⋅ 1,8 ⋅ 10⁶ ⋅ 1,6 ⋅ 10⁻¹⁹ = 8,0 ⋅ 10² Gy. m 12 ⋅ 10⁻³ (Hiermee is de benodigde dosis dus bereikt.)
- gebruik van D = E/m (1)
- inzicht dat E = 0,43 ⋅ N ⋅ E_str (1)
- omrekenen van MeV naar J (1)
- completeren van de berekening (1)
De halveringstijd van Ho-166 is 26,8 uur. Na het toedienen mag de hond niet direct naar huis vanwege het stralingsrisico voor zijn baasjes. Pas als de dosis per uur lager is dan de norm van 1 μSv/h op 1 m afstand, mag de hond naar huis. Direct na het toedienen wordt op deze afstand 4,7 μSv/h gemeten.
Vraag 21 1 punt
Wanneer mag de hond op zijn vroegst mee naar huis?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
B
2025, tijdvak 1: Coconuts
Opgavetekst
Exoplaneten zijn planeten die rond een andere ster dan de zon draaien. In 2020 werd de exoplaneet COCONUTS-2b ontdekt met behulp van een foto. Deze exoplaneet draait rond de ster COCONUTS-2a. Zie figuur 1.
De exoplaneet heeft een hoge oppervlaktetemperatuur van 160 °C. De straling die de exoplaneet bij deze temperatuur uitzendt is door de onderzoekers vastgelegd met behulp van een camera.
Vraag 10 3 punten
Leg met behulp van een berekening uit of COCONUTS-2b gefotografeerd is met een camera voor infraroodstraling, voor ultravioletstraling of voor zichtbaar licht.
Opname van het sterrenveld met de exoplaneet COCONUTS-2b en de ster COCONUTS-2a, met pijlen en labels bij beide objecten. Bekijk in Opgaven, pagina 8
Bekijk het antwoord
Voor de golflengte van de waargenomen straling geldt:
\lambda_{\text{max}} = \frac{k_W}{T} = \frac{2{,}898 \cdot 10^{-3}}{(160 + 273)} = 6{,}69 \cdot 10^{-6}\ \text{m}
Deze golflengte bevindt zich in het infrarode gebied, dus een camera voor infraroodstraling.
Vanaf de aarde zie je COCONUTS-2a op een andere positie dan COCONUTS-2b. Tussen deze twee kijkrichtingen zit een kijkhoek. Deze is $0{,}165^\circ$. In figuur 2 is dit schematisch maar niet op schaal weergegeven.
De afstand $r$ tussen COCONUTS-2b en zijn ster COCONUTS-2a is $9{,}65 \cdot 10^{14}\ \text{m}$.
Vraag 11 3 punten
Toon dit aan met behulp van figuur 2.
Schematische tekening van de aarde, de ster COCONUTS-2a en de exoplaneet COCONUTS-2b, met een kijkhoek van 0,165 graden en een afstand van 35,4 lichtjaar tussen de aarde en de ster. Bekijk in Opgaven, pagina 9
Bekijk het antwoord
COCONUTS-2a staat op een afstand van $35{,}4 \cdot 9{,}461 \cdot 10^{15} = 3{,}349 \cdot 10^{17}\ \text{m}$ van de aarde. Uit de hoek volgt voor de afstand tussen ster en exoplaneet:
\tan \alpha = \frac{o}{a} \rightarrow r = 3{,}349 \cdot 10^{17} \cdot \tan(0{,}165) = 9{,}65 \cdot 10^{14}\ \text{m}.
Opmerking: Als een kandidaat gebruik heeft gemaakt van de sinus, dit niet aanrekenen.
2025, tijdvak 1: Vervalst schilderij
Opgavetekst
Echte schilderijen kunnen veel waard zijn, in tegenstelling tot vervalsingen. Kunstexperts maken daarom gebruik van speciale technieken om de echtheid van schilderijen te onderzoeken. Zie figuur 1.
Bij een methode om nieuwere vervalsingen van oude originelen te onderscheiden wordt de ouderdom van het gebruikte doek bepaald door datering met C-14.
Koolstof-14 ontstaat hoog in de atmosfeer door een botsing tussen een stikstofkern en een snel neutron dat afkomstig is van kosmische straling. Bij deze botsing ontstaat instabiel C-14 en nog een ander deeltje. Op de uitwerkbijlage staat een deel van deze reactie weergegeven.
Vraag 19 3 punten
Maak de vergelijking op de uitwerkbijlage af.
Onvolledige kernvergelijking van de botsing van een stikstofkern met een neutron, met lege vakjes voor de getallen en het vrijgekomen deeltje. Bekijk in Uitwerkbijlage, pagina 3
Bekijk het antwoord
{}^{14}_{7}\text{N} + {}^{1}_{0}\text{n} \rightarrow {}^{14}_{6}\text{C} + {}^{1}_{1}\text{H}
Aanvulling: In de derde deelscore wordt 'atoomnummer links en rechts gelijk' vervangen door 'som van de atoomnummers links en rechts gelijk'.
Vraag 20 3 punten
Geef de vergelijking van de vervalreactie van C-14.
Bekijk het antwoord
{}^{14}_{6}\text{C} \rightarrow {}^{14}_{7}\text{N} + {}^{0}_{-1}e
Een schilderij is geschilderd op doek van canvas. Dit materiaal wordt gemaakt van hennepplanten. De atmosfeer bevat behalve C-14 vooral de isotoop C-12. Een levende hennepplant neemt beide soorten koolstof op uit de lucht. De verhouding tussen C-12 en C-14 is in de levende plant hetzelfde als in de lucht.
Vraag 21 2 punten
Leg uit hoe deze verhouding in de plant verandert na het afsterven van de plant.
Bekijk het antwoord
Na het afsterven van de plant neemt deze geen nieuwe koolstof meer op uit de atmosfeer. C-12 is een stabiele isotoop van koolstof (C-14 is instabiel). Het aandeel C-12 in de plant verandert niet, maar het aandeel C-14 neemt af in de tijd.
De relatieve hoeveelheid C-14 in de lucht was tot eind jaren 50 van de vorige eeuw constant. Door nucleaire testen in de open lucht nam de hoeveelheid C-14 ten opzichte van C-12 in korte tijd flink toe.
In figuur 2 is voor de periode van 1900 tot 2020 het verloop van de relatieve hoeveelheid C-14 in de lucht aangegeven. De grootheid $N$ langs de verticale as is het aantal atomen C-14 per $10^{14}$ koolstofatomen.
Begin jaren 60 stopten de testen in de open lucht en nam de relatieve hoeveelheid C-14 in de lucht weer af richting de oorspronkelijke waarde. De waargenomen afname is niet te verklaren door het radioactieve verval van C-14.
Vraag 22 2 punten
Leg dat uit met behulp van de halveringstijd en figuur 2.
Verloop van $N$ van 1900 tot 2020: constant op 100, een piek van ongeveer 200 rond 1960 en daarna een afname terug naar 100. Bekijk in Opgaven, pagina 13
Bekijk het antwoord
De halveringstijd van C-14 is $5{,}7 \cdot 10^3$ jaar. In de korte tijd sinds 1960 is dus bijna geen C-14 vervallen.
De daling vanaf de jaren 60 is te verklaren door biologische opname van C-14 door planten. Ook die daling is te beschrijven met een halveringstijd.
Vraag 23 3 punten
Bepaal deze halveringstijd met behulp van de figuur op de uitwerkbijlage. Laat in de figuur zien hoe je aan je antwoord komt.
Het diagram van $N$ tegen het jaartal (1900 tot 2020) van figuur 2, om de halveringstijd in te markeren. Bekijk in Uitwerkbijlage, pagina 4
Bekijk het antwoord
Uitkomst: $t_{\frac{1}{2}} = 7$ jaar (binnen het bereik $6{,}5$ jaar $\le t \le 9{,}0$ jaar)
De achtergrondwaarde is gelijk aan 100. De eerste halvering vindt dus plaats van 200 naar 150. Dit gebeurt in een periode van 7 jaar.
2025, tijdvak 2: Uraniumkubus
Opgavetekst
Figuur 1

Foto van een kubus met een ruw oppervlak in een glazen omhulsel.
Figuur 2

Foto van een handgeschreven briefje in het Engels, met de tekst over een kernreactor die Hitler probeerde te bouwen.
Vraag 8 3 punten
In 2013 werd een kubus van uranium met een mysterieus briefje afgeleverd bij de Universiteit van Maryland. Zie figuren 1 en 2. Op het briefje stond ‘Afkomstig uit een kernreactor die Hitler probeerde te bouwen.’ De universiteit kreeg meer identieke blokjes. Om te achterhalen of de stelling op het briefje waar was, zijn onderzoekers later verschillende metingen gaan uitvoeren. De onderzoekers wilden nagaan:
- of het blokje uit puur uranium (uraan) bestaat.
- of er in dit blokje kernsplijting heeft plaatsgevonden.
- of dit blokje uranium rond 1945 geproduceerd kan zijn.
De massa van de massieve kubus is 2,27 kg en de zijden hebben een lengte van 5,08 cm. Ga met een berekening na of de kubus uit puur uranium (uraan) bestaat.
Bekijk het antwoord
- Gebruik van $V = l \cdot b \cdot h$ (1p)
- Gebruik van $\rho = \frac{m}{V}$ (1p)
- Completeert de berekening en trekt een consequente conclusie: $V = 1{,}31 \cdot 10^{-4}$ m3 en $\rho = 17{,}3 \cdot 10^3$ kg m-3, dus de kubus bestaat niet volledig uit uraan (1p)
De dichtheid van puur uraan is $19 \cdot 10^3$ kg m-3 (Binas tabel 8, Sciencedata tabel 8.1).
Vraag 9 3 punten
Als uranium in een kernreactor gebruikt wordt, vindt een proces genaamd kernsplijting plaats. Bij deze kernsplijting ontstaat onder andere het radioactieve Cs-137. De onderzoekers willen dus weten of er Cs-137 in de kubus aanwezig is. Als Cs-137 vervalt, komt daarbij ook gammastraling vrij. Geef de volledige vergelijking van de vervalreactie van Cs-137.
Bekijk het antwoord
- Alleen Cs-137 links van de pijl, en een elektron (β) en een gammafoton (γ) rechts van de pijl (1p)
- Ba rechts van de pijl, mits verkregen via kloppende atoomnummers (1p)
- Het aantal nucleonen is links en rechts van de pijl gelijk (1p)
Voorbeeld: $^{137}_{55}\text{Cs} \rightarrow {}^{137}_{56}\text{Ba} + {}^{0}_{-1}\text{e} + \gamma$
Figuur 3

Spectrum: de fotonenergie in keV op de horizontale as (550 tot 750) en het aantal fotonen op de verticale as. Er zijn pieken bij ongeveer 570, 690, 700, 730 en 740 keV. De hoogste piek ligt bij ongeveer 740 keV.
Vraag 10 3 punten
De gammafotonen die vrijkomen bij verval van Cs-137 hebben een golflengte van $1{,}875 \cdot 10^{-12}\ \text{m}$. Om te bepalen of er Cs-137 in de kubus aanwezig is, hebben de onderzoekers gemeten hoeveel gammafotonen de kubus uitzendt bij verschillende foton-energieën. Het resultaat hiervan staat in figuur 3. Hun conclusie na het bestuderen van figuur 3 was dat er geen Cs-137 aanwezig is in de kubus. Toon dat aan met een berekening en figuur 3.
Bekijk het antwoord
- Gebruik van $E = h \cdot f$ en $c = f \cdot \lambda$ (1p)
- Omrekenen van eV naar J of andersom (1p)
- Vergelijken met figuur 3 en completeren van de berekening: $E = 1{,}059 \cdot 10^{-13}$ J komt overeen met 661 keV, en bij deze foton-energie is in figuur 3 geen piek zichtbaar (1p)
Vraag 11 2 punten
De afwezigheid van Cs-137 in de kubus heeft twee mogelijke verklaringen:
I. Alle Cs-137-atomen zijn vervallen sinds de mogelijke productie in 1945.
II. De kubus is niet gebruikt voor kernsplijting.
Leg uit waarom verklaring I niet kan kloppen.
Bekijk het antwoord
- Opzoeken van de halveringstijd van Cs-137 (30 jaar) (1p)
- Inzicht dat sinds 1945 nog lang niet alle Cs-137 heeft kunnen vervallen, want er zijn pas een paar halveringstijden verstreken (1p)
Figuur 4

Grafiek met de tijd in 10^3 jaar op de horizontale as (0 tot 700) en de verhouding N Th-230 / N U-234 op de verticale as (0 tot 0,4 en iets meer). De lijn begint in de oorsprong, stijgt steeds minder steil en nadert een waarde van ongeveer 0,45.
Vraag 12 1 punt
Omdat er van nature een kleine hoeveelheid U-234 aanwezig is in uranium, konden de onderzoekers dit gebruiken om de leeftijd van de kubus te bepalen. Dat deden ze door het verloop van de hoeveelheid U-234 en het vervalproduct Th-230 sinds de productie van het uraniumblokje te modelleren. Het model gaat ervan uit dat Th-230 alleen afkomstig is vanuit het verval van U-234. In figuur 4 is het resultaat te zien. Op de verticale as staat de verhouding tussen het aantal kernen van Th-230 en van U-234. Op de horizontale as staat de tijd sinds de productie van het uraniumblokje.
Voor het model zijn de onderzoekers uitgegaan van de volgende aannames:
- 1. U-234 is instabiel.
- 2. Bij de productie van het blokje was de hoeveelheid Th-230 verwaarloosbaar.
- 3. De halveringstijd van Th-230 is kleiner dan die van U-234.
Op de uitwerkbijlage staat een tabel met enkele waarnemingen over de grafiek in figuur 4. Bij elke waarneming hoort een van de aannames (1, 2 of 3).
| Waarneming | Aanname |
|---|---|
| De lijn begint in de oorsprong. | |
| De lijn stijgt. | |
| De maximale waarde in de verhouding is kleiner dan 1,0. |
Vul in de tabel op de uitwerkbijlage bij iedere waarneming het nummer in van de aanname die erbij past.
Bekijk het antwoord
- Alle drie de waarnemingen juist gekoppeld: 'De lijn begint in de oorsprong' bij aanname 2, 'De lijn stijgt' bij aanname 1, 'De maximale waarde in de verhouding is kleiner dan 1,0' bij aanname 3 (1p)
Figuur 5

Zoom op de eerste 100 jaar: de tijd in jaar op de horizontale as (0 tot 100) en de verhouding N Th-230 / N U-234 in 10^-5 op de verticale as (0 tot 30). De lijn is bij benadering recht, begint in de oorsprong en ligt bij 75 jaar op ongeveer 20 (10^-5).
Vraag 13 5 punten
Om te bepalen of de uraniumkubus in 1945 is geproduceerd, werd ingezoomd op de eerste honderd jaar in het diagram. Zie figuur 5. Om de vraag te beantwoorden of het blokje uit 1945 dateert, hebben de onderzoekers in 2020 de hoeveelheid Th-230-atomen bepaald. Hierbij gingen ze uit van de volgende gegevens:
- 0,0055% van de massa van het blokje bestaat uit U-234-atomen.
- Het aantal U-234-atomen in het blokje blijft gedurende de eerste 100 jaar bij benadering gelijk.
Het blokje heeft een massa van 2,27 kg. Bepaal het aantal Th-230-atomen dat de onderzoekers volgens het model zouden meten als de kubus echt in 1945 is geproduceerd. Noteer je antwoord in twee significante cijfers.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat $m_{U-234} = 5{,}5 \cdot 10^{-5} \cdot m_{kubus}$, dus $m_{U-234} = 1{,}25 \cdot 10^{-4}$ kg (1p)
- Inzicht dat $N_{U-234} = \frac{m_{U-234}}{234 \cdot u}$, met $u = 1{,}66 \cdot 10^{-27}$ kg (1p)
- Bepalen van de verhouding $\frac{N_{Th-230}}{N_{U-234}}$ op t = 75 jaar: $20{,}3 \cdot 10^{-5}$, met een marge van $0{,}2 \cdot 10^{-5}$ (1p)
- Inzicht dat $N_{Th-230} = \text{verhouding} \cdot N_{U-234}$ (1p)
- Completeert de bepaling en de significantie: $N_{Th-230} = 6{,}5 \cdot 10^{16}$ (1p)
Uitkomst $N_{Th-230} = 6{,}5 \cdot 10^{16}$. Van 1945 tot 2020 is 75 jaar; daarbij hoort een verhouding van $20{,}3 \cdot 10^{-5}$ (met een marge van $0{,}2 \cdot 10^{-5}$). Het aantal U-234-atomen is $3{,}22 \cdot 10^{20}$.
2024, tijdvak 1: Sarcoïde
Opgavetekst
Figuur 1
| capsule | isotoop | vervalproducten | $t_{1/2}$ |
|---|---|---|---|
| I | Au-198 | β en Hg-198 (niet radioactief) | 3,8 dagen |
| II | Co-60 | β en Ni-60 (niet radioactief) | 5,3 jaar |
| III | Cs-137 | β en Ba-137 (niet radioactief) | 30 jaar |
| IV | Ir-192 | β en Pt-192 (niet radioactief) | 74 dagen |
Vraag 15 3 punten
Een veelvoorkomende tumor bij paarden is een zogenaamde sarcoïde. Dit is een huidtumor. Er bestaan verschillende methodes om deze tumor te behandelen. Een eerste behandelmethode is bestraling. Hierbij kunnen afgesloten capsules gebruikt worden met radioactieve isotopen die ioniserende straling uitzenden. Deze capsules worden in de tumor geplaatst. In figuur 1 staat een tabel met een aantal capsules met verschillende isotopen die gebruikt kunnen worden. Een van de capsules mag blijven zitten na de behandeling. De overige capsules moeten verwijderd worden wanneer de sarcoïde voldoende is bestraald. Voer de volgende opdrachten uit: Leg uit welke capsule (I, II, III of IV) mag blijven zitten. Geef een reden waarom de isotopen uit figuur 1 alleen geschikt zijn om de tumor van binnenuit te behandelen.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat de activiteit in korte tijd moet afnemen, dus dat er een korte halveringstijd nodig is (1p)
- Consequente conclusie: capsule I (Au-198, halveringstijd 3,8 dagen) mag blijven zitten (1p)
- Inzicht dat de dracht van β-straling in weefsel heel klein is (1p)
Vraag 16 3 punten
Een sarcoïde kan ook worden behandeld met de isotoop Sr-90. Geef de vergelijking van de vervalreactie van Sr-90.
Bekijk het antwoord
- Alleen Sr-90 links van de pijl, en een β-deeltje (elektron) rechts van de pijl (1p)
- Y rechts van de pijl, met kloppende atoomnummers (Y heeft atoomnummer 39) (1p)
- Aantal nucleonen links en rechts gelijk (90 = 90) (1p)
Verwacht antwoord: Sr-90 vervalt tot Y-90 onder uitzending van een β-deeltje (elektron). Als rechts van de pijl ook γ is genoteerd, vervalt de eerste deelscore.
Vraag 17 5 punten
Een bepaalde sarcoïde heeft een massa van $7{,}9 \cdot 10^{-5}$ kg en wordt behandeld met Sr-90. Tijdens één bestraling ontvangt deze tumor een dosis van 20 Gy. De energie die per vervallen Sr-90-kern aan de tumor wordt afgegeven is 2,9 MeV. De gemiddelde activiteit tijdens de bestraling is $3{,}1 \cdot 10^{6}$ Bq. Bereken de tijdsduur van één bestraling van deze sarcoïde.
Bekijk het antwoord
- Gebruik van D = E/m, met E = D × m (1p)
- Omrekenen van MeV naar J (1 MeV = 1,60·10^−13 J) (1p)
- Inzicht dat het aantal vervalreacties n = Etotaal / Evervalreactie (1p)
- Inzicht dat de tijd t = n / A is (1p)
- Completeren van de berekening: t = 1,1·10^3 s (1p)
Uitkomst: t = 1,1·10^3 s. Methode 2 telt ook volledig: gebruik van P = A × Evervalreactie en E = P × t, met gebruik van D = E/m, omrekenen van MeV naar J en completeren van de berekening.
2024, tijdvak 2: Gebitsfoto
Opgavetekst
figuur 2

Schakelschema van de röntgenbuis. Een ampèremeter A staat in de hoofdkring. Boven de buis staat een instelbare spanning met een voltmeter V erover. In de röntgenbuis schieten elektronen naar het trefplaatje; het trefplaatje zendt röntgenfotonen uit.
Vraag 21 4 punten
De röntgenstraling wordt opgewekt in een röntgenbuis. De snelheid van de elektronen, en dus de fotonenergie, hangt af van de instelbare spanning U over de röntgenbuis, zie figuur 2. De spanning U is zo ingesteld dat de fotonenergie 85 keV is. De golflengte van fotonen die voor gebitsfoto's worden gebruikt, ligt tussen de 0,01 nm en 10 nm. Toon met een berekening aan dat de golflengte van de gebruikte fotonen binnen het aangegeven gebied ligt.
Bekijk het antwoord
- Omrekenen van eV naar J (1p)
- Gebruik van E = h · f (1p)
- Gebruik van c = f · λ (1p)
- Completeren van de berekening (1p)
Uitkomst: f = 2,05·10^19 Hz en λ = 1,46·10^-11 m = 0,015 nm. Dit ligt binnen het gegeven gebied (0,01 nm tot 10 nm).
Vraag 22 3 punten
Hoeveel fotonen er per seconde ontstaan, wordt onder andere bepaald door de stroomsterkte I van de elektronen in de röntgenbuis. Deze stroomsterkte is 6,0 mA. Slechts 1 op de 100 elektronen uit deze stroom maakt echt een foton vrij in het trefplaatje. Bereken hoeveel fotonen er per seconde ontstaan.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat het aantal elektronen per seconde gelijk is aan I / e (1p)
- Toepassen van de factor 100 (1p)
- Completeren van de berekening (1p)
Uitkomst: 3,8·10^14 fotonen per seconde (3,75·10^16 elektronen per seconde, waarvan 1 op de 100 een foton maakt).
Vraag 23 3 punten
Om de stralingsdosis goed te kunnen instellen, worden proefmetingen in de scanner gedaan met een pop die werkt als een dosimeter. De pop ontvangt tijdens een proefscan een stralingsvermogen van $2{,}6 · 10^{-4}$ W. Het maken van de totale scan duurt 16,7 s. De massa van het bestraalde materiaal is 1,5 kg. Bereken de dosis die de pop ontvangt tijdens deze proefscan.
Bekijk het antwoord
- Gebruik van E = P · t (1p)
- Gebruik van D = E / m (1p)
- Completeren van de berekening (1p)
Uitkomst: D = 2,9·10^-3 Gy (E = 4,34·10^-3 J).
figuur 3

Röntgenscan van het gebit van een patiënt. In de vergroting rechts zijn de originele kies en het tandheelkundig implantaat zichtbaar, met de labels zacht weefsel, originele kies en tandheelkundig implantaat. Op de scan is de plek van het implantaat lichter van kleur dan die van de originele kies.
figuur 4

Schematisch bovenaanzicht, niet op schaal: links de zender, rechts de ontvanger. Daartussen het gebit van bovenaf, met de originele kies en het implantaat, die even dik zijn.
Vraag 24 2 punten
In figuur 3 is de scan te zien zoals een tandarts die heeft gemaakt van een patiënt. Eén van de kiezen van de patiënt is vervangen door een implantaat van metaal. In de vergroting zijn een originele kies en het implantaat zichtbaar. De kies en het implantaat hebben dezelfde dikte. Zie het schematische bovenaanzicht in figuur 4. De donkere gebieden op de scan in figuur 3 geven aan dat er op die plaatsen meer straling door de ontvanger gemeten is. Leg uit of het implantaat een grotere of kleinere halveringsdikte heeft dan de originele kies.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat het implantaat meer straling absorbeert, of minder straling doorlaat, dan de originele kies (1p)
- Consequente conclusie: het implantaat heeft een kleinere halveringsdikte (1p)
Uitkomst: het implantaat heeft een kleinere halveringsdikte. Het implantaat absorbeert meer straling dan de originele kies bij gelijke dikte; de scan is op die plek lichter van kleur.
2023, tijdvak 1: Radioactieve rook
Opgavetekst
Figuur 1

Foto van een man met hoed tussen tabaksplanten met grote bladeren.
Vraag 17 2 punten
Tabak wordt gemaakt van de bladeren van de tabaksplant. Zie figuur 1. Tabaksplanten halen water en (voedings)stoffen uit de bodem en de lucht. Hierin zitten ook radioactieve isotopen. Een van die isotopen is Rn-222, dat in een lange vervalreeks via diverse dochterkernen vervalt tot stabiel Pb-206. De vervalreeks is: Rn-222 (halveringstijd 3,83 d) vervalt via α naar Po-218 (3,05 min), via α naar Pb-214 (26,8 min), via β naar Bi-214 (19,7 min), via β naar Po-214 (1,6·10⁻⁴ s), via α naar Pb-210 (22,6 jaar), via β naar Bi-210 (5,0 d), via β naar Po-210 (138 d) en via α naar Pb-206. De dochterkernen uit deze vervalreeks komen in de bladeren van de tabaksplant terecht. Van deze bladeren wordt tabak voor sigaretten gemaakt. De tijd tussen het oogsten van de plant en het roken van een sigaret van die plant is gemiddeld twee jaar. Na twee jaar is vooral Pb-210 aanwezig in de tabak. Leg dat uit met behulp van de halveringstijden uit de vervalreeks.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat het verval tot aan Pb-210 snel gaat door relatief korte halveringstijden (1p)
- Inzicht dat Pb-210 langzaam vervalt door een relatief lange halveringstijd (1p)
Vraag 18 3 punten
Naast Pb-210 bevat tabak ook een klein aandeel van de zeer gevaarlijke radioactieve stof Po-210. Een sigaret bevat 0,90 g tabak. Hierin zitten 2·10⁵ atomen Po-210. Bereken het percentage van de massa van de tabak dat bestaat uit Po-210.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat $m_{Po} = N_{Po} \cdot m_{Po\,atoom}$, met de atoommassa van Po-210 (210 u, 1,66·10⁻²⁷ kg): m_Po ≈ 7,0·10⁻²⁰ kg (1p)
- Inzicht dat het massapercentage $\frac{m_{Po}}{m_{totaal}}$ gevraagd wordt (1p)
- Completeert de berekening: massapercentage 8·10⁻¹⁵ % (1p)
Uitkomst: massapercentage 8·10⁻¹⁵ %.
Bron 22
| Gegeven | Volgens formule (1) is Po-210 in de longen zo gevaarlijk omdat: |
|---|---|
| 1 Po-210 is een α-straler. | |
| 2 Het door roken ingeademde Po-210 concentreert zich op hotspots in de longen. | |
| 3 Door het teer in de rook plakt Po-210 vast op plekken in de longen. |
Vraag 19 3 punten
De equivalente dosis H voor de longen als geheel, ten gevolge van het ingeademde polonium, kan berekend worden met de formule: $H = \frac{w_R \cdot A_{gem} \cdot \Delta t \cdot E_d}{m}$ (1). Hierin is: w_R de weegfactor; A_gem de gemiddelde activiteit; Δt de tijd dat het weefsel bestraald wordt; E_d de energie van het vrijgekomen α-deeltje; m de massa van het bestraalde weefsel. Het ingeademde Po-210 plakt door teer in de rook vast op kleine plekken in de longen, de zogenaamde hotspots. Op de uitwerkbijlage staat een tabel met drie verschillende gegevens over Po-210 in de longen. Geef in de tabel met behulp van formule (1) per gegeven de reden waarom Po-210 in de longen zo gevaarlijk is.
Bekijk het antwoord
- Gegeven 1 (Po-210 is een α-straler): inzicht dat α-straling een (relatief) grote weegfactor w_R heeft (1p)
- Gegeven 2 (concentreert zich op hotspots): inzicht dat door de hotspots de bestraalde massa m klein is (1p)
- Gegeven 3 (plakt vast op plekken): inzicht dat door het vastplakken de tijd van het bestralen Δt lang is (1p)
Per gegeven één reden, in de rij van het bijbehorende gegeven. Volgens de aanvulling op het correctievoorschrift (vraag 19): bij gegeven 2 de bestraalde massa m is klein, bij gegeven 3 de tijd van het bestralen Δt is lang.
2022, tijdvak 1: New Horizons
Opgavetekst
figuur 1 New Horizons

Schematische tekening van de banen van de planeten. De baan van Jupiter is genummerd met de posities 1 tot en met 12 en een pijl geeft de bewegingsrichting aan. In het midden van de binnenste cirkels staat het label aarde. Een lijn geeft het traject van NH, van de baan van Jupiter naar Pluto.
Vraag 9 3 punten
Voor de elektrische apparatuur aan boord van NH is een energiebron nodig. NH gebruikt hiervoor plutonium-238. Deze isotoop zendt alleen α-straling uit. Geef de vergelijking van de vervalreactie van plutonium-238.
Bekijk het antwoord
- Pu-238 links van de pijl, en rechts van de pijl alleen een alfadeeltje als vervaldeeltje (1p)
- U rechts van de pijl, verkregen via kloppende atoomnummers (1p)
- Het aantal nucleonen (massagetal) is links en rechts van de pijl gelijk (1p)
Voorbeeld uit het correctievoorschrift: ²³⁸₉₄Pu → ²³⁴₉₂U + ⁴₂He. Pu-238 links van de pijl en rechts alleen een alfadeeltje als vervaldeeltje. Het punt voor U rechts van de pijl geldt als dat volgt uit kloppende atoomnummers. Het massagetal is links en rechts gelijk.
figuur 2 New Horizons

Vervalkromme van plutonium-238. Verticale as: resterend percentage Pu-238 (%), van 0 tot 100. Horizontale as: t in jaar, van 0 tot 400, met stappen van 50. De raaklijn op t = 0 snijdt de horizontale as bij ongeveer 120 jaar.
Vraag 10 4 punten
In figuur 2 staat de vervalkromme van plutonium-238 vanaf het moment van lanceren van NH. Op de verticale as staat het resterende percentage plutoniumdeeltjes ten opzichte van de lancering. In het diagram is ook de raaklijn getekend op t = 0. De ontwerpers moesten de massa van het Pu-238 berekenen waarmee de reactor van NH bij de lancering gevuld moest zijn. Voor de juiste werking moest de activiteit van het plutonium bij de lancering gelijk zijn aan $6{,}0\cdot 10^{15}$ Bq. De massa van een Pu-238-deeltje is gelijk aan $3{,}95\cdot 10^{-25}$ kg. Voer de volgende opdrachten uit: bepaal met behulp van figuur 2 na hoeveel tijd alle Pu-238-deeltjes zouden zijn omgezet als de activiteit vanaf de lancering constant zou zijn. Geef je antwoord in 3 significante cijfers. Bereken de massa van het plutonium waarmee de reactor op het moment van de lancering gevuld moest zijn.
Bekijk het antwoord
- Leest Δt af uit het snijpunt van de raaklijn met de horizontale as (ongeveer 120 jaar, marge 5 jaar) en geeft de significantie (1p)
- Inzicht dat $\Delta N = A \cdot \Delta t$ (1p)
- Inzicht dat de massa gelijk is aan $\Delta N \cdot m_{\text{Pu-238}}$ (1p)
- Completeert de berekening: de massa is ongeveer 9,0 kg (1p)
Uitkomst (eerste opdracht): Δt = 120 jaar, met een marge van 5 jaar, afgelezen uit het snijpunt van de raaklijn met de horizontale as. Uitkomst (tweede opdracht): m = 9,0 kg. Berekening: ΔN = A·Δt = 6,0·10^15 · (120·365·24·3600) ≈ 2,27·10^25 deeltjes; m = ΔN · 3,95·10^-25 kg ≈ 9,0 kg.
2022, tijdvak 1: Lithografie
Opgavetekst
Lithografie
In een elektrisch apparaat zitten onderdelen zoals weerstanden en diodes. Vroeger werden die onderdelen op een kunststof plaat met koperen geleiders bevestigd. Zo’n plaat wordt een printplaat genoemd. Zie figuur 1.
Tegenwoordig worden printplaten vaak vervangen door ‘integrated circuits’ (IC’s). Zie figuur 2.
In een IC zijn met behulp van licht microscopisch kleine patronen gemaakt. Deze patronen werken hetzelfde als onderdelen en geleiders op een printplaat, maar een IC is veel kleiner.
IC’s worden met meerdere tegelijk gemaakt door een ronde plaat te ‘belichten’. Zie figuur 3. Dit proces heet lithografie. De IC’s worden daarna uit deze plaat gesneden. Voor het belichten wordt een stralingsbron gebruikt met een golflengte van 193 nm.
Om IC’s nog kleiner te maken is straling nodig met een kortere golflengte dan 193 nm. Om deze straling te maken schiet men met een laser pulsen op een kleine hoeveelheid tin. Door verhitting vindt een faseovergang van het tin plaats. Tijdens deze faseovergang zendt het tin straling uit waarmee de plaat wordt belicht.
Het tin heeft een begintemperatuur van 7·10^2 K en gaat over in de gasfase.
figuur 1 Lithografie

Foto van een printplaat met weerstanden, diodes en koperen geleiders.
figuur 2 Lithografie

Foto van een IC (geïntegreerd circuit) dat tussen de vingers wordt vastgehouden.
figuur 3 Lithografie

Foto van een ronde plaat (wafer) met IC’s, vastgehouden door iemand in witte kleding.
Vraag 13 1 punt
Voor het belichten wordt een stralingsbron gebruikt met een golflengte van 193 nm. Tot welk deel van het elektromagnetisch spectrum behoort deze straling?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 16 4 punten
Met de oude golflengte van 193 nm konden geleiders worden gemaakt met een breedte van minimaal 25 nm. De fotonen die worden uitgezonden door het tin hebben een energie van $1{,}47\cdot 10^{-17}$ J. Deze fotonen hebben een kleinere golflengte dan 193 nm. Aangenomen wordt dat de minimale breedte van de geleiders (en daarmee het minimale formaat van IC’s) recht evenredig is met de golflengte van de gebruikte straling. Bereken de minimale breedte van een geleider die met de nieuwe, kortere golflengte kan worden gemaakt.
Bekijk het antwoord
- Gebruikt $E = h \cdot f$, met opzoeken van de constante van Planck h (1p)
- Gebruikt $c = f \cdot \lambda$, met opzoeken van de lichtsnelheid c (1p)
- Inzicht dat $\frac{\ell_{\text{nieuw}}}{\ell_{\text{oud}}} = \frac{\lambda_{\text{nieuw}}}{\lambda_{\text{oud}}}$ (1p)
- Completeert de berekening: de minimale breedte is ongeveer 1,8 nm (1p)
Uitkomst: ℓ = 1,8 nm (1,8·10^-9 m). Berekening: f = E / h ≈ 2,22·10^16 Hz; λ = c / f ≈ 1,35·10^-8 m; ℓ_nieuw = ℓ_oud · λ_nieuw / λ_oud = 25·10^-9 · (1,35·10^-8 / 193·10^-9) ≈ 1,8·10^-9 m.
2022, tijdvak 2: Straling tijdens vliegen
Vraag 1 4 punten
Hoog in de atmosfeer ontstaan snelle neutronen en gammastraling door kosmische straling. De wand van een vliegtuig is gemaakt van aluminium met een dikte van 2,2 mm. De gammastraling heeft een frequentie van $2{,}4\cdot10^{20}\ \mathrm{Hz}$.
Voer de volgende opdrachten uit:
- Bereken de energie van een foton van deze gammastraling in MeV.
- Leg met de Binas-tabel 28F of de Sciencedata-tabel met nummer 5.9 uit of de wand van een vliegtuig veel bescherming biedt tegen deze straling.
Bekijk het antwoord
- Gebruikt E = h·f met het opzoeken van de constante van Planck (h = 6,63·10^-34 J s) (1p)
- Completeert de berekening: E = 1,59·10^-13 J, omgerekend ongeveer 0,99 MeV (1p)
- Inzicht dat de halveringsdikte van aluminium voor gammastraling van 0,99 MeV (ongeveer 4,2 cm) veel groter is dan de wanddikte van 2,2 mm (1p)
- Consequente conclusie: de wand biedt weinig bescherming tegen deze gammastraling (1p)
Uitkomst: E = 0,99 MeV (6,63·10^-34 × 2,4·10^20 = 1,59·10^-13 J). Een afwijking door acceptabel tussentijds afronden telt niet.
Vraag 2 3 punten
Om de bubbeldetector vóór de vlucht te testen, hebben de studenten hem naast een bron met Americium-241 en Beryllium-9 gelegd. Am-241 is een alfastraler. Geef de vergelijking van de vervalreactie van Am-241.
Bekijk het antwoord
- Am-241 links van de pijl en een alfadeeltje ($^{4}_{2}\mathrm{He}$) rechts van de pijl (1p)
- Np rechts van de pijl, mits verkregen via kloppende atoomnummers ($^{237}_{93}\mathrm{Np}$) (1p)
- Het aantal nucleonen is links en rechts van de pijl gelijk (1p)
Het gammastraling-deel „(+ γ)” staat tussen haakjes en hoeft niet in het antwoord voor te komen. Uitkomst: $^{241}_{95}\mathrm{Am} \rightarrow\ ^{237}_{93}\mathrm{Np} + ^{4}_{2}\mathrm{He}$.
Vraag 3 3 punten
Beryllium-9 neemt een alfadeeltje op. Hierbij ontstaan een nieuw deeltje en een snel neutron. Op de uitwerkbijlage staat een deel van deze reactie weergegeven. Maak de vergelijking op de uitwerkbijlage af.
Op de uitwerkbijlage staat het begin van de vergelijking: $^{9}_{4}\mathrm{Be} + ^{4}_{2}\mathrm{He} \rightarrow\ ^{12}_{\ldots}\ \ldots + \ ^{\ldots}_{\ldots}\mathrm{n}$
Bekijk het antwoord
- Atoomnummer van beryllium (4) juist in de vergelijking (1p)
- Massagetal en atoomnummer van het neutron juist: $^{1}_{0}\mathrm{n}$ (1p)
- Dochterkern consequent berekend, met atoomnummer 6 en massagetal 12: $^{12}_{6}\mathrm{C}$ (1p)
Het massagetal 12 van de dochterkern staat al op de uitwerkbijlage. De dochterkern is koolstof-12 ($^{12}_{6}\mathrm{C}$) en het neutron is $^{1}_{0}\mathrm{n}$.
Figuur 3

Twee bubbeldetectoren naast elkaar, elk een gevulde buis met een ronde bovenkant. Links, „aan het aardoppervlak”: 1 bel. Rechts, „in het vliegtuig”: 7 bellen.
Vraag 4 4 punten
De studenten hebben de bubbeldetector meegenomen tijdens de vlucht om de ontvangen dosis als gevolg van de snelle neutronen te bepalen. Een tweede, identieke bubbeldetector is ter controle achtergebleven op de grond. Beide detectoren zijn direct na de vlucht geanalyseerd. Zie figuur 3.
In de technische gegevens van de gebruikte bubbeldetectoren staat: bij een neutronenergie van 1 MeV ontstaan 3 bubbels per $5{,}0\cdot10^{-8}\ \mathrm{Gy}$ ontvangen stralingsdosis.
Bepaal met behulp van figuur 3 de extra opgelopen equivalente dosis door neutronen tijdens de vlucht. Ga hierbij uit van neutronen met een energie van 1 MeV.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat er 6 extra bubbels gevormd zijn door het vliegen (7 in het vliegtuig minus 1 op de grond) (1p)
- Inzicht dat 6 bubbels overeenkomen met de dosis $D = \frac{6}{3}\cdot5{,}0\cdot10^{-8} = 1{,}0\cdot10^{-7}$ Gy (1p)
- Gebruik van $H = w_R\cdot D$ met het opzoeken of bepalen van $w_R$ (tussen 19 en 21, dus 20) (1p)
- Completeren van de bepaling: $H = 20\cdot1{,}0\cdot10^{-7} = 2{,}0\cdot10^{-6}$ Sv (1p)
Uitkomst: H = 2,0·10^-6 Sv. De stralingsweegfactor w_R mag liggen tussen 19 en 21 (Sciencedata-diagram). Figuur 3 toont 7 bellen in het vliegtuig en 1 op de grond.
2022, tijdvak 3: Wielrennen met een motor
Opgavetekst
Figuur 1

Diagram van het vermogen, niet op schaal. Links een pijl naar de motor met P elektrisch = 2,0 ∙ 10² W. Rechts uit de motor een lichte pijl met P mechanisch = 1,4 ∙ 10² W en een kleinere donkere pijl zonder opschrift.
Figuur 3 en 4

Links (figuur 3): een hand die een speciale camera vasthoudt, met op de achtergrond een groep fietsen. Rechts (figuur 4): een opname van een fietswiel en het frame, met het opschrift motor en een witte pijl naar de buis rond de motor, die licht op de foto is.
Vraag 16 5 punten
Zo’n motor kan tijdens het fietsen worden opgespoord omdat hij warmte afgeeft. De camera kan het temperatuurverschil zichtbaar maken als het deel van de buis om de motor meer dan 2,0 °C warmer is dan de rest van de buis. Zie figuur 4. De motor moet dan wel lang genoeg hebben aangestaan. De buis is van aluminium en heeft rondom de motor een volume van 48 cm³. De motor heeft een elektrisch vermogen van 2,0 ∙ 10² W en een mechanisch vermogen van 1,4 ∙ 10² W. Zie figuur 1. Bereken de tijd die de motor minimaal moet aanstaan om hem te kunnen detecteren. Geef je antwoord in het juiste aantal significante cijfers.
Bekijk het antwoord
- Gebruik van $\rho = \frac{m}{V}$ met opzoeken van de dichtheid van aluminium (1p)
- Gebruik van $Q = cm\Delta T$ met opzoeken van de soortelijke warmte van aluminium (1p)
- Inzicht dat $P_{warmte} = P_{elektrisch} - P_{mechanisch}$ (1p)
- Gebruik van $t = \frac{Q}{P}$ (1p)
- Completeren van de berekening en de significantie: t = 4 s (1p)
Met de dichtheid van aluminium is de massa van de buis 0,130 kg. Met Binas (c = 0,88 ∙ 10³ J kg⁻¹ K⁻¹) is Q = 228 J; met Sciencedata (c = 0,897 ∙ 10³) is Q = 233 J. Beide geven t = 4 s, dus de uitkomst is t = 4 s.
Vraag 17 1 punt
Zo’n motor kan tijdens het fietsen worden opgespoord omdat hij warmte afgeeft. Met een speciale camera worden de fietsen gefotografeerd. Welke soort elektromagnetische straling zorgt ervoor dat de motor gedetecteerd kan worden door de camera?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
Figuur 5 en 6

Links (figuur 5): een aanhanger met een ingebouwde röntgenscanner, met twee mensen erbij. Rechts (figuur 6): een röntgenfoto van het frame en de ketting van een fiets. De ketting is donkerder afgebeeld dan de even dikke aluminium buizen.
Vraag 18 3 punten
Een motor in het frame kan ook voor of na de wedstrijd zichtbaar gemaakt worden door een röntgenfoto van de fiets te maken met een röntgenscanner die in een aanhanger ingebouwd is. Zie figuren 5 en 6. De röntgenscanner wordt gebruikt om de racefietsen op een wedstrijddag te scannen. Een medewerker (m = 85 kg) die in de aanhanger bij de scanner blijft staan, ontvangt gemiddeld 0,72 J aan röntgenstraling per wedstrijddag. Mensen die beroepshalve met straling werken, mogen jaarlijks over het lichaam een dosis van 20 mGy ontvangen. Tijdens het scannen wordt het personeel aangeraden niet in de aanhanger met de scanner te blijven staan. Leg met behulp van een berekening uit dat dit een goed advies is.
Bekijk het antwoord
- Gebruik van $D = \frac{E}{m}$ (1p)
- Completeren van de berekening: $D = 8{,}5 \cdot 10^{-3}$ Gy (1p)
- Inzicht dat $D_{1dag}$ en $D_{norm}$ in dezelfde orde van grootte liggen, of dat $D_{jaar}$ veel groter is dan $D_{norm}$ (1p)
Uitkomst: D = 8,5 ∙ 10⁻³ Gy = 8,5 mGy per wedstrijddag, bijna de helft van de jaarlijkse norm van 20 mGy.
Vraag 19 2 punten
In figuur 6 is te zien dat de foto lichter wordt als meer röntgenstraling de foto heeft bereikt. De ketting wordt donkerder afgebeeld dan de even dikke aluminium buizen van het frame. Een motor is gemaakt van metaal. De fiets in figuur 6 blijkt geen motor in het frame te hebben. Omcirkel in elke zin op de uitwerkbijlage het juiste alternatief: de fiets is bestraald / besmet tijdens de scan; het aluminium van het frame heeft een grotere / kleinere halveringsdikte dan het materiaal waarvan de ketting is gemaakt; een buis met motor zou donkerder / lichter op de foto te zien zijn geweest dan een buis zonder motor.
Bekijk het antwoord
- Omcirkelt in alle drie de zinnen het juiste alternatief: bestraald, grotere en donkerder (2p)
Op de uitwerkbijlage omcirkeld: bestraald (eerste zin), grotere (tweede zin) en donkerder (derde zin).
Drie juiste alternatieven: 2 punten. Twee juiste: 1 punt. Één of geen juist: 0 punten.
2021, tijdvak 1: De maan Europa
Opgavetekst
Figuur 1 Jupiter en zijn manen

Schematische tekening van Jupiter met de banen van Io, Europa en Ganymedes. De figuur is niet op schaal.
Vraag 9 3 punten
De oppervlaktetemperatuur van Europa is 173 K. Dit is bepaald door de λ_max te meten van het infraroodspectrum dat deze maan uitzendt. Bereken de frequentie die hoort bij deze λ_max.
Bekijk het antwoord
- Gebruikt λ_max = k_W / T met het opgezochte kW = 2,898·10⁻³ m K. (1p)
- Gebruikt c = λ·f met het opgezochte c = 2,998·10⁸ m s⁻¹. (1p)
- Completeert de berekening: f = 1,79·10¹³ Hz. (1p)
2021, tijdvak 1: Kitmarker
Opgavetekst
Figuur 1 Kitmarker

Foto van een kitmarker: een glazen buisje dat aan een sleutelbos kan hangen.
Vraag 13 3 punten
Een kitmarker is een permanente lichtbron die aan een sleutelbos gehangen kan worden. Zie figuur 1. Zo zijn sleutels in het donker terug te vinden. Een kitmarker heeft geen batterij. Het is een glazen buisje met daarin gasvormig H-3 (tritium). Tritium is een β-straler. Geef de vergelijking van de vervalreactie van tritium.
Bekijk het antwoord
- Rechts van de pijl staat een bètadeeltje: ⁰₋₁e. (1p)
- Helium als vervalproduct, mits verkregen via kloppende atoomnummers: ³₂He. (1p)
- Het aantal nucleonen is links en rechts gelijk (3 = 3): ³₁H → ³₂He + ⁰₋₁e. (1p)
Vraag 14 3 punten
De binnenkant van de glazen buis is voorzien van een speciale verflaag. De vrijgekomen straling uit het tritiumverval zorgt ervoor dat de verflaag groenblauw licht gaat uitzenden. De fotonen van dit zichtbare licht hebben een energie van 2,5 eV. Bereken de frequentie van deze fotonen.
Bekijk het antwoord
- Gebruikt E = h·f met het opgezochte h = 6,63·10⁻³⁴ J s. (1p)
- Rekent eV om naar J: 2,5 eV = 2,5 · 1,60·10⁻¹⁹ J. (1p)
- Completeert de berekening: f = 6,0·10¹⁴ Hz. (1p)
Vraag 16 1 punt
Bij de verandering van de baan van een β-deeltje komt energie vrij. Deze energie komt vrij als een foton met een energie van 1,0·10⁻² MeV. Dit foton wordt ook door de kitmarker uitgezonden. Welke soort elektromagnetische straling is dit?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Figuur 2 Meetresultaten van de kitmarker achter aluminium

Grafiek van het aantal pulsen per minuut van de GM-teller, uitgezet tegen de dikte van het aluminium achter de kitmarker. De achtergrondstraling is 1,00·10³ pulsen per minuut.
Vraag 17 4 punten
Sleutels worden vaak meegenomen in een broekzak. De kitmarker wordt dan langdurig tegen het lichaam gedragen. Een onderzoeker wil het risico hiervan onderzoeken. Hij wil veilig de halveringsdikte voor deze fotonen in menselijk lichaamsweefsel bepalen. In plaats van menselijk weefsel gebruikt hij aluminium en hanteert hij daarbij de volgende vuistregel: de halveringsdikte van menselijk lichaamsweefsel voor dit soort straling is 10 keer zo groot als de halveringsdikte van aluminium. Achter aluminium plaatjes van diverse diktes meet de onderzoeker de intensiteit van de straling afkomstig van de kitmarker. Hij meet met een GM-teller het aantal pulsen per minuut. Zijn metingen zijn uitgezet in een diagram. Zie figuur 2. Ten slotte heeft hij de achtergrondstraling bepaald. Deze is 1,00·10³ pulsen per minuut. Figuur 2 is ook op de uitwerkbijlage weergegeven. Bepaal met behulp van de figuur op de uitwerkbijlage de halveringsdikte voor de straling van de kitmarker in menselijk lichaamsweefsel.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat de achtergrondstraling twee keer juist verrekend moet worden (de intensiteit zonder aluminium is 6,00·10³ − 1,00·10³ = 5,00·10³ pulsen per minuut). (1p)
- Consequent bepalen van de halveringsdikte van aluminium: d = 1,43 mm (met een marge van 0,1 mm), afgelezen bij 3,50·10³ pulsen per minuut. (1p)
- Juist gebruik van de factor 10 (de halveringsdikte in menselijk weefsel is 10 keer die van aluminium). (1p)
- Completeert de bepaling: de halveringsdikte in menselijk lichaamsweefsel is 14 mm. (1p)
Wordt de achtergrondstraling eenmaal juist verrekend, dan vervalt alleen de eerste deelscore. Wordt de achtergrondstraling niet verrekend of twee keer onjuist verrekend, dan vervallen de eerste en de laatste deelscore. Er hoeft geen rekening gehouden te worden met significantie.
Vraag 18 4 punten
De onderzoeker neemt aan dat iemand de kitmarker 8,0 uur per dag in zijn zak heeft. De bestraalde lichaamsmassa is 1,5·10² gram. Deze massa absorbeert per seconde de energie van 1,25·10³ fotonen. De weegfactor voor deze straling is 1. Ieder foton heeft een energie van 1,6·10⁻¹⁵ J. De equivalente dosislimiet voor dit deel van het lichaam is 50 mSv per jaar. Toon met een berekening aan of de opgelopen straling beneden de jaarlijkse equivalente dosislimiet blijft.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat de totale energie E_totaal = E_f · A · t is, met A = 1,25·10³ fotonen per seconde en t = 8,0 · 365 · 3600 s. (1p)
- Gebruikt H = w_R · D en D = E / m, met w_R = 1 en m = 0,15 kg. (1p)
- Completeert de berekening: H = 1,4·10⁻⁴ Sv (= 0,14 mSv per jaar). (1p)
- Consequente conclusie: 0,14 mSv is minder dan de jaarlijkse equivalente dosislimiet van 50 mSv, dus de straling blijft beneden de limiet. (1p)
Methode 2 (het dosisequivalent per foton, daarna vermenigvuldigen met het aantal fotonen) is ook goed. De deelscores zijn dan: inzicht dat H_totaal = H_f · A · t, gebruik van H = w_R · D en D = E/m, completeren van de berekening, consequente conclusie. Het gebruik van H = w_R · D mag impliciet zijn. Er hoeft geen rekening gehouden te worden met significantie.
2021, tijdvak 2: Stralingsdetectie
Opgavetekst
(N,Z)-diagram op de uitwerkbijlage

(N,Z)-diagram met Z van 25 tot 35 (horizontaal, het aantal protonen) en N van 25 tot 35 (verticaal, het aantal neutronen). Elke stip is een kern.
Vraag 21 4 punten
In een ziekenhuis wordt vaak gewerkt met radioactieve isotopen. Een van de isotopen waarmee wordt gewerkt is kobalt-60. Op de uitwerkbijlage staat een (N,Z)-diagram. Hierin is Z het aantal protonen en N het aantal neutronen in een kern. Kobalt-60 zendt β- en γ-straling uit.
Voer de volgende opdrachten uit:
- Geef de vergelijking van de vervalreactie van kobalt-60.
- Geef op de uitwerkbijlage deze reactie in het (N,Z)-diagram aan met een pijl.
Bekijk het antwoord
- Alleen Co-60 links van de pijl, en β en γ rechts van de pijl (1p)
- Ni als vervalproduct, mits verkregen via kloppende atoomnummers (Z = 28) (1p)
- Het aantal nucleonen links en rechts is gelijk (60 = 60) (1p)
- Consequente pijl in het (N,Z)-diagram van Co-60 naar Ni-60 (1p)
Een pijl in het (N,Z)-diagram van Co-60 (Z = 27, N = 33) naar Ni-60 (Z = 28, N = 32): één vakje naar rechts en één vakje omlaag.
Vergelijking: ⁶⁰₂₇Co → ⁶⁰₂₈Ni + ⁰₋₁e + ⁰₀γ. De pijl loopt van Co-60 (Z = 27, N = 33) naar Ni-60 (Z = 28, N = 32): één vakje naar rechts en één vakje omlaag.
Figuur 2

Badge met drie vensters naast elkaar, vóór de film: venster 1 is van mica, venster 2 van karton en venster 3 van lood.
Vraag 22 3 punten
Bij een bepaalde methode van stralingsdetectie wordt gebruikt gemaakt van een badge. Vóór de film zijn drie vensters aangebracht van mica (1), karton (2) en lood (3) (zie figuur 2).
De badge wordt geraakt door γ-straling afkomstig van een bepaalde bron. Lood heeft een halveringsdikte van 0,061 cm voor deze fotonen. Karton heeft een grotere halveringsdikte. Het karton en het lood hebben elk een dikte van 0,183 cm.
Beantwoord de volgende vragen:
- Bereken het percentage van de γ-straling dat door het lood wordt doorgelaten.
- Leg uit of het percentage doorgelaten γ-straling bij het karton groter is dan, kleiner is dan of even groot is als bij het lood.
Bekijk het antwoord
- Gebruikt I = I0·(½)^n met n = d/d½ (1p)
- Inzicht in de relatie tussen verschillen in halveringsdikte en verschillen in de hoeveelheid doorgelaten (of geabsorbeerde) straling (1p)
- Completeert de berekening (13%) en trekt een consequente conclusie: bij karton komt een groter percentage γ-straling door dan bij lood (1p)
Uitkomst: 13%. Voor de tweede deelscore is een antwoord in de trant van 'karton laat meer straling door dan lood' niet voldoende. De derde deelscore kan dan nog wel behaald worden. Er hoeft geen rekening gehouden te worden met significantie. Dit is de verwerkte aanvulling op het correctievoorschrift.
Linker badge op de uitwerkbijlage

Badge met de drie vensters 1, 2 en 3. Alle drie de vensters zijn donker gekleurd, venster 1 het donkerst.
Rechter badge op de uitwerkbijlage

Badge met de drie vensters 1, 2 en 3. Alleen venster 1 is donkergrijs gekleurd; venster 2 en 3 zijn wit.
Vraag 23 1 punt
Na verloop van tijd wordt de badge geopend en is uit de kleur van het filmmateriaal af te leiden welke soort straling de badge heeft geraakt. Gegeven is dat α-straling alleen door mica heen gaat en β-straling zowel door mica als karton.
Op de uitwerkbijlage staan twee badges die ieder gedurende langere tijd door één soort straling geraakt zijn.
Omcirkel voor iedere badge de soort straling (α, β of γ) die de film op deze manier heeft gekleurd.
Bekijk het antwoord
- Linker badge: γ en rechter badge: α (beide juist) (1p)
Linker badge (alle drie de vensters gekleurd): γ omcirkeld. Rechter badge (alleen venster 1 gekleurd): α omcirkeld.
Het scorepunt alleen toekennen wanneer beide kolommen juist zijn.
Vraag 24 2 punten
Een GMT bevat een serieschakeling van een telbuis en een weerstand R. De telbuis is gevuld met een niet-geleidend gas. Wanneer ioniserende straling door het venster valt en het gas raakt, wordt een deel van de gasatomen gesplitst in ionen en elektronen.
Op de uitwerkbijlage staat een tabel over de beweging van de deeltjes in de telbuis. Geef met een kruisje in iedere rij aan in welke richting de deeltjes bewegen.
Kolommen: bewegen naar de minpool van de telbuis / bewegen naar de pluspool van de telbuis / bewegen niet in een vaste richting.
Rijen: elektronen, ionen, gasatomen.
Bekijk het antwoord
- Regel 1 en regel 3 juist: elektronen bewegen naar de pluspool, gasatomen bewegen niet in een vaste richting (1p)
- Regel 2 consequent met regel 1: ionen bewegen naar de minpool van de telbuis (1p)
Elektronen: kruisje bij 'bewegen naar de pluspool van de telbuis'. Ionen: kruisje bij 'bewegen naar de minpool van de telbuis'. Gasatomen: kruisje bij 'bewegen niet in een vaste richting'.
Het CV: regel 1 (elektronen) en regel 3 (gasatomen) juist; regel 2 (ionen) consequent met regel 1.
Figuur 3

Draagbare geiger-müllerteller (GMT). Het scherm geeft de meetwaarde 0,12 μSv/h aan.
Vraag 26 3 punten
De GMT van figuur 3 wordt gedragen door een werknemer (ouder dan 18 jaar) die beroepshalve te maken heeft met straling. Deze werknemer leest de meetwaarde af van het scherm. De jaarlijkse dosislimiet voor een werknemer ouder dan 18 jaar is 20 mSv.
Leg met een berekening uit of deze werknemer met deze stralingsbelasting het risico loopt om over de jaarlijkse dosislimiet voor werknemers te gaan.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat de dosis H gelijk is aan het dosistempo maal de tijd (H = Ḣ·t) (1p)
- Completeert de berekening (1p)
- Consequente conclusie: de werknemer loopt geen risico om over de jaarlijkse dosislimiet te gaan (1p)
Methode 1 (CV): de GMT geeft 0,12 μSv/h. Na 20·10⁻³ Sv / 0,12·10⁻⁶ Sv h−1 ≈ 1,7·10⁵ h wordt de limiet bereikt. Dat zijn meer uren dan er in een jaar zitten, dus er is geen risico. Methode 2 (CV): 0,12·10⁻⁶ Sv/h · 365 · 24 h ≈ 1,1·10⁻³ Sv per jaar, ver onder de limiet.
Vraag 27 1 punt
De GMT heeft als technisch ontwerp voordelen ten opzichte van de badge als het gaat om de bescherming van de medewerker.
Geef een voordeel van de GMT ten opzichte van de badge.
Bekijk het antwoord
- Noemt één voordeel van de GMT ten opzichte van de badge, bijvoorbeeld het direct afleesbare meetresultaat of de nauwkeurige meetwaarde (1p)
Er wordt één voordeel gevraagd: beoordeel alleen het eerstgegeven antwoord. Voorbeelden uit het CV: de GMT kan op ieder moment worden afgelezen (en de badge alleen achteraf), of de GMT levert een meting met een nauwkeurig getal (en de badge alleen een verkleuring).
2021, tijdvak 3: Lutetium-177
Vraag 1 3 punten
Lutetium-octreotaat is een radioactief eiwit waarmee patiënten met diepliggende tumoren inwendig en lokaal bestraald kunnen worden. In dit eiwit wordt de radioactieve isotoop Lu-177 gebruikt. Lu-177 vervalt door het uitzenden van β⁻- en γ-straling. Geef de vergelijking van de vervalreactie van Lu-177.
Bekijk het antwoord
- Elektron en gammafoton rechts van de pijl (1p)
- Hf als vervalproduct (mits verkregen via kloppende atoomnummers) (1p)
- Aantal nucleonen links en rechts gelijk (1p)
Voorbeeld van een antwoord uit het correctievoorschrift: $^{177}_{71}\text{Lu} \rightarrow {}^{177}_{72}\text{Hf} + {}^{0}_{-1}\text{e} + \gamma$ (de e mag ook als β⁻ worden geschreven).
Vraag 2 1 punt
De straling die door Lu-177 wordt uitgezonden, wordt gebruikt om de tumoren in het weefsel te vernietigen, maar ook om te kijken of de tumor het lutetium goed heeft opgenomen. Daarvoor is het belangrijk dat de straling die Lu-177 uitzendt buiten het lichaam kan worden opgevangen. Welk soort straling is dit?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Vraag 3 3 punten
Lu-177 zendt straling uit met een energie van $7{,}05 \cdot 10^{-14}\ \text{J}$. Bereken de golflengte van deze straling.
Bekijk het antwoord
- Gebruik van E = hf (1p)
- Gebruik van λ = c / f (1p)
- Completeren van de berekening (λ = 2,82·10⁻¹² m) (1p)
Uitkomst: λ = 2,82·10⁻¹² m. Voorbeeld: E = hf geeft f = 1,06·10²⁰ Hz, en daarna λ = c / f.
Vraag 4 3 punten
Bij een patiënt wordt bij een behandeling een hoeveelheid Lu-177 in de bloedsomloop gebracht. Als de activiteit van het Lu-177 is afgenomen tot 0,001-ste deel van de oorspronkelijke activiteit, moet de patiënt in het ziekenhuis terugkomen. De halveringstijd van Lu-177 is 6,7 dagen. Beredeneer na hoeveel dagen de eerstvolgende afspraak dan op zijn vroegst kan plaatsvinden.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat (½)ⁿ = 0,001 (1p)
- Inzicht dat t = n · t½ (1p)
- Consequente conclusie (67 dagen) (1p)
Uitkomst: 67 dagen (n = 10 halveringstijden, 10 · 6,7 = 67). Opmerking uit het correctievoorschrift: is bij de redenering gebruikgemaakt van een berekening met een rekenfout, dan maximaal twee scorepunten toekennen.
Vraag 5 2 punten
In de „Algemene leefregels voor thuis na therapie met radioactief lutetium” staat: „U moet afstand bewaren tot uw huisgenoten en bezoekers: minimaal één meter, liefst meer.” Ook staat er: „De intensiteit van de straling van de γ-straling is omgekeerd kwadratisch evenredig met de afstand.” Beredeneer hoeveel keer zo klein de intensiteit van de straling wordt als de afstand tot de patiënt wordt vergroot van 1 m naar 2 m.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat de intensiteit omgekeerd kwadratisch evenredig is met de afstand (1p)
- Completeren van het antwoord: bij een twee keer zo grote afstand is de intensiteit vier keer zo klein (1p)
Vraag 6 3 punten
In de „Algemene leefregels” staat dat het voor de patiënt en zijn partner wordt aangeraden om in een aparte kamer te slapen. Een muur tussen twee slaapkamers is van beton en 10,5 cm dik. Bereken hoeveel procent van de intensiteit van straling met een energie van 0,05 MeV door deze muur komt. Geef je antwoord in één significant cijfer.
Bekijk het antwoord
- Opzoeken van de halveringsdikte van beton bij 0,05 MeV (1p)
- Vergelijken van de dikte van de muur met de halveringsdikte (1p)
- Completeren van de berekening (6·10⁻³ %) (1p)
Uitkomst: 6·10⁻³ %. De halveringsdikte van beton voor γ-straling van 0,05 MeV is 0,75 cm (Binas tabel 28F of Science Data tabel 5.9). De muur is dus 10,5 : 0,75 = 14 halveringsdiktes dik.
2019, tijdvak 1: Kookstenen
Opgavetekst
Figuur 2

Twee foto's van de meting bij de opgraving. Links drie mensen die bij de as in de grond werken, een van hen met een infrarood-thermometer. Rechts een close-up van een hand met een infrarood-thermometer die de grond meet.
Vraag 13 3 punten
In de prehistorie kookten mensen water met behulp van kookstenen. Deze stenen werden in hete as opgewarmd en daarna in een eikenhouten pot met koud water gedaan. Archeologen van de Universiteit Leiden experimenteerden met deze methode. De stenen die zij gebruikten waren van graniet. Met behulp van een infrarood-thermometer kon de temperatuur van zo'n steen in de as bepaald worden omdat een hete steen infraroodstraling uitzendt. Zie figuur 2. De temperatuur van de steen is 384 °C. Bereken de golflengte van de straling die het meest door de steen wordt uitgezonden.
Bekijk het antwoord
- Gebruikt $\lambda_{max} \cdot T = k_W$ met k_W = 2,8978 · 10⁻³ m K (1p)
- Rekent de temperatuur om van °C naar K: T = 384 + 273 = 657 K (1p)
- Completeert de berekening: λ_max = 4,41 · 10⁻⁶ m (1p)
Is de tweede deelscore niet gehaald, dan kan de derde deelscore nog wel behaald worden.
2019, tijdvak 1: Oude horloges
Opgavetekst
Figuur 1

Foto van een horloge met doorzichtige wijzerplaat, waarin het binnenwerk te zien is.
Figuur 2

Foto van de stemvork: twee armen met aan het uiteinde een blokje met een gleuf, die via een gebogen steel verbonden zijn met een plaat met twee gaten. Ernaast liggen twee losse schroeven.
Figuur 3

Foto van een horloge met zwarte wijzerplaat en witte wijzers en cijfers. Rechts naast het midden van de wijzerplaat staat een cirkel met de letter P: het ℗-teken.
Vraag 21 3 punten
Een andere nieuwe ontwikkeling had te maken met de afleesbaarheid van horloges. De wijzers en getallen werden geverfd met een mengsel van promethium-147 en zinksulfide zodat deze oplichtten in het donker. Op de wijzerplaat werd dit aangegeven met een ℗. Zie figuur 3. Promethium-147 (Pm-147) is een radioactieve stof die alleen β-straling uitzendt. Geef de vergelijking van de vervalreactie van promethium-147.
Bekijk het antwoord
- Het bètadeeltje (elektron, $^{0}_{-1}e$) staat rechts van de pijl als vervaldeeltje (1p)
- Sm staat rechts van de pijl, met kloppende atoomnummers (Pm: 61, Sm: 62) (1p)
- Het aantal nucleonen (147) is links en rechts van de pijl gelijk (1p)
Vraag 22 2 punten
De wijzers zenden ook röntgenstraling uit. Deze is niet afkomstig van het promethium-147. De behuizing van het horloge is gemaakt van ijzer. Het ioniserend vermogen van β-straling is groter dan dat van röntgenstraling. Toch blijkt de röntgenstraling voor (de pols van) de drager van het horloge een groter risico dan de β-straling. Leg uit hoe dit komt.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat het doordringend vermogen van β-straling kleiner is dan dat van röntgenstraling (1p)
- Conclusie dat röntgenstraling wel door de wand van het horloge doordringt en β-straling niet (1p)
Vraag 23 3 punten
De röntgenstraling heeft een energie van 0,05 MeV per foton. De dikte van het ijzer aan de achterzijde van het horloge is 1,47 mm. Omcirkel in de tabel op de uitwerkbijlage hoeveel procent van de röntgenstraling de achterkant van het horloge doorlaat. Licht je antwoord toe.
Bekijk het antwoord
- Zoekt de halveringsdikte van ijzer bij 0,05 MeV op (0,049 cm, Binas, of 0,045 cm, Sciencedata) (1p)
- Inzicht dat het aantal halveringen gelijk is aan de dikte van de horlogewand (0,147 cm) gedeeld door de halveringsdikte (≈ 3,0) (1p)
- Completeert de berekening en trekt de consequente conclusie: ca. 12,5% van de röntgenstraling gaat door, dus 0 tot 20% (1p)
Omcirkeld in de tabel op de uitwerkbijlage: 0 tot 20%. De tabel bevat de keuzes 0 tot 20%, 20 tot 40%, 40 tot 60%, 60 tot 80% en 80 tot 100%. Daarnaast een toelichting op de uitwerkbijlage.
Bij een juist antwoord waarbij dit niet is omcirkeld in de tabel, dit niet aanrekenen. Er hoeft geen rekening gehouden te worden met significantie.
Vraag 24 5 punten
De röntgenstraling heeft een energie van 0,05 MeV per foton. Het deel van de pols dat wordt bestraald door de röntgenstraling heeft een massa van 75 gram en ontvangt gedurende een jaar gemiddeld 25 röntgenfotonen per seconde. De stralingsweegfactor voor röntgenstraling is gelijk aan 1. De jaarlijkse dosislimiet voor ledematen bedraagt 50 · 10⁻³ Sv. Toon aan of de equivalente dosis als gevolg van het dragen van het horloge onder deze jaarlijkse dosislimiet blijft.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat de energie per seconde gelijk is aan het aantal geabsorbeerde fotonen maal de energie per foton: 25 · 0,05 = 1,25 MeV (1p)
- Rekent MeV om naar J (1 MeV = 1,6 · 10⁻¹³ J): 2,0 · 10⁻¹³ J per seconde (1p)
- Gebruikt $D = \frac{E}{m}$ en $H = w_R \cdot D$ (dosis van 2,7 · 10⁻¹² Gy per seconde) (1p)
- Rekent seconden om naar jaren (365 · 24 · 3600 s) (1p)
- Completeert de berekening en trekt de consequente conclusie: H = 8 · 10⁻⁵ Sv per jaar, ruim onder de limiet van 50 · 10⁻³ Sv (1p)
Het gebruik van $H = w_R \cdot D$ mag ook impliciet. Er hoeft geen rekening gehouden te worden met significantie.
2019, tijdvak 2: Koper-67
Vraag 1 3 punten
Koper-67 (Cu-67) is een geschikte isotoop voor radiotherapie. De halveringstijd van 62 uur is lang genoeg om de stof te laten ophopen in tumorweefsel en dit van binnenuit te bestralen. Het Cu-67 zendt β-straling en γ-straling uit. Geef de vergelijking van de vervalreactie van Cu-67.
Bekijk het antwoord
- β en γ rechts van de pijl (1p)
- Zn als vervalproduct (mits verkregen via kloppende atoomnummers) (1p)
- Het aantal nucleonen links en rechts gelijk (1p)
Voorbeeld van een antwoord: Cu met massagetal 67 en atoomnummer 29 vervalt tot Zn met massagetal 67 en atoomnummer 30, met een β-deeltje (elektron, massagetal 0, lading −1) en γ-straling.
Vraag 2 2 punten
Koper-67 (Cu-67) is een geschikte isotoop voor radiotherapie. Het Cu-67 zendt β-straling en γ-straling uit. Cu-67 kan zowel voor beeldvorming van tumorweefsel als voor behandeling ervan worden gebruikt. Leg dit uit.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat de γ-straling geschikt is voor beeldvorming, vanwege het doordringend vermogen (1p)
- Inzicht dat de β- en/of γ-straling geschikt is/zijn voor behandeling, vanwege het ioniserend vermogen (1p)
Figuur 1

Nuclidenschema: verticaal het massagetal (66 tot 71), horizontaal het atoomnummer (28 tot 32). Met de kernen Zn-70, Cu-67 en de kern x. Pijl I geeft de reactie van Zn-70 naar x, pijl II de reactie van x naar Cu-67.
Vraag 3 2 punten
Cu-67 moet worden geproduceerd. Bij een bepaalde methode worden kernen van zink-70 (Zn-70) beschoten met protonen. Als een proton doordringt in een Zn-70 kern ontstaat een nieuwe kern x. In figuur 1 wordt deze reactie weergegeven met pijl I. Deze nieuwe kern x valt direct daarna uiteen in twee deeltjes. Eén van die deeltjes is Cu-67. Deze reactie wordt weergegeven met pijl II. Leg met behulp van figuur 1 uit welk ander deeltje vrijkomt bij deze tweede reactie.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat ΔA = 4 en ΔZ = 2 (1p)
- Consequente naam bij het deeltje: heliumkern (4 2He of α) (1p)
Aan het antwoord 4 2He of α zonder uitleg: geen scorepunten toekennen.
Figuur 2

Grafiek: horizontaal de protonenergie in MeV (0 tot 40 MeV), verticaal de kans op succes van de reactie.
Vraag 4 3 punten
Bij een bepaalde methode worden kernen van zink-70 (Zn-70) beschoten met protonen. De kans dat deze reactie lukt is afhankelijk van de kinetische energie van de afgeschoten protonen. Dit is weergegeven in figuur 2. Bepaal met behulp van de figuur de snelheid die de protonen moeten hebben om de kans op succes zo groot mogelijk te maken.
Bekijk het antwoord
- Aflezen van de kinetische energie, met een marge van 1 MeV, en omrekenen naar J (1p)
- Inzicht dat E_k = ½·m·v² met het opzoeken van de massa van het proton (1p)
- Completeren van de bepaling (v = 5,4·10^7 m s−1) (1p)
Vraag 5 3 punten
Een tweede methode om Cu-67 te maken is door zink-68 (Zn-68) te beschieten met zeer snelle protonen uit een protonenversneller. Voor een bepaalde medische behandeling zijn 3,2·10^15 kernen Cu-67 nodig. De protonenversneller levert een protonen-stroomsterkte van 43 μA. Als het verval van Cu-67 wordt verwaarloosd zou het 70 uur duren om genoeg kernen te produceren voor de behandeling. Bereken hoeveel protonen er gemiddeld afgeschoten moeten worden om één Cu-67 deeltje te produceren.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat I = n·e, met n het aantal protonen per seconde en e de lading van een proton (1p)
- Inzicht dat voor het aantal protonen en het aantal koperkernen dezelfde tijdsperiode moet worden gebruikt (1p)
- Completeren van de berekening (n = 2,1·10^4 protonen per koperkern) (1p)
Er hoeft geen rekening gehouden te worden met de significantie.
Figuur 3

Grafiek: horizontaal de tijd in uur (0 tot 200 uur), verticaal het aantal kernen Cu (0 tot 7·10^15). Lijn I: de productie van koperkernen zonder verval. Lijn II: het werkelijk aanwezige aantal koperkernen.
Vraag 6 3 punten
In figuur 3 staat het aantal koperkernen uitgezet tegen de tijd. Lijn I geeft de productie van koperkernen weer, zonder rekening te houden met het verval van de koperkernen. Lijn II geeft het werkelijk aantal aanwezige koperkernen als functie van de tijd.
Voer de volgende opdrachten uit:
- Geef op de uitwerkbijlage aan hoe lang de productie van 3,2·10^15 koperkernen voor één behandeling in de praktijk duurt.
- Bepaal met de figuur op de uitwerkbijlage hoeveel koperkernen vervallen tijdens de productie.
Bekijk het antwoord
- Aflezen van de grafiek op n = 3,2·10^15 koperkernen, binnen de marge van 4 uur (t = 130 uur) (1p)
- Inzicht dat de onderlinge afstand tussen de twee grafieklijnen het aantal vervallen kernen weergeeft (1p)
- Consequente bepaling van het aantal kernen op het eerder afgelezen tijdstip, met een marge van 0,2·10^15 kernen (1p)
Uitkomst: ongeveer 130 uur (met een marge van 4 uur) en ongeveer 2,8·10^15 vervallen kernen (met een marge van 0,2·10^15 kernen).
2018, tijdvak 1: Verontreinigd technetium
Vraag 18 3 punten
Technetium-99m wordt in ziekenhuizen gebruikt als tracer. Het Tc-99m dat daar voor nodig is, wordt in het ziekenhuis zelf geproduceerd. Tc-99m is een vervalproduct van molybdeen-99. Tc-99m is metastabiel. Dit betekent dat de protonen en neutronen in de kern van een Tc-99m atoom zich nog kunnen herschikken tot een toestand met minder energie. Geef de vergelijking van de vervalreactie waarbij Tc-99m ontstaat.
Bekijk het antwoord
- Tc-99m staat rechts van de pijl (1p)
- Een elektron (en γ) staat rechts van de pijl (1p)
- Alleen Mo-99 staat links van de pijl (1p)
Antwoord: $^{99}_{42}\text{Mo} \rightarrow {}^{99m}_{43}\text{Tc} + {}^{0}_{-1}\text{e}\ (+\gamma)$ Tc-99 zonder de m: niet aanrekenen. Staan rechts van de pijl nog andere vervalproducten, dan vervalt de tweede deelscore.
Vraag 19 2 punten
Technetium-99m wordt in ziekenhuizen gebruikt als tracer. Het Tc-99m dat daar voor nodig is, wordt in het ziekenhuis zelf geproduceerd. Leg uit of er bij het gebruik van een tracer voor de patiënt sprake is van bestraling of van besmetting.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat een tracer inwendig gebruikt wordt: de bron komt in de patiënt terecht (1p)
- Concludeert consequent dat er sprake is van besmetting (1p)
Vraag 20 3 punten
In het ziekenhuis wordt het Tc-99m van het Mo-99 gescheiden. Tijdens dit scheidingsproces blijft er Mo-99 in de oplossing van het Tc-99m achter. Deze verontreiniging van het Tc-99m is ongewenst, omdat Mo-99 bètastraling uitzendt. Volgens wettelijke eisen mag de activiteit van de Mo-99 verontreiniging maximaal 0,15 kBq zijn per 1,0 MBq activiteit van het Tc-99m. De verhouding van activiteiten is te berekenen met: $\frac{A_{\text{Mo-99}}(t)}{A_{\text{Tc-99m}}(t)} = \frac{t_{\frac{1}{2}\,\text{Tc-99m}} \cdot N_{\text{Mo-99}}(t)}{t_{\frac{1}{2}\,\text{Mo-99}} \cdot N_{\text{Tc-99m}}(t)}$ Bereken hoeveel Mo-99-kernen er maximaal per miljoen Tc-99m-kernen mogen voorkomen.
Bekijk het antwoord
- Zoekt de halveringstijden van Tc-99m en Mo-99 op (1p)
- Gebruikt gelijke eenheden voor de activiteiten (1p)
- Completeert de berekening: n = 1,6·10³ kernen (1p)
Uitkomst n = 1,6·10³ Mo-99-kernen per miljoen Tc-99m-kernen. Halveringstijden: Tc-99m 6,0 uur, Mo-99 65,9 uur. Activiteiten: Mo-99 0,15 kBq = 150 Bq en Tc-99m 1,0 MBq; gelijke eenheden zijn nodig. Er hoeft geen rekening gehouden te worden met significantie.
Vraag 21 1 punt
Het geproduceerde Tc-99m wordt bewaard in potten gemaakt van 6,0 mm dik lood. In een pot ontstaat de volgende straling: gammafotonen, met een energie van 0,1 MeV, uitgezonden door Tc-99m; bètadeeltjes, uitgezonden door Mo-99; gammafotonen, met een energie van 1,0 MeV, uitgezonden door Mo-99. Geef een reden waarom de bètadeeltjes, uitgezonden door Mo-99, niet buiten de pot gedetecteerd kunnen worden.
Bekijk het antwoord
- Geeft als reden dat de bètadeeltjes niet door het lood van de pot heen dringen, of dat het doordringend vermogen van de bètastraling te laag is (1p)
Bron 14
Tabel 1, halveringsdikte van lood:
| 0,1 MeV | 1,0 MeV | |
|---|---|---|
| halveringsdikte in cm |
Tabel 2, intensiteit buiten de pot (%):
| intensiteit buiten de pot (%) | Tc-99m | Mo-99 |
|---|---|---|
| 50-100 | 50-100 | 50-100 |
| 10-50 | 10-50 | 10-50 |
| 1-10 | 1-10 | 1-10 |
| 10−3-1 | 10−3-1 | 10−3-1 |
| 10−6-10−3 | 10−6-10−3 | 10−6-10−3 |
| <10−6 | <10−6 | <10−6 |
Vraag 22 3 punten
Het geproduceerde Tc-99m wordt bewaard in potten gemaakt van 6,0 mm dik lood. Het percentage van de oorspronkelijke intensiteit dat aan de buitenkant van de pot gemeten wordt, kan zowel voor Tc-99m als Mo-99 met behulp van de halveringsdikte bepaald worden. Op de uitwerkbijlage staan hierover twee tabellen. Voer de volgende opdrachten uit: noteer op de uitwerkbijlage in de eerste tabel de halveringsdikte (in cm) van lood voor gammastraling met een energie van 0,1 MeV en met een energie van 1,0 MeV. Omcirkel op de uitwerkbijlage in de tweede tabel de intensiteit (in % van de oorspronkelijke intensiteit) van de gammastraling van Tc-99m en van Mo-99 buiten de pot.
Bekijk het antwoord
- Noteert de juiste halveringsdiktes: 0,011 cm bij 0,1 MeV en 0,86 cm bij 1,0 MeV (1p)
- Omcirkelt voor Tc-99m de intensiteit die consequent is met de ingevulde halveringsdikte bij 0,1 MeV (1p)
- Omcirkelt voor Mo-99 de intensiteit die consequent is met de ingevulde halveringsdikte bij 1,0 MeV (1p)
Halveringsdikte bij 0,1 MeV: 0,011 cm; bij 1,0 MeV: 0,86 cm. Volgens Binas is de halveringsdikte bij 0,1 MeV 0,0106 cm; dit goed rekenen. De omcirkelde intensiteiten moeten consequent zijn met de ingevulde halveringsdiktes voor de pot van 6,0 mm lood.
Vraag 23 2 punten
Als voor een behandeling in het ziekenhuis het Tc-99m te vroeg wordt geproduceerd, neemt de verontreiniging met Mo-99 toe. Op de uitwerkbijlage staan hierover drie zinnen. Omcirkel in deze zinnen telkens het juiste alternatief.
De halveringstijd van Tc-99m is kleiner dan / groter dan de halveringstijd van Mo-99.
De activiteit van Tc-99m neemt daardoor minder snel / even snel / sneller af dan/als de activiteit van Mo-99.
Voor de verhouding $\frac{A_{\text{Mo-99}}(t)}{A_{\text{Tc-99m}}(t)}$ geldt dan dat deze in de loop van de tijd kleiner wordt / gelijk blijft / groter wordt.
Bekijk het antwoord
- De eerste zin is correct: de halveringstijd van Tc-99m is kleiner dan die van Mo-99 (1p)
- De volgende twee zinnen zijn beide consequent met de eerste zin: de activiteit van Tc-99m neemt sneller af, en de verhouding wordt groter (1p)
Juiste keuzes: kleiner dan, sneller, groter wordt. De tweede en derde zin moeten consequent zijn met de eerste.
2018, tijdvak 2: Rosetta
Opgavetekst
Figuur 1

Bovenaanzicht van de baan van de komeet om de zon, vergroot op de uitwerkbijlage. De zon en de komeet zijn aangegeven, en een pijl geeft de bewegingsrichting van de komeet.
Vraag 16 3 punten
Rosetta doet vanuit haar baan metingen aan de komeet. Zo is de temperatuur van de komeet bepaald met behulp van de straling die door de komeet wordt uitgezonden. De straling die de komeet het meest uitzendt heeft een golflengte van 1,6·10⁻⁵ m. Bereken de temperatuur van de komeet in °C.
Bekijk het antwoord
- Gebruikt λmax · T = k (1p)
- Rekent kelvin om naar graden Celsius (1p)
- Completeren van de berekening (1p)
Uitkomst: T = −92 °C (T = 181 K, met λmax · T = k = 2,90·10⁻³ m K).
2018, tijdvak 2: Renium-188
Vraag 19 1 punt
Renium-188-HEDP is een vorm van bestraling die gebruikt wordt om bottumoren te behandelen. Re-188 ontstaat door het verval van wolfraam-188 (W-188). In een laboratorium wordt eerst van het stabiele W-186 het isotoop W-188 gemaakt. Hoe verschillen de atomen W-186 en W-188 van elkaar?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Figuur 1

Verticale as: aantal kernen N (·10¹⁵). Horizontale as: tijd t (dag), van 0 tot 200. De kromme daalt van links naar rechts: het aantal kernen W-188 neemt af in de tijd.
Vraag 20 3 punten
Een laborant heeft een bepaalde hoeveelheid W-188 aangemaakt op t = 0 s. In figuur 1 staat de grafiek van het verdere verloop van het aantal kernen W-188 als functie van de tijd. Bepaal de activiteit van het wolfraam op t = 0 s. Geef daarbij in de figuur op de uitwerkbijlage aan hoe je aan je antwoord komt.
Bekijk het antwoord
- Gebruikt A = −ΔN / Δt (1p)
- Tekent de raaklijn op t = 0 s en bepaalt de bijpassende ΔN en Δt (1p)
- Completeren van de bepaling (1p)
Een raaklijn aan de grafiek in het punt t = 0 s, met de bijpassende ΔN en Δt aangegeven. Uit de raaklijn volgt A = −ΔN / Δt = 5,3·10¹⁰ Bq.
Uitkomst: A = 5,3·10¹⁰ Bq, met een marge van 1,0·10¹⁰ Bq. Opmerking CvTE: bij een antwoord buiten de marge vervalt de tweede deelscore, maar de derde deelscore is dan nog wel te behalen.
Figuur 2
| Eigenschap | Re-188 |
|---|---|
| Uitgezonden straling | β en γ |
| Energie van de γ-fotonen | 0,155 MeV |
| Energie van de β-deeltjes | 2,12 MeV |
| Halveringstijd | 17 uur |
Vraag 21 3 punten
Re-188 is een β- en γ-straler. In figuur 2 staat een tabel met een aantal eigenschappen van Re-188. Geef de vergelijking van de vervalreactie van Re-188 waarbij ook een γ-foton wordt uitgezonden.
Bekijk het antwoord
- Elektron en γ-foton staan rechts van de pijl (1p)
- Os staat als vervalproduct rechts van de pijl, mits verkregen via kloppende atoomnummers (1p)
- Het aantal nucleonen links en rechts van de pijl is gelijk (1p)
Uitkomst: ¹⁸⁸₇₅Re → ¹⁸⁸₇₆Os + ⁰₋₁e + ⁰₀γ.
Vraag 22 3 punten
Re-188 is een β- en γ-straler. De eigenschappen van Re-188 staan in figuur 2. Welke soort straling levert de grootste bijdrage aan de behandeling van de bottumor? Geef twee argumenten waarom de bijdrage van die soort straling het grootst is.
Bekijk het antwoord
- Kiest β-straling (1p)
- Eerste argument: de β-deeltjes hebben meer energie dan de γ-fotonen (1p)
- Tweede argument: de β-deeltjes worden sterker geabsorbeerd door het bot (1p)
Uitkomst: β-straling, met als argumenten: de β-deeltjes hebben meer energie dan de γ-fotonen, en de β-deeltjes worden sterker geabsorbeerd door het bot. Bij meer argumenten tellen alleen de eerste twee.
Vraag 23 3 punten
In het ziekenhuis kan de arts een hoeveelheid van het gevormde renium uit de generator halen voor de behandeling van een patiënt. Bij deze patiënt wordt een hoeveelheid renium-188 toegediend met een activiteit van 120 MBq. Omdat renium vervalt en ook wordt uitgescheiden via de urine, is de totale stralingsbelasting door de β-straling voor het lichaam niet zo hoog, namelijk 0,070 mGy per toegediende MBq. Bereken de equivalente dosis die de patiënt als gevolg van de β-straling zal ontvangen.
Bekijk het antwoord
- Gebruikt H = wR · D, met wR = 1 (1p)
- Inzicht dat de absorbeerde dosis D = 0,070·10⁻³ Gy per MBq · 120 MBq (1p)
- Completeren van de berekening (1p)
Uitkomst: H = 8,4 mSv (8,4·10⁻³ Sv). Opmerking CvTE: de eerste deelscore kan ook impliciet gescoord worden.
Hoe vaak straling in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 14-17 | 4 | 15% |
| 2026, tijdvak 2 | 17-21 | 5 | 21% |
| 2025, tijdvak 1 | 10-11, 19-23 | 7 | 30% |
| 2025, tijdvak 2 | 8-13 | 6 | 26% |
| 2024, tijdvak 1 | 15-17 | 3 | 13% |
| 2024, tijdvak 2 | 21-24 | 4 | 17% |
| 2023, tijdvak 1 | 17-19 | 3 | 12% |
| 2022, tijdvak 1 | 9-10, 13, 16 | 4 | 15% |
| 2022, tijdvak 2 | 1-4 | 4 | 17% |
| 2022, tijdvak 3 | 16-19 | 4 | 14% |
| 2021, tijdvak 1 | 9, 13-14, 16-18 | 6 | 20% |
| 2021, tijdvak 2 | 21-24, 26-27 | 6 | 22% |
| 2021, tijdvak 3 | 1-6 | 6 | 21% |
| 2019, tijdvak 1 | 13, 21-24 | 5 | 17% |
| 2019, tijdvak 2 | 1-6 | 6 | 23% |
| 2018, tijdvak 1 | 18-23 | 6 | 21% |
| 2018, tijdvak 2 | 16, 19-23 | 6 | 21% |
In 17 van de 18 ingedeelde examens natuurkunde havo staat een vraag over straling, samen 85 vragen (18% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2025, tijdvak 1: 7 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 20% van de vragen over straling, daarvoor 17%. Dat aandeel is dus stabiel.
Oefenen met straling
Maak de 15 nieuwste examenvragen over straling online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Andere onderwerpen natuurkunde havo
- Geluid en trillingen
- Elektriciteit
- Krachten
- Energie en arbeid
- Beweging
- Astrofysica
- Warmte
- Golven
- Grootheden en eenheden
Straling op andere niveaus
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen natuurkunde havo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Hoe ToetsChecker natuurkunde per vraagtype nakijkt, lees je op natuurkunde toetsen nakijken met AI.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op natuurkunde oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt straling voor in het eindexamen natuurkunde havo?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 85 vragen over straling, 18% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 17 van die examens.
In welk examen natuurkunde havo stonden de meeste vragen over straling?
In het examen van 2025, tijdvak 1, met 7 vragen: 10-11, 19-23.
Hoe oefen ik examenvragen over straling?
Op deze pagina staan alle vragen over straling met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.