Examenvragen elektriciteit natuurkunde havo

61 vragen over elektriciteit uit 17 centrale examens van 2018 tot en met 2026.

Kort antwoord

Elektriciteit komt in 17 van de 18 examens natuurkunde havo voor, met 61 vragen (13% van alle examenvragen). Het meest in 2026, tijdvak 1 (5 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.

Alle examenvragen over elektriciteit

Per examen de vragen over elektriciteit, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.

Oefen de vragen over dit onderwerp online

2026, tijdvak 1: Vierkantsweerstand

Opgavetekst

Bij elektronica wordt gebruikgemaakt van de grootheid ‘vierkantsweerstand’. De vierkantsweerstand is de weerstand $R_{\text{vw}}$ tussen de zijvlakken P en Q van een vierkant stuk materiaal. Het vierkant kan worden opgevat als een geleidende laag met een constante dikte $d$ en een lengte en breedte $x$. Zie figuur 1a. In figuur 1b is een zijaanzicht van de laag weergegeven.

Voor de vierkantsweerstand $R_{\text{vw}}$ van een geleidende laag geldt de volgende formule:

R_{\text{vw}} = \frac{\rho}{d} \qquad (1)

Hierin is $\rho$ de soortelijke weerstand van het materiaal en $d$ de dikte van de laag.

Vraag 18 3 punten

Leid deze formule af met een formule uit het informatieboek en figuur 1a.

Figuur 1a toont een vierkant stuk geleidende laag met lengte x en dikte d, met de zijvlakken P en Q. Bekijk in Opgaven, pagina 13

Bekijk het antwoord

voorbeeld van een antwoord:

De weerstand van een geleidende draad wordt gegeven door $R = \rho \frac{\ell}{A}$.

De dwarsdoorsnede $A$ van de vierkante geleider met een constante dikte $d$ uit figuur 1 is $A = x \cdot d$ en de lengte is $\ell = x$.

De vierkantsweerstand is $R_{\text{vw}} = \rho \cdot \frac{x}{x \cdot d} = \frac{\rho}{d}$.

Vraag 18 in het hele examen

Uit formule (1) blijkt dat de vierkantsweerstand niet verandert als een vierkant met een andere lengte en breedte $x$ gekozen wordt.

In figuur 2 zijn afgebeeld: een klein vierkant en daarnaast een vierkant met een drie keer zo lange zijde. Beide vierkanten zijn gemaakt van hetzelfde geleidende materiaal met dezelfde dikte $d$.

Het kleine vierkant wordt voorgesteld als een weerstand $R$. Het grote vierkant kan worden gemodelleerd als negen van deze weerstanden, die onderling verbonden zijn volgens het schema in figuur 3.

Vraag 19 3 punten

Toon met behulp van de regels voor serie- en parallelschakelingen aan dat de weerstand van het grote vierkant gelijk is aan die van het kleine vierkant.

Figuur 3 toont negen weerstanden R in drie takken van elk drie in serie, die parallel zijn geschakeld. Bekijk in Opgaven, pagina 14

Bekijk het antwoord

voorbeeld van een antwoord:

De totale weerstand van de serieschakeling in één tak is $3R$.

Voor de totale weerstand van de drie takken van de parallelschakeling geldt: $\frac{1}{R_{\text{tot}}} = \frac{1}{3R} + \frac{1}{3R} + \frac{1}{3R} = \frac{3}{3R} = \frac{1}{R}$.

Dus $R_{\text{tot}} = R$ (en de weerstand van het grote vierkant heeft dezelfde waarde als die van het kleine vierkant).

Vraag 19 in het hele examen

Bij de productie van computerchips wordt de vierkantsweerstand van de geproduceerde lagen gemeten. Figuur 4 toont een mogelijke meetopstelling. In een ideale situatie zonder weerstand van de aansluitdraden volgt de vierkantsweerstand uit de ingestelde spanning $U_{\text{bron}}$ en gemeten stroomsterkte $I_{\text{bron}}$.

In de praktijk moet bij het meten van de vierkantsweerstand rekening worden gehouden met de weerstand van de aansluitdraden. Zie figuur 5.

Op de uitwerkbijlage staan drie zinnen over de situaties in figuur 4 en 5.

Vraag 20 3 punten

Omcirkel op de uitwerkbijlage in iedere zin het juiste antwoord.

De $I_{\text{bron}}$ die in de praktijksituatie wordt gemeten, is groter dan / kleiner dan / gelijk aan de $I_{\text{bron}}$ die in de ideale situatie is te verwachten.

De vierkantsweerstand die in de praktijksituatie wordt bepaald, is groter dan / kleiner dan / gelijk aan de vierkantsweerstand die voor de ideale situatie wordt berekend met $I_{\text{bron}}$ en $U_{\text{bron}}$.

Een nauwkeuriger bepaling in de praktijksituatie kan worden gedaan door een spanningsmeter over de geleidende laag / een aansluitdraad / de spanningsbron aan te sluiten en de gemeten spanning hiervan te gebruiken in de berekening.

Figuur 4 en 5 tonen de meetopstelling zonder en met de weerstand van de aansluitdraden (R_draad). Bekijk in Opgaven, pagina 15

Bekijk het antwoord

De $I_{\text{bron}}$ die in de praktijksituatie wordt gemeten, is kleiner dan de $I_{\text{bron}}$ die in de ideale situatie is te verwachten.

De vierkantsweerstand die in de praktijksituatie wordt bepaald, is groter dan de vierkantsweerstand die voor de ideale situatie wordt berekend met $I_{\text{bron}}$ en $U_{\text{bron}}$.

Een nauwkeuriger bepaling in de praktijksituatie kan worden gedaan door een spanningsmeter over de geleidende laag aan te sluiten en de gemeten spanning hiervan te gebruiken in de berekening.

Vraag 20 in het hele examen

Weerstanden worden veel gebruikt in elektronica. Zie figuur 6.

Een weerstand kan worden voorgesteld als een vierkant stuk geleidende folie (met oppervlakte $A$ en dikte $d$) dat om een isolerende cilinder is gerold. Aansluitpootjes maken via geleidende kappen contact met de folie. Zie figuur 7.

Bij koolfilmweerstanden is de geleidende folie een grafietlaag. De dikte van deze grafietlaag bepaalt de vierkantsweerstand en daarmee de weerstandswaarde. Een veelvoorkomende weerstandswaarde is $330\ \Omega$.

Vraag 21 2 punten

Bereken met behulp van formule (1) de dikte van de grafietlaag bij deze weerstandswaarde.

Figuur 7 toont de folie met dikte d die om een isolerende cilinder is gerold, met kappen en aansluitpootjes. Bekijk in Opgaven, pagina 16

Bekijk het antwoord

uitkomst: $d = 10^{-8}$ m

voorbeeld van een antwoord:

$R_{\text{vw}} = \frac{\rho}{d} \rightarrow d = \frac{\rho}{R_{\text{vw}}} = \frac{10^{-5}}{330} = 10^{-8}$ m.

Opmerking: De uitkomst hoeft niet als orde van grootte genoteerd te zijn.

Vraag 21 in het hele examen

Tijdens het gebruik wordt een weerstand warm. De weerstandswaarde van een koolfilmweerstand mag door de temperatuurtoename niet meer dan 10% afwijken van de weerstandswaarde bij 20 °C. Figuur 8 toont hoe de soortelijke weerstand van een bepaald soort grafiet afhangt van de temperatuur.

Vraag 22 4 punten

Voer de volgende opdrachten uit:

  • Leg uit of een koolfilmweerstand zich gedraagt als PTC of NTC.
  • Bepaal de maximale temperatuur die deze weerstand mag krijgen. Noteer je antwoord in twee significante cijfers.

Figuur 8 toont de soortelijke weerstand ρ (µΩm) van grafiet als functie van de temperatuur T (°C), van 13,0 bij 0 °C tot ongeveer 11,4 bij 140 °C. Bekijk in Opgaven, pagina 17

Bekijk het antwoord

uitkomst: $T = 1,3 \cdot 10^2$ °C (met een marge van $0,1 \cdot 10^2$ °C)

voorbeeld van een antwoord:

  • De soortelijke weerstand van grafiet neemt af met toenemende temperatuur (dus de weerstandswaarde neemt af). De koolfilmweerstand gedraagt zich als een NTC.
  • Bij 20 °C is de soortelijke weerstand $12,8 \cdot 10^{-6}$ Ωm. Een afname van 10% is toegestaan, dus de soortelijke weerstand mag afnemen tot $11,5 \cdot 10^{-6}$ Ωm. Uit figuur 8 volgt een maximumtemperatuur van $1,3 \cdot 10^2$ °C.

Vraag 22 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Kokendwaterkraan

Opgavetekst

Een kokendwaterkraan bestaat uit een kraan en een reservoir. Zie figuur 1.

figuur 1
figuur 1

Het water in het reservoir wordt elektrisch opgewarmd en vervolgens op het kookpunt gehouden. Daardoor kan de kraan behalve koud water (10 °C) en warm water (65 °C) ook kokend water (100 °C) leveren.

In de huisinstallatie wordt als norm aangehouden dat apparaten met een vermogen boven 2,0 kW een eigen groep in de meterkast nodig hebben. Tijdens het gebruik van een bepaald type kokendwaterkraan is de maximale gemeten stroomsterkte gelijk aan 9,2 A bij een spanning van 230 V.

Vraag 1 2 punten

Toon met een berekening aan of deze kokendwaterkraan op een eigen groep moet worden aangesloten.

Bekijk het antwoord

voorbeeld van een antwoord:

Het vermogen van de kokendwaterkraan is P = UI = 230 ⋅ 9,2 = 2116 W. Dit is meer dan 2 kW dus de kraan moet op een eigen groep worden aangesloten.

  • gebruik van P = UI (1)
  • completeren van de berekening en consequente conclusie (1)

Vraag 1 in het hele examen

De fabrikant van de kokendwaterkraan beweert dat het apparaat 8,0 L koud water kan verwarmen tot kokend water, bij een energieverbruik van 3,4 ⋅ 10⁶ J.

Vraag 2 2 punten

Toon met een berekening aan of deze bewering kan kloppen.

Bekijk het antwoord

uitkomst: Q = 3,01 ⋅ 10⁶ J

voorbeeld van een antwoord:

Voor het opwarmen van 8,0 L water van 10 ℃ tot 100 ℃ is Q = cmΔ T = 4,18 ⋅ 10³ ⋅ 8,0 ⋅ 90 = 3,01 ⋅ 10⁶ J aan warmte nodig. (Het rendement bij het opwarmen is kleiner dan 100%.) De grotere opgegeven waarde van het energieverbruik kan dus kloppen.

  • gebruik van Q = cm ΔT en opzoeken van c voor water (1)
  • completeren van de berekening en consequente conclusie (1)

Vraag 2 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Drijvend lampje

Opgavetekst

Alysia vult een bak met zout water. Aan twee zijkanten van de bak zijn geleidende platen aangebracht. Zie figuur 1.

figuur 1
figuur 1

Op de platen sluit Alysia drie batterijen van 9,0 V aan die samen een spanningsbron van 27 V vormen. Het water in de bak werkt als weerstand. Alysia meet de stroomsterkte met een stroommeter.

Vraag 22 2 punten

Maak op de uitwerkbijlage het schema van de schakeling van Alysia verder af.

uitwerkbijlage
uitwerkbijlage
Bekijk het antwoord

voorbeeld van een antwoord:

Antwoordfiguur bij vraag 22 (cv-p19-2-22.webp).
  • drie batterijen in serie met plus aan min aangesloten (1)
  • stroommeter in serie met bak en voeding aangesloten (1)

Opmerking

Als een niet werkende schakeling is ontstaan, bijvoorbeeld door het tekenen van extra verbindingen: maximaal 1 scorepunt toekennen.

Vraag 22 in het hele examen

Alysia meet een stroomsterkte van 100 mA.

Vraag 23 5 punten

Bereken de soortelijke weerstand van het water met behulp van gegevens uit figuur 1. Noteer je antwoord in het juiste aantal significante cijfers.

Bekijk het antwoord

uitkomst: ρ= 23 Ω m

voorbeeld van een antwoord:

De weerstand van het water in de bak is gelijk aan

R = U/I = 100 ⋅ 10⁻ 27 3 = 270 Ω .

Voor de doorsnede A van het water geldt: A = b ⋅ h = 0,15 ⋅ 0,12 = 0,018 m². Hieruit volgt voor de soortelijke weerstand van het water:

ρ = RA/λ = 270 ⋅ 0,018 = 23 Ω m. 0,21

  • gebruik van U = IR (1)
  • gebruik van ρ=λ RA (1)
  • inzicht dat A = b ⋅ h met juiste waardes voor b en h (1)
  • completeren van de berekening (1)
  • significantie (1)

Vraag 23 in het hele examen

Alysia laat een plankje drijven in de waterbak. Het plankje is zelf een isolator en heeft twee geleidende pennen die onder het plankje in het water hangen. Zie figuur 2.

figuur 2
figuur 2

Op de pennen kan Alysia een spanningsmeter of een gloeilampje aansluiten. In het zijaanzicht van de waterbak is de afstand d de afstand tussen plaat L en pen R. Zie schematisch en niet op schaal in figuur 3.

figuur 3
figuur 3

Alysia sluit eerst een spanningsmeter aan tussen de pennen. In de schakeling is nu sprake van een spanningsdeling. De spanningsmeter geeft een spanning aan van 6,0 V.

Vraag 24 2 punten

Bereken de afstand d.

Bekijk het antwoord

uitkomst: d = 4,7 cm

voorbeeld van een antwoord:

Er geldt: U_bron = U_pen → 27/21 = 6,0/d → d = 4,7 cm. λ d

  • inzicht dat de verhouding van de spanningen gelijk is aan de verhouding van de afstanden (1)
  • completeren van de berekening (1)

Vraag 24 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Papieren schakelingen

Opgavetekst

Het materiaal van de stift van een potlood is elektrisch geleidend. Een potloodlijn die op papier getekend is, is daardoor ook elektrisch geleidend en werkt als een draad met weerstand.

Er bestaan verschillende soorten potloden. De stift van ieder potlood bestaat uit een mix van grafiet en vulmiddel. Harde 'H' potloden bevatten veel vulmiddel en weinig grafiet, zachte 'B' potloden bevatten weinig vulmiddel en veel grafiet. De soortelijke weerstand van het vulmiddel is $2{,}5 \cdot 10^2\ \Omega\text{m}$.

Theo en Rob hebben een artikel gelezen over op papier getekende draden en gaan hier onderzoek naar doen. Ze willen een potloodlijn met een zo klein mogelijke weerstand tekenen.

Vraag 5 3 punten

Leg met behulp van het informatieboek uit of Theo en Rob voor een hard (H) of een zacht (B) potlood moeten kiezen.

Bekijk het antwoord

Voor een zo klein mogelijke weerstand moeten Theo en Rob materiaal kiezen met een zo laag mogelijke soortelijke weerstand. Grafiet heeft een soortelijke weerstand $\rho = 10^{-5}\ \Omega\text{m}$. Die soortelijke weerstand is veel kleiner dan van het vulmiddel, dus ze moeten een zacht (B) potlood gebruiken.

Vraag 5 in het hele examen

Theo en Rob hebben elk een potloodlijn getekend met hetzelfde potlood. Beide lijnen zijn gelijk in lengte en breedte. Ze meten de elektrische weerstand met een multimeter. De multimeter is met zogenaamde krokodillenklemmen verbonden met de potloodlijn. De potloodlijn van Theo (I) is met een dikkere laag getekend en daardoor donkerder gekleurd dan de lijn van Rob (II). Zie figuur 1.

Vraag 6 2 punten

Leg met behulp van de formule voor soortelijke weerstand uit bij welke potloodlijn (I of II) ze de kleinste weerstand meten.

Foto van twee getekende potloodlijnen op papier, I donkerder en II lichter, met krokodillenklemmen van een multimeter aan de uiteinden. Bekijk in Opgaven, pagina 4

Bekijk het antwoord

Uit $\rho = \frac{RA}{\ell}$ volgt dat de weerstand $R$ afneemt met het toenemen van de doorsnede $A$. (Beide lijnen zijn even breed, dus) de dik getekende lijn I heeft de kleinste weerstand.

Vraag 6 in het hele examen

Rob sluit een 9,0 V batterij en een led aan op twee identieke potloodlijnen. Zie figuur 2.

De led heeft minimaal een spanning van 1,4 V nodig om licht te geven. In figuur 3 staat het $(I,U)$-diagram van de led.

Vraag 7 5 punten

Bepaal met behulp van een berekening en figuur 3 bij welke weerstand van één potloodlijn de led net brandt. Noteer je antwoord in twee significante cijfers.

Het $(I,U)$-diagram van de led: stroomsterkte in mA tegen spanning in V. De stroom stijgt sterk vanaf ongeveer 1,4 V. Bekijk in Opgaven, pagina 5

Bekijk het antwoord

Uitkomst: $R = 2{,}1 \cdot 10^4\ \Omega$

Over de potloodlijnen staat een maximale spanning van:

U_{\text{lijnen}} = U_b - U_{\text{led}} = 9{,}0 - 1{,}4 = 7{,}6\ \text{V}

Over één lijn staat dan een spanning van:

\frac{7{,}6}{2} = 3{,}8\ \text{V}

In een serieschakeling is de stroomsterkte overal gelijk, dus:

I_{\text{lijn}} = I_{\text{led}} = 0{,}18\ \text{mA}

Voor de maximale weerstand van één potloodlijn geldt:

R = \frac{U}{I} = \frac{3{,}8}{0{,}18 \cdot 10^{-3}} = 2{,}1 \cdot 10^4\ \Omega

Aanvulling: Opmerking: Als een kandidaat alleen $R_{\text{led}}$ uitrekent en deze interpreteert als $R_{\text{lijn}}$, vervallen de eerste, tweede en vijfde deelscore, maar zijn de derde en vierde deelscore nog wel te behalen.

Vraag 7 in het hele examen

Voor de weerstand van één getekende potloodlijn uit figuur 2 geldt het volgende verband:

R = k \cdot \frac{\ell}{b} \qquad (1)

Hierin is:

  • $R$ de weerstand van het lijnstuk;
  • $k$ een constante;
  • $\ell$ de lengte van het lijnstuk;
  • $b$ de breedte van het lijnstuk.

Eén potloodlijn in figuur 2 heeft in werkelijkheid een weerstand van $1{,}2 \cdot 10^4\ \Omega$ bij een breedte van 0,50 cm en een lengte van 12 cm.

Vraag 8 3 punten

Voer de volgende twee opdrachten uit:

  • Leid af dat de constante $k$ de eenheid $\Omega$ heeft.
  • Bereken de waarde van de constante $k$.

Foto van een getekende potloodlijn tussen twee strips, aangesloten op een 9,0 V batterij en een led (figuur 2). Bekijk in Opgaven, pagina 5

Bekijk het antwoord

Uitkomst: $k = 5{,}0 \cdot 10^2\ (\Omega)$

[R] = [k] \cdot \frac{[\ell]}{[b]} \rightarrow \Omega = [k] \cdot \frac{\text{m}}{\text{m}} \rightarrow [k] = \Omega

R = k \cdot \frac{\ell}{b} \rightarrow k = R \cdot \frac{b}{\ell} = 1{,}2 \cdot 10^4 \cdot \frac{0{,}50 \cdot 10^{-2}}{12 \cdot 10^{-2}} = 5{,}0 \cdot 10^2\ (\Omega)

Vraag 8 in het hele examen

Theo maakt een nieuwe schakeling. Hierbij sluit hij twee identieke leds aan op twee getekende potloodlijnen. Zie figuur 4.

Theo constateert dat de led dichter bij de batterij feller brandt dan de led verder van de batterij. In figuur 5 zijn vier mogelijke schakelschema's getekend.

Vraag 9 3 punten

Voer de volgende twee opdrachten uit:

  • Geef aan welk schakelschema (I, II, III of IV) de situatie het best weergeeft.
  • Leg het verschil in felheid tussen de leds uit met behulp van het gekozen schakelschema.

Vier mogelijke schakelschema's (I, II, III en IV) met een batterij, twee leds en weerstanden in de potloodlijnen. Bekijk in Opgaven, pagina 7

Bekijk het antwoord

Schakelschema I.

De tweede led verder van de batterij is in serie met een weerstand parallel aangesloten aan de eerste led dichter bij de batterij. Hierdoor krijgt hij minder spanning/stroom dan de eerste led.

Vraag 9 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Verwarmde inlegzolen

Opgavetekst

Figuur 1

Figuur 1
Figuur 1 Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, 2025

Tekening van een wandelschoen met de inlegzool met voorverwarmingselement en de schoenzool. Plek I ligt bij de voet, II en III bij de inlegzool en IV bij de buitenkant van de schoenzool.

Figuur 2 en 3

Figuur 2 en 3
Figuur 2 en 3 Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, 2025

Twee temperatuurgrafieken naast elkaar. Verticale as: T in °C, van -5 tot 35. Horizontale as: plek I (voet), II en III (inlegzool, grijs gearceerd) en IV (buiten de schoenzool). Figuur 2, verwarming uitgeschakeld: ongeveer 30 °C bij I, ongeveer 24 °C bij II, ongeveer 23 °C bij III en 0 °C bij IV. Figuur 3, verwarming ingeschakeld: ongeveer 30 °C bij I, II en III en 0 °C bij IV.

Vraag 14 3 punten

Verwarmde inlegzolen zijn elektrisch verwarmde zolen die bij koud weer in wandelschoenen gebruikt worden tegen koude voeten. Zie figuur 1. In de figuur zijn vier plekken aangegeven met I, II, III en IV. In figuren 2 en 3 is het temperatuurverloop gegeven van de binnenkant van de voet tot buiten de schoenzool. In figuur 2 is het elektrisch verwarmingselement uitgeschakeld. Als de inlegzool ingeschakeld is, wordt na verloop van tijd een nieuw evenwicht bereikt. Zie figuur 3. Alle warmte die de inlegzool produceert, verdwijnt dan door geleiding via de zool naar buiten. De plekken I, II, III en IV staan op de horizontale as aangegeven. Het materiaal van de inlegzool en schoenzool is in beide situaties hetzelfde.

Op de uitwerkbijlage staan vier uitspraken waarin de situatie met uitgeschakelde inlegzool vergeleken wordt met de situatie met ingeschakelde inlegzool. Geef per uitspraak met een kruisje aan of deze juist of onjuist is.

Uitspraakjuistonjuist
Het temperatuurverschil tussen de binnenkant van de voet (I) en de buitenkant van de schoenzool (IV) is in beide situaties gelijk.
Het temperatuurverschil tussen de inlegzool (II) en de buitenkant van de schoenzool (IV) is in beide situaties gelijk.
De warmtestroom tussen de rand van de inlegzool (III) en de buitenkant van de schoenzool (IV) is groter als de verwarming is uitgeschakeld.
Als de verwarming is ingeschakeld, is er geen warmtestroom tussen de binnenkant van de voet (I) en de inlegzool (II).
Bekijk het antwoord
  • Beantwoordt de vier uitspraken juist: uitspraak 1 juist, uitspraak 2 onjuist, uitspraak 3 onjuist en uitspraak 4 juist (3p)

Juist aangekruist: de eerste uitspraak (het temperatuurverschil tussen I en IV is in beide situaties gelijk, ongeveer 30 °C) en de vierde uitspraak (als de verwarming aan staat, is er geen warmtestroom tussen I en II). Onjuist aangekruist: de tweede uitspraak (het temperatuurverschil tussen II en IV is bij ingeschakelde verwarming groter, ongeveer 30 °C tegen 24 °C) en de derde uitspraak (de warmtestroom tussen III en IV is bij ingeschakelde verwarming groter).

Puntentabel uit het correctievoorschrift: indien vier antwoorden juist: 3 punten; indien drie antwoorden juist: 2 punten; indien twee antwoorden juist: 1 punt; indien één of geen antwoord juist: 0 punten. De juiste antwoorden zijn: uitspraak 1 juist, uitspraak 2 onjuist, uitspraak 3 onjuist, uitspraak 4 juist.

Vraag 14 in het hele examen

Vraag 16 3 punten

Maryam gebruikt carbontape als elektrische weerstand. Deze tape zet elektrische energie om in warmte. Het materiaal waar de tape van gemaakt is, heeft een soortelijke weerstand van $1{,}65 \cdot 10^{-4}\ \Omega\text{m}$. Ze heeft de keuze tussen tape van 15 mm breed en tape van 32 mm breed. De tape is 0,6 mm dik. Ze wil voor haar ontwerp dat een stuk tape van 30 cm een weerstand van 5,5 Ω heeft. Toon met een berekening aan of Maryam voor de smalle of de brede tape moet kiezen.

Bekijk het antwoord
  • Gebruik van $\rho = \frac{R \cdot A}{l}$ (1p)
  • Inzicht dat $b = \frac{A}{d}$ (1p)
  • Completeren van de berekening en consequente conclusie: de smalle tape moet gekozen worden (1p)

Uitkomst: $b = 1{,}5 \cdot 10^{-2}$ m, dus de smalle tape van 15 mm.

Vraag 16 in het hele examen

Figuur 4

Figuur 4
Figuur 4 Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, 2025

Twee lussen van tape (de twee weerstanden) met de aansluitpunten op de batterij, aangeduid als schakeling 1 en schakeling 2.

Vraag 17 3 punten

Maryam gebruikt twee dezelfde stukken tape om een schakeling te maken voor een schoenzool. Ze kan deze twee stukken draad op twee verschillende manieren aansluiten op de batterij. Zie figuur 4. Op de uitwerkbijlage staan zinnen over deze schakelingen. Omcirkel in iedere zin het juiste antwoord.

  • In schakeling 1 zijn de twee weerstanden serie / parallel geschakeld.
  • In schakeling 2 zijn de twee weerstanden serie / parallel geschakeld.
  • De vervangingsweerstand van schakeling 1 is groter dan / even groot als / kleiner dan de vervangingsweerstand van schakeling 2.
  • De stroomsterkte die bij gelijke spanning loopt in schakeling 1 is groter dan / even groot als / kleiner dan de stroomsterkte in schakeling 2.
  • Het elektrisch vermogen van schakeling 1 is bij een gelijke spanning groter dan / even groot als / kleiner dan het elektrisch vermogen van schakeling 2.
Bekijk het antwoord
  • Zinnen 1 en 2 beide goed: schakeling 1 is serie geschakeld en schakeling 2 is parallel geschakeld (1p)
  • Zinnen 3 en 4 beide consequent met zinnen 1 en 2: de vervangingsweerstand van schakeling 1 is groter dan die van schakeling 2, en de stroomsterkte in schakeling 1 is kleiner dan in schakeling 2 (1p)
  • Zin 5 consequent met zin 4: het elektrisch vermogen van schakeling 1 is kleiner dan dat van schakeling 2 (1p)

Omcirkeld: serie (schakeling 1), parallel (schakeling 2), groter dan (vervangingsweerstand van schakeling 1), kleiner dan (stroomsterkte in schakeling 1) en kleiner dan (elektrisch vermogen van schakeling 1).

Vraag 17 in het hele examen

Vraag 18 3 punten

Per zool gebruikt ze een batterij van 3,7 V met een capaciteit van 3,4 Ah. Het vermogen van een inlegzool is 5,0 W. Maryam wil dat de inlegzool minstens 2,0 uur te gebruiken is met deze batterij. Toon met een berekening aan of de batterij voldoende capaciteit heeft.

Bekijk het antwoord
  • Gebruik van $P = U \cdot I$ (methode 1) of van $E = P \cdot t$ (methode 2) (1p)
  • Inzicht dat $t = \frac{\text{capaciteit}}{I}$ (methode 1), of dat $\text{capaciteit} = \frac{E}{U}$ (methode 2) (1p)
  • Completeren van de berekening en consequente conclusie: de batterij heeft voldoende capaciteit (1p)

Beide methoden zijn gelijkwaardig. Methode 1: I = 1,35 A en t = 2,5 h, langer dan 2,0 h. Methode 2: E = 10 Wh, capaciteit 2,7 Ah, minder dan 3,4 Ah.

Vraag 18 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Kampeerbrander op hout

Opgavetekst

Figuur 1

Figuur 1
Figuur 1

Foto van een kampeerbrander met een gasblikje.

Vraag 8 3 punten

Jos en Martijn meten de temperatuur aan beide zijdes van het peltier-element. Deze is 160 °C voor de verwarmde zijde en 63 °C voor de gekoelde zijde. Het peltier-element levert dan een spanning $U_{\text{pelt}}$ van 2,8 V. Om hun telefoon te kunnen opladen, is echter een spanning van 5,0 V nodig. Bereken het temperatuurverschil dat nodig is om een $U_{\text{pelt}}$ van 5,0 V op te wekken.

Bekijk het antwoord
  • Gebruik van U = C·ΔT (1p)
  • Inzicht dat de waarde van C volgt uit de meting bij 2,8 V: C = 2,8 / (160 − 63) = 0,0289 V K−1 (1p)
  • Completeren van de berekening: ΔT = 1,7·10^2 K (of °C) (1p)

Vraag 8 in het hele examen

Figuur 3

Figuur 3
Figuur 3

Schakeling van een led met een weerstand R1. Het peltier-element is de voedingsbron van deze schakeling.

Figuur 4

Figuur 4
Figuur 4

(I,U)-diagram van de led. Horizontale as: Uled in V, van 0 tot 2,5 V. Verticale as: I in mA, van 0 tot 50 mA. De lijn blijft tot ongeveer 1 V bijna op 0 mA en stijgt daarna steil. Bij 1,5 V is de stroom ongeveer 3,5 mA. Bij ongeveer 2 V staat de aanduiding defect.

Vraag 9 4 punten

Jos en Martijn willen kunnen zien of de spanning al hoog genoeg is om de telefoonaccu op te laden (de derde ontwerpeis). Ze sluiten daarom een led-schakeling aan op het peltier-element. De led-schakeling bestaat uit een led en een weerstand R1. Het peltier-element werkt dus als voedingsbron. Zie figuur 3. In figuur 4 is het (I,U)-diagram van deze led weergegeven. Jos en Martijn zien dat de led licht gaat geven bij een spanning Uled van 1,5 V. De led moet licht gaan geven bij een spanning Upelt van 5,0 V. Bepaal met behulp van figuur 4 de grootte die de weerstand R1 moet hebben. Noteer je antwoord in twee significante cijfers.

Bekijk het antwoord
  • Gebruik van Utot = UR1 + Uled, met UR1 = 5,0 − 1,5 = 3,5 V (1p)
  • Gebruik van R = U/I (1p)
  • Inzicht dat de stroom I uit figuur 4 afgelezen moet worden bij Uled = 1,5 V (I = 3,5·10^−3 A) (1p)
  • Completeren van de bepaling en significantie: R1 = 1,0·10^3 Ω (1p)

Opmerking uit het correctievoorschrift: als niet is voldaan aan de eerste deelscore, de laatste deelscore voor completeren ook niet toekennen. Uitkomst: R1 = 1,0·10^3 Ω, binnen het bereik 7,8·10^2 Ω tot 1,4·10^3 Ω.

Vraag 9 in het hele examen

Vraag 10 4 punten

Een van de eisen is dat de telefoon volledig kan worden opgeladen tijdens het koken van een maaltijd (de vierde ontwerpeis). Op het peltier-element sluiten ze nu de ventilator, de led-schakeling en een lader voor een telefoonaccu parallel aan elkaar aan. Ze houden het peltier-element op temperatuur zodanig dat het 5,0 V blijft leveren. Ze meten dat het peltier-element een stroomsterkte van 0,41 A levert. Door de ventilator en de led-schakeling samen loopt een totale stroom van 0,30 A. De telefoonaccu heeft een capaciteit van 2,6 Ah. Voer de volgende opdrachten uit: Bereken de tijd die minimaal nodig is om de lege accu volledig op te laden met deze opstelling. Leg uit welke conclusie Jos en Martijn moeten trekken over het halen van de vierde ontwerpeis.

Bekijk het antwoord
  • Gebruik van Itot = I1 + I2 om de laadstroom van de accu te bepalen: I = 0,41 − 0,30 = 0,11 A (1p)
  • Inzicht dat t = capaciteit / I (1p)
  • Completeren van de berekening: t = 24 h (1p)
  • Inzicht dat de berekende laadtijd met de kooktijd van een maaltijd vergeleken moet worden, en een consequente conclusie: de laadtijd is veel langer dan een maaltijd, dus de vierde ontwerpeis is niet gehaald (1p)

Uitkomst: t = 24 h.

Vraag 10 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Knakworstenverwarmer

Opgavetekst

figuur 1

figuur 1
figuur 1

Foto van de opstelling op een wit werkblad: links een voeding, in het midden een knakworst met twee aansluitdraden, en twee multimeters. Meter I staat boven de opstelling, meter II staat rechts.

Vraag 7 2 punten

Lieke onderzoekt of een knakworst te verwarmen is door er een elektrische stroom doorheen te sturen. Ze bouwt de schakeling van figuur 1. In de schakeling zijn twee meters (I en II) opgenomen. Eentje werkt als spanningsmeter, de andere als stroommeter. Leg op basis van de schakeling in figuur 1 uit welke meter (I of II) de stroommeter is.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat een stroommeter in serie moet worden aangesloten (1p)
  • Consequente keuze voor meter II (1p)

Uitkomst: meter II is de stroommeter. Een stroommeter moet in serie met de knakworst zijn aangesloten.

Vraag 7 in het hele examen

figuur 2

figuur 2
figuur 2

(I,U)-diagram met een rechte lijn door de oorsprong en meetpunten eromheen. Horizontale as U (V), 0 tot 35. Verticale as I (A), 0 tot 0,14. Afleesbaar: bij U = 20,0 V is I ongeveer 0,076 A.

Vraag 8 6 punten

Lieke meet de stroom I door de knakworst bij verschillende spanningen U. Van haar metingen maakt ze een (I,U)-diagram, zie figuur 2. Op het potje van de knakworsten staat dat er zout in zit. Lieke vraagt zich af of de soortelijke weerstand van de knakworst hetzelfde is als die van zout water. Op internet vindt ze dat de soortelijke weerstand van zout water gelijk is aan 0,24 Ω m. De knakworst heeft een diameter van 15 mm en de lengte van de knakworst tussen de aansluitpunten van de draden is 8,0 cm.
Voer de volgende opdrachten uit:

  • Bepaal met behulp van figuur 2 de weerstand van de knakworst. Noteer je antwoord in twee significante cijfers.
  • Toon met een berekening aan of de soortelijke weerstand van de knakworst gelijk is aan die van zout water.
Bekijk het antwoord
  • Gebruik van U = I · R (1p)
  • Aflezen van een bij elkaar passende U en I uit figuur 2 (1p)
  • Gebruik van ρ = R · A / l (1p)
  • Gebruik van A = π·r² = ¼·π·d² (1p)
  • Completeren van de bepaling en de berekening, met de juiste significantie (1p)
  • Consequente conclusie: de soortelijke weerstand van de knakworst is niet gelijk aan die van zout water (1p)

Uitkomst: R = 2,6·10^2 Ω (marge 0,1·10^2 Ω), bij U = 20,0 V en I = 0,076 A. Doorsnede A = π·(7,5·10^-3 m)² = 1,77·10^-4 m². Soortelijke weerstand ρ = R·A/l = 0,58 Ω m, dus niet gelijk aan die van zout water (0,24 Ω m).

Vraag 8 in het hele examen

figuur 3

figuur 3
figuur 3

(I,t)-diagram. Horizontale as t (min), 0 tot 9. Verticale as I (A), 0 tot 0,14. De lijn begint bij ongeveer 0,11 A op t = 0, stijgt in de eerste minuut het snelst en daarna steeds minder steil tot ongeveer 0,14 A bij 9 min.

Vraag 9 3 punten

Lieke laat de knakworst opwarmen terwijl er een constante spanning over staat. Het valt haar op dat de stroomsterkte niet constant blijft tijdens het verwarmen. Ze maakt daarom een (I,t)-diagram, zie figuur 3. Leg met behulp van figuur 3 uit of de knakworst zich gedraagt als een NTC of als een PTC.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat de stroomsterkte toeneemt (1p)
  • Inzicht in het verband tussen de stroomsterkte en de weerstand van de knakworst (1p)
  • Consequente conclusie: de knakworst gedraagt zich als een NTC (1p)

Uitkomst: NTC. Bij een constante spanning neemt de stroomsterkte toe, dus neemt de weerstand af.

Vraag 9 in het hele examen

Vraag 11 3 punten

Lieke wil nu met haar opstelling, in dezelfde tijd als bij één knakworst, meerdere knakworsten tegelijk opwarmen tot een temperatuur van 60 °C. Op de spanningsbron staat vermeld dat deze een maximale spanning van 35 V kan leveren en een maximale stroomsterkte van 5,0 A. Leg met behulp van figuren 2 en 3 uit of ze de knakworsten dan in serie of parallel moet aansluiten op de spanningsbron.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat figuren 2 en 3 gebruikt moeten worden om de stroomsterkte door en de spanning over één knakworst te bepalen (1p)
  • Inzicht dat bij serieschakeling de maximale spanning wordt overschreden, of dat de totale stroomsterkte moet toenemen (1p)
  • Consequente conclusie: parallel (1p)

Uitkomst: parallel. Uit de figuren volgt dat één knakworst bij ongeveer 30 V een stroomsterkte van ongeveer 0,1 A heeft. De voeding kan geen veelvoud van die spanning leveren, wel een veelvoud van die stroomsterkte.

Vraag 11 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Zelfbouw zaklamp

Vraag 20 4 punten

Een hobbyist maakt een zaklamp met een zeer grote lichtsterkte. Hij gebruikt voor de zaklamp meerdere leds. Iedere led heeft een vermogen van 1,0·10² W bij een stroomsterkte van 3,0 A. Voor de stroomvoorziening heeft hij de beschikking over 4 accu's die elk een spanning van 11,1 V leveren. Hij combineert een aantal van deze accu's tot een accupakket. Voer de volgende opdrachten uit: bereken uit hoeveel losse accu's het accupakket moet bestaan om iedere led op de juiste spanning en het juiste vermogen te laten werken; geef aan of de accu's in serie of parallel moeten worden geschakeld.

Bekijk het antwoord
  • Gebruikt $P = U \cdot I$ om de spanning over de led te berekenen (U = 33,3 V) (1p)
  • Inzicht dat het aantal accu's $n_{accu's} = \frac{U_{led}}{U_{accu}}$ is (1p)
  • Completeert de berekening: 3 accu's (1p)
  • Kiest voor serieschakeling (1p)

Uitkomst: 3 accu's, in serie geschakeld (U = P/I = 33,3 V; 33,3 V / 11,1 V = 3).

Vraag 20 in het hele examen

Vraag 21 4 punten

Hij combineert een aantal van deze accu's tot een accupakket. Het gebruikte accupakket heeft een capaciteit van 5,0 Ah. Eén led werkt op een stroomsterkte van 3,0 A. De zaklamp maakt gebruik van 8 parallel geschakelde leds. Bereken hoeveel minuten het accupakket de leds kan laten branden.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat $t = \frac{\text{capaciteit}}{I}$ (1p)
  • Past de factor 8 toe (acht parallelle leds) (1p)
  • Rekent uren om naar minuten (1p)
  • Completeert de berekening: t = 13 minuten (1p)

Uitkomst: 13 minuten (t = 1,67 h voor één led; 1,67 h / 8 = 0,21 h = 13 minuten).

Vraag 21 in het hele examen

Figuur 2 Schakelschema I en II

Schakelschema I en II
Figuur 2

Schakelschema's I (links) en II (rechts) met een accu, een schakelaar, de ventilator f, de pomp p en de leds.

Figuur 2 Schakelschema III en IV

Schakelschema III en IV
Figuur 2

Schakelschema's III (links) en IV (rechts) met een accu, een schakelaar, de ventilator f, de pomp p en de leds.

Vraag 24 1 punt

Pomp p en ventilator f moeten tegelijk met de leds ingeschakeld worden en werken ieder op dezelfde spanning als de leds. In figuur 2 staan vier schakelschema's. Welk schakelschema is juist?

  1. A schema I
  2. B schema II
  3. C schema III
  4. D schema IV
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 24 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Exploderende draad

Opgavetekst

figuur 1 Exploderende draad

Exploderende draad
figuur 1

Foto van een nachtelijke straat in Eindhoven. Een lichtende lijn loopt over de weg; langs de weg staat publiek.

Vraag 23 3 punten

Om de bliksem op te wekken werd de draad op een hoge spanning aangesloten. Hierdoor ging een grote stroom door de draad lopen. Er werd een enorm vermogen van $7{,}1\cdot 10^{9}$ W in de draad ontwikkeld. Neem aan dat de weerstand van de draad tijdens dit proces constant was. Voor het vermogen dat in de draad wordt omgezet geldt: $\frac{U^{2}}{R} = P$. Voer de volgende opdrachten uit: leid dit af met formules uit een informatieboek. Bereken de spanning waarop de draad was aangesloten.

Bekijk het antwoord
  • Gebruikt $P = U \cdot I$ en $U = I \cdot R$ (1p)
  • Completeert de afleiding van $P = \frac{U^{2}}{R}$ (1p)
  • Gebruikt $U = \sqrt{P \cdot R}$ en completeert de berekening: $U \approx 5{,}0\cdot 10^{5}$ V (1p)

Uitkomst: U = 5,0·10^5 V. Berekening: P = UI en U = IR geven P = U²/R; daaruit U = √(P·R) = √(7,1·10^9 · 35) ≈ 5,0·10^5 V.

Vraag 23 in het hele examen

Vraag 24 1 punt

Tijdens dit proces bleef de weerstand van de draad echter niet constant. De weerstand nam toe met de temperatuur. Hoe heet dit type weerstand?

  1. A LDR
  2. B LED
  3. C NTC
  4. D PTC
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 24 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Kreukelzone

Opgavetekst

Figuur 2

Figuur 2
Figuur 2

Twee opstellingen, I en II, van een hefboom met draaipunt D. In beide hangen gewichten aan de hefboom en drukt een staafje op de krachtsensor op tafel. In opstelling I ligt het draaipunt D links, hangen de gewichten in het midden en staat de krachtsensor rechts. In opstelling II ligt het draaipunt D links, staat de krachtsensor in het midden en hangen de gewichten rechts.

Figuur 3

Figuur 3
Figuur 3

Schakelschema: een spanningsbron van 5,0 V. In serie daarmee staan de krachtgevoelige weerstand R1 en de ohmse weerstand R2 van 5,6 kΩ. De spanning over R2 is de sensorspanning Usensor.

Figuur 4

Figuur 4
Figuur 4

Grafiek van de sensorspanning Usensor (verticaal, 0 tot 4,0 V) tegen de kracht F (horizontaal, 0 tot 25 N). De lijn begint bij F = 0 N op ongeveer 0,3 V en stijgt, steeds minder steil, tot ongeveer 3,7 V bij 25 N.

Vraag 10 4 punten

De krachtsensor zelf bestaat uit een serieschakeling van een krachtgevoelige weerstand R1 en een ohmse weerstand R2 van 5,6 kΩ. De weerstand van R1 verandert als er een grotere of kleinere kracht op wordt uitgeoefend. De spanningsbron levert 5,0 V. Zie figuur 3. Jeroen heeft het verband tussen de spanning over R2 (de zogenaamde sensorspanning $U_{sensor}$) en de kracht F op de sensor bepaald. Dit is weergegeven in figuur 4.

Bepaal de grootte van de krachtgevoelige weerstand R1 bij een kracht van 15 N.

Bekijk het antwoord
  • Bepaalt de sensorspanning bij 15 N uit figuur 4 (ongeveer 3,0 V) (1p)
  • Gebruik van $U = I\cdot R$ voor R2: $I = \frac{U_{sensor}}{R_2} \approx 5{,}36\cdot10^{-4}$ A (1p)
  • Inzicht dat $U_{R1} + U_{sensor} = 5{,}0$ V en dat $I_{R1} = I_{R2}$ (serieschakeling), zodat $U_{R1} = 2{,}0$ V (1p)
  • Completeren van de bepaling: $R_1 = \frac{U_{R1}}{I} \approx 3{,}7\cdot10^{3}\ \Omega$ (1p)

Uitkomst: R1 = 3,7·10^3 Ω. De sensorspanning bij 15 N is afgelezen met een marge van 0,05 V.

Vraag 10 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Koffiepercolator

Opgavetekst

Figuur 2

Figuur 2
Figuur 2 Bron: afbeelding uit het examen (verlengsnoer).

Foto van een opgerold verlengsnoer op een haspel. Op het label staat: 230 V/13 A/25 meter, H05VV-F 3G1,5mm². Op het label staat ook: afgerold 13 A en opgerold 4,4 A.

Vraag 20 3 punten

Een percolator is een apparaat dat in één keer een grote hoeveelheid koffie kan zetten en kan warmhouden. Een percolator wordt met een verlengsnoer aangesloten op een stopcontact. Wanneer het verlengsnoer bij gebruik niet volledig is afgerold, ontstaat er brandgevaar bij overbelasting. Op het verlengsnoer is aangegeven hoeveel stroom er maximaal door de kabel mag lopen wanneer hij opgerold of afgerold wordt gebruikt. Zie figuur 2.

Het vermogen van de koffiepercolator is tijdens het koffiezetten 1,5 kW. De koffiepercolator werkt op 230 V.

Toon met een berekening aan of het snoer moet worden afgerold voor gebruik.

Bekijk het antwoord
  • Gebruik van $P = U\cdot I$ (1p)
  • Inzicht dat de benodigde stroomsterkte van de percolator vergeleken moet worden met de 4,4 A die het opgerolde snoer mag (1p)
  • Completeren van de berekening en consequente conclusie: $I = \frac{1{,}5\cdot10^{3}}{230} \approx 6{,}5$ A is hoger dan 4,4 A, dus het snoer moet worden afgerold (1p)

Uitkomst: I ≈ 6,5 A. Het snoer moet worden afgerold, omdat 6,5 A boven de 4,4 A ligt die het opgerolde snoer mag.

Vraag 20 in het hele examen

Figuur 4

Figuur 4
Figuur 4

Schakelschema: een spanningsbron van 230 V. In serie daarmee staat weerstand R1 (35 Ω). Daarna staan drie takken parallel: R2 (590 Ω), R3 (590 Ω) en de schakelaar S.

Vraag 23 3 punten

De verwarming van de percolator bestaat uit drie weerstanden R1, R2 en R3. In figuur 4 is het schakelschema weergegeven van het systeem dat gebruikt wordt. Gedurende fase I is een groot vermogen ingeschakeld om te verwarmen. Gedurende fase II is een klein vermogen ingeschakeld om warm te houden. Het omschakelen van fase I naar fase II gebeurt door een (temperatuurgestuurde) schakelaar S.

Voer de volgende opdrachten uit:

  • Leg met behulp van de stroomsterkte uit of voor een groot elektrisch vermogen een grote of kleine totale weerstand nodig is.
  • Geef aan of de schakelaar tijdens fase I open of gesloten moet zijn.
Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat voor een groot elektrisch vermogen een grote stroomsterkte nodig is (1p)
  • Consequente conclusie over de grootte van de totale weerstand: die moet klein zijn (1p)
  • Consequente conclusie over de stand van schakelaar S tijdens fase I: S moet gesloten zijn (1p)

Opmerking uit het correctievoorschrift: als voor de uitleg een berekening is gebruikt waarin een fout zit, maximaal 2 scorepunten. Met S gesloten is de totale weerstand 35 Ω (alleen R1), dus P = 230²/35 ≈ 1,5 kW.

Vraag 23 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Theaterverlichting

Opgavetekst

Figuur 1 en 2

Figuur 1 en 2
Figuur 1 en 2

Links (figuur 1): een balk met lampen op de grond van een theaterpodium. Rechts (figuur 2): een zaal met de balk met lampen hoog opgehangen onder het dak, met kabels naar het plafond.

Balk met lampen op de uitwerkbijlage

Balk met lampen op de uitwerkbijlage

Schematische tekening, op schaal, van de balk met lampen. Links bij D is het draaipunt van de linker kabel. Rechts is kabel II bevestigd. Het zwaartepunt Z ligt links van het midden, dichter bij D dan bij kabel II.

Figuur 3

Figuur 3
Figuur 3

Foto van een staalkabel met een sensor eromheen. De sensor is een grijze klem op de kabel, met de opschriften staalkabel en sensor.

Figuur 4

Figuur 4
Figuur 4

Foto van een rekstrook: een zigzag van dunne draad op een folie, met het opschrift folie.

Figuur 5

Figuur 5
Figuur 5

Twee staalkabels met een rekstrook. Links methode 1: de draden van de rekstrook lopen langs de lengte van de kabel. Rechts methode 2: de rekstrook zit dwars op de kabel, rond de kabel gebogen.

Vraag 26 2 punten

De rekstrook werkt volgens het principe dat de elektrische weerstand ervan toeneemt doordat tijdens het uitrekken de draad op het folie langer en dunner wordt. Een rekstrook kan in verschillende richtingen op de staalkabel bevestigd zijn. Zie figuur 5. Leg uit met welke methode (1 of 2) de rekstrook op de staalkabel bevestigd moet worden om de uitrekking van de staalkabel het best te meten.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat de draad moet meerekken met het uitrekken van de staalkabel: de draad moet in dezelfde richting staan als de staalkabel (1p)
  • Consequente keuze voor methode 1 (1p)

Vraag 26 in het hele examen

Figuur 6

Figuur 6
Figuur 6

Grafiek van de elektrische sensorspanning U (V) tegen de relatieve rek ε (%). De verticale as begint bij 2,50 V, met een onderbreking onder die waarde. De horizontale as loopt van 0 tot 0,15%. De lijn is recht en stijgt.

Vraag 27 3 punten

De rekstrook wordt in serie met een vaste weerstand aangesloten op een spanningsbron van 5,0 V. De weerstand van de draad in de rekstrook neemt toe als de rekstrook wordt uitgerekt. Met een voltmeter wordt de spanning over een van de twee weerstanden gemeten tijdens het uitrekken van de staalkabel. Deze elektrische sensorspanning is uitgezet tegen de relatieve rek van de staalkabel. Zie figuur 6. Leg uit of de voltmeter is aangesloten over de rekstrook of over de vaste weerstand.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat de weerstand van de rekstrook toeneemt met de rek (1p)
  • Inzicht dat in een serieschakeling de spanningen zich verhouden zoals de weerstanden (1p)
  • Consequente conclusie: de voltmeter is aangesloten over de rekstrook (1p)

Vraag 27 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Lassen

Opgavetekst

Figuur 2

Figuur 2
Figuur 2

Foto van het lassen: een brander verhit twee metalen delen tot het materiaal op de plek van de verhitting smelt.

Figuur 5

Figuur 5
Figuur 5

Foto van meerdere lassen die naast elkaar zijn gemaakt.

Figuur 6

Figuur 6
Figuur 6

Schematische tekening van meerdere lassen naast elkaar. De platen raken elkaar alleen op de lassen.

Vraag 4 2 punten

Vaak worden meerdere lassen naast elkaar gemaakt. Zie figuur 5 en schematisch in figuur 6. De elektrische spanning over de elektroden is voor iedere las even groot. De platen raken elkaar alleen op de lassen. Zie figuur 6. Leg uit of de stroomsterkte door de elektroden tijdens het maken van meerdere lassen naast elkaar groter wordt, kleiner wordt of gelijk blijft.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat de geleidbaarheid G tussen de plaatjes toeneemt (of de weerstand afneemt) bij meerdere lassen. (1p)
  • Consequente conclusie: de stroomsterkte door de elektroden wordt groter (bij een gelijke spanning U, met I = G·U). (1p)

Vraag 4 in het hele examen

Figuur 7

Figuur 7
Figuur 7

Grafiek van de weerstand van het ijzer tussen de elektroden tijdens de lastijd.

Vraag 5 2 punten

In werkelijkheid blijft de weerstand van het ijzer tussen de elektroden niet constant gedurende het vormen van een las (de 'lastijd'). Zie figuur 7. Leg met behulp van figuur 7 uit of ijzer een PTC-materiaal of een NTC-materiaal is.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat de temperatuur én de weerstand toenemen gedurende de lastijd. (1p)
  • Consequente conclusie: ijzer is een PTC-materiaal (de weerstand neemt toe bij een stijgende temperatuur). (1p)

Vraag 5 in het hele examen

Figuur 8

Figuur 8
Figuur 8

Foto van de koperen elektroden met slangen waarmee koelwater door de elektroden wordt gepompt.

Vraag 6 2 punten

De koperen elektroden worden heet tijdens het lassen. Ze moeten daarom gekoeld worden door er met slangen water doorheen te pompen. Zie figuur 8. Op de uitwerkbijlage staan drie stellingen over het heet worden van de elektroden. Geef op de uitwerkbijlage per stelling met een kruisje aan of deze waar of niet waar is. Het heet worden van de elektroden wordt veroorzaakt door: (1) het hoge smeltpunt van het koper van de elektroden; (2) de elektrische weerstand van de koperen elektroden; (3) de grote kracht die de elektroden uitoefenen op de ijzeren platen.

Bekijk het antwoord
  • Kruisjes bij alle drie stellingen juist: het hoge smeltpunt is niet waar, de elektrische weerstand is waar, de grote kracht op de ijzeren platen is niet waar. (2p)

Per stelling: (1) niet waar, (2) waar, (3) niet waar. Indien drie antwoorden goed: 2 punten. Indien twee antwoorden goed: 1 punt. Indien één of geen antwoord goed: 0 punten.

Vraag 6 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Elektrische eierkoker

Opgavetekst

Deel van het elektrisch schakelschema op de uitwerkbijlage

Deel van het elektrisch schakelschema op de uitwerkbijlage

Deel van het schakelschema van de eierkoker: een netspanning van 230 V, de automatische schakelaar T met stand I (≤ 100 °C) en stand II (> 100 °C), en rechts de schakelaar S, het verwarmingselement R, het controlelampje L en de zoemer Z. De draden tussen de componenten ontbreken.

Vraag 15 4 punten

Aart heeft een elektrische eierkoker. De eierkoker werkt als volgt: na inschakelen wordt het water door een elektrisch verwarmingselement tot het kookpunt verhit en omgezet in waterdamp. Zodra het water volledig is verdampt, loopt de temperatuur van het element op tot boven 100 °C. Op dat moment schakelt het verwarmingselement uit en schakelt een zoemer in.

Op de uitwerkbijlage staat een deel van het elektrisch schakelschema. De automatische schakelaar T staat in stand I als de temperatuur lager is dan of gelijk is aan 100 °C, en in stand II als de temperatuur hoger is dan 100 °C.

De eierkoker voldoet aan de volgende drie ontwerpeisen:

  • 1. De eierkoker gaat aan en uit met een schakelaar S.
  • 2. Als het verwarmingselement R aan is, brandt een controlelampje L. Beide werken op een spanning van 230 V.
  • 3. Als de temperatuur boven de 100 °C komt, schakelen R en L uit en schakelt een zoemer Z in.

Teken de overige draden in het schema op de uitwerkbijlage zodat de eierkoker functioneert volgens de drie ontwerpeisen.

Bekijk het antwoord
  • Schakelaar S staat in serie met de overige componenten (1p)
  • R en L zijn beide aangesloten op I (1p)
  • R en L zijn parallel op elkaar aangesloten (1p)
  • Z is aangesloten op II (1p)

Schakelaar S staat in serie met de overige componenten. R en L zijn beide aangesloten op I van schakelaar T en parallel op elkaar. De zoemer Z is aangesloten op II van schakelaar T.

Bij een niet naar behoren werkende schakeling, bijvoorbeeld door extra verbindingen, maximaal 3 scorepunten toekennen.

Vraag 15 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Stralingsdetectie

Opgavetekst

(N,Z)-diagram op de uitwerkbijlage

(N,Z)-diagram op de uitwerkbijlage

(N,Z)-diagram met Z van 25 tot 35 (horizontaal, het aantal protonen) en N van 25 tot 35 (verticaal, het aantal neutronen). Elke stip is een kern.

Figuur 4

Figuur 4
Figuur 4

Schakeling van een GMT: een telbuis met een venster, gevuld met gas, in serie met een weerstand R en een spanningsbron. De spanning U over de weerstand R is aangegeven.

Vraag 25 2 punten

Door de ioniserende straling werkt de telbuis even als een gesloten schakelaar. Hierdoor verandert de spanning U over weerstand R (zie figuur 4). Dit wordt door een teller geregistreerd.

Leg uit wat er gebeurt met de spanning U over weerstand R zodra de telbuis geraakt wordt door ioniserende straling.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat de weerstand van de telbuis, en daarmee de spanning over de telbuis, afneemt (1p)
  • Consequente conclusie: de spanning U over weerstand R neemt toe (1p)

Door het ioniseren van het gas neemt de weerstand van de telbuis af, en daarmee de spanning over de telbuis. In een serieschakeling geldt U = U_telbuis + U_R, dus de spanning over R neemt toe.

Vraag 25 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Accuboormachine

Opgavetekst

figuur 1

figuur 1
figuur 1

Foto van een accuboormachine, met daarnaast de eigenschappen die op de doos staan: capaciteit 1,3 Ah; spanning 10,8 V; (maximaal) vermogen 180 W; (maximaal) koppel 16 Nm.

figuur 2

figuur 2
figuur 2

Foto van een accuboormachine.

Schakeling I

Schakeling I
Schakeling I

Schakeling met een lampje, een motor (M) en een schakelaar.

Schakeling II

Schakeling II
Schakeling II

Schakeling met een batterij, een lampje en een motor (M).

Schakeling III

Schakeling III
Schakeling III

Schakeling met een lampje, een motor (M) en een schakelaar.

Schakeling IV

Schakeling IV
Schakeling IV

Schakeling met twee schakelaars, een lampje en een motor (M).

Schakeling V

Schakeling V
Schakeling V

Schakeling met een motor (M), een lampje en een schakelaar, die achter elkaar in één rij staan.

Vraag 8 3 punten

Sommige accuboormachines zijn voorzien van een lampje dat de plek verlicht waar geboord wordt. Zie figuur 2. De schakeling hiervoor voldoet aan de volgende eisen: − Als de motor van de boor met een schakelaar wordt ingeschakeld, gaat het lampje ook branden. − Door het lampje loopt een kleine stroomsterkte, door de motor loopt een grote stroomsterkte. Op de uitwerkbijlage zijn vijf verschillende schakelingen getekend. Geef op de uitwerkbijlage per schakeling aan of deze wel of niet aan de gestelde eisen voldoet.

Bekijk het antwoord
  • Per schakeling wel of niet: schakeling I wel; schakeling II niet; schakeling III niet; schakeling IV niet; schakeling V niet (3p)

Puntentabel uit het correctievoorschrift: vijf juiste antwoorden 3 punten; vier juiste antwoorden 2 punten; drie juiste antwoorden 1 punt; twee, één of geen juist antwoord 0 punten.

Vraag 8 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Solderen

Opgavetekst

figuur 2

figuur 2
figuur 2

Foto van een soldeerstation met een soldeerbout.

Vraag 14 3 punten

In de soldeerbout loopt een elektrische stroomsterkte van 15 A. Het elektrische vermogen is 90 W. Het soldeerapparaat is aangesloten op een stopcontact met een spanning van 230 V. Laat aan de hand van een berekening zien dat er een transformator in het soldeerapparaat zit.

Bekijk het antwoord
  • Gebruik van P = UI (1p)
  • Inzicht in de eigenschappen van een transformator (1p)
  • Completeren van het antwoord (6,0 V over de punt, dus een transformator) (1p)

Uitkomst: de spanning over de punt is 6,0 V (U = P / I = 90 / 15). Het apparaat is op 230 V aangesloten, dus er zit een transformator in.

Vraag 14 in het hele examen

Vraag 15 1 punt

Via de transformator wordt de energie die uit het stopcontact komt getransporteerd naar de punt. Tijdens het gebruik wordt ook de transformator een beetje warm. Beredeneer of het vermogen dat het stopcontact levert kleiner of groter is dan 90 W.

Bekijk het antwoord
  • Groter dan 90 W, omdat er energie verloren gaat in de transformator die niet wordt gebruikt om te solderen (1p)

Vraag 15 in het hele examen

figuur 3

figuur 3
figuur 3

Foto van een soldeerbout en een metalen tang bij een klein onderdeel op een printplaat.

Vraag 17 2 punten

Bij het solderen van een klein onderdeel wordt vaak een metalen tang gebruikt, om dit onderdeel te beschermen tegen oververhitting. Zie figuur 3. Het materiaal van de punt van de tang is hierbij van belang. Omcirkel in de twee zinnen het juiste alternatief.
− De warmtegeleidingscoëfficiënt van het materiaal van de punt van de tang moet groot zijn / moet klein zijn / is niet van belang.
− De soortelijke weerstand van het materiaal van de punt van de tang moet groot zijn / moet klein zijn / is niet van belang.

Bekijk het antwoord
  • Eerste zin: ‘moet groot zijn’ is omcirkeld (1p)
  • Tweede zin: ‘is niet van belang’ is omcirkeld (1p)

Vraag 17 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Walstroom

Opgavetekst

Figuur 1 Energie verbruik

Energie verbruik
Figuur 1

Infographic met de titel 'Energie verbruik'. Links een silhouet van een marineschip, rechts drie huis-pictogrammen. Eronder staat: 1 schip = ca. 3.000 huishoudens.

Vraag 4 3 punten

In de haven kan een schip aangesloten worden op de elektriciteit aan land, de zogenaamde walstroom. De dieselmotor hoeft dan niet te draaien. Voor een marineschip worden 36 identieke kabels parallel aangesloten tussen land en schip. Er wordt een spanning gebruikt van 440 V om 1,2 · 10⁶ W aan elektrisch vermogen te leveren. Bereken de stroomsterkte door één van de 36 kabels.

Bekijk het antwoord
  • Gebruikt $P = U \cdot I$ voor de totale stroomsterkte (1p)
  • Inzicht dat de totale stroomsterkte over de 36 parallelle kabels verdeeld wordt: $I_{kabel} = \frac{I_{totaal}}{36}$ (1p)
  • Completeert de berekening: I_kabel = 76 A (1p)

Gebruikt de kandidaat 18 in plaats van 36 voor de tweede deelscore, dan niet aanrekenen (aanvulling op het correctievoorschrift).

Vraag 4 in het hele examen

Figuur 3

Figuur 3
Figuur 3

Tekening van de walstroomaansluiting in de haven. Links een kast op de kade, in het midden een paal met een aansluitpunt, rechts het schip. Van de paal loopt een kabel naar het schip. Er zijn geen maten in de tekening.

Vraag 5 3 punten

De Nederlandse marine gebruikt tegenwoordig een nieuwe methode om schepen aan te sluiten op het elektriciteitsnet in de haven. Ze gebruiken daarbij een spanning van 6,6 kV en nog maar één hoogspanningskabel. Deze kabel vervangt alle 36 kabels die eerst nodig waren. Zie figuur 3. De hoogspanningskabel is 13 m lang. De kabel is gemaakt van koper. De kabel heeft een doorsnede met een oppervlakte van 25 cm². Bereken de weerstand van de hoogspanningskabel.

Bekijk het antwoord
  • Gebruikt $R = \frac{\rho \cdot \lambda}{A}$ (1p)
  • Zoekt de soortelijke weerstand van koper op: ρ = 17 · 10⁻⁹ Ω m (Binas) of 16,8 · 10⁻⁹ Ω m (Sciencedata) (1p)
  • Completeert de berekening: R = 8,8 · 10⁻⁵ Ω (Binas) of 8,7 · 10⁻⁵ Ω (Sciencedata) (1p)

Rekent de kandidaat met een lengte van 26 m, dan niet aanrekenen.

Vraag 5 in het hele examen

Vraag 6 2 punten

De dunnere hoogspanningskabel is even lang, maar heeft een veel grotere weerstand dan de oorspronkelijke 36 kabels parallel samen. Het elektrisch vermogen van het schip is gelijk gebleven. Omcirkel op de uitwerkbijlage in elke zin het juiste alternatief. Zin 1: De geleidbaarheid van de 6,6 kV kabel is veel groter dan / ongeveer even groot als / veel kleiner dan de geleidbaarheid van de 36 oude 440 V kabels samen. Zin 2: De stroomsterkte door de 6,6 kV kabel is veel groter dan / ongeveer even groot als / veel kleiner dan de stroomsterkte door de 36 oude 440 V kabels samen.

Bekijk het antwoord
  • Omcirkelt in zin 1 'veel kleiner dan' (geleidbaarheid van de 6,6 kV kabel) (1p)
  • Omcirkelt in zin 2 'veel kleiner dan' (stroomsterkte door de 6,6 kV kabel) (1p)

Omcirkeld op de uitwerkbijlage: in zin 1 'veel kleiner dan' en in zin 2 'veel kleiner dan'.

Per juiste regel 1 punt.

Vraag 6 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Buisisolatie

Opgavetekst

Figuur 1

Figuur 1
Figuur 1

Foto bij de testopstelling van Richard: een koperen verwarmingsbuis met water, twee weerstanden en een thermometer.

Vraag 7 4 punten

Richard wil de verwarmingsbuizen in zijn huis gaan isoleren. Hij maakt een testopstelling om te meten hoe groot het effect van buisisolatie kan zijn. Hij vult een stuk koperen verwarmingsbuis met water. In het water hangt hij twee weerstanden om het water te verwarmen. Deze zijn aangesloten op een regelbare spanningsbron. Hij sluit de buis af met een kurk met een thermometer. Zie figuur 1.

Richard gebruikt twee parallel geschakelde weerstanden. Iedere weerstand heeft een opschrift: “27 Ω, max. 20 W”. Voor het door een weerstand opgenomen vermogen geldt: $P = \frac{U^{2}}{R}$

Voer de volgende opdrachten uit:

  • Leid deze formule af met behulp van formules uit het tabellenboek.
  • Bereken de spanning die nodig is om de weerstanden te laten werken op het maximale vermogen volgens de opschriften.
Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat P = U·I en U = I·R gebruikt moeten worden (1p)
  • Inzicht dat daaruit volgt dat P = U²/R (1p)
  • Gebruik van P = U²/R, met (impliciet) het inzicht dat over elke weerstand de bronspanning staat (1p)
  • Completeren van de berekening (U = 23 V) (1p)

Vraag 7 in het hele examen

2019, tijdvak 2: PWM

Opgavetekst

Figuur 1

Figuur 1
Figuur 1

Foto van een fietslamp voor nachtritten.

Figuur 2

Figuur 2
Figuur 2

Schakeling met een spanningsbron, schakelaar S, de weerstanden R1, R2 en R3, en de led op de spanning U. Met schakelaar S wordt R1 of R2 in serie met R3 geschakeld.

Vraag 19 3 punten

Mountainbikers gebruiken speciale lampen voor nachtritten. Zie figuur 1. Zo'n lamp werkt op een accu die een constante spanning levert van 8,4 V. In de fietslamp zit een led. De fietslamp heeft twee standen voor de lichtsterkte. Daan gebruikt eerst een schakeling zoals weergegeven in figuur 2. Met schakelaar S kan Daan kiezen of weerstand R1 of weerstand R2 in serie wordt geschakeld met weerstand R3. Door dit omschakelen verandert de spanning U. De led wordt aangesloten op de spanning U. In stand 1 brandt de led feller dan in stand 2.

Leg uit of weerstand R1 groter of kleiner is dan weerstand R2.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat in stand 1 de spanning U hoog is, of dat in stand 2 de spanning U laag is (1p)
  • Inzicht dat in een serieschakeling over een grotere weerstand een grotere spanning staat (weerstand R3 is constant) (1p)
  • Consequente conclusie: weerstand R1 is groter dan weerstand R2 (1p)

Vraag 19 in het hele examen

Vraag 20 3 punten

Een nadeel van deze schakeling is dat er veel energie verloren gaat in de weerstanden. Daan wil weten hoeveel energie er verloren gaat in de weerstanden. Het elektrisch vermogen van de aangesloten led in één van de standen is 0,52 W. De spanningsbron van 8,4 V levert dan een stroomsterkte van 375 mA.

Bereken het elektrische rendement van deze schakeling in deze stand.

Bekijk het antwoord
  • Gebruik van η = P_nuttig / P_in (1p)
  • Inzicht dat P_in = U·I (1p)
  • Completeren van de berekening (η = 0,17, dus 17%) (1p)

Het nuttig vermogen is het vermogen dat de schakeling aan de led levert.

Vraag 20 in het hele examen

Figuur 3

Figuur 3
Figuur 3

Schematische opstelling: een lat aan een motor, met de fietslamp en het fototoestel. De lat is getekend op t = 0 en op t = 20 ms.

Figuur 4

Figuur 4
Figuur 4

Foto van de draaiende lat, belicht door de fietslamp in stand 1 (de led brandt fel).

Figuur 5

Figuur 5
Figuur 5

Vergrote foto van de draaiende lat, belicht door de fietslamp in de gedimde stand 2. Het aantal knipperingen van de led is op de foto af te lezen.

Vraag 21 3 punten

Op internet leest Daan over PWM (Pulse Width Modulation), een methode om leds te dimmen. Daan onderzoekt of zijn fietslamp gebruikmaakt van PWM. Hij maakt een proefopstelling met een lat aan een motor. Hij laat de lat in het donker ronddraaien. Vervolgens belicht hij de draaiende lat met de fietslamp en maakt daarvan een foto. Zie de schematische opstelling in figuur 3. Daan maakt twee foto's, één in iedere stand van de fietslamp. Figuur 4 is de foto waarop de led fel brandt (stand 1), figuur 5 is de foto waarop de led gedimd brandt (stand 2). Uit figuur 5 blijkt dat de led knippert in de gedimde stand 2. Figuur 5 staat vergroot op de uitwerkbijlage.

Bepaal met behulp van de figuur op de uitwerkbijlage de frequentie waarmee de led knippert.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat T = totale tijd / aantal flitsen, of f = aantal flitsen / totale tijd (1p)
  • Bepalen van het aantal flitsen n, volgens 21 ≤ n < 25 (1p)
  • Completeren van de bepaling (f = 1,2·10^3 Hz) (1p)

Uitkomst: de led knippert met een frequentie van 1,2·10^3 Hz (23 flitsen in een totale tijd van 20 ms, 21 ≤ n < 25).

Vraag 21 in het hele examen

Figuur 6

Figuur 6
Figuur 6

Grafiek: horizontaal de tijd t in ms (0 tot 20 ms), verticaal het vermogen P in W (0 tot 5 W). Twee lijnen: de PWM-schakeling en de schakeling met de weerstanden in serie.

Vraag 22 2 punten

Op internet leest Daan over PWM (Pulse Width Modulation), een andere methode om leds te kunnen dimmen. Hierbij wordt de led met een hoge frequentie aan- en uitgeschakeld. In de gedimde stand brandt de led dan afwisselend op volle sterkte en helemaal niet. In figuur 6 staat een (P,t)-diagram van de accu van de fietslamp voor zowel een PWM-schakeling als een schakeling zoals in figuur 2. De led lijkt in beide gevallen even fel te branden. Daan denkt dat voor de PWM-schakeling minder energie nodig is dan voor de andere schakeling met twee weerstanden in serie. Figuur 6 staat ook op de uitwerkbijlage.

Leg met behulp van de figuur op de uitwerkbijlage uit of dit waar is.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat de oppervlakten onder de grafieken voor één of meer periodes vergeleken moeten worden (1p)
  • Consequente conclusie: Daan heeft gelijk, de PWM-schakeling heeft minder energie nodig (1p)

Ter controle: over één periode levert de accu aan de PWM-schakeling ongeveer 1,4·10^-2 J en aan de andere schakeling ongeveer 2,9·10^-2 J.

Vraag 22 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Operatiedeken

Opgavetekst

Figuur 1

Figuur 1
Figuur 1

Foto van geweven textiel, vergroot: een regelmatig raster van draden die in de lengterichting en in de breedterichting met elkaar verbonden zijn.

Figuur 2

Figuur 2
Figuur 2

Foto van geweven textiel waarin in de lengterichting metaaldraden zijn meegeweven; zij zijn als lichte lijnen zichtbaar. In de breedterichting zijn geen geleidende draden opgenomen.

Figuur 3

Figuur 3
Figuur 3

Soortelijke weerstand ρ (Ω m) tegen het massapercentage nikkel, bij T = 293 K. Verticale as: ρ van 0 tot 6,0·10⁻⁷ Ω m, in stappen van 1,0·10⁻⁷. Horizontale as: massapercentage nikkel van 0% tot 60%, in stappen van 10%. De kromme begint bij 0% nikkel onderaan de grafiek en loopt naar ongeveer 5,1·10⁻⁷ Ω m bij ongeveer 47% nikkel.

Vraag 9 4 punten

Niet-geleidend weefsel kan elektrisch geleidend gemaakt worden door metaaldraden in de lengterichting mee te weven in de stof. In de breedte zijn geen geleidende draden opgenomen. Zie figuur 2. Een materiaal dat gebruikt kan worden voor de geleidende draden is een legering van koper (Cu) en nikkel (Ni). Deze CuNi-draden hebben een diameter van 40 μm. De weerstand van 1,00 m van deze CuNi-draad is 250 Ω bij een temperatuur van 293 K. In figuur 3 is de soortelijke weerstand van deze CuNi-draad als functie van het massapercentage nikkel gegeven bij T = 293 K. Figuur 3 staat ook op de uitwerkbijlage. Bepaal met behulp van figuur 3 het massapercentage nikkel voor deze CuNi-draad.

Bekijk het antwoord
  • Gebruikt ρ = R·A/ℓ (1p)
  • Gebruikt A = π·r² met r = ½·d (of A = ¼·π·d²) (1p)
  • Completeert de berekening van de soortelijke weerstand ρ (1p)
  • Bepaalt consequent het massapercentage nikkel uit figuur 3 (1p)

Uitkomst: 23% (met een marge van 1%). De soortelijke weerstand is ρ = 3,1·10⁻⁷ Ω m (ρ = R·A/ℓ, met A = π·(20·10⁻⁶ m)² = 1,26·10⁻⁹ m²). Opmerkingen uit het correctievoorschrift: voor de derde deelscore hoeft geen rekening gehouden te worden met de significantie; is de eenheid van ρ niet vermeld, dan niet aanrekenen.

Vraag 9 in het hele examen

Figuur 4

Figuur 4
Figuur 4

Foto van de verwarmde deken van geleidend textiel (donkere deken) op een bed in een ziekenhuisomgeving.

Figuur 5

Figuur 5
Figuur 5

Foto van de deken van geleidend textiel. Langs de twee randen lopen de metalen stripjes, met pijlen aangegeven. Aan één kant zit een aansluitkabel.

Figuur 6

Schakeling van de deken: tien verwarmingsdraden in twee groepen van elk vijf horizontale draden. In elke groep zijn de vijf draden parallel geschakeld tussen twee metalen stripjes. De twee groepen zijn in serie geschakeld en aangesloten op een spanningsbron van 12,0 V.

Vraag 10 3 punten

Geleidend textiel kan onder andere gebruikt worden als elektrisch verwarmde deken tijdens operaties. Zie figuur 4. De geleidende draden in het weefsel van de deken zijn allemaal identiek. Deze verwarmingsdraden zijn met metalen stripjes met elkaar verbonden. Zie figuur 5 en 6. De weerstand van de metalen stripjes is te verwaarlozen. In de deken zitten 10 verwarmingsdraden volgens de schakeling van figuur 6. De verwarmingsdraden in de deken zijn van een ander materiaal dan CuNi gemaakt. Eén verwarmingsdraad heeft bij kamertemperatuur een weerstand van 3,6 Ω. De deken heeft een totale weerstand van 1,4 Ω. Toon dit aan met behulp van een berekening.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat de vijf draden per groep parallel geschakeld zijn: G = 5·G_draad, of R_groep = R_draad / 5 (1p)
  • Inzicht dat de totale weerstand gelijk is aan de som van de weerstanden van de twee groepen van vijf draden (1p)
  • Completeert het antwoord: R_totaal = 1,4 Ω (1p)

Uitkomst: R_totaal = 0,72 Ω + 0,72 Ω = 1,44 Ω, afgerond 1,4 Ω. Opmerkingen uit het correctievoorschrift: voor de laatste deelscore hoeft geen rekening gehouden te worden met de significantie; is de eenheid niet vermeld, dan niet aanrekenen.

Vraag 10 in het hele examen

Vraag 11 3 punten

De deken heeft een totale weerstand van 1,4 Ω. Een patiënt wordt warm gehouden door de deken aan te sluiten op een spanningsbron van 12,0 V. Bereken het elektrisch vermogen van de deken direct na het inschakelen.

Bekijk het antwoord
  • Gebruikt P = U·I (1p)
  • Gebruikt U = I·R of I = G·U om de stroomsterkte te berekenen (1p)
  • Completeert de berekening: P = 1,0·10² W (1p)

Uitkomst P = 1,0·10² W (I = 12,0 V / 1,4 Ω ≈ 8,57 A).

Vraag 11 in het hele examen

Vraag 12 3 punten

De operatiedeken mag tijdens het gebruik niet te warm worden. Het is voor het ontwerp van de deken belangrijk om te weten of de draden van PTC- of van NTC-materiaal gemaakt moeten worden. Op de uitwerkbijlage staan hierover een aantal zinnen. Omcirkel telkens het juiste alternatief.
Als de deken wordt ingeschakeld, neemt de temperatuur T van de deken toe. De spanning U over de deken is constant.

  • Als de deken te warm is, zal het vermogen P van de deken groter moeten worden / kleiner moeten worden / gelijk moeten blijven.
  • De stroomsterkte I in de deken moet dan groter worden / kleiner worden / gelijk blijven.
  • De weerstand R van de verwarmingsdraden moet dan met het oplopen van de temperatuur groter / kleiner worden.
  • Deze verwarmingsdraden moeten dan van NTC- / PTC- materiaal gemaakt zijn.
Bekijk het antwoord
  • Kiest dat het vermogen P kleiner moet worden (1p)
  • Kiest voor I en R beide consequent met de keuze voor P: I wordt kleiner en R wordt groter (1p)
  • Kiest consequent PTC-materiaal, passend bij de keuze voor R (1p)

Juiste keuzes: P kleiner, I kleiner, R groter, PTC-materiaal. De keuzes voor I en R moeten consequent zijn met de keuze voor P.

Vraag 12 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Magische lamp

Opgavetekst

Bron 1

Figuur uit het examen

Vier elektrische schakelingen, aangeduid met A, B, C en D. Elke schakeling bevat een batterij en een LDR, en daarnaast een ampèremeter (A) en een voltmeter (V) op verschillende plaatsen.

Vraag 1 1 punt

Amy wil een magische lamp maken met een LED als lampje en een LDR, een lichtgevoelige weerstand. Ze wil het verband onderzoeken tussen de weerstand van de LDR en de lichtintensiteit. Ze heeft een schakeling nodig om de weerstand van de LDR te kunnen bepalen. Welke van de onderstaande elektrische schakelingen moet Amy daarvoor gebruiken?

  1. A Ampèremeter en voltmeter allebei in serie met de LDR
  2. B Ampèremeter en voltmeter achter elkaar, parallel aan de LDR
  3. C Voltmeter parallel aan de ampèremeter en de LDR samen, ampèremeter in serie met de LDR
  4. D Ampèremeter in serie met de LDR, voltmeter parallel aan de LDR
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 1 in het hele examen

Figuur 3

Figuur 3
Figuur 3

Diagram met op de verticale as de lichtintensiteit (W m−2), van 0 tot 5,0, en op de horizontale as de afstand (cm), van 0 tot 10. De lichtintensiteit neemt af naarmate de afstand groter wordt. De metingen staan als stippen in het diagram.

Figuur 4

Figuur 4
Figuur 4

Diagram met op de verticale as RLDR (Ω), van 0 tot 300, en op de horizontale as de lichtintensiteit (W m−2), van 0 tot 5,0. Hoe meer licht op de LDR valt, hoe kleiner RLDR.

Vraag 2 2 punten

Amy bouwt zelf een magische lamp met de LDR en het lampje. Het lampje hangt ze boven de LDR. Er valt alleen licht van het lampje op de LDR. Het lampje brandt normaal, de weerstand van de LDR is dan 40 Ω. Van haar metingen maakt Amy het diagram in figuur 3, en het verband tussen de weerstand van de LDR en de lichtintensiteit staat in figuur 4. Bepaal hoe hoog Amy het lampje boven de LDR heeft gehangen.

Bekijk het antwoord
  • Bepaalt de lichtintensiteit bij RLDR = 40 Ω, met een marge van 0,1 W m−2 (1p)
  • Bepaalt consequent de afstand bij de gevonden lichtintensiteit (1p)

Uitkomst: 2,0 cm. Lichtintensiteit bij RLDR = 40 Ω: 2,4 W m−2, met een marge van 0,1 W m−2, af te lezen in figuur 4. Bij die lichtintensiteit hoort in figuur 3 een afstand van 2,0 cm.

Vraag 2 in het hele examen

Figuur 5

Figuur 5
Figuur 5

Schakeling met een spanningsbron (+ en − aangegeven), een lampje en een LDR.

Vraag 3 4 punten

Haar schakeling is weergegeven in figuur 5. De spanningsbron geeft een spanning van 3,6 V. Het lampje brandt normaal op een spanning van 1,9 V; dan is de weerstand van de LDR 40 Ω. De LDR gaat kapot als hij meer dan 200 mW aan warmte produceert. Toon met een berekening aan of de LDR heel blijft als het lampje normaal brandt.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat ULDR = Ubron − Ulampje (1p)
  • Gebruik van R = U / I (1p)
  • Gebruik van P = U · I (1p)
  • Completeren van de berekening en een consequente conclusie (1p)

Uitkomst: ULDR = 3,6 − 1,9 = 1,7 V, I = 1,7 / 40 = 0,0425 A, PLDR = 0,072 W. Dat is minder dan 0,20 W, dus de LDR blijft heel. Opmerking CvTE: gaat de kandidaat uit van ULDR = Ubron, dan vervallen de eerste en de vierde deelscore. Er hoeft geen rekening gehouden te worden met significantie.

Vraag 3 in het hele examen

Vraag 4 4 punten

Voordat het lampje licht gaat geven, moet het eerst 'aangestoken' worden. Dat doet Amy door een brandende lucifer tussen het lampje en de LDR te houden. Na afloop kan Amy het lampje laten uitgaan door er tegen te blazen. Leg uit: waarom het lampje licht gaat geven wanneer de lucifer tussen het lampje en de LDR wordt gehouden; waarom het lampje licht blijft geven als de lucifer daarna wordt weggehaald; waarom het lampje vervolgens uitgaat als het opzij wordt geblazen.

Bekijk het antwoord
  • Bij het aanstoken: inzicht dat RLDR daalt als er licht op de LDR valt (1p)
  • Bij het aanstoken: inzicht dat daardoor de spanning over het lampje of de stroomsterkte door het lampje groter wordt (1p)
  • Als de lucifer is weggehaald: inzicht dat door het licht van het lampje RLDR laag blijft (1p)
  • Bij het blazen: inzicht dat de weerstand van de LDR dan toeneemt, waardoor de spanning over het lampje of de stroomsterkte door het lampje kleiner wordt (1p)

Uitleg bij het aanstoken: de weerstand van de LDR daalt als er licht op valt, en daardoor wordt de spanning over het lampje of de stroomsterkte door het lampje groter. Uitleg als de lucifer is weggehaald: door het licht van het lampje blijft de weerstand van de LDR laag, en de spanning over het lampje blijft hoog. Uitleg bij het blazen: er valt minder of geen licht meer op de LDR, de weerstand neemt toe, en de spanning of stroomsterkte door het lampje wordt kleiner.

Vraag 4 in het hele examen

Hoe vaak elektriciteit in het examen komt

Vragen over elektriciteit per centraal examen natuurkunde havo. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
ExamenVragenAantalAandeel
2026, tijdvak 118-22519%
2026, tijdvak 21-2, 22-24521%
2025, tijdvak 15-9522%
2025, tijdvak 214, 16-18417%
2024, tijdvak 18-10313%
2024, tijdvak 27-9, 11417%
2023, tijdvak 120-21, 24312%
2022, tijdvak 123-2428%
2022, tijdvak 210, 20, 23313%
2022, tijdvak 326-2727%
2021, tijdvak 14-6310%
2021, tijdvak 215, 2527%
2021, tijdvak 38, 14-15, 17414%
2019, tijdvak 14-6310%
2019, tijdvak 27, 19-22519%
2018, tijdvak 19-12414%
2018, tijdvak 21-4414%

In 17 van de 18 ingedeelde examens natuurkunde havo staat een vraag over elektriciteit, samen 61 vragen (13% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2026, tijdvak 1: 5 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 18% van de vragen over elektriciteit, daarvoor 11%. Het onderwerp krijgt de laatste jaren meer ruimte.

Oefenen met elektriciteit

Maak de 15 nieuwste examenvragen over elektriciteit online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.

Oefen de vragen over elektriciteit

Andere onderwerpen natuurkunde havo

Elektriciteit op andere niveaus

Nakijken als docent

  1. Kies het examen in de vragenbank

    In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen natuurkunde havo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Hoe ToetsChecker natuurkunde per vraagtype nakijkt, lees je op natuurkunde toetsen nakijken met AI.

Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op natuurkunde oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak komt elektriciteit voor in het eindexamen natuurkunde havo?

In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 61 vragen over elektriciteit, 13% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 17 van die examens.

In welk examen natuurkunde havo stonden de meeste vragen over elektriciteit?

In het examen van 2026, tijdvak 1, met 5 vragen: 18-22.

Hoe oefen ik examenvragen over elektriciteit?

Op deze pagina staan alle vragen over elektriciteit met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.