Examenvragen geluid en trillingen natuurkunde havo
61 vragen over geluid en trillingen uit 15 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Geluid en trillingen komt in 15 van de 18 examens natuurkunde havo voor, met 61 vragen (13% van alle examenvragen). Het meest in 2021, tijdvak 3 (6 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over geluid en trillingen
Per examen de vragen over geluid en trillingen, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Lekdetectie
Opgavetekst
Een groot lek in een waterleiding is makkelijk te detecteren. Zie figuur 1.
In de industrie worden veel gassen en vloeistoffen door pijpleidingen vervoerd. Een lek kan grote gevolgen hebben, maar is niet altijd zo duidelijk waarneembaar. Er zijn daarom verschillende methodes om een lek te detecteren.
Een lek in een bovengrondse gasleiding kan worden opgespoord met een methode die gebruikmaakt van het geluid dat een gas of vloeistof bij ontsnapping maakt. In het oscillogram in figuur 2 is het signaal weergegeven van het geluid van een lek. Figuur 2 staat ook op de uitwerkbijlage.
De tijd staat op de horizontale as en is ingesteld op $20\ \mu$s per hokje. Ultrasoon geluid heeft een frequentie boven de 20 kHz.
Vraag 12 3 punten
Toon met een bepaling en de figuur op de uitwerkbijlage aan of dit geluid ultrasoon is.
Figuur 2 is een oscillogram van het geluid van een lek, met de tijdas ingesteld op 20 µs per hokje. Bekijk in Opgaven, pagina 10
Bekijk het antwoord
uitkomst: $f = 56$ kHz (met een marge van 1 kHz)
voorbeeld van een antwoord:
Aflezen in figuur 2 geeft 10 trillingen in 9 hokjes.
De frequentie is $f = \frac{10}{9,0 \cdot 20 \cdot 10^{-6}} = 56$ kHz.
Dit is meer dan 20 kHz, dus het geluid is ultrasoon.
Aanvulling: Op pagina 11, bij vraag 12 moet het volgende geschrapt worden: uitkomst: $f = 56$ kHz (met een marge van 1 kHz).
Om lekken onder de grond te detecteren wordt een andere methode gebruikt. Hierbij wordt een capsule met een radioactieve tracer meegevoerd door het gas of de vloeistof in de buis. De buis heeft overal een gelijke doorsnede. Zie figuur 3.
Op diverse plaatsen boven de buis staat een meetinstrument. Ieder meetinstrument bevat twee stralingsdetectoren op een vaste onderlinge afstand $s$. De stralingsdetectoren registreren alleen straling die loodrecht door de buiswand komt. Een klok in ieder meetinstrument meet het tijdsverschil $\Delta t$ dat de capsule nodig heeft om afstand $s$ af te leggen.
Op de uitwerkbijlage staan een aantal zinnen.
Vraag 13 3 punten
Omcirkel op de uitwerkbijlage in iedere zin het juiste antwoord.
Na een lek is het debiet groter / kleiner dan voor het lek.
De doorsnede $A$ van de pijp is overal constant.
Na een lek is de snelheid van de vloeistof in de pijp groter dan / kleiner dan / even groot als voor het lek.
Na een lek is de tijd die nodig is om een afstand $s$ af te leggen groter dan / kleiner dan / even groot als voor het lek.
Figuur 3 toont een buis met een capsule, twee meetinstrumenten met stralingsdetectoren en een lek. Bekijk in Opgaven, pagina 11
Bekijk het antwoord
Na een lek is het debiet kleiner dan voor het lek.
Na een lek is de snelheid van de vloeistof in de pijp kleiner dan voor het lek.
Na een lek is de tijd die nodig is om een afstand $s$ af te leggen groter dan voor het lek.
2026, tijdvak 1: Parapluspin
Opgavetekst
Lees onderstaand artikel.
Vliegen en muggen let op: hier komt de parapluspin!
De meeste spinnen wachten in het web tot er vanzelf een prooi in vliegt. De parapluspin jaagt actief door zichzelf met zijn web met grote snelheid te katapulteren richting een prooi. Wetenschappers hebben onderzocht hoe de spin het web gebruikt.
De parapluspin bouwt een parapluvormig web en gebruikt een scheerlijn van spinrag om het web op spanning te trekken (1). Bij het zien van een prooi laat de spin de scheerlijn schieten en wordt hij door middel van het web gelanceerd in horizontale richting (2 en 3). Hij beweegt een paar keer heen en weer rond de evenwichtstand om daar ten slotte tot stilstand te komen (4).
(De figuren 1 tot en met 4 bij het artikel tonen de spin in het web in de vier stadia van de lancering.)
Na de lancering blijft de spin nog even in zijn web natrillen. De parapluspin in zijn web met scheerlijn is te beschouwen als een massa-veersysteem. In figuur 4 staat het $(x,t)$-diagram als de spin geen prooi heeft gevangen. Verder staan er twee mogelijke $(x,t)$-diagrammen (I en II) als de spin wel een prooi heeft gevangen.
Vraag 26 2 punten
Leg uit met behulp van de formule voor de trillingstijd van een massa-veersysteem welk $(x,t)$-diagram (I of II) van toepassing kan zijn als de spin wel een prooi heeft gevangen.
Figuur 4 toont het (x,t)-diagram zonder prooi en twee mogelijke (x,t)-diagrammen I en II met prooi. Bekijk in Opgaven, pagina 21
Bekijk het antwoord
voorbeeld van een antwoord:
De formule voor de trillingstijd van een massa-veersysteem luidt: $T = 2\pi\sqrt{\frac{m}{C}}$. Als de spin een prooi vangt, wordt de massa groter (bij gelijkblijvende veerconstante). Dit resulteert in een grotere trillingstijd en dus diagram II.
2026, tijdvak 2: Maatcilinder vullen
Opgavetekst
Een maatcilinder wordt gevuld met water. Hierbij ontstaat geluid. De hoogte van de waterkolom x neemt toe door het vullen. In de luchtkolom ℓ tussen het wateroppervlak en de opening van de maatcilinder ontstaat tijdens het vullen een staande geluidsgolf. Zie figuur 1.

Vraag 10 1 punt
Geef aan of deze staande golf longitudinaal of transversaal is.
Bekijk het antwoord
longitudinaal
De maatcilinder is 25 cm hoog en wordt volledig gevuld. Tijdens het vullen verandert de lengte ℓ waardoor ook de golflengte van de grondtoon verandert.
Vraag 11 2 punten
Teken op de uitwerkbijlage de grafiek van het verloop van de golflengte van de grondtoon tegen de vulhoogte x tijdens het vullen.

Bekijk het antwoord
voorbeeld van een antwoord:

- inzicht dat λ=λ 4 (1)
- tekenen van een dalende, rechte grafiek tussen x = 0 en x = 25 cm (1)
Bij een bepaalde lengte van de luchtkolom ℓ wordt het geluid ultrasoon; het geluid is dan niet meer te horen omdat de frequentie hoger is dan 20,0 kHz. De temperatuur van de lucht is 20 °C.
Vraag 12 4 punten
Voer de volgende opdrachten uit:
- Bereken de golflengte van het geluid als het net ultrasoon is. Noteer je antwoord in drie significante cijfers.
- Leg uit of het ultrasone geluid bij een hogere temperatuur van de lucht wordt bereikt bij een grotere of kleinere vulhoogte x.
Bekijk het antwoord
uitkomst: λ = 1,72 ⋅ 10⁻ 2 m
voorbeeld van een antwoord:
− λ = v/f = 343 = 1,72 ⋅ 10⁻ 2 m. 20,0 ⋅ 10³
− Bij het toenemen van de temperatuur neemt ook de geluidssnelheid toe. Uit v = f λ volgt dat (bij gelijkblijvende frequentie) de golflengte dan ook toeneemt. (Er is dus een grotere lengte ℓ nodig.) Dit past bij een kleinere vulhoogte x.
- gebruik van v = f λ (1)
- completeren van de berekening en significantie (1)
- inzicht dat de geluidssnelheid toeneemt met het toenemen van de temperatuur (1)
- consequente conclusie (1)
2025, tijdvak 1: Kaval
Opgavetekst
Een kaval is een Turkse herdersfluit. Zie figuur 1.
De lucht in de fluit wordt in trilling gebracht door over een mondstuk heen te blazen.
Jeroen ziet op internet een filmpje van een kaval en besluit deze fluit te onderzoeken. Uit het filmpje blijkt dat de kaval 700 mm lang is. Hij vergelijkt het geluid van de kaval met zuivere tonen uit een toongenerator en ontdekt dat 277 Hz de laagste toonhoogte is die de kaval kan produceren.
Jeroen beschouwt de kaval als een buis met twee open uiteindes. Hij neemt aan dat de luchttemperatuur 20 °C is. Hij berekent dat de laagst mogelijke toon dan 245 Hz is.
Vraag 1 3 punten
Toon dat aan met een berekening.
Foto van een kaval, een Turkse herdersfluit, die door een persoon wordt bespeeld. Bekijk in Opgaven, pagina 2
Bekijk het antwoord
v = f\lambda \rightarrow f = \frac{v}{\lambda} = \frac{343}{2 \cdot 0{,}700} = 245\ \text{Hz}
Jeroen gaat uitzoeken waarom de toon in werkelijkheid hoger is dan hij heeft berekend. Hij onderzoekt drie mogelijke verklaringen.
Hij vraagt zich als eerste af of hij de kaval beter kan modelleren als een buis met één open en één gesloten uiteinde in plaats van een buis met twee open uiteinden.
Vraag 2 4 punten
Voer de volgende opdrachten uit:
- Geef op de uitwerkbijlage voor beide modellen het patroon van knopen (K) en buiken (B) dat hoort bij de grondtoon.
- Leg aan de hand van dit patroon uit dat het verschil tussen de gemeten en berekende laagste toonhoogte van de kaval niet verklaard kan worden door de keuze voor dit model.
Twee lege patroonvakken: één voor de buis met open uiteinden en één voor de buis met een gesloten en een open uiteinde. Bekijk in Uitwerkbijlage, pagina 1
Bekijk het antwoord
Open uiteinden: B K B.
Gesloten uiteinde en open uiteinde: K B.
In de buis met een open en een gesloten uiteinde is de golflengte van de grondtoon langer dan in de buis met twee open uiteinden. Bij de langere golflengte hoort een lagere frequentie. (Het model met een gesloten uiteinde biedt dus geen verklaring voor het verschil tussen berekende en gemeten frequentie.)
Aanvulling: Opmerking: Als een patroon alleen is getekend zonder aangeven van knopen K en buiken B, vervalt de bijbehorende deelscore.
Jeroens tweede verklaring voor het verschil in toonhoogte is dat de luchttemperatuur tijdens de meting niet gelijk was aan 20 °C. Hij gebruikt weer het model met twee open uiteinden. Hij berekent dat de geluidssnelheid dan $387\ \text{m s}^{-1}$ geweest moet zijn.
Vraag 3 2 punten
Leg met behulp van het informatieboek uit dat ook deze verklaring niet goed kan zijn.
Bekijk het antwoord
Om een geluidssnelheid te halen van $387\ \text{m s}^{-1}$ moet de temperatuur (ver) boven de 333 K (Binas) / 373 K (Sciencedata) liggen. Deze temperatuur ligt veel hoger dan de temperatuur van de leefomgeving van een mens. (Dit is dus geen goede verklaring.)
Jeroens derde verklaring heeft te maken met extra gaten aan het uiteinde van de kaval die niet met de vingers worden gesloten, de zogenaamde devil holes. Zie figuur 2.
Devil holes zorgen voor boventonen en kunnen ook invloed hebben op de hoogte van de grondtoon. Om de invloed van de devil holes te onderzoeken, neemt Jeroen twee even lange buizen. Hij boort in één buis devil holes. Hij maakt voor beide buizen een $(u,t)$-diagram van de laagste toon. Voor de buis zonder devil holes is de laagste toon 245 Hz. Zie figuur 3. Er staan geen waardes bij de assen, maar de tijdschaal is voor beide diagrammen gelijk.
Vraag 4 4 punten
Voer de volgende opdrachten uit:
- Bepaal met behulp van figuur 3 de frequentie van de laagste toon van de buis met devil holes.
- Geef aan of devil holes een aannemelijke verklaring kunnen zijn voor het verschil tussen gemeten ($f = 277\ \text{Hz}$) en berekende ($f = 245\ \text{Hz}$) laagste toonhoogte van de echte kaval.
Twee $(u,t)$-diagrammen van de laagste toon: bovenaan de buis met devil holes, onderaan de buis zonder devil holes. Er staan geen waarden bij de assen. Bekijk in Opgaven, pagina 3
Bekijk het antwoord
Uitkomst: $f_{\text{kaval}} = 2{,}9 \cdot 10^2\ \text{Hz}$
Uit de verhouding tussen de twee $(u,t)$-diagrammen volgt:
f_{\text{kaval}} = \frac{7{,}0}{6{,}0} \cdot 245 = 2{,}9 \cdot 10^2\ \text{Hz}
De devil holes zorgen ervoor dat de frequentie omhoog gaat. De devil holes kunnen dus inderdaad een aannemelijke verklaring zijn voor het verschil tussen gemeten en berekende laagste toonhoogte van de echte kaval.
Opmerking: Als een kandidaat constateert dat de frequentie te veel omhoog gaat en daarom de verklaring verwerpt, kan dit wel als consequente conclusie gelden.
2025, tijdvak 2: Muzikale schelp
Opgavetekst
Figuur 1

Foto van een man die op een grote schelp blaast.
Figuur 2

Oscillogram met de tijd in ms op de horizontale as, van 0 tot 20 ms, met een raster. Het signaal herhaalt zich ongeveer negen keer binnen de 20 ms.
Vraag 1 3 punten
Wetenschappers hebben een schelp gevonden van 18 duizend jaar oud die vermoedelijk als blaasinstrument is gebruikt. Zie figuur 1. Een ervaren muzikant slaagde erin om diverse tonen op de schelp te spelen. Van een van die tonen is een oscillogram gemaakt. Zie figuur 2. Bepaal met behulp van figuur 2 de laagste frequentie van deze toon. Noteer je antwoord in drie significante cijfers.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat geldt: $f = \frac{1}{T}$, met T de benodigde tijd gedeeld door het aantal trillingen (1p)
- Inzicht dat de trilling met de grootste periode moet worden gebruikt (1p)
- Completeert de bepaling en de significantie: $f = 455\ \text{Hz}$ (1p)
Uitkomst 455 Hz, met een marge van 2 Hz. Voorbeeld: er worden 9 trillingen gemaakt in 19,8 ms.
Figuur 3

Tekening van de spiraalvormige schelp als luchtkolom, met een buik (B) bij beide open uiteinden en een knoop (K) in het midden.
Vraag 2 3 punten
Tijdens het spelen ontstaan staande golven in de schelp. De schelp kan voor de grondtoon worden opgevat als een (spiraalvormige) luchtkolom met twee buiken B bij de open uiteinden en een knoop K in het midden. Zie figuur 3. De grondtoon van de schelp heeft een frequentie van $2{,}8 \cdot 10^2\ \text{Hz}$. De omgevingstemperatuur is 20 °C. Bereken de lengte van de luchtkolom.
Bekijk het antwoord
- Gebruikt $v = \lambda \cdot f$, met de geluidssnelheid in lucht bij 20 °C opgezocht (v = 343 m s-1) (1p)
- Inzicht dat de afstand tussen twee buiken bij de grondtoon een halve golflengte is: $l = \frac{1}{2}\lambda$ (1p)
- Completeert de berekening: $l = 0{,}61\ \text{m}$ (1p)
Uitkomst l = 0,61 m (met λ = 1,225 m).
Vraag 3 3 punten
Tijdens het spelen ontstaan staande golven in de schelp. De schelp kan voor de grondtoon worden opgevat als een (spiraalvormige) luchtkolom met twee buiken B bij de open uiteinden en een knoop K in het midden. Zie figuur 3. De grondtoon van de schelp heeft een frequentie van $2{,}8 \cdot 10^2\ \text{Hz}$. De omgevingstemperatuur is 20 °C. De muzikant maakt de opening aan het uiteinde van de schelp dicht en hoort een andere grondtoon. Leg uit met behulp van een schets met knopen (K) en buiken (B) of deze grondtoon hoger of lager is.
Bekijk het antwoord
- Een schets waaruit blijkt dat er een knoop bij het gesloten einde is en een buik bij het open einde (1p)
- Inzicht dat de golflengte van de grondtoon is toegenomen (1p)
- Consequente conclusie: bij gelijkblijvende geluidssnelheid is de frequentie afgenomen, dus de toon is lager geworden (1p)
Een buis met één open en één gesloten uiteinde. Bij het gesloten uiteinde een knoop (K) en bij het open uiteinde een buik (B). De golflengte van de grondtoon is langer geworden, dus de frequentie is afgenomen en de toon is lager.
2024, tijdvak 1: Infrasone trillingen
Opgavetekst
Figuur 1

Schematische tekening van de kamer, van wand tot wand, met een deur en een raam. Midden in de kamer staat een zwaard op een statief. Het zwaard trilt uit zichzelf.
Bron 18

Tekening van de kamer van wand tot wand, met een deur en een raam. Een stippellijn loopt door het midden van de kamer, van wand tot wand. Op deze stippellijn geeft u het patroon van knopen (K) en buiken (B) aan.
Vraag 20 4 punten
In de jaren 80 deed wetenschapper Vic Tandy een toevallige ontdekking. Hij had een zwaard vastgeklemd om het schoon te maken. Het vrije uiteinde van het zwaard bleek uit zichzelf te trillen. Zie schematisch in figuur 1. Hij verplaatste het zwaard in de kamer. Midden in de kamer trilde het zwaard het hardst. Richting de wanden nam de trilling af, bij de wanden trilde het zwaard niet. Tandy concludeerde dat infrasone geluidsgolven de oorzaak waren van het trillen van het zwaard. Infrasoon geluid is onhoorbaar voor mensen omdat het een frequentie heeft lager dan 20 Hz. De lengte L van de ruimte is 11,0 m en de temperatuur is 20 °C. Voer de volgende opdrachten uit: Geef in de figuur op de uitwerkbijlage op de stippellijn het patroon aan van knopen (K) en buiken (B) van de grondtoon in de kamer. Toon met een berekening aan dat de geluidsgolven infrasoon waren.
Bekijk het antwoord
- Aangeven van een buik in het midden en een knoop bij elke wand (1p)
- Inzicht dat λ = 2L (1p)
- Gebruik van v = f·λ, met v = 343 m s−1 (1p)
- Completeren van de berekening: f = 15,6 Hz, dus de geluidsgolven zijn infrasoon (lager dan 20 Hz) (1p)
Op de stippellijn: een knoop (K) bij de linkerwand, een buik (B) in het midden van de kamer en een knoop (K) bij de rechterwand.
Als het patroon alleen is getekend zonder aangeven van knopen K en buiken B, vervalt de eerste deelscore. Als de leerling een onjuist patroon van knopen en buiken heeft getekend en vervolgens de golflengte consequent met dit patroon heeft bepaald, dit in de tweede deelscore niet aanrekenen. Uitkomst: λ = 22,0 m en f = 15,6 Hz.
Figuur 2

Foto van het nieuwe gebouw van Rijkswaterstaat.
Figuur 3

Schematische doorsnede van het gebouw met de verdiepingen 0 tot en met 23 en de technische verdieping. Hoe donkerder de verdieping is weergegeven, hoe groter het percentage klagers op deze verdieping. De onderste verdiepingen zijn licht en de bovenste verdiepingen zijn donker.
Vraag 21 2 punten
In 2012 vertoonde een nieuw gebouw van Rijkswaterstaat ongewenste trillingen. Zie figuur 2 voor een foto van dit gebouw. Al snel werd gedacht aan infrasone trillingen. Men startte een onderzoek naar de oorzaak van die trillingen. Tijdens het onderzoek hebben onderzoekers in beeld gebracht hoeveel klachten er binnen waren gekomen per verdieping. In hun rapport zijn de resultaten weergegeven op de manier van figuur 3. Hoe donkerder de verdieping is weergegeven, hoe groter het percentage klagers op deze verdieping. De onderzoekers hebben geconstateerd dat het gaat om een golf in het gebouw. Leg met behulp van figuur 3 uit of dit patroon van klachten beter past bij een staande golf of bij een lopende golf.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat de klachten niet gelijkmatig over het gebouw verdeeld waren: een deel van de verdiepingen had weinig tot geen klachten en een deel heel veel (1p)
- Consequente conclusie: dit patroon past het best bij een staande golf (1p)
Vraag 22 1 punt
Ook staat in het rapport: veel melders zeggen dat de glaswasinstallatie op dat moment in gebruik was, maar wijzen de glaswasinstallatie niet aan als mogelijke oorzaak. De melders kunnen zich niet voorstellen dat deze installatie dergelijke heftige trillingen in het gebouw kan veroorzaken. Noem het natuurkundig verschijnsel dat hiervoor toch een verklaring kan zijn.
Bekijk het antwoord
- Noemt resonantie (of resoneren) (1p)
Figuur 5

Vier (u,t)-diagrammen, genummerd I, II, III en IV. In elk diagram geeft de gestippelde lijn de trilling van de microfoon weer als er geen bureau tussen de luidspreker en de microfoon staat. De doorgetrokken lijn geeft een mogelijke meetuitkomst als er wel een bureau tussen staat.
Figuur 4

Schematische opstelling: een luidspreker, een bureau tussen de luidspreker en een microfoon, en de microfoon.
Vraag 23 1 punt
In het rapport staat verder dat de medewerkers hun bureaus soms heftig op en neer voelden trillen. Tijdens het onderzoek zijn daarom de infrasone eigenfrequenties van de bureaus bepaald. Een mogelijke methode om deze eigenfrequenties te bepalen is een bureau tussen een luidspreker en een microfoon te plaatsen en de luidspreker steeds een toon met een vaste (infrasone) frequentie te laten uitzenden. Zie schematisch in figuur 4. Het signaal dat de microfoon opvangt, wordt vastgelegd in een (u,t)-diagram. In figuur 5 staan vier (u,t)-diagrammen. De gestippelde lijn geeft in elke grafiek de trilling van de microfoon weer als er geen bureau tussen de luidspreker en de microfoon staat. De doorgetrokken streep geeft een mogelijke meetuitkomst als er wel een bureau tussen de luidspreker en de microfoon staat. Welk diagram geeft het juiste meetresultaat weer als de infrasone frequentie van de luidspreker overeenkomt met de eigenfrequentie van het bureau?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Vraag 24 3 punten
In het rapport staat verder: toevalligerwijs valt de frequentie van het trillen van de glaswasinstallatie samen met de eigenfrequentie van de bureaus (4 Hz). De glaswasinstallatie bestaat uit een bak die aan staalkabels hangt, waarin de glazenwassers kunnen staan. De totale massa van bak en glazenwassers is 350 kg. De lange staalkabels kunnen worden beschouwd als een veer. De veerconstante van de kabels samen is $2{,}2 \cdot 10^{5}$ N m−1. De massa van de kabels wordt verwaarloosd. Toon met een berekening aan dat de eigenfrequentie van de glaswasinstallatie met glazenwassers gelijk is aan die van de bureaus.
Bekijk het antwoord
- Gebruik van T = 2π·√(m/C) (1p)
- Gebruik van f = 1/T (1p)
- Completeren van de berekening: f = 4,0 Hz, gelijk aan de eigenfrequentie van de bureaus (1p)
Uitkomsten: T = 0,251 s en f = 4,0 Hz.
2024, tijdvak 2: Wiebelgenerator
Opgavetekst
figuur 1

Schematische tekening van een paal van 12,5 m in de grondtoon. De stippellijnen geven de uiterste standen van de paal aan; de bovenkant beweegt het meest. De lengte 12,5 m staat bij de paal aangegeven.
Vraag 17 2 punten
Bij een wiebelgenerator ontstaan staande golven in een lange paal. Een prototype heeft een paal van 12,5 m, zie figuur 1. Geef in de figuur op de uitwerkbijlage het patroon van knopen (K) en buiken (B) voor de eerste boventoon van de paal.
Bekijk het antwoord
- Knoop bij de basis en buik aan het uiteinde (1p)
- Afwisseling van buiken en knopen, met in totaal twee buiken en twee knopen (1p)
Van de basis naar het uiteinde: een knoop (K) bij de basis, dan een buik (B), een knoop (K), en aan het uiteinde een buik (B).
figuur 2

(u,t)-diagram van de trilling van de paal. Horizontale as t (s), 0 tot 10. Verticale as u (m), -0,4 tot 0,4. De uitwijking begint bij 0, wordt in het begin snel groter en blijft daarna ongeveer tussen 0,3 m en -0,3 m, met een regelmatig trillingspatroon tot 10 s.
Vraag 18 4 punten
De paal wordt in de grondtoon aan het trillen gebracht. Figuur 1 toont de paal van 12,5 m in de grondtoon. Figuur 2 is het (u,t)-diagram van de trilling tijdens een test. Bepaal met behulp van figuren 1 en 2 de voortplantingssnelheid die uit deze test volgt. Noteer je antwoord in twee significante cijfers.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat λ = 4 · L voor de grondtoon (1p)
- Bepalen van de frequentie (met een marge van 0,1 Hz) (1p)
- Gebruik van v = λ · f (1p)
- Completeren van de bepaling en significantie (1p)
Uitkomst: v = 98 m/s. In figuur 2 zijn 16 trillingen in 8,2 s te zien, dus f = 1,95 Hz (met een marge van 0,1 Hz). Voor de grondtoon geldt λ = 4 · 12,5 m = 50,0 m, dus v = λ · f = 98 m/s.
Vraag 19 2 punten
Als gevolg van de wind ontstaan er rond de paal wervelingen met een frequentie fw. Voor een zo groot mogelijke opbrengst moet fw gelijk zijn aan de eigenfrequentie f0 van de grondtoon. De frequentie fw is afhankelijk van de windsnelheid. De paal is te modelleren als een massa-veer-systeem. Op de uitwerkbijlage staan hierover twee zinnen. Omcirkel op de uitwerkbijlage in iedere zin het juiste alternatief.
Wanneer de windsnelheid en dus de frequentie fw afneemt, moet de trillingstijd van de paal toenemen / afnemen.
De veerconstante moet dan verhoogd / verlaagd worden.
Bekijk het antwoord
- Eerste zin: omcirkelt 'toenemen', de trillingstijd moet toenemen (1p)
- Tweede zin: consequent met de eerste zin, de veerconstante moet verlaagd worden (1p)
In de eerste zin is 'toenemen' omcirkeld, in de tweede zin 'verlaagd'.
Uitkomst: in de eerste zin 'toenemen' (de trillingstijd neemt toe als de frequentie afneemt); in de tweede zin 'verlaagd', consequent met de eerste zin.
2023, tijdvak 2: Vleermuisdetector
Opgavetekst
Figuur 1

Drie grafieken naast elkaar, een per vleermuissoort: dwergvleermuis, hoefijzervleermuis en laatvlieger. Horizontale as: t (ms), van 0 tot 10. Verticale as: frequentie (kHz), van 0 tot 150. Dwergvleermuis: de frequentie daalt van ongeveer 90 kHz naar ongeveer 30 kHz. Hoefijzervleermuis: de frequentie is vrijwel constant, ongeveer 83 kHz. Laatvlieger: de frequentie stijgt licht van ongeveer 33 kHz naar ongeveer 37 kHz.
Figuur 2

(u,t)-diagram van de geluidspuls van de vleermuis. Boven: het hele diagram, met de tijd (ms) op de horizontale as van 0 tot 5 ms en de uitwijking u op de verticale as. Links en rechts: uitvergrotingen van het begin (0 tot 0,09 ms) en het einde (4,91 tot 5 ms) van de puls.
Vraag 1 2 punten
Charlotte en Fabio doen onderzoek naar het geluid van de roep van vleermuizen. Ze ontdekken dat iedere soort vleermuis een eigen roep heeft. Per vleermuissoort verschilt het verloop van de frequentie van de roep in de tijd.
In figuur 1 is voor drie verschillende soorten vleermuizen weergegeven hoe de frequentie van hun roep verloopt in de tijd.
Fabio neemt een roep van een vleermuis op en verwerkt deze opname in een $(u,t)$-diagram; hij zoomt hierbij in op het begin en het einde van de geluidspuls. Zie figuur 2.
Leg met behulp van figuur 1 uit van welke vleermuis Fabio de roep heeft opgenomen.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat in het (u,t)-diagram de frequentie aan het einde van de puls afneemt (1p)
- Consequente conclusie: de dwergvleermuis (1p)
Voorbeeld uit het correctievoorschrift: uit het (u,t)-diagram blijkt dat de periode van de trilling aan het einde van de puls groter wordt en de frequentie dus afneemt; uit het sonogram volgt dat alleen de dwergvleermuis een afnemende frequentie heeft.
Figuur 3

Dwarsdoorsnede van het strottenhoofd van een vleermuis, met de aanwijzingen open uiteinde (bovenaan), holte (in het midden) en gesloten uiteinde (onderaan). Schaalbalk: 500 µm.
Bron 20

Vergroting van figuur 3 op de uitwerkbijlage: dwarsdoorsnede van het strottenhoofd van een vleermuis, met open uiteinde (bovenaan), gesloten uiteinde (onderaan) en een schaalbalk van 500 µm. Hier geeft de leerling het patroon van knopen K en buiken B aan.
Vraag 2 5 punten
De roep van een vleermuis wordt gevormd in het strottenhoofd. Charlotte vat de holte in het strottenhoofd op als een luchtkolom met een open en een gesloten uiteinde. Zie de dwarsdoorsnede van het strottenhoofd van een vleermuis in figuur 3.
Mensen kunnen geluid met frequenties tussen 20 Hz en 20 kHz horen.
Figuur 3 staat vergroot op de uitwerkbijlage. Neem aan dat de luchttemperatuur in het strottenhoofd 20 °C is.
Voer de volgende opdrachten uit:
- Geef in de figuur op de uitwerkbijlage het patroon aan van knopen K en buiken B dat hoort bij de grondtoon van deze luchtkolom.
- Toon met dit patroon aan dat deze grondtoon niet hoorbaar is voor mensen.
Bekijk het antwoord
- Geeft het juiste patroon van B en K aan: buik bij het open uiteinde, knoop bij het gesloten uiteinde (1p)
- Bepaalt de echte lengte van de luchtkolom (ongeveer 2,55 · 10^-3 m, met een marge van 0,2 · 10^-3 m) (1p)
- Inzicht in het verband tussen de golflengte λ en de lengte ℓ: λ = 4ℓ (1p)
- Gebruikt f = v/λ met het opzoeken van de geluidssnelheid v (1p)
- Completeert de bepaling: f ≈ 34 · 10^3 Hz, hoger dan de hoorbare grens, dus niet hoorbaar (1p)
Op de uitwerkbijlage: bij het open uiteinde van de luchtkolom een buik B, bij het gesloten uiteinde een knoop K. Dit is het patroon van de grondtoon van een luchtkolom met een open en een gesloten uiteinde, waarbij de lengte van de luchtkolom een kwart golflengte is.
Het patroon: buik B bij het open uiteinde en knoop K bij het gesloten uiteinde. Zonder de aanduiding van de knopen K en buiken B vervalt het eerste punt. Lengte van de luchtkolom: $\ell = 5{,}1 \cdot 500 \cdot 10^{-6} = 2{,}55 \cdot 10^{-3}$ m (marge 0,2 · 10^-3 m). Met $\lambda = 4\ell = 1{,}02 \cdot 10^{-2}$ m en $f = \frac{v}{\lambda} = \frac{343}{1{,}02 \cdot 10^{-2}} = 34 \cdot 10^{3}$ Hz is de grondtoon hoger dan 20 kHz en dus niet hoorbaar. Het derde punt (verband tussen λ en ℓ) telt alleen mee als het consequent is met het patroon.
Figuur 4

Foto van een handzame vleermuisdetector met een display, een luidspreker en bedieningsknoppen.
Figuur 5

Twee diagrammen naast elkaar. Links: een deel van het geluid van de hoefijzervleermuis, frequentie 83 kHz, zonder assen. Rechts, met de tekst hoorbaar gemaakt: hetzelfde deel na bewerking door de TE-detector, met de tijd (µs) op de horizontale as van 0 tot 240 µs. Afleesbaar: de trillingstijd na bewerking is ongeveer 71 µs (7,1 · 10^-5 s).
Vraag 3 3 punten
Een vleermuisdetector is een apparaat dat het geluid van een vleermuis, dat voor de mens onhoorbaar is, via een tussenstap hoorbaar kan maken. Zie figuur 4.
Er bestaan twee verschillende soorten vleermuisdetectoren. De eerste soort is de TE-detector. Deze detector neemt een aantal trillingen op en speelt deze trillingen vertraagd weer af. De frequenties in het geluid van de vleermuis worden daardoor verkleind met een ingestelde factor $R$. In formulevorm: $f_{\text{TE detector}} = \frac{f_{\text{vleermuis}}}{R}$ (1).
In figuur 5 staat een $(u,t)$-diagram met daarin een deel van het geluid van de hoefijzervleermuis. De frequentie van dit geluid is 83 kHz. Daarnaast staat het $(u,t)$-diagram van hetzelfde deel, maar dan na bewerking door de TE-detector.
Voer de volgende opdrachten uit:
- Bepaal de frequentie van het geluid na bewerking door de TE-detector.
- Bepaal met behulp van formule (1) de ingestelde waarde van $R$.
Bekijk het antwoord
- Bepaalt de trillingstijd van het geluid na bewerking (ongeveer 7,1 · 10^-5 s, met een marge van 0,1 · 10^-5 s) (1p)
- Gebruikt $f = \frac{1}{T}$ (1p)
- Gebruikt formule (1) en completeert de bepalingen: R ≈ 5,9 (1p)
Uitkomst: de frequentie van het geluid na bewerking is 14 · 10^3 Hz en R = 5,9. Voorbeeld: uit het (u,t)-diagram volgt $T = \frac{212 \cdot 10^{-6}}{3} = 7{,}1 \cdot 10^{-5}$ s (marge 0,1 · 10^-5 s), dus $f = \frac{1}{T} = 14 \cdot 10^{3}$ Hz. Uit formule (1) volgt $R = \frac{f_{\text{vleermuis}}}{f_{\text{TE detector}}} = \frac{83 \cdot 10^{3}}{14 \cdot 10^{3}} = 5{,}9$.
Figuur 6

Diagram met de frequentie (kHz) op de horizontale as, van 0 tot 50 kHz. Het hoorbare gebied (0 tot 20 kHz) is aangegeven. Twee donkere balken: de frequenties van de HD-detector (ongeveer 10 kHz) en de frequenties van de laatvlieger (ongeveer 35 kHz). Een pijl loopt van de laatvlieger naar de HD-detector.
Vraag 4 2 punten
De tweede soort detector is de HD-detector. Deze detector gebruikt een techniek waarbij de frequenties in het geluid worden verschoven. Met een knop kan worden ingesteld hoeveel de frequenties van het geluid $\Delta f_{\text{instel}}$ moeten worden verschoven. In formulevorm: $f_{\text{HD detector}} = f_{\text{vleermuis}} - \Delta f_{\text{instel}}$ (2).
In figuur 6 is aangegeven hoe deze techniek werkt voor de roep van de laatvlieger (zie figuur 1).
Bepaal met behulp van figuur 6 op welke waarde $\Delta f_{\text{instel}}$ is ingesteld om het geluid van de laatvlieger hoorbaar te maken.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat het verschil tussen de twee weergegeven frequentiegebieden bepaald moet worden (1p)
- Completeert de bepaling: $\Delta f_{\text{instel}} \approx 25$ kHz (1p)
Uitkomst: $\Delta f_{\text{instel}} = 25$ kHz (marge 1 kHz). Voorbeeld: $\Delta f_{\text{instel}} = f_{\text{vleermuis}} - f_{\text{HD detector}} = 35 - 10 = 25$ kHz.
Vraag 5 3 punten
De tweede soort detector is de HD-detector. Deze detector gebruikt een techniek waarbij de frequenties in het geluid worden verschoven. Met een knop kan worden ingesteld hoeveel de frequenties van het geluid $\Delta f_{\text{instel}}$ moeten worden verschoven. In formulevorm: $f_{\text{HD detector}} = f_{\text{vleermuis}} - \Delta f_{\text{instel}}$ (2).
In figuur 6 is aangegeven hoe deze techniek werkt voor de roep van de laatvlieger (zie figuur 1).
Fabio wil de roep van de dwergvleermuis (zie figuur 1) volledig kunnen horen.
Vul de eerste zin op de uitwerkbijlage aan en omcirkel in iedere volgende zin het juiste antwoord.
Het geluid van de dwergvleermuis bevat frequenties van ……… kHz tot ……… kHz.
Het verschil tussen de hoogste en laagste frequentie van de roep van de dwergvleermuis is groter / kleiner dan het verschil tussen de hoogste en laagste frequentie van het hoorbare gebied.
Om de roep van de dwergvleermuis volledig hoorbaar te maken, kunnen de frequenties dus verkleind / verschoven / naar keuze verkleind of verschoven worden.
Om de roep van de dwergvleermuis volledig hoorbaar te maken is alleen de TE-detector / is alleen de HD-detector / zijn beide detectoren geschikt.
Bekijk het antwoord
- Bepaalt de frequenties van de dwergvleermuis: ongeveer 29 kHz tot 90 kHz (marge 2 kHz) (1p)
- Tweede zin consequent met het bereik: het verschil in frequentie is groter dan het verschil van het hoorbare gebied (1p)
- Derde en vierde zin consequent met de tweede: de frequenties worden verkleind en alleen de TE-detector is geschikt (1p)
Juiste antwoorden: frequenties van 29 kHz tot 90 kHz; groter; verkleind; alleen de TE-detector. Het eerste punt is de bepaling van de frequenties (marge 2 kHz). Het tweede punt geldt voor de tweede zin, die consequent moet zijn met het bereik. Het derde punt geldt voor de derde en vierde zin, die consequent moeten zijn met de tweede.
2022, tijdvak 1: Muziekdoos
Opgavetekst
Muziekdoos
Een muziekdoos is een klein muziekinstrument. Zie figuur 1 en 2.
De muziekdoos maakt muziek door stalen strips te laten trillen. Op een draaiende, cilindervormige rol zijn pinnen aangebracht die een strip aan één uiteinde optillen. Zie figuur 3. De strip springt vervolgens los van de pin en begint te trillen.
Door meerdere strips naast elkaar te gebruiken, kan een melodie worden gespeeld. Zie figuur 1 en 2. De melodie herhaalt zich elke 15 seconde. In deze tijd roteert de rol dus één keer.
figuur 1

Foto van een muziekdoos in een hand. De strips en de rol zijn aangegeven.
figuur 2

Foto van een muziekdoos op een donkere ondergrond. De strips en de rol zijn aangegeven.
figuur 3

Schematische tekening van een strip die aan één uiteinde is vastgezet, met een pin op de rol. Boven ligt de strip tegen de pin; onder is het uiteinde van de strip door de pin opgetild.
figuur 4

Vier patronen (I, II, III en IV) van knopen (K) en buiken (B) in een strip. De strip is links ingeklemd; rechts zit de rol met de pin.
Vraag 2 1 punt
De lengte van iedere strip is verschillend. Een strip gaat trillen in de grondtoon. In figuur 4 zijn vier patronen van knopen (K) en buiken (B) in een strip te zien. Welk patroon is juist?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
figuur 5

(u,t)-diagram van de trillende strip. Verticale as: uitwijking u in mm, van −1,5 tot 1,5. Horizontale as: tijd t in ms, van 0 tot 10. De uitwijking is een sinusvormige trilling met vier toppen tussen 0 en 10 ms.
Vraag 3 3 punten
In tabel 15C van Binas en tabel 2.1c van Sciencedata is gegeven welke frequenties bij welke muzieknoten horen. Zo is te zien dat bij de muzieknoot a1 (ook wel a’ genaamd) een frequentie hoort van 440 Hz. Met een camera is een opname gemaakt van een trillende strip. Hiermee is de uitwijking van de strip tegen de tijd bepaald. Het (u,t)-diagram hiervan staat in figuur 5. Voer de volgende opdrachten uit: bepaal de frequentie van de toon die deze strip voortbrengt. Geef het antwoord in twee significante cijfers. Geef aan met welke muzieknoot deze frequentie het best overeenkomt.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat $f = \frac{1}{T}$ en dat $T = \frac{\text{benodigde tijd}}{\text{aantal trillingen}}$ (1p)
- Completeert de bepaling van de frequentie in twee significante cijfers: $f = 3{,}5\cdot 10^{2}$ Hz (1p)
- Kiest consequent de muzieknoot die bij de gevonden frequentie past (1p)
Uitkomst: f = 3,5·10^2 Hz (marge 0,1·10^2 Hz). Het correctievoorschrift leest 3 trillingen in 8,6·10^-3 s af, dus T = 2,87·10^-3 s. De nootkeuze moet consequent zijn met het eigen antwoord; het correctievoorschrift noemt geen vaste noot.
Vraag 4 2 punten
De camera legt de trillende strip vast door er per seconde een bepaald aantal foto’s van te maken. Dit aantal foto’s per seconde is de zogenaamde beeldfrequentie. Omcirkel op de uitwerkbijlage in iedere zin het juiste antwoord. Om de tijdsduur van één volledige trilling van de strip met een fotocamera te bepalen, is meer dan / minder dan / precies één foto per trilling nodig. De beeldfrequentie van de camera moet dan hoger zijn dan / lager zijn dan / gelijk zijn aan de frequentie van de trillende strip.
Bekijk het antwoord
- Eerste zin goed: er is meer dan één foto per trilling nodig (1p)
- Tweede zin consequent met de eerste: de beeldfrequentie moet hoger zijn dan de frequentie van de trillende strip (1p)
De kandidaat kiest per zin één van de drie opties. Het correctievoorschrift vraagt om 'meer dan één foto per trilling' en 'hoger zijn dan'. De tweede zin telt ook als hij consequent is met een andere keuze in de eerste zin.
figuur 6

Foto van twee strips naast elkaar: links ‘London Bridge’, rechts ‘This Old Man’. Aan het uiteinde van elke strip zit een plaatje met twee gaten.
Vraag 5 2 punten
Een trillende strip werkt als een massa-veersysteem. De strips kunnen aan het eind verzwaard worden door ze daar dikker te maken. De veerconstante van de strip verandert hierdoor niet, maar de toonhoogte verandert wel. De tonen van de liedjes ‘London Bridge’ en ‘This Old Man’ zijn bijna hetzelfde. Zie figuur 6. Voor beide liedjes wordt dezelfde rol met pinnen gebruikt. Er zit wel een verschil in de strips: één bepaalde strip van ‘London Bridge’ geeft een lagere toon dan de vergelijkbare strip van ‘This Old Man’. Leg met de formule voor een massa-veersysteem uit of deze strip van ‘London Bridge’ meer of minder massa heeft aan het eind dan de vergelijkbare strip van ‘This Old Man’.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat de lagere toon een kleinere frequentie, dus een grotere trillingstijd heeft (1p)
- Een uit de formule van het massa-veersysteem volgende, consequente conclusie over de massa (de strip van ‘London Bridge’ heeft meer massa) (1p)
Formule: $T = 2\pi\sqrt{\frac{m}{C}}$, met C de veerconstante. Alleen opschrijven dat een zwaardere strip een lagere toon geeft levert geen scorepunten op (opmerking in het correctievoorschrift). Het eerste punt is de lagere frequentie, dus de grotere trillingstijd; het tweede punt is de consequente conclusie over de massa.
2022, tijdvak 2: Ocarina
Opgavetekst
Figuur 3

Oscillogram van de toon. Horizontaal de tijd t in ms, met streepjes elke 5 ms van 0 tot ongeveer 28 ms. Verticaal de uitwijking, zonder eenheid. Het beeld is een zuivere sinusvorm. Binnen ongeveer 27 ms zijn 17 volledige trillingen zichtbaar.
Vraag 16 2 punten
Een ocarina is een blaasinstrument dat bestaat uit een romp en een hals. De ocarina wordt aangeblazen door de hals. In de romp zitten diverse gaten die tijdens het spelen met de vingers kunnen worden afgesloten om verschillende tonen te maken. Met de ocarina wordt een toon gespeeld. In figuur 3 staat het oscillogram van deze toon.
Bepaal met behulp van figuur 3 de frequentie van deze toon. Noteer je antwoord in twee significante cijfers.
Bekijk het antwoord
- Gebruik van $f = \frac{1}{T}$ met $T = \frac{\text{benodigde tijd}}{\text{aantal trillingen}}$ (1p)
- Completeren van de bepaling en significantie: $f \approx 6{,}3\cdot10^{2}$ Hz (1p)
Uitkomst: f = 6,3·10^2 Hz (17 trillingen in 27 ms). Marge: 0,1·10^2 Hz.
Figuur 1

Foto van een ocarina, een aardewerk blaasinstrument. De hals zit bovenaan links, de romp is het bolle deel met de gaten. Hals en romp zijn aangegeven.
Figuur 4

Vier schematische tekeningen van de ocarina uit figuur 1, steeds met de letter C in de romp. Aan de hals hangt een blokje met de letter m dat op en neer kan bewegen met de lucht in de hals.
Vraag 17 3 punten
Een ocarina werkt als een massa-veersysteem. In figuur 4 is een vereenvoudigd model van dit systeem van de ocarina uit figuur 1 weergegeven. De lucht in de hals heeft een massa ($m$). Deze massa wordt als constant beschouwd. De lucht in de hals trilt op en neer. Door de op- en neergaande beweging van de luchtmassa in de hals werkt de lucht in de romp als een soort veer met veerconstante $C$ die samengedrukt en uitgerekt wordt. De ocarina brengt een bepaalde toon voort met een trillingstijd van $2{,}5\cdot10^{-3}$ s. De lucht in de hals van de ocarina in figuur 1 heeft een volume van $1{,}9\cdot10^{-5}\ \mathrm{m^3}$.
Bereken de grootte van de veerconstante $C$ die uit het model volgt. Noteer het antwoord in het juiste aantal significante cijfers.
Bekijk het antwoord
- Gebruik van $\rho = \frac{m}{V}$ met het opzoeken van de dichtheid van lucht (1,29 kg m$^{-3}$): $m \approx 2{,}45\cdot10^{-5}$ kg (1p)
- Gebruik van $T = 2\pi\sqrt{\frac{m}{C}}$ (1p)
- Completeren van de berekening en significantie: $C \approx 1{,}5\cdot10^{2}$ N m$^{-1}$ (1p)
Uitkomst: C = 1,5·10^2 N/m. Twee significante cijfers, want de trillingstijd heeft er twee. De dichtheid van lucht is 1,29 kg/m³ (opzoekwaarde).
Figuur 2

Foto van een meisje dat op een ocarina blaast. Zij houdt het instrument met beide handen vast; haar hand is naast het instrument te zien. Hals en romp zijn aangegeven.
Vraag 18 4 punten
Voor de ocarina geldt dat de golflengte van het geluid altijd even groot als of groter dan de lengte van het instrument zal zijn.
Voer de volgende opdrachten uit:
- Maak met behulp van figuur 2 een beredeneerde schatting van de frequentie die deze ocarina produceert als de golflengte gelijk is aan de lengte van het instrument.
- Beredeneer of dit de hoogste of de laagste frequentie is die deze ocarina kan produceren.
Bekijk het antwoord
- Beredeneerd schatten van de lengte van het instrument tussen 5 en 20 cm, met de hand van de speler als maatstaf (1p)
- Gebruik van $v = f\cdot\lambda$ met een geluidssnelheid tussen 300 en 400 m/s (1p)
- Inzicht dat bij een grotere golflengte de frequentie kleiner wordt (bij gelijke geluidssnelheid) (1p)
- Completeren van de berekening en consequente conclusie: $f \approx 2\cdot10^{3}$ Hz, dit is de hoogste toon die de ocarina kan produceren (1p)
Uitkomst: f ≈ 2·10^3 Hz (λ = 0,15 m, v = 343 m/s). Lengte tussen 5 en 20 cm en geluidssnelheid tussen 300 en 400 m/s. Dit is de hoogste frequentie, omdat de golflengte niet kleiner kan zijn dan de lengte van het instrument.
Vraag 19 4 punten
Voor de trillingstijd T van een toon die een ocarina produceert, geldt: $T = k\cdot\frac{V\cdot d}{A}$ (formule 1). Hierin is A de totale oppervlakte van de (niet-afgesloten) gaten, d de wanddikte van de ocarina, V het volume van de romp en k een constante.
Een ocarina wordt gemaakt van klei. Nadat de klei is gedroogd, wordt de ocarina verder afgebakken in een oven. Tijdens het afbakken wordt het volume van de romp van de ocarina iets kleiner en wordt de toon van de ocarina anders dan wanneer deze volumeverandering niet zou plaatsvinden. De wanddikte blijft bij benadering constant. Om na het bakken de juiste toonhoogte te krijgen, moet men een gat kleiner maken met klei of groter slijpen.
Voer de volgende opdrachten uit:
- Beredeneer met behulp van formule (1) of de toon van een ocarina door de volumeverandering tijdens het afbakken hoger of lager wordt.
- Beredeneer of na het bakken een gat groter of kleiner moet worden gemaakt om de oorspronkelijke toonhoogte terug te krijgen.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat bij het afnemen van V de trillingstijd T afneemt (1p)
- Consequente conclusie over de verandering van de toonhoogte: de toon wordt hoger (1p)
- Inzicht dat als V afneemt, A kleiner moet worden om T gelijk te houden (1p)
- Consequente conclusie: na het bakken moet een gat kleiner gemaakt worden (1p)
Aanvulling op het correctievoorschrift (pagina 14, vraag 19): er moeten altijd alle scorepunten worden toegekend, ongeacht of er wel of geen antwoord is gegeven en ongeacht het gegeven antwoord. Dus altijd 4 punten. Uit de tekst kan niet worden opgemaakt of A verandert tijdens het afbakken.
2022, tijdvak 3: Concertharp
Opgavetekst
Figuur 1

Foto van een musicus die een concertharp bespeelt.
Vraag 9 2 punten
Bijzonder aan een concertharp is het grote aantal snaren. Iedere snaar kan trillen met een grondtoon en (een veelvoud aan) boventonen. Op de uitwerkbijlage is een snaar getekend. Geef met letters langs de snaar het patroon van knopen (K) en buiken (B) aan als deze snaar trilt in de tweede boventoon.
Bekijk het antwoord
- Een knoop aan beide uiteinden van de snaar (1p)
- Het resterende patroon van knopen en buiken is correct (K, B, K, B, K, B, K) (1p)
Drie buiken en vier knopen. Een knoop (K) aan elk uiteinde van de snaar. Van boven naar beneden: K, B, K, B, K, B, K, met de buiken afwisselend rechts en links van de snaar.
Is het patroon alleen getekend, zonder de letters K en B: maximaal 1 punt toekennen. Zijn de knopen en buiken niet gelijkmatig verdeeld: dit niet aanrekenen.
Figuur 2

Een aangeslagen snaar in de uiterste stand, links vetgedrukt en met het opschrift snaar. Rechts daarvan de patronen A, B, C en D van de staande golf.
Vraag 10 1 punt
Als bij een concertharp een snaar wordt aangeslagen, ontstaan staande golven. In figuur 2 is een aangeslagen snaar getekend in de uiterste stand. Welk patroon toont de stand van de snaar een kwart trillingstijd later?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Figuur 3

Foto van het pedaal van een concertharp: een wieltje met twee pinnen die tegen de snaar gedrukt worden. Het wieltje is in de foto met een witte cirkel aangegeven.
Figuur 4

Schematische tekening van de snaar met twee pinnen (zwarte stippen). Links staat Pedaal los, rechts Pedaal ingetrapt.
Vraag 11 2 punten
Een concertharp heeft pedalen. Door het intrappen van een pedaal verdraait een wieltje en worden er twee pinnen tegen de snaar gedrukt. Zie figuur 3 en schematisch in figuur 4. De golfsnelheid in de snaar wordt als constant beschouwd. Leg uit of de grondtoon door het intrappen van het pedaal lager of hoger gaat klinken.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat de trillende lengte $\ell$ van de snaar korter wordt (1p)
- Consequente conclusie: bij gelijke golfsnelheid wordt de frequentie van de grondtoon hoger, dus de toon klinkt hoger (1p)
Figuur 5

Oscillogram van een trilling. Het beeld toont een periodieke golfvorm die niet sinusvormig is, met een ruwe structuur.
Vraag 12 4 punten
Er wordt een andere snaar aangeslagen. Van de trilling is een oscillogram gemaakt. Zie figuur 5. De tijd is ingesteld op 2,0 ms per hokje. Voer de volgende opdrachten uit: bepaal de frequentie van de grondtoon van deze trilling. Geef je antwoord in twee significante cijfers. Leg met behulp van het oscillogram uit of het geluid van deze snaar ook boventonen bevat.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat $T = \frac{\text{benodigde tijd}}{\text{aantal trillingen}}$ en gebruik van $f = \frac{1}{T}$ (1p)
- Completeren van de bepaling en de significantie: f = 2,2 ∙ 10² Hz (1p)
- Inzicht dat er geen sprake is van een zuivere sinusoïde (1p)
- Consequente conclusie: het geluid bevat naast de grondtoon ook boventonen (1p)
Uitkomst f = 2,2 ∙ 10² Hz (marge 0,1 ∙ 10² Hz). Voorbeeld: 4,0 trillingen in 9,2 hokjes is 9,2 ∙ 2,0 ∙ 10⁻³ = 0,0184 s, dus T = 4,6 ∙ 10⁻³ s. Voor de boventonen geldt: geen zuivere sinus, dus de snaar brengt naast de grondtoon ook boventonen voort.
2021, tijdvak 1: Cicaden
Opgavetekst
Figuur 1 Boom in het bos

Foto van een boom in het bos.
Figuur 2 Cicade op ware grootte

Foto van een cicade. De figuur is op ware grootte.
Figuur 3 De tymbaal

Tekening van de tymbaal van de cicade, die van vorm verandert door het samentrekken en ontspannen van de spier.
Vraag 26 2 punten
In het bos zijn in de zomer vaak cicaden te vinden. Zie figuur 1 en 2. Figuur 2 is hier op ware grootte. De mannetjes van deze insectensoort produceren een hard geluid om vrouwtjes te zoeken. De mannetjes produceren het geluid door het afwisselend samentrekken en ontspannen van een spier, waardoor een zogenaamde tymbaal van vorm verandert. Bij het aanspannen van de spier veroorzaakt die vormverandering van de tymbaal kortstondig een geluidspuls (de 'in-klik'). Door de spier te ontspannen klapt de tymbaal weer terug en wordt opnieuw een korte geluidspuls gemaakt (de 'uit-klik'). Zie figuur 3. Omcirkel in iedere zin op de uitwerkbijlage het goede antwoord: 'Het geluid gaat van een cicade-mannetje naar een cicade-vrouwtje via een lopende / staande golf in de lucht. Deze golf is transversaal / longitudinaal.'
Bekijk het antwoord
- Kiest in de eerste zin het juiste alternatief: een lopende golf (niet staand). (1p)
- Kiest in de tweede zin het juiste alternatief: de golf is longitudinaal (niet transversaal). (1p)
Figuur 4 Oscillogram van het geluid van een cicade

Oscillogram van het geluid van een cicade met de geluidspuls van de in-klik en de uit-klik. De klok in het meetapparaat geeft om de 10 ms een piek.
Vraag 27 3 punten
Van het geluid van een cicade is een oscillogram gemaakt. Zie figuur 4. In figuur 4 is opeenvolgend het patroon van de geluidspuls van de in-klik en van de uit-klik te zien. Het oscillogram is gemaakt met een meetapparaat dat voor de tijdsregistratie gebruikmaakt van een klok. De klok produceert om de 10 ms een piek. Die pieken zijn ook weergegeven in figuur 4. Deze figuur staat ook op de uitwerkbijlage. Bepaal de frequentie van het geluid van de uit-klik.
Bekijk het antwoord
- Gebruikt f = 1 / T. (1p)
- Bepaalt de trillingstijd van de uit-klik binnen het interval 2,15 ms < T < 2,45 ms (17,5 periodes van de uit-klik in 4,0 periodes van de klok, dus T = 2,29 ms). (1p)
- Completeert de bepaling: f = 4,4·10² Hz. (1p)
Als gebruikgemaakt is van T = 10 ms: maximaal 1 scorepunt toekennen. Wanneer een kandidaat voor één periode van de klok heeft gerekend met 20 ms in plaats van 10 ms, dit niet aanrekenen (aanvulling op het correctievoorschrift, pagina 18).
Vraag 28 1 punt
Het geluid wordt door de buikholte versterkt. Geef de naam van dit verschijnsel.
Bekijk het antwoord
- Noemt resonantie (of resoneren). (1p)
Vraag 29 1 punt
In figuur 4 is te zien dat de amplitude van de trilling van de uit-klik afneemt. Wat betekent dat voor het geluid dat bij die trilling hoort?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Vraag 30 3 punten
De mannetjescicaden maken dit geluid om vrouwtjes te vinden. Een vrouwtje reageert door geluid te maken met haar vleugels. In het bos kunnen bomen het geluid blokkeren als de golflengte van het geluid korter is dan de breedte van een boom. Bij een langere golflengte buigt het geluid om de boom heen en is het ook achter de boom te horen. De temperatuur in het bos is 30 °C. Bepaal de maximale frequentie van het geluid van het vrouwtje dat ook achter de boom uit figuur 1 te horen is. Schat daartoe eerst de dikte van die boom met behulp van figuur 1 en 2.
Bekijk het antwoord
- Schat de dikte van de boom tussen 8 en 15 cm (met behulp van de cicade op ware grootte in figuur 2). (1p)
- Gebruikt v = λ·f met 343 m s⁻¹ ≤ v ≤ 355 m s⁻¹, en λ gelijk aan de breedte van de boom (λ = 0,1 m). (1p)
- Completeert de bepaling: f = 4·10³ Hz. (1p)
Er hoeft geen rekening gehouden te worden met significantie.
2021, tijdvak 2: Zweven op geluid
Vraag 1 2 punten
Tussen de luidspreker en de reflector wordt de lucht in trilling gebracht en er ontstaat een golfpatroon van knopen en buiken. Op de uitwerkbijlage staan twee zinnen over de golven tussen de luidspreker en de reflector.
Kies in iedere zin het juiste antwoord.
- 1. De golf in de lucht tussen de luidspreker en de reflector is een transversale / longitudinale golf.
- 2. De druppels zweven op een lopende / staande golf.
Bekijk het antwoord
- Zin 1: de golf is een longitudinale golf (1p)
- Zin 2: de druppels zweven op een staande golf (1p)
Zin 1: longitudinale is omcirkeld. Zin 2: staande is omcirkeld.
Per juiste zin 1 punt.
Figuur 3

Oscillogram van het signaal van de toongenerator tijdens het experiment met de opstelling. De horizontale schaalverdeling is 10 μs per hokje. In 9 hokjes zijn 2,0 trillingen zichtbaar.
Vraag 2 3 punten
In figuur 3 is een oscillogram weergegeven van het signaal van de toongenerator tijdens een experiment met de opstelling. De horizontale schaalverdeling is 10 μs per hokje. De toongenerator is ingesteld op 22 kHz.
Toon dat met behulp van figuur 3 aan.
Bekijk het antwoord
- Bepaalt de trillingstijd T met een marge van 0,1·10⁻⁵ s (T = 4,5·10⁻⁵ s) (1p)
- Gebruikt f = 1/T (1p)
- Completeert de bepaling: f = 22 kHz (1p)
Methode 1 uit het CV is hier uitgewerkt. Methode 2 mag ook: het aantal trillingen gedeeld door de benodigde tijd geeft de frequentie (inzicht dat f = aantal trillingen / benodigde tijd, bepalen van een aantal trillingen en de tijd met een marge van 0,1·10⁻⁵ s, completeren van de bepaling). In 9 hokjes zijn 2,0 trillingen zichtbaar, de totale tijd is 90 μs, dus T = 4,5·10⁻⁵ s en f = 22 kHz.
Figuur 4

Foto van zes zwevende druppels die zich in opeenvolgende knopen bevinden. De afbeelding is niet op ware grootte.
Vraag 3 4 punten
De zwevende druppels bevinden zich in opeenvolgende knopen (zie figuur 4). De afbeelding is niet op ware grootte. De toongenerator is ingesteld op 22 kHz. De temperatuur van de omgeving is 20 °C.
Bereken de werkelijke afstand tussen (het midden van) de eerste en de zesde druppel.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat er 2,5 golven tussen de eerste en de zesde druppel zitten (1p)
- Gebruikt λ = v/f met de geluidssnelheid bij 20 °C (opzoeken) (1p)
- Inzicht dat de afstand gelijk is aan het aantal golven maal de golflengte (1p)
- Completeert de berekening: Δx ≈ 3,9·10⁻² m (1p)
De geluidssnelheid bij 20 °C is 343 m s−1 (opzoeken). Met λ = v/f is λ = 1,56·10⁻² m. Er zitten 2,5 golflengten tussen druppel 1 en 6, dus Δx = 2,5·λ = 3,9·10⁻² m. Significantie hoeft niet aangerekend te worden.
Figuur 5

Foto van een te grote druppel die in de geluidsgolf wordt platgedrukt en vervolgens uit elkaar springt.
(u,t)-diagram op de uitwerkbijlage

(u,t)-diagram met het signaal waarbij alleen een kleine druppel heel blijft: een sinusvormige lijn met twee trillingen. De horizontale as is de tijd t, de verticale as de spanning u.
Vraag 4 2 punten
Een te grote druppel wordt platgedrukt in de geluidsgolf en springt vervolgens uit elkaar (zie figuur 5). Er zijn twee mogelijke oplossingen: de geluidssterkte verlagen, of de toonhoogte verlagen.
Op de uitwerkbijlage staat het (u,t)-diagram van een signaal waarbij alleen een kleine druppel heel blijft. Schets op de uitwerkbijlage in het (u,t)-diagram een signaal waarin beide oplossingen gecombineerd zijn, zodat ook een grotere druppel heel blijft.
Bekijk het antwoord
- Het geschetste signaal heeft een kleinere amplitude (1p)
- Het geschetste signaal heeft een lagere frequentie (1p)
Ten opzichte van het gegeven signaal in het (u,t)-diagram: een signaal met een kleinere amplitude (lagere geluidssterkte) en een lagere frequentie (lagere toonhoogte, dus een langere trillingstijd).
2021, tijdvak 3: Mondharp
Opgavetekst
figuur 3

(u,t)-diagram van de trilling van het metaalplaatje, op ruitjespapier. Verticale as: uitwijking u in cm, met markeringen van -0,20 tot 0,30. Horizontale as: tijd t in s, met markeringen van 0,20 tot 0,30 s. De uitwijking vertoont een regelmatige trilling.
Vraag 18 3 punten
Met behulp van een computermeting kan een (u,t)-diagram van de trilling van het metaalplaatje worden gemaakt. Hierin is de uitwijking uitgezet tegen de tijd. Het diagram staat op de uitwerkbijlage, zie figuur 3. Bepaal, met behulp van de figuur op de uitwerkbijlage, de frequentie van de grondtoon van deze mondharp.
Bekijk het antwoord
- Bepalen van de trillingstijd T met meer dan 5 trillingen (1p)
- Gebruik van f = 1 / T (1p)
- Completeren van de bepaling (f = 82 Hz) (1p)
Uitkomst: f = 82 Hz, met een marge van 5 Hz (T = 0,0121 s). Ook goed: de methode met 8 trillingen in 0,097 s (0,295 − 0,198 s), f = 8 / 0,097 s = 82 Hz.
Vraag 19 3 punten
Een andere mondharp heeft een metaalplaatje van 8,5 cm lang, 3,5 mm breed en 0,50 mm dik. Het metaalplaatje is gemaakt van staal. Bereken de massa van het metaalplaatje.
Bekijk het antwoord
- Gebruik van m = ρ · V (1p)
- Opzoeken van de dichtheid van staal (1p)
- Completeren van de berekening (m = 1,2·10⁻³ kg) (1p)
Uitkomst: m = 1,2·10⁻³ kg (V = 8,5·10⁻² · 3,5·10⁻³ · 0,50·10⁻³ = 1,49·10⁻⁷ m³; ρ staal = 7,8·10³ kg m⁻³).
Vraag 21 3 punten
Het metaalplaatje van deze mondharp is 8,5 cm lang, 3,5 mm breed en 0,50 mm dik, en is van staal. De frequentie van de grondtoon wordt gegeven door $f_g = c \cdot \frac{v \cdot d}{\ell^2}$, met c = 0,162, v de geluidssnelheid in het materiaal in m s⁻¹, d de dikte in m en ℓ de lengte in m. Bereken de frequentie van de grondtoon van deze mondharp.
Bekijk het antwoord
- Gebruik van de formule f_g = c · v · d / ℓ² (1p)
- Opzoeken van de geluidssnelheid in staal (1p)
- Completeren van de berekening (57 Hz; 65 Hz met Science Data) (1p)
Uitkomst: f_g = 57 Hz met de geluidssnelheid van Binas (5,1·10³ m s⁻¹), of 65 Hz met die van Science Data (5790 m s⁻¹).
Bron 11

Foto van het metaalplaatje van een mondharp in een frame. Het plaatje is aan de linkerkant vastgezet en steekt naar rechts uit.
Vraag 22 2 punten
Naast de grondtoon produceert een mondharp ook boventonen. Geef in de figuur op de uitwerkbijlage de plaats van de knopen K en de buiken B aan op het metaalplaatje als dit plaatje trilt met de eerste boventoon.
Bekijk het antwoord
- Knoop uiterst links en buik uiterst rechts (1p)
- Juiste verdeling en volgorde van knopen en buiken (1p)
Knoop K uiterst links, bij de vaste kant van het plaatje, en buik B uiterst rechts, aan het vrije uiteinde. De knopen en buiken staan in de juiste verdeling en volgorde.
figuur 4A

Links van de twee afbeeldingen: een doorsnede van het hoofd, met de mondholte en de keelholte als klankkast. In figuur 4A is de keelholte open.
figuur 4B

Rechts van de twee afbeeldingen: een doorsnede van het hoofd, met de mondholte en de keelholte als klankkast. In figuur 4B staat de mondholte niet meer in verbinding met de keelholte.
Vraag 23 2 punten
Een mondharp gebruikt de mondholte en keelholte als klankkast. Deze holtes vormen samen een luchtkolom met een open en een gesloten uiteinde. Door de lengte van deze luchtkolom te veranderen, verandert de klank van de toon, omdat verschillende tonen versterkt worden. Zie figuur 4A en 4B. In figuur 4A is de keelholte open. In figuur 4B staat de mondholte niet meer in verbinding met de keelholte. Leg uit welke situatie (figuur 4A of 4B) geschikt is voor het versterken van een zo laag mogelijke toon.
Bekijk het antwoord
- Gebruik van f = v / λ: een lagere toon hoort bij een langere golflengte (1p)
- Completeren van de uitleg: figuur 4A geeft de lagere toon, want de klankkast is daarbij het langst (1p)
Vraag 24 3 punten
De lengte van de mond- en keelholte tot aan de stembanden is 17 cm. Deze lengte is gelijk aan een kwart van de golflengte. De temperatuur van de lucht in de mond en de keel is 313 K. Bereken de frequentie van de laagste toon die dan versterkt wordt.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat 0,25 λ = 0,17 m, dus λ = 0,68 m (1p)
- Opzoeken van de geluidssnelheid bij 313 K (1p)
- Completeren van de berekening (f = 5,2·10² Hz) (1p)
Uitkomst: f = 5,2·10² Hz. De geluidssnelheid bij 313 K is 354 m s⁻¹ (Binas) of 355 m s⁻¹ (Science Data).
2019, tijdvak 1: Oude horloges
Opgavetekst
Figuur 1

Foto van een horloge met doorzichtige wijzerplaat, waarin het binnenwerk te zien is.
Figuur 2

Foto van de stemvork: twee armen met aan het uiteinde een blokje met een gleuf, die via een gebogen steel verbonden zijn met een plaat met twee gaten. Ernaast liggen twee losse schroeven.
Vraag 18 1 punt
In de jaren '60 en '70 kwamen er horloges op de markt waarin nieuwe technische ontwikkelingen werden toegepast. Eén van de ontwikkelingen was gericht op de nauwkeurigheid van de horloges. Horloges werkten tot dan toe mechanisch; de wijzers werden daarbij aangedreven door een veer. Een horlogemaker kwam in 1960 met de 'Accutron', het eerste elektronische horloge. Het horloge maakte gebruik van een stemvork. Zie figuren 1 en 2. De harmonische trilling van de stemvork werd gebruikt om de draaisnelheid van de wijzers te regelen. Hoe noemt men de frequentie waarmee de stemvork trilt na het aanslaan?
Bekijk het antwoord
- Noemt de eigenfrequentie, resonantiefrequentie, grondtoon of grondfrequentie (1p)
Alleen 'resonantie' is onvoldoende: geen scorepunt toekennen.
Bron 13

Oscillogram van de stemvork: uitwijking tegen de tijd. Schaalbalk linksonder: 1,0 ms per hokje. De trilling is periodiek met een trillingstijd van ca. 2,8 ms; drie trillingen duren 8,4 ms.
Vraag 19 3 punten
Op de uitwerkbijlage zie je een oscillogram van de stemvork. Hierin is de uitwijking uitgezet tegen de tijd. Eén hokje staat voor 1,0 ms. De mens hoort frequenties tussen 20 Hz en 20 kHz. Toon met behulp van het oscillogram aan of de toon van de stemvork in het hoorbare gebied ligt.
Bekijk het antwoord
- Bepaalt de trillingstijd uit het oscillogram: T = 2,8 · 10⁻³ s (1p)
- Gebruikt $f = \frac{1}{T}$ (1p)
- Completeert de bepaling en trekt de consequente conclusie: f = 3,6 · 10² Hz, dit ligt in het hoorbare gebied (1p)
Een trillingstijd tussen 2,7 · 10⁻³ s en 2,9 · 10⁻³ s is goed. Ook een bepaling met een aantal trillingen en de daarvoor benodigde tijd (marge 0,1 · 10⁻³ s) is goed.
Vraag 20 2 punten
Een stemvork kun je beschouwen als een massa-veersysteem met een bepaalde veerconstante C. Voor de nauwkeurigheid van de klok is het belangrijk dat de trillingstijd van de stemvork heel constant is. Leg uit of de NASA voor de stemvork in deze klok rekening moest houden met een andere trillingstijd in de ruimte dan op aarde.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat in een massa-veersysteem de trillingstijd alleen van de massa m afhangt, en dat m onafhankelijk is van de plaats (1p)
- Consequente conclusie: de trillingstijd is overal hetzelfde, dus de NASA hoefde er geen rekening mee te houden (1p)
2018, tijdvak 2: Elektrolarynx
Opgavetekst
Figuur 1

Afbeelding bij de menselijke stem, met de stembanden achter in de keel.
Bron 19

Reeks foto's die gemaakt zijn tijdens het trillen van de stembanden van een man. De stembanden zijn 22 mm lang.
Vraag 24 3 punten
De menselijke stem produceert geluid door het in trilling brengen van de stembanden achter in de keel. Zie figuur 1. Deze trilling ontstaat als er lucht langs de stembanden geperst wordt. De stembanden zijn dan te beschouwen als snaren die trillen. Op de uitwerkbijlage staat een reeks foto's die gemaakt zijn tijdens het trillen van de stembanden van een man. De stembanden van deze man zijn 22 mm lang. In deze opgave wordt aangenomen dat dit gelijk is aan de golflengte. Bepaal met behulp van de foto's de golfsnelheid in de stembanden.
Bekijk het antwoord
- Bepalen van T = 8,40·10⁻³ s (1p)
- Gebruikt f = 1/T en v = f · λ (1p)
- Completeren van de bepaling (1p)
Uitkomst: v = 2,6 m s−1 (T = 8,40·10⁻³ s, f = 119,0 Hz, λ = 0,022 m).
Vraag 25 2 punten
De stembanden kunnen beschouwd worden als een massa-veersysteem met een constante veerconstante. Roken kan ervoor zorgen dat de stembanden opzwellen door een ophoping van vocht. Hierdoor neemt de massa van de stembanden toe. Leg met behulp van de formule voor een massa-veersysteem uit of roken zorgt voor een toename of afname van de frequentie van het stemgeluid.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat uit T = 2π√(m/C) volgt dat T toeneemt als m toeneemt (1p)
- Trekt de consequente conclusie over de frequentie f (1p)
Formule: T = 2π√(m/C), met C de veerconstante. Uitkomst: bij roken neemt m toe, T neemt toe en daardoor neemt de frequentie af.
Figuur 2

(u,t)-diagram van een vrouw die een toon zingt. Verticale as: u. Horizontale as: t.
Figuur 3

Frequentiekarakteristiek. Verticale as: geluidssterkte. Horizontale as: frequentie f (Hz), van 0 tot 2000. Pieken zijn aangegeven bij de 2e, 5e en 8e boventoon.
Vraag 26 3 punten
Het (u,t)-diagram in figuur 2 is van een vrouw die een toon zingt. De toon is een combinatie van een grondtoon met boventonen. Van het (u,t)-diagram is een zogenaamde frequentiekarakteristiek gemaakt. Zie figuur 3. De pieken in de karakteristiek horen bij de 2e, 5e en 8e boventoon. Voor de grondtoon en boventonen geldt: n / f = c. Hierin is n de toon (n = 1 is de grondtoon, n = 2 de eerste boventoon, enzovoort), f de frequentie in Hz en c een constante. Bepaal met behulp van deze formule en de grafiek in figuur 3 de grondtoon van de stembanden van de vrouw.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat ngrondtoon / fgrondtoon = nboventoon / fboventoon (1p)
- Bepalen van bij elkaar horende nboventoon en fboventoon in figuur 3 (1p)
- Completeren van de bepaling (1p)
Uitkomst: f = 1,8·10² Hz, met een marge van 0,2·10² Hz. Met figuur 3 hoort bij de boventoon n = 3 een frequentie van 540 Hz, dus 1/fgrondtoon = 3/540 en fgrondtoon = 1,8·10² Hz.
Figuur 4
Dwarsdoorsnede van hoofd en hals met de mond, de spieren, de huid en de elektrolarynx, die tegen de keel wordt gedrukt. De trillingen van de elektrolarynx gaan via de huid en de spieren naar de mond.
Vraag 27 3 punten
Soms is het noodzakelijk om de stembanden te verwijderen. Ter vervanging van de stembanden kan een elektrolarynx worden gebruikt. Dit is een apparaatje dat tegen de keel wordt gedrukt. Het produceert trillingen en geeft deze via de huid en de spieren door aan de mond. Zie figuur 4. De frequentie van deze trillingen blijft gelijk tijdens de voortplanting door de huid en de spieren. De voortplantingssnelheid in de huid is 1,73·10³ m s−1. Geef in de tabel op de uitwerkbijlage aan hoe de grootheden veranderen bij de overgang van huid naar spieren.
Bekijk het antwoord
- Eerste rij goed: de trillingstijd blijft gelijk (1p)
- Tweede rij goed: de voortplantingssnelheid neemt af (1p)
- Derde rij consequent met de tweede: de golflengte neemt af (1p)
Een kruisje in de tabel van de uitwerkbijlage: bij trillingstijd in de kolom blijft gelijk; bij voortplantingssnelheid in de kolom neemt af; bij golflengte in de kolom neemt af.
Uitkomst: de trillingstijd blijft gelijk, en de voortplantingssnelheid en de golflengte nemen af.
Figuur 5

Frequentiekarakteristieken. Verticale as: geluidssterkte. Horizontale as: frequentie f (Hz), van 0 tot 1500. De pieken van de 2e en de 5e boventoon zijn aangegeven. Er zijn twee lijnen, gelabeld in het diagram als elektrolarynx en natuurlijke stem.
Vraag 28 2 punten
In figuur 5 staan de frequentiekarakteristieken van de natuurlijke stem van een persoon en van dezelfde persoon die een elektrolarynx gebruikt. Omcirkel in de zinnen op de uitwerkbijlage telkens het juiste alternatief. De frequentie van de 5e boventoon is met de elektrolarynx hoger dan / lager dan / even hoog als de frequentie van de natuurlijke stem. De geluidssterkte van de 5e boventoon is met de elektrolarynx groter dan / kleiner dan / even groot als de geluidssterkte van de natuurlijke stem.
Bekijk het antwoord
- Omcirkelt 'even hoog als' bij de frequentie van de 5e boventoon (1p)
- Omcirkelt 'groter dan' bij de geluidssterkte van de 5e boventoon (1p)
In de eerste zin is 'even hoog als' omcirkeld; in de tweede zin is 'groter dan' omcirkeld.
De eerste zin gaat over de frequentie, de tweede zin over de geluidssterkte.
Hoe vaak geluid en trillingen in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 12-13, 26 | 3 | 12% |
| 2026, tijdvak 2 | 10-12 | 3 | 13% |
| 2025, tijdvak 1 | 1-4 | 4 | 17% |
| 2025, tijdvak 2 | 1-3 | 3 | 13% |
| 2024, tijdvak 1 | 20-24 | 5 | 21% |
| 2024, tijdvak 2 | 17-19 | 3 | 13% |
| 2023, tijdvak 2 | 1-5 | 5 | 22% |
| 2022, tijdvak 1 | 2-5 | 4 | 15% |
| 2022, tijdvak 2 | 16-19 | 4 | 17% |
| 2022, tijdvak 3 | 9-12 | 4 | 14% |
| 2021, tijdvak 1 | 26-30 | 5 | 17% |
| 2021, tijdvak 2 | 1-4 | 4 | 15% |
| 2021, tijdvak 3 | 18-19, 21-24 | 6 | 21% |
| 2019, tijdvak 1 | 18-20 | 3 | 10% |
| 2018, tijdvak 2 | 24-28 | 5 | 18% |
In 15 van de 18 ingedeelde examens natuurkunde havo staat een vraag over geluid en trillingen, samen 61 vragen (13% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2021, tijdvak 3: 6 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 15% van de vragen over geluid en trillingen, daarvoor 12%. Dat aandeel is dus stabiel.
Oefenen met geluid en trillingen
Maak de 15 nieuwste examenvragen over geluid en trillingen online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over geluid en trillingen
Andere onderwerpen natuurkunde havo
Geluid en trillingen op andere niveaus
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen natuurkunde havo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Hoe ToetsChecker natuurkunde per vraagtype nakijkt, lees je op natuurkunde toetsen nakijken met AI.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op natuurkunde oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt geluid en trillingen voor in het eindexamen natuurkunde havo?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 61 vragen over geluid en trillingen, 13% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 15 van die examens.
In welk examen natuurkunde havo stonden de meeste vragen over geluid en trillingen?
In het examen van 2021, tijdvak 3, met 6 vragen: 18-19, 21-24.
Hoe oefen ik examenvragen over geluid en trillingen?
Op deze pagina staan alle vragen over geluid en trillingen met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.