Examenvragen energie en arbeid natuurkunde havo

48 vragen over energie en arbeid uit 16 centrale examens van 2018 tot en met 2026.

Kort antwoord

Energie en arbeid komt in 16 van de 18 examens natuurkunde havo voor, met 48 vragen (10% van alle examenvragen). Het meest in 2023, tijdvak 2 (5 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.

Alle examenvragen over energie en arbeid

Per examen de vragen over energie en arbeid, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.

Oefen de vragen over dit onderwerp online

2026, tijdvak 1: Hamsterwiel

Opgavetekst

Machteld heeft een hamster, die vooral ’s nachts actief is in een hamsterwiel. Zie figuur 1. Machteld wil de prestatie van haar hamster vergelijken met die van een mens.

Eerst meet Machteld de snelheid waarmee de hamster het wiel laat ronddraaien. De meetopstelling die ze hiervoor bouwt bestaat uit een magneetje en een sensor. Ze bevestigt het magneetje op de zijkant van het hamsterwiel. Het wiel heeft een diameter van 24 cm. De sensor hangt aan een statief ernaast. Zie figuur 2.

Als het magneetje langs de sensor beweegt, geeft de sensor een spanningspuls. Machteld meet enige tijd de sensorspanning $U$ terwijl de hamster in het wiel loopt. Figuur 3 toont het $(U,t)$-diagram.

De baansnelheid van het magneetje is gelijk aan de loopsnelheid van de hamster.

Machteld neemt aan dat deze afzetkracht van de hamster tijdens het lopen voortdurend 0,3 N blijft. Bij het hardlopen is het vermogen per kilogram lichaamsgewicht een belangrijke grootheid. Voor een amateur marathonloper is dit 3 W kg$^{-1}$. Tijdens een bepaald deel van de nacht heeft de hamster een constante loopsnelheid van 2,4 km h$^{-1}$.

Machteld denkt dat haar hamster op dat moment een lager vermogen per kilogram lichaamsgewicht levert dan een marathonloper.

Vraag 5 4 punten

Voer de volgende opdrachten uit:

  • Bereken het vermogen dat de rennende hamster levert gedurende dit deel van de nacht.
  • Toon met een berekening aan of Machteld gelijk heeft.
Bekijk het antwoord

uitkomst: $P = 0,2$ W

vermogen per kilogram lichaamsgewicht $= 2$ W kg$^{-1}$

voorbeeld van een antwoord:

$P = Fv = 0,3 \cdot \frac{2,4}{3,6} = 0,2$ W.

Voor het vermogen per kilogram lichaamsgewicht geldt $\frac{0,2}{0,13} = 2$ W kg$^{-1}$. Dit is lager dan 3 W kg$^{-1}$, dus Machteld heeft gelijk.

Vraag 5 in het hele examen

2026, tijdvak 1: Parapluspin

Opgavetekst

Lees onderstaand artikel.

Vliegen en muggen let op: hier komt de parapluspin!

De meeste spinnen wachten in het web tot er vanzelf een prooi in vliegt. De parapluspin jaagt actief door zichzelf met zijn web met grote snelheid te katapulteren richting een prooi. Wetenschappers hebben onderzocht hoe de spin het web gebruikt.

De parapluspin bouwt een parapluvormig web en gebruikt een scheerlijn van spinrag om het web op spanning te trekken (1). Bij het zien van een prooi laat de spin de scheerlijn schieten en wordt hij door middel van het web gelanceerd in horizontale richting (2 en 3). Hij beweegt een paar keer heen en weer rond de evenwichtstand om daar ten slotte tot stilstand te komen (4).

(De figuren 1 tot en met 4 bij het artikel tonen de spin in het web in de vier stadia van de lancering.)

Ishaan vindt een filmpje waarin de lancering van de parapluspin te zien is. Hij gebruikt dit filmpje om een $(v,t)$-diagram van de beweging van de spin in het web te maken. Zie figuur 1.

Ishaan bepaalt met figuur 1 de uitrekking van het web vlak voor de lancering. In figuur 2 staat het $(v,t)$-diagram vier keer afgebeeld. In elk diagram zijn verschillende oppervlaktes gearceerd.

Vraag 23 2 punten

Leg uit in welk diagram (I, II, III of IV) de gearceerde oppervlakte overeenkomt met de uitrekking van het web vlak voor de lancering.

Figuur 2 toont vier (v,t)-diagrammen (I t/m IV), elk met een andere gearceerde oppervlakte. Bekijk in Opgaven, pagina 19

Bekijk het antwoord

voorbeeld van een antwoord:

De snelheid neemt (ten gevolge van de resulterende kracht van het web op de spin) toe vanaf de lancering totdat de spin (voor het eerst) door de evenwichtsstand gaat. De uitrekking van het web komt dus overeen met de oppervlakte onder de grafiek tot aan de eerste top, dus diagram II is correct.

Vraag 23 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Waterkrachttruck

Opgavetekst

In bergachtige gebieden wordt vaak stromend water in een rivier gebruikt om elektriciteit op te wekken. Er zijn echter berggebieden waar een waterkrachtcentrale niet mogelijk is. Voor die situatie is een ontwerp uitgedacht waarbij trucks met water worden gevuld en elektrisch heen en weer rijden tussen berg en dal. Zie figuur 1.

figuur 1
figuur 1

Eén rit bestaat uit de volgende fases:

1) De truck rijdt zonder water en met een halfvolle accu de berg op.

2) De truck wordt boven op de berg gevuld met water uit een meer.

3) De truck rolt naar beneden, waarbij de elektromotor als generator werkt om de accu van de truck op te laden.

4) In het dal wordt het water afgevoerd en wordt een gedeelte van de elektrische energie uit de accu aan het stroomnet geleverd. Hierna begint een nieuwe rit.

Het ontwerp gaat ervan uit dat de truck na een rit een vollere accu heeft dan ervóór.

Vraag 13 3 punten

Leg met behulp van figuur 1 uit waarom de accu aan het eind van fase 3 voller kan zijn dan aan het begin van fase 1.

Bekijk het antwoord

voorbeeld van een antwoord:

Tijdens het vullen in fase 2 krijgt de truck een grotere massa, en dus meer zwaarte-energie. De extra zwaarte-energie wordt tijdens fase 3 omgezet in (chemische) energie die is opgeslagen in de accu.

  • inzicht in de toename van de massa tijdens het vullen (1)
  • inzicht in het verband tussen massa en zwaarte-energie (1)
  • inzicht dat de accu in fase 3 meer energie opslaat dan hij levert in fase 1 (1)

Vraag 13 in het hele examen

Om de haalbaarheid van de waterkrachttruck te onderzoeken wordt alles doorgerekend. Men gaat ervan uit dat de truck 1,0 km is gedaald als hij in het dal aankomt. De truck heeft een totale massa van 33,1 ⋅ 10³ kg als hij maximaal gevuld is met water, en een massa van 9,9·10³ kg als hij leeg is. Het totale rendement van alle energieomzettingen samen tijdens een rit is 70%.

In een klein dorp in een dal wordt gemiddeld 2,7 ⋅ 10⁹ J per dag aan elektrische energie gebruikt.

Vraag 15 4 punten

Bereken hoeveel ritten per dag nodig zijn om deze hoeveelheid energie op te wekken.

Bekijk het antwoord

uitkomst: 17 (ritten per dag)

voorbeeld van een antwoord:

Per dag moet er een hoeveelheid energie omgezet worden gelijk aan

E_in = E_nuttig = 2,7 ⋅ 10⁹ = 3,86 ⋅ 10⁹ J .

η 0,70

De hoeveelheid energie die per rit beschikbaar is, is gelijk aan de zwaarteenergie van het water:

E_rit = E_z = mgh = (33,1 ⋅ 10³ − 9,9 ⋅ 10³ ) ⋅ 9,81 ⋅ 1,0 ⋅ 10³ = 2,28 ⋅ 10⁸ J.

Het aantal ritten per dag is gelijk aan E_in = 3,86 ⋅ 10⁹ = 17 . E_z 2,28 ⋅ 10⁸

E_nuttig

  • inzicht dat E_in = met η= 0,70 (1)

η

  • gebruik van E_z = mgh (1)
  • inzicht dat n = E_in (1)

E_z

  • completeren van de berekening (1)

Opmerking

Als de eerste deelscore niet is behaald, kan de derde deelscore nog wel worden behaald.

Vraag 15 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Springende larven

Opgavetekst

Onderzoekers hebben ontdekt dat de larven van een bepaalde kever zeer hoog kunnen springen in verhouding tot hun lengte. John en Imani onderzoeken dit.

Van een sprong is een stroboscopische foto gemaakt. Zie figuur 1. De larve is zes keer gefotografeerd tijdens de sprong. Het zwaartepunt Z van de larve is in ieder beeld aangegeven.

Figuur 1 is gemaakt met een camera die 132 foto's per seconde maakt. Figuur 1 staat op schaal op de uitwerkbijlage.

Imani heeft de afzetafstand bepaald op 0,72 mm. De massa van deze soort larve is $1{,}3 \cdot 10^{-6}$ kg. Uit een energiebeschouwing met de maximale snelheid $v_e$ volgt dat de gemiddelde resulterende kracht $F_{\text{res gem}}$ gelijk is aan $6{,}1 \cdot 10^{-5}$ N.

Vraag 16 3 punten

Toon dit aan met figuur 2 en de relatie tussen arbeid en kinetische energie.

Het $(v,t)$-diagram van de snelheid van de larve tijdens het begin van de sprong; de snelheid bereikt een maximum en neemt daarna licht af. Bekijk in Opgaven, pagina 10

Bekijk het antwoord

W_{\text{tot}} = \Delta E_k \rightarrow F_{\text{res gem}} = \frac{\frac{1}{2} m v_e^2 - \frac{1}{2} m v_b^2}{s} = \frac{\frac{1}{2} \cdot 1{,}3 \cdot 10^{-6} \cdot 0{,}26^2 - 0}{0{,}72 \cdot 10^{-3}} = 6{,}1 \cdot 10^{-5}\ \text{N}.

Vraag 16 in het hele examen

Tot slot willen John en Imani het specifieke vermogen van een mens en van een larve tijdens een verticale sprong vergelijken. Het specifieke vermogen $P_{\text{spec}}$ is het vermogen per kilogram lichaamsmassa. Voor een gemiddelde mens geldt: $P_{\text{spec}} = 3{,}3$ W per kilogram lichaamsmassa. De massa van de larve is $1{,}3 \cdot 10^{-6}$ kg. Tijdens de afzet tot het loskomen van de grond is de gemiddelde snelheid van de larve $0{,}14\ \text{m s}^{-1}$ en is de gemiddelde resulterende kracht $F_{\text{res gem}} = 6{,}1 \cdot 10^{-5}$ N.

Vraag 18 4 punten

Bereken hoeveel keer zo groot $P_{\text{spec}}$ van de larve is tijdens de afzet ten opzichte van $P_{\text{spec}}$ van een mens.

Bekijk het antwoord

Uitkomst: $n = 2{,}0$

De larve levert een (gemiddeld) vermogen van:

P = Fv = 6{,}1 \cdot 10^{-5} \cdot 0{,}14 = 8{,}5 \cdot 10^{-6}\ \text{W}.

Het specifieke vermogen van de larve is dan:

\frac{8{,}5 \cdot 10^{-6}}{1{,}3 \cdot 10^{-6}} = 6{,}6\ \text{W kg}^{-1}.

Dit is $\frac{6{,}6}{3{,}3} = 2{,}0$ keer zo groot als dat van een mens.

Vraag 18 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Veilig ontsnappen

Opgavetekst

Figuur 2

Figuur 2
Figuur 2 Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, 2025

Vier (s,t)-diagrammen, genummerd I tot en met IV. I: de lijn stijgt steeds minder steil, daalt daarna scherp en loopt dan horizontaal door. II: de lijn stijgt steeds sneller, heeft dan een knik en stijgt daarna rustiger. III: een rechte stijging die daarna horizontaal loopt. IV: een horizontale lijn, daarna een korte piek en daarna een lijn naar nul.

Figuur 4

Figuur 4
Figuur 4 Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, 2025

Tekening van een windmolengondel met het remsysteem, de remschijf en een staalkabel met een monteur eronder.

Vraag 6 5 punten

Een basejump kan gevaarlijk zijn. Daarom is er ook een systeem ontwikkeld om met een constante snelheid af te dalen aan een staalkabel. Om deze snelheid constant te houden, wordt er continu geremd door een remsysteem met een remschijf. Dit remsysteem is boven in de windmolen bevestigd. Zie figuur 4.

Aan het remsysteem is een aantal aanvullende ontwerpeisen gesteld:

  • III. Er moet 280 kg (twee monteurs met uitrusting samen) aan één kabel kunnen afdalen.
  • IV. Tijdens gebruik mag de temperatuur van de remschijf door wrijvingswarmte maximaal 600 °C worden bij een omgevingstemperatuur van 50 °C.
  • V. Het systeem kan gebruikt worden tot 150 m hoogte.

Het systeem gebruikt een remschijf die tijdens de afdaling wrijving ondervindt en opwarmt. De remschijf mag tijdens gebruik niet oververhit raken, want dan verliest hij zijn werking. De remschijf is gemaakt van ijzer. Tijdens de afdaling wordt 85% van de wrijvingswarmte opgenomen door de remschijf.

Bereken de minimale massa van de remschijf. Noteer je antwoord in het juiste aantal significante cijfers.

Bekijk het antwoord
  • Gebruik van $E_z = m \cdot g \cdot h$ (1p)
  • Inzicht dat $Q = \eta \cdot E_z$ (1p)
  • Gebruik van $Q = c \cdot m \cdot \Delta T$ (1p)
  • Completeren van de berekening (1p)
  • Significantie: $m = 1{,}4\ \text{kg}$ (1p)

Uitkomst m = 1,4 kg. Met de soortelijke warmte uit Binas (0,46·10^3 J kg-1 K-1) of uit Sciencedata (0,449·10^3 J kg-1 K-1) komt men op dezelfde uitkomst. Het temperatuurverschil is 600 - 50 = 550 K. De warmte is Q = 3,50·10^5 J.

Vraag 6 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Schip uit koers

Opgavetekst

Figuur 1

Figuur 1
Figuur 1

Foto van het containerschip China Shipping Line op de oever van de Schelde, met sleepboten op de achtergrond.

Figuur 2 Gegevens containerschip

GegevenWaarde
Massa$1{,}55 \cdot 10^{5}$ ton
Lengte366 m
Maximaal vermogen$7{,}2 \cdot 10^{7}$ W
Maximale snelheid46 km h−1

Vraag 1 4 punten

In 2017 liep een groot containerschip op de oever van de Schelde. Een onderzoeker deed onderzoek naar dit ongeluk. Hij zag dat het schip over een afstand van 50% van zijn lengte op de oever was geschoven. Zie figuur 1. Op internet zijn de gegevens van het schip te vinden. Zie figuur 2. Van ieder schip wordt elke 2 minuten de positie bijgehouden. Met deze informatie bepaalde de onderzoeker de snelheid van het schip voor het ongeluk. Die bleek 7,1 m s−1 te zijn. Hij ging ervan uit dat de wrijvingskracht op het schip tijdens het vastlopen op de oever constant was. Hij berekende dat die wrijvingskracht $2{,}1 \cdot 10^{7}$ N was. Toon met behulp van arbeid en kinetische energie aan dat deze waarde klopt.

Bekijk het antwoord
  • Gebruik van W = ΔEk, met Ek = ½mv² (1p)
  • Inzicht dat de afstand waarover is afgeremd s = 0,50 × 366 m = 183 m is (1p)
  • Gebruik van W = Fw × s (1p)
  • Completeren van de berekening: Fw = 2,1·10^7 N (1p)

Als de eenheid van de uitkomst niet is vermeld, dit niet aanrekenen.

Vraag 1 in het hele examen

Vraag 2 3 punten

Met de gegevens uit figuur 2 kan de maximale kracht van de motor berekend worden. De onderzoeker concludeerde uit deze berekening dat de wrijvingskracht te groot was en het schip met de eigen motor niet los kon komen van de oever. Toon met een berekening aan dat die conclusie klopt.

Bekijk het antwoord
  • Gebruik van P = Fmotor × v, met v = 46 km h−1 omgerekend naar m s−1 (1p)
  • Completeren van de berekening: Fmotor,max = 5,6·10^5 N (1p)
  • Inzicht dat de motorkracht vergeleken moet worden met de wrijvingskracht op het schip, en de conclusie dat de motorkracht kleiner is dan de wrijvingskracht (1p)

Vraag 2 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Kunstmatige meteoroïden

Opgavetekst

figuur 1

figuur 1
figuur 1

Foto van een sterrenhemel boven een meer met bossen op de achtergrond. Een lichtspoor van een meteoroïde loopt schuin omlaag naar rechts.

Vraag 5 4 punten

De bolletjes beginnen hun val richting aarde met een beginsnelheid van $7{,}5 · 10^3$ m/s. De valversnelling mag tijdens de hele val gelijkgesteld worden aan de valversnelling op aarde. Op een hoogte van $1{,}0 · 10^2$ km komen de bolletjes de aardatmosfeer binnen. De snelheid van de bolletjes is dan lager dan de snelheid van $3{,}5 · 10^4$ km/h van een echte meteoroïde. Toon dat aan met een berekening met de wet van behoud van energie.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat E_k voor + E_z voor = E_k na + E_z na (1p)
  • Gebruik van E_k = ½mv² en E_z = mgh (1p)
  • Omrekenen van m/s naar km/h of andersom (1p)
  • Completeren van de berekening (1p)

Uitkomst: de snelheid op 1,0·10^2 km hoogte is v = 7,9·10^3 m/s, dus 2,8·10^4 km/h. Deze snelheid is lager dan die van een echte meteoroïde.

Vraag 5 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Knakworstenverwarmer

Opgavetekst

figuur 1

figuur 1
figuur 1

Foto van de opstelling op een wit werkblad: links een voeding, in het midden een knakworst met twee aansluitdraden, en twee multimeters. Meter I staat boven de opstelling, meter II staat rechts.

Vraag 10 4 punten

Lieke laat de knakworst in 14 minuten opwarmen van 22 °C tot 60 °C. Ze vraagt zich af wat het rendement is van haar opstelling tijdens het opwarmen. Het gemiddelde elektrische vermogen tijdens het opwarmen is 3,9 W. De massa van de knakworst is 20 g. Ze vindt op internet dat vlees een soortelijke warmte heeft van $3{,}0 · 10^3$ J kg^-1 K^-1. Bereken het rendement van de opstelling.

Bekijk het antwoord
  • Gebruik van Q = c · m · ΔT (1p)
  • Gebruik van E = P · t (1p)
  • Inzicht dat de nuttige energie het verwarmen van de knakworst is, met η = Q/E_el of η = P_nuttig/P_el (1p)
  • Completeren van de berekening (1p)

Uitkomst: η = 0,70 (70%). Q = c·m·ΔT = 3,0·10^3 · 0,020 · 38 = 2,28·10^3 J; E_el = P·t = 3,9 · 14 · 60 = 3,28·10^3 J. Volgens de aanvulling op het correctievoorschrift is de derde deelscore het inzicht dat de nuttige energie het verwarmen is, met η = Q/E_el of η = P_nuttig/P_el.

Vraag 10 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Wiebelgenerator

Opgavetekst

figuur 1

figuur 1
figuur 1

Schematische tekening van een paal van 12,5 m in de grondtoon. De stippellijnen geven de uiterste standen van de paal aan; de bovenkant beweegt het meest. De lengte 12,5 m staat bij de paal aangegeven.

Vraag 20 3 punten

Met behulp van het model wordt berekend dat het nuttige vermogen van de wiebelgenerator bij een bepaalde lengte van de paal gelijk is aan 100 W. Men wil het rendement van de wiebelgenerator bij een windsnelheid van 12 m/s vergelijken met het rendement van een reguliere windturbine onder dezelfde omstandigheden. Voor het vermogen dat de wind overdraagt op de wiebelgenerator geldt $P_{wind} = 0{,}30 · ρ · A · v^3$, met ρ de dichtheid van lucht, A het frontaal oppervlak van de wiebelende paal en v de windsnelheid. Het frontaal oppervlak voor de paal in het model wordt gesteld op 1,2 m². Een reguliere windturbine heeft onder dezelfde omstandigheden een rendement van 35%. Toon met behulp van een berekening aan of het rendement van de wiebelgenerator dat volgt uit dit model hoger of lager is dan het rendement van de reguliere windturbine.

Bekijk het antwoord
  • Gebruik van $P_{wind} = 0{,}30 · ρ · A · v^3$, met opzoeken van de dichtheid van lucht (1p)
  • Inzicht dat η = P_wiebelgenerator/P_wind (1p)
  • Completeren van de berekening en consequente conclusie (1p)

Uitkomst: P_wind = 0,30 · 1,293 · 1,2 · 12³ = 804 W, η = 100/804 = 0,12 (12%). Het rendement is dus lager dan dat van de reguliere windturbine (35%). Aanvulling op het correctievoorschrift: de tweede deelscore is het inzicht dat η = P_wiebelgenerator/P_wind.

Vraag 20 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Gasniveau meten

Opgavetekst

Figuur 1

Figuur 1
Figuur 1

Foto van een gasbarbecue naast een stalen gasfles.

Vraag 1 4 punten

Een gasbarbecue gebruikt gas uit een stalen gasfles als energiebron. Hans en Sanne doen onderzoek naar verschillende methodes om te bepalen hoe vol een stalen gasfles is. Een lege gasfles kan gevuld worden met maximaal 6,1 kg vloeibaar propaan. Hans en Sanne hebben een barbecue met een vermogen van 15 kW. De stookwaarde van vloeibaar propaan is 13,8 kWh/kg. Bereken hoelang de barbecue kan branden als begonnen wordt met een volle gasfles. Noteer je antwoord in het juiste aantal significante cijfers.

Bekijk het antwoord
  • Gebruikt $E_{ch} = r \cdot m$ met de stookwaarde r = 13,8 kWh/kg en m = 6,1 kg: E_ch = 84,2 kWh (1p)
  • Gebruikt $E = P \cdot t$ (1p)
  • Completeert de berekening: t = 5,6 h (= 2,0·10⁴ s) (1p)
  • Geeft het antwoord in het juiste aantal significante cijfers (twee): 5,6 h (1p)

Vraag 1 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Noodstopstrook

Opgavetekst

Figuur 1

Figuur 1
Figuur 1

Foto van een snelweg met naast de rijbaan een noodstopstrook: een lange, met grind gevulde bak.

Figuur 2

Figuur 2
Figuur 2

(v,t)-diagram van een remmende vrachtwagen in het grind. Horizontale as: tijd t in s, van 0 tot 10 s. Verticale as: snelheid v in m/s, van 0 tot 30 m/s. Bij t = 0 s is v ongeveer 25 m/s; bij t = 9,0 s is v gelijk aan 0 m/s. Het raster bestaat uit grote hokjes van 1,0 s bij 5,0 m/s.

Figuur 2

Figuur 2
Figuur 2

Hetzelfde (v,t)-diagram als figuur 2 in de opgaven, op de uitwerkbijlage om af te lezen. Horizontale as: t in s, van 0 tot 10 s. Verticale as: v in m/s, van 0 tot 30 m/s. Het raster bestaat uit grote hokjes van 1,0 s bij 5,0 m/s; elk grote hokje komt overeen met 5,0 m.

Vraag 12 4 punten

Om zware vrachtwagens te stoppen, worden er meerdere vangnetten achter elkaar opgehangen. Ieder net hangt aan meerdere trommels. Iedere trommel is identiek. In figuur 7 zijn drie vangnetten in een klein deel van de noodstopstrook te zien. De drie vangnetten in figuur 7 zijn bevestigd aan in totaal 16 trommels. De spankracht in iedere stalen band is constant 2,0·10⁴ N. De lengte van iedere band is 61 m. Tijdens een test rijdt een vrachtwagen (m = 60·10³ kg) met een snelheid van 24 m/s de noodstopstrook op. Toon met een berekening met arbeid en kinetische energie aan of de drie netten de vrachtwagen kunnen stoppen.

Bekijk het antwoord
  • Gebruikt $E_k = \frac{1}{2} m v^2$ voor de kinetische energie van de vrachtwagen (1,73·10⁷ J) (1p)
  • Gebruikt $W = F \cdot s$ voor de arbeid per trommel (1,22·10⁶ J) (1p)
  • Inzicht dat het aantal trommels $n = \frac{E_k}{W_{trommel}}$ (1p)
  • Completeert de berekening (n ≈ 14,2, minder dan 16) en trekt de consequente conclusie dat de drie netten de vrachtwagen kunnen stoppen (1p)

Uitkomst: E_k = 1,73·10⁷ J, arbeid per trommel 1,22·10⁶ J, aantal trommels 14,2 (minder dan 16): de drie netten kunnen de vrachtwagen stoppen.

Vraag 12 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Noodstroom voor de Arena

Vraag 6 5 punten

Voetbalstadions als de Johan Cruijff Arena worden gebruikt voor grote evenementen, zoals sportwedstrijden en concerten. Hiervoor wordt in de Arena $9{,}0 \cdot 10^{6}$ kWh per jaar aan elektrische energie verbruikt. De Arena wordt verduurzaamd. Een deel van de energie wordt nu geleverd door een oppervlak van $7{,}20 \cdot 10^{3}$ m$^{2}$ aan zonnepanelen. Het rendement van de zonnepanelen is 18%. De zon schijnt gemiddeld $1{,}2 \cdot 10^{3}$ h per jaar op de zonnepanelen met een gemiddeld stralingsvermogen van $7{,}5 \cdot 10^{2}$ W per vierkante meter zonnepaneel.
Bereken hoeveel procent van het jaarlijkse energieverbruik in de Arena door de zonnepanelen wordt geleverd. Noteer je antwoord in twee significante cijfers.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat $P_{\text{zonnepanelen}} = A \cdot I_{\text{zon}}$ (1p)
  • Juist gebruik van de factor 0,18 voor het rendement (1p)
  • Gebruikt $E = P \cdot t$ voor de jaarlijkse energie van de zonnepanelen (1p)
  • Inzicht dat het percentage $\frac{E_{\text{zonnepanelen}}}{E_{\text{totaal}}} \cdot 100\%$ is (1p)
  • Completeert de berekening en geeft het antwoord in twee significante cijfers: 13% (1p)

Uitkomst: 13%. Voorbeeld: $P_{\text{zonnepanelen}} = A \cdot I_{\text{zon}} \cdot 0{,}18 = 9{,}72 \cdot 10^{5}$ W = 972 kW. Per jaar: $E = P \cdot t = 972 \cdot 1{,}2 \cdot 10^{3} = 1{,}17 \cdot 10^{6}$ kWh. Dan $\frac{1{,}17 \cdot 10^{6}}{9{,}0 \cdot 10^{6}} \cdot 100\% \approx 13\%$.

Vraag 6 in het hele examen

Vraag 7 4 punten

De Arena is ook voorzien van een noodstroomsysteem. Als tijdens een evenement het stroomnet buiten het stadion is uitgevallen, wordt de elektriciteitsvoorziening binnen het stadion overgenomen door dieselgeneratoren die elektriciteit opwekken door diesel te verbranden. Diesel heeft een verbrandingswarmte van $36 \cdot 10^{9}$ J m$^{-3}$. In de Arena wordt tijdens een evenement $1{,}3 \cdot 10^{3}$ kWh elektrische energie voor de verlichting gebruikt.
Voer de volgende opdrachten uit:

  • Bereken hoeveel liter diesel minimaal nodig is voor de verlichting tijdens dit evenement.
  • Geef een reden waarom het daadwerkelijke dieselverbruik hoger is.
Bekijk het antwoord
  • Gebruikt $E_{ch} = r \cdot V$ (1p)
  • Rekent kWh om naar J (1 kWh = 3,6 · 10^6 J) (1p)
  • Completeert de berekening: V ≈ 1,3 · 10^2 L (1p)
  • Geeft een correcte reden voor het hogere dieselverbruik: er is nog geen rekening gehouden met het rendement van de generatoren, of er gaat energie verloren in andere vormen (1p)

Uitkomst: V = 1,3 · 10^2 L (0,13 m³). Voorbeeld: $E_{ch} = r \cdot V$ met $E = 1{,}3 \cdot 10^{3} \cdot 3{,}6 \cdot 10^{6}$ J en $r = 36 \cdot 10^{9}$ J m$^{-3}$, dus $V = \frac{E}{r} = 0{,}13$ m³. Als reden telt: er is nog geen rekening gehouden met het rendement van de generatoren, of er gaat energie verloren in andere vormen. Het laatste punt (completeren) vervalt bij een rekenfout of een ontbrekende of foutieve eenheid.

Vraag 7 in het hele examen

Figuur 1

Figuur 1
Figuur 1 Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, 2023

Schematische tekening van de superbatterij. Links: zonnepanelen waarop zonlicht valt. Midden: de superbatterij. Rechts: het stadion. Onder: het stroomnet, dat op de superbatterij is aangesloten. De pijlen geven de richting van de energiestroom aan.

Figuur 2

Figuur 2
Figuur 2 Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, 2023

Tekening van een accu-blok met daarin de serieschakeling van een spanningsbron U en een interne weerstand R_int. Bovenaan staat de verbruiker met weerstand R_verb, die op de accu is aangesloten.

Vraag 8 3 punten

Om de zonnepanelen ook geschikt te maken als duurzaam noodstroomsysteem wordt de energie van de zonnepanelen opgeslagen in een superbatterij. Hierdoor worden de dieselgeneratoren overbodig. Zie figuur 1.
De superbatterij bestaat uit geschakelde accu's. Een accu is te beschouwen als een serieschakeling van een spanningsbron $U$ en een interne weerstand $R_{\text{int}}$. Deze serieschakeling wordt aangesloten op een verbruiker met weerstand $R_{\text{verb}}$. Zie figuur 2.
De superbatterij van de Arena is gemaakt van gebruikte accu's van elektrische auto's. Op een gegeven moment wordt de accu uit de auto ($R_{\text{verb}}$ is klein) gehaald en in de superbatterij van de Arena geplaatst. Iedere accu voorziet een klein deel van de Arena van energie. Per accu is de $R_{\text{verb}}$ dan groot. De $R_{\text{int}}$ verandert niet bij de overplaatsing van de auto naar de superbatterij. Als gevolg van de interne weerstand $R_{\text{int}}$ wordt een accu warm tijdens het gebruik.
Omcirkel in iedere zin op de uitwerkbijlage het juiste antwoord.
De totale weerstand van de schakeling (zie figuur 2) neemt toe / neemt af / blijft gelijk wanneer de accu wordt overgeplaatst van de auto naar de superbatterij.
De stroomsterkte in deze schakeling neemt dan toe / neemt dan af / blijft dan gelijk.
De spanning over $R_{\text{int}}$ in deze schakeling neemt dan toe / neemt dan af / blijft dan gelijk.
De warmteontwikkeling in $R_{\text{int}}$ neemt dan toe / neemt dan af / blijft dan gelijk.

Bekijk het antwoord
  • Eerste zin goed: de totale weerstand neemt toe (1p)
  • Tweede zin consequent met de eerste: de stroomsterkte neemt af (1p)
  • Derde en vierde zin consequent met de tweede: de spanning over $R_{\text{int}}$ en de warmteontwikkeling in $R_{\text{int}}$ nemen af (1p)

Juiste antwoorden: de totale weerstand neemt toe; de stroomsterkte neemt af; de spanning over R_int neemt af; de warmteontwikkeling in R_int neemt af. Het eerste punt: de eerste zin is goed. Het tweede punt: de tweede zin is consequent met de eerste. Het derde punt: de derde en vierde zin zijn consequent met de tweede.

Vraag 8 in het hele examen

Figuur 3

Figuur 3
Figuur 3 Shutterstock 744766768 door petrmalinak

Foto van een accu (LI-100) met de cellen erin. Een van de cellen is aangewezen.

Vraag 9 4 punten

Voor het ontwerp van de superbatterij moest berekend worden hoeveel accu's nodig waren. Iedere accu bestaat uit 192 aparte cellen. Zie figuur 3.
Elke cel in een gebruikte accu heeft een capaciteit van 31 Ah bij een spanning van 3,0 V. De superbatterij in de Arena heeft een totale energieopslag nodig van $2{,}8 \cdot 10^{3}$ kWh.
Voer de volgende opdrachten uit:

  • Bereken de energieopslag voor één gebruikte accu.
  • Bereken het benodigde aantal accu's voor de Arena.
Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat $E = U \cdot I \cdot t$ voor één cel (1p)
  • Inzicht dat $E_{\text{accu}} = 192 \cdot E_{\text{cel}}$ (1p)
  • Inzicht dat $n = \frac{E_{\text{Arena}}}{E_{\text{accu}}}$ (1p)
  • Completeert beide berekeningen: $E_{\text{accu}} \approx 18$ kWh en $n \approx 1{,}6 \cdot 10^{2}$ (1p)

Uitkomsten: $E_{\text{accu}} = 18$ kWh en $n \approx 1{,}6 \cdot 10^{2}$. Voorbeeld: $E_{\text{cel}} = 3{,}0 \cdot 31 = 93$ Wh = 0,093 kWh; $E_{\text{accu}} = 192 \cdot 0{,}093 = 18$ kWh; $n = \frac{2{,}8 \cdot 10^{3}}{18} \approx 1{,}6 \cdot 10^{2}$ accu's. Past de kandidaat de factor 192 niet of niet juist toe, dan kan het vierde punt (completeren van beide berekeningen) nog wel behaald worden.

Vraag 9 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Caravanremmen

Opgavetekst

Figuur 1

Figuur 1
Figuur 1 Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, 2023

Foto van de trekhaak van een caravan met de hefboom van de handrem en de remkabel (breekkabel). Het draaipunt D van de hefboom is aangegeven.

Figuur 2

Figuur 2
Figuur 2 Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, 2023

Schematische tekening van de remmechanismen: de hefboom van de handrem met draaipunt D en punt Q, de oplooprem met de veren, de koppeling en de breekkabel naar de koppeling. De tekening is op schaal ten opzichte van figuur 1.

Bron 21

Figuur uit het examen
Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, 2023

Vergroting van figuur 2 op de uitwerkbijlage: de hefboom van de handrem met draaipunt D en punt Q. De werklijn van de spierkracht en de werklijn van de kracht F zijn al getekend. Hier worden de armen van de krachten getekend.

Vraag 13 5 punten

De combinatie auto met caravan heeft tijdens de afdaling een afstand afgelegd van 4,3 km.
De motor van de auto is tijdens de afdaling niet gebruikt. De beginsnelheid en eindsnelheid van de rit zijn beide gelijk aan 0 m/s. Tussen het begin en het einde van de afdaling zit een hoogteverschil van 370 meter. De totale massa van de combinatie is $3{,}0 \cdot 10^{3}$ kg.
Bereken met behulp van de wet van behoud van arbeid en energie de gemiddelde remkracht op de combinatie. Noteer je antwoord in het juiste aantal significante cijfers.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat de afname van de zwaarte-energie gelijk is aan de arbeid van de remkracht (wet van behoud van arbeid en energie) (1p)
  • Gebruikt $E_z = mgh$ (1p)
  • Inzicht dat de warmte (Q) of de arbeid van de remkracht gelijk is aan $F \cdot s$ (1p)
  • Completeert de berekening: $F \approx 2{,}5 \cdot 10^{3}$ N (1p)
  • Significantie: het antwoord in twee significante cijfers (1p)

Uitkomst: $F \approx 2{,}5 \cdot 10^{3}$ N. Voorbeeld: $E_z = mgh = 3{,}0 \cdot 10^{3} \cdot 9{,}81 \cdot 370$ J en $F = \frac{E_z}{s} = \frac{3{,}0 \cdot 10^{3} \cdot 9{,}81 \cdot 370}{4{,}3 \cdot 10^{3}} = 2{,}5 \cdot 10^{3}$ N. Het laatste punt (significantie) geldt voor twee significante cijfers.

Vraag 13 in het hele examen

2022, tijdvak 1: New Horizons

Opgavetekst

figuur 1 New Horizons

New Horizons
figuur 1

Schematische tekening van de banen van de planeten. De baan van Jupiter is genummerd met de posities 1 tot en met 12 en een pijl geeft de bewegingsrichting aan. In het midden van de binnenste cirkels staat het label aarde. Een lijn geeft het traject van NH, van de baan van Jupiter naar Pluto.

Vraag 11 3 punten

Per vervallende plutoniumkern komt 5,59 MeV energie vrij. Deze energie wordt volledig omgezet in warmte waarmee in een generator elektrische energie wordt opgewekt. Het elektrische vermogen van deze generator is bij de lancering van de missie 248 W. De activiteit van het plutonium bij de lancering is $6{,}0\cdot 10^{15}$ Bq. Bereken het rendement van de generator bij de lancering. Geef het antwoord in het juiste aantal significante cijfers.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat het vermogen van het plutonium gelijk is aan de activiteit maal de energie per verval, $P = A \cdot E$ (1p)
  • Inzicht dat het rendement gelijk is aan $\eta = \frac{P_{\text{elektrisch}}}{P_{\text{Pu-238}}}$ (1p)
  • Completeert de berekening en geeft het antwoord in het juiste aantal significante cijfers (0,046 of 4,6%) (1p)

Uitkomst: η = 0,046 of 4,6%. Berekening: het vermogen van het plutonium is P = A·E = 6,0·10^15 · 5,59·10^6 · 1,60·10^-19 ≈ 5,37·10^3 W, dus η = 248 / 5,37·10^3 ≈ 0,046.

Vraag 11 in het hele examen

Uitwerkbijlage

Uitwerkbijlage

Vervalkromme van plutonium-238 zonder raaklijn. Verticale as: resterend percentage Pu-238 (%), van 0 tot 100. Horizontale as: t in jaar, van 0 tot 400.

Vraag 12 3 punten

Het elektrische vermogen is recht evenredig met de activiteit van het overgebleven plutonium. Voor het goed functioneren van de apparatuur moet de generator minimaal 31 W leveren. Bepaal met behulp van de figuur op de uitwerkbijlage hoelang de energiebron van NH kan functioneren. Geef het antwoord in twee significante cijfers.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat de tijd bepaald moet worden met de halveringstijd uit de grafiek (ongeveer 88 jaar), of dat het vermogen recht evenredig is met het resterende percentage Pu-238 (1p)
  • Inzicht dat het vermogen per halveringstijd halveert, of dat de verhouding 31/248 (12,5%) berekend moet worden (1p)
  • Completeert de bepaling van de tijd en geeft de significantie: $t = 2{,}6\cdot 10^{2}$ jaar (1p)

Uitkomst: t = 2,6·10^2 jaar (marge 0,1·10^2 jaar). Methode 1: de halveringstijd is ongeveer 88 jaar; het vermogen halveert per halveringstijd; 248 W naar 31 W is drie halveringstijden, dus 3·88 = 2,6·10^2 jaar. Methode 2: het vermogen is evenredig met het resterende percentage, 31/248 = 12,5%; aflezen in de grafiek levert 2,6·10^2 jaar.

Vraag 12 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Stunt in Dubai

Opgavetekst

Stunt in Dubai

Met een katapult kun je steentjes wegschieten. Zie figuur 1.

In Dubai heeft stuntman Chris McDougall zichzelf op een vergelijkbare manier vanaf de grond recht omhoog de lucht in geschoten. Hij gebruikte twee hijskranen als een soort reuzenkatapult. McDougall lag op een klein platform dat door de katapult werd versneld. Zie figuur 2.

De katapult oefende een grote kracht uit op het platform met McDougall. Hierdoor kreeg het platform met McDougall een grote versnelling in verticale richting. Op een bepaalde hoogte kwam hij los van het platform. Even na het bereiken van het hoogste punt opende hij een parachute om veilig te kunnen landen.

figuur 1 Stunt in Dubai

Stunt in Dubai
figuur 1

Foto van een katapult die door een hand wordt vastgehouden. Het steentje en de katapult zijn aangegeven.

figuur 2 Stunt in Dubai

Stunt in Dubai
figuur 2

Foto van het platform met McDougall aan de katapult, gezien van onder naar boven, met de hijskranen. Het platform en de katapult zijn aangegeven.

figuur 3 Stunt in Dubai

Stunt in Dubai
figuur 3

Foto van een stapel zware blokken, gemarkeerd met 5.5-TON, die aan kettingen hangen. Een persoon staat ernaast.

Vraag 17 4 punten

De energie voor de lancering werd geleverd door een groot blok. Tijdens het lanceren viel het blok (massa 27,5 ton) van een kleine hoogte op de grond. Zie figuur 3. Het blok viel over een afstand van 0,8 m. De energie van het blok werd gebruikt om het platform met McDougall (massa 85 kg) over een afstand van 34 m vanuit stilstand omhoog te versnellen. Op die hoogte verliet hij de katapult met een snelheid van 59 m/s. Bereken het rendement van de katapult.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat $\eta = \frac{E_{\text{McD}}}{E_{\text{blok}}}$ en dat $E_{\text{McD}} = E_k + E_z$ (1p)
  • Gebruikt $E_k = \frac{1}{2}mv^{2}$ (1p)
  • Gebruikt $E_z = mgh$ (1p)
  • Completeert de berekening: het rendement is ongeveer 0,8 (8·10^1 %) (1p)

Uitkomst: η = 0,8 (8·10^1 %). Berekening: η = E_McD / E_blok, met E_McD = E_k + E_z = ½·85·59² + 85·9,81·34 ≈ 1,48·10^5 + 2,84·10^4 J en E_blok = 27,5·10^3 · 9,81 · 0,8 ≈ 2,2·10^5 J. Opmerking in het correctievoorschrift: als de eerste deelscore niet is behaald, komt ook de laatste deelscore (completeren) niet in aanmerking.

Vraag 17 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Exploderende draad

Opgavetekst

figuur 1 Exploderende draad

Exploderende draad
figuur 1

Foto van een nachtelijke straat in Eindhoven. Een lichtende lijn loopt over de weg; langs de weg staat publiek.

Vraag 25 4 punten

De draad leverde gedurende $1{,}4\cdot 10^{-5}$ s een vermogen van $7{,}1\cdot 10^{9}$ W. Een gewone smartphone accu heeft een capaciteit van 9,88 Wh. Bereken hoe vaak deze accu opgeladen kan worden met de hoeveelheid energie die nodig was voor het maken van de bliksem.

Bekijk het antwoord
  • Gebruikt $E = P \cdot t$ (1p)
  • Rekent wattuur om naar joule, of andersom (1p)
  • Inzicht dat het aantal keer opladen gelijk is aan $\frac{E_{\text{bliksem}}}{E_{\text{accu}}}$ (1p)
  • Completeert de berekening: de accu kan 2 keer worden opgeladen (1p)

Uitkomst: 2 keer. Berekening: E_bliksem = P·t = 7,1·10^9 · 1,4·10^-5 ≈ 9,94·10^4 J; E_accu = 9,88 Wh = 3,56·10^4 J; 9,94·10^4 / 3,56·10^4 ≈ 2,8, dus twee keer volledig opladen. Opmerking in het correctievoorschrift: een uitkomst van 2,8 keer of 3 keer is ook goed.

Vraag 25 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Ruimtepuin

Vraag 8 4 punten

De lasers verrichten arbeid en remmen hierdoor een brokstuk af. Dergelijke opruimacties zijn al gemodelleerd door wetenschappers, maar zouden de lasers van de kunstenaar ook krachtig genoeg zijn om een brokstuk voldoende af te remmen? De arbeid die deze lasers samen per seconde verrichten op het brokstuk is $1\cdot10^{2}$ J. De snelheid van dit brokstuk (m = 2 kg) moet worden verlaagd van $7{,}6\cdot10^{3}\ \mathrm{m\,s^{-1}}$ naar $7{,}5\cdot10^{3}\ \mathrm{m\,s^{-1}}$. De lasers raken het brokstuk in totaal 1 minuut.

Leg met behulp van een berekening uit of deze lasers in dat geval genoeg arbeid verrichten om het brokstuk voldoende af te remmen.

Bekijk het antwoord
  • Gebruik van $E_k = \frac{1}{2} m v^2$ (1p)
  • Gebruik van $W = \Delta E_k$ (1p)
  • Gebruik van $W = P\cdot t$ met $t = 60$ s: $W = 1\cdot10^{2}\cdot6\cdot10^{1} = 6\cdot10^{3}$ J (1p)
  • Completeren van de berekening en consequente conclusie: $\Delta E_k \approx 1{,}51\cdot10^{6}$ J is veel groter dan de geleverde arbeid, dus de lasers verrichten niet genoeg arbeid (1p)

Uitkomst: ΔE_k ≈ 1,51·10^6 J, terwijl de lasers in 1 minuut ongeveer 6·10^3 J leveren. Conclusie: de lasers leveren niet genoeg arbeid.

Vraag 8 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Kreukelzone

Opgavetekst

Figuur 2

Figuur 2
Figuur 2

Twee opstellingen, I en II, van een hefboom met draaipunt D. In beide hangen gewichten aan de hefboom en drukt een staafje op de krachtsensor op tafel. In opstelling I ligt het draaipunt D links, hangen de gewichten in het midden en staat de krachtsensor rechts. In opstelling II ligt het draaipunt D links, staat de krachtsensor in het midden en hangen de gewichten rechts.

(x,t)-diagram van de botsproef

(x,t)-diagram van de botsproef

Grafiek van de plaats x (verticaal, 0 tot 0,6 m) tegen de tijd t (horizontaal, 0 tot 1,2 s). Vanaf t = 0 stijgt x eerst langzaam en daarna steeds steiler tot een top van ongeveer 0,58 m bij ongeveer 0,75 s. Daarna daalt x naar een dal van ongeveer 0,51 m rond 0,95 s, stijgt weer naar ongeveer 0,58 m bij 1,1 s en blijft daarna op 0,58 m.

Vraag 13 4 punten

Jeroen test de opstelling. Hij laat het karretje (m = 0,26 kg) van de helling rijden en tegen de krachtsensor botsen. Van deze test maakt hij een (x,t)-diagram. Dit (x,t)-diagram staat op de uitwerkbijlage. Bepaal met behulp van de figuur op de uitwerkbijlage de maximale kinetische energie van het karretje tijdens deze test. Geef in de figuur aan hoe je aan je antwoord komt. Noteer je antwoord in twee significante cijfers.

Bekijk het antwoord
  • Tekent een raaklijn aan de grafiek op t = 0,70 s, of geeft het rechte deel van de grafiek vlak voor de eerste botsing aan (1p)
  • Gebruik van $v = \frac{\Delta x}{\Delta t}$ met de raaklijn voor een tijdstip vlak voor de eerste botsing: $v \approx 1{,}49$ m/s (1p)
  • Gebruik van $E_k = \frac{1}{2} m v^2$ (1p)
  • Completeren van de bepaling en significantie: $E_k \approx 0{,}29$ J (tussen 0,20 en 0,36 J), in twee significante cijfers (1p)

Een raaklijn aan het (x,t)-diagram op t = 0,70 s, in het stijgende deel vlak voor de piek bij de eerste botsing. Uit de steilheid van de raaklijn volgt de snelheid, ongeveer 1,5 m/s.

Uitkomst: E_k = 0,29 J. Een antwoord tussen 0,20 J en 0,36 J is goed. De snelheid volgt uit de steilheid van de raaklijn (v ≈ 1,49 m/s).

Vraag 13 in het hele examen

Botsing zonder kreukelzone

Botsing zonder kreukelzone

(F,x)-diagram. Horizontaal x (m) van 0 tot 0,51 m, verticaal F (N) van 0 tot 25 N. F is 0 tot x = 0,480 m. Daarna stijgt F rechtlijnig tot ongeveer 24 N bij x = 0,502 m. Daar valt F in één stap naar 0.

Botsing met kreukelzone

Botsing met kreukelzone

(F,x)-diagram met dezelfde assen als het diagram zonder kreukelzone. F is 0 tot x = 0,480 m. Daarna stijgt F rechtlijnig tot ongeveer 11 N bij x = 0,508 m. Daar valt F in één stap naar 0.

Vraag 14 3 punten

Vervolgens voert Jeroen vanaf andere hoogtes twee vergelijkbare botsproeven uit. Hij laat het karretje naar beneden rijden en tegen de krachtsensor botsen. Eén keer botst het karretje direct tegen de sensor. Daarna botst het met een vervormbaar luciferdoosje als kreukelzone tussen het karretje en de krachtsensor. Van beide botsproeven maakt Jeroen een (F,x)-diagram. Hierin is x de plek van het karretje op de baan. Deze diagrammen staan vereenvoudigd op de uitwerkbijlage. De oppervlakte onder iedere grafiek is de arbeid die de krachtsensor heeft verricht om het karretje af te remmen. Jeroen constateert dat de kreukelzone tijdens de botsing een deel van de energie van het karretje heeft geabsorbeerd. Beide botsingen vinden met dezelfde snelheid plaats.

Bepaal met behulp van de diagrammen op de uitwerkbijlage de energie die de kreukelzone tijdens de botsing heeft geabsorbeerd. Noteer je antwoord in drie significante cijfers.

Bekijk het antwoord
  • Toepassen van een juiste methode om de oppervlakte onder de grafiek te bepalen (driehoek: ½ · basis · hoogte) (1p)
  • Inzicht dat $E_{kreukelzone} = W_{zonder} - W_{met}$ (1p)
  • Completeren van de bepaling en significantie: $E_{kreukelzone} = 0{,}110$ J, met $W_{zonder} \approx 0{,}264$ J en $W_{met} \approx 0{,}154$ J (1p)

Uitkomst: E = 0,110 J (marge 0,002 J). Aanvulling op het correctievoorschrift (pagina 12): de voorbeeldberekening gebruikt de waarden 0,5020 en 0,4800 zonder kreukelzone en 0,5080 en 0,4800 met kreukelzone, omdat de grafieken op vier decimalen af te lezen zijn. Een leerling die de waarden in minder dan vier cijfers noteert, kan alle punten krijgen. Als de leerling voor de botsing zonder kreukelzone de foutieve uitkomst van vraag 13 gebruikt, wordt dit niet aangerekend.

Vraag 14 in het hele examen

Vraag 15 2 punten

Jeroen trekt naar aanleiding van zijn onderzoek een aantal conclusies over grootheden die kunnen veranderen door het gebruik van een kreukelzone. Geef per conclusie met een kruisje aan of deze juist of onjuist is.

Conclusie 1: De afgelegde afstand is tijdens een botsing met kreukelzone groter dan tijdens een botsing met hetzelfde snelheidsverschil zonder kreukelzone.
Conclusie 2: De tijdsduur van een botsing met kreukelzone is even lang als de tijdsduur van een botsing met hetzelfde snelheidsverschil zonder kreukelzone.
Conclusie 3: De maximale kracht op het karretje is tijdens een botsing met kreukelzone gelijk aan de maximale kracht op het karretje tijdens een botsing met hetzelfde snelheidsverschil zonder kreukelzone.

Bekijk het antwoord
  • Kruisjes juist bij alle drie de conclusies: conclusie 1 juist, conclusie 2 onjuist en conclusie 3 onjuist (2p)

Puntentabel uit het correctievoorschrift: drie juiste kruisjes 2 punten; twee juiste 1 punt; één of geen juist 0 punten. Juist: conclusie 1. Onjuist: conclusie 2 en conclusie 3.

Vraag 15 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Wielrennen met een motor

Opgavetekst

Figuur 1

Figuur 1
Figuur 1

Diagram van het vermogen, niet op schaal. Links een pijl naar de motor met P elektrisch = 2,0 ∙ 10² W. Rechts uit de motor een lichte pijl met P mechanisch = 1,4 ∙ 10² W en een kleinere donkere pijl zonder opschrift.

Figuur 2

type accuenergiedichtheid accu (Wh kg⁻¹)maximaal vermogen per kilogram accu (W kg⁻¹)
NiCd48200
Li-ion220400

Vraag 14 2 punten

De motor heeft een elektrisch vermogen van 2,0 ∙ 10² W. Zie figuur 1. De motor krijgt zijn energie van een accu. De accu is onzichtbaar ingebouwd in de fiets. In de tabel in figuur 2 zijn twee eigenschappen van verschillende types accu met elkaar vergeleken. Voor de racefiets is een Li-ion-accu gebruikt. Tot voor kort werd in apparaten vooral gebruikgemaakt van NiCd-accu's. Met NiCd konden geen bruikbare accu's worden gemaakt voor racefietsen. In de fiets kan een accu verborgen worden van maximaal 0,80 kg. Een zwaardere (en grotere) accu zou opgemerkt worden. Leg uit welke van de twee eigenschappen uit de tabel NiCd zeker onbruikbaar maakt voor deze racefiets.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat moet gelden: $P_{accu} \geq P_{motor}$ (1p)
  • Consequente conclusie: het maximale vermogen per kilogram maakt NiCd onbruikbaar (200 W kg⁻¹ ∙ 0,80 kg = 1,6 ∙ 10² W is te weinig) (1p)

Bij een eventuele rekenfout de tweede deelscore niet toekennen.

Vraag 14 in het hele examen

Vraag 15 3 punten

De motor heeft een elektrisch vermogen van 2,0 ∙ 10² W. Zie figuur 1. Er is een Li-ion-accu gebruikt met een massa van 0,80 kg. Bereken met behulp van de energiedichtheid de tijd dat de accu de motor van energie kan voorzien.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat de capaciteit gelijk is aan massa maal energiedichtheid (1p)
  • Gebruik van $E = Pt$ (1p)
  • Completeren van de berekening: $t = 0{,}88$ h (1p)

De accu heeft een capaciteit van 220 ∙ 0,80 = 176 Wh. Uitkomst t = 0,88 h (= 3,2 ∙ 10³ s).

Vraag 15 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Marathon onder de twee uur

Opgavetekst

Figuur 1

Figuur 1
Figuur 1

Het (s,t)-diagram is vereenvoudigd. Horizontaal de tijd t in h, van 0 tot 2,5 h. Verticaal de afstand s in 10³ m, van 0 tot ongeveer 42. Een rechte lijn vanaf de oorsprong die eindigt bij de marathonafstand, rond t = 2,05 h.

Figuur 3

Figuur 3
Figuur 3

Bovenaanzicht van een ovaal circuit met twee lange rechte stukken, I (boven) en II (onder). Bij het circuit staan de looprichting, de start en het symbool v_wind boven stuk I.

Vraag 22 2 punten

In het nieuwe schema kon nog geen rekening gehouden worden met de wind. Met tegenwind loopt een atleet langzamer, met wind mee loopt hij harder. De race werd gelopen op een deel van het autoracecircuit van Monza. Dit deel van het circuit heeft twee lange rechte stukken I en II. Tijdens de recordpoging was er wind. Zie figuur 3. Met deze wind loopt een atleet 0,3 m s⁻¹ langzamer dan hij zou lopen zonder wind op het rechte stuk I en 0,3 m s⁻¹ sneller dan hij zou lopen zonder wind op het rechte stuk II. Anke beweert: “Een constante wind heeft geen invloed op de looptijd van een hele ronde.” Bert beweert: “Door de wind wordt de looptijd voor een hele ronde langer.” Beredeneer wie er gelijk heeft: Anke of Bert.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat er langer gelopen moet worden met de lagere snelheid en/of korter met de hogere snelheid (1p)
  • Consequente keuze voor Bert (1p)

Vraag 22 in het hele examen

Figuur 4

Figuur 4
Figuur 4

Foto van een groep hardlopers op een baan, vlak achter elkaar.

Figuur 5

Figuur 5
Figuur 5

Bovenaanzicht: een groep hazen (grijze cirkels) loopt vlak voor een atleet (zwarte cirkel, rechts). Stroomlijnen laten zien dat een deel van de lucht om de groep heen stroomt. Bij de figuur staan de bewegingsrichting van de atleten en die van de lucht.

Vraag 23 3 punten

Een van de atleten was Eliud Kipchoge. Om het lopen voor Kipchoge makkelijker te maken, renden er extra lopers (de zogenaamde hazen) vlak voor hem. Zie figuur 4. Er kan worden aangenomen dat dankzij de hazen een deel van de lucht om Kipchoge heen beweegt. Zie het bovenaanzicht in figuur 5. In de groep loopt de voorste haas met een groter vermogen P dan Kipchoge. Leg dat uit aan de hand van een formule voor het vermogen.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat $P = F_w v$ geldt (1p)
  • Inzicht dat de snelheid $v$ voor een haas en voor Kipchoge hetzelfde is (1p)
  • Inzicht dat de luchtweerstand $F_w$ voor een haas groter is dan voor Kipchoge (1p)

Vraag 23 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Sprong van Luke Aikins

Opgavetekst

Figuur 1 Sprong van Luke Aikins

Sprong van Luke Aikins
Figuur 1 Foto's van Luke Aikins

Foto van Luke Aikins bij zijn sprong.

Figuur 2 Sprong van Luke Aikins

Sprong van Luke Aikins
Figuur 2 Foto's van Luke Aikins

Foto van Luke Aikins tijdens de sprong.

Figuur 5 Videometing van de landing in het net

Videometing van de landing in het net
Figuur 5

Vier beelden uit de videometing van de landing van Aikins in het net.

Vraag 23 4 punten

Van de landing in het net is een videometing gemaakt. Zie figuur 5. Het net remde Aikins af van 54 m s⁻¹ tot stilstand. Tijdens het afremmen legde Aikins nog 37 m naar beneden af. Verwaarloos de arbeid door de luchtwrijvingskracht tijdens het remmen. Bereken de energie die het net geabsorbeerd heeft.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat E_net = E_k + E_z. (1p)
  • Gebruikt E_k = ½·m·v² met m = 75 kg en v = 54 m s⁻¹. (1p)
  • Gebruikt E_z = m·g·h met h = 37 m. (1p)
  • Completeert de berekening: E_net = 1,4·10⁵ J. (1p)

Vervalt het inzicht E_net = E_k + E_z (de eerste deelscore), dan vervalt ook de laatste deelscore.

Vraag 23 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Schommelsprong

Opgavetekst

Figuur 2

Figuur 2
Figuur 2

(v,t)-diagram van de schommelsprong uit de videometing. De snelheid is positief op de heenweg (van S naar E) en negatief op de terugweg (van E naar S). De beweging begint met een val tot het touw strak staat, daarna volgt een schommelbeweging. Horizontale as t (s) van 0 tot 20, verticale as v (m s−1) van −20 tot 20.

Vergroting van het (v,t)-diagram op de uitwerkbijlage

Vergroting van het (v,t)-diagram op de uitwerkbijlage

Vergroting van een deel van het (v,t)-diagram van figuur 2, voor t van 0 tot 10 s. Verticale as v (m s−1) van −20 tot 20, horizontale as t (s). Het rechte deel van de val loopt van t = 0 tot ongeveer t = 1,0 s.

(v,t)-diagram op de uitwerkbijlage

(v,t)-diagram op de uitwerkbijlage

(v,t)-diagram van de schommelsprong voor t van 0 tot 20 s, met het tijdstip tp (laagste punt, de snelheid is dan ongeveer −12,5 m s−1) en het tijdstip tq (de snelheid is 10,0 m s−1). Verticale as v (m s−1) van −20 tot 20, horizontale as t (s).

Vraag 14 4 punten

De springer heeft een massa van 60 kg. Ze ondervindt luchtwrijving waardoor ze afgeremd wordt. De rek in het touw wordt hier verwaarloosd.

Bepaal met behulp van de figuur op de uitwerkbijlage de arbeid die de luchtwrijvingskracht heeft verricht tussen het passeren van de evenwichtsstand op tijdstippen tp en tq.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat W = Ek,p − Ek,q (1p)
  • Gebruikt Ek = ½·m·v² (1p)
  • Bepaalt vp en vq met een marge van 0,4 m s−1 (vp ≈ −12,5 m s−1, vq = 10,0 m s−1) (1p)
  • Completeert de bepaling: W = 1,7·10³ J (1p)

Uitkomst volgens het correctievoorschrift: 1,7·10³ J, met vp = −12,5 m s−1 (uit de grafiek bij tp) en vq = 10,0 m s−1 (bij tq). Gebruik W = Ekp − Ekq = ½·60·((−12,5)² − 10,0²).

Vraag 14 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Elektrische eierkoker

Opgavetekst

Deel van het elektrisch schakelschema op de uitwerkbijlage

Deel van het elektrisch schakelschema op de uitwerkbijlage

Deel van het schakelschema van de eierkoker: een netspanning van 230 V, de automatische schakelaar T met stand I (≤ 100 °C) en stand II (> 100 °C), en rechts de schakelaar S, het verwarmingselement R, het controlelampje L en de zoemer Z. De draden tussen de componenten ontbreken.

Figuur 4

Figuur 4
Figuur 4

Grafiek van de werktijd t (s) tegen de massa water (g), van 0 tot 70 g. Met deksel, zonder eieren: een rechte lijn, de eerdere metingen. Met deksel, met eieren: de metingen voor 1 tot en met 7 eieren, genummerd in de grafiek, bij 52 tot 28 gram water. De werktijd loopt op van ongeveer 580 s bij 1 ei tot ongeveer 700 s bij 7 eieren. Afgelezen waarden volgens het correctievoorschrift: 52 gram zonder ei is 5,18·10² s, 52 gram met 1 ei is 5,80·10² s.

Vraag 18 3 punten

In figuur 4 staat ook de grafiek van de eerdere metingen met deksel, zonder eieren. In figuur 4 is te zien dat t voor 7 eieren en 28 gram water veel langer is dan voor alleen 28 gram water. Voor 1 ei en 52 gram water is t maar iets langer dan voor alleen 52 gram water.

Het rendement van het koken van de eieren is de verhouding tussen de nuttige energie die door de eieren is opgenomen en de totale elektrische energie die de eierkoker heeft opgenomen.

Leg met behulp van figuur 4 uit of het rendement van de eierkoker bij het in één keer koken van 7 eieren groter is dan, kleiner is dan of even groot is als bij het koken van 1 ei.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat de werktijd bij 7 eieren relatief kort is ten opzichte van de werktijd bij 1 ei (1p)
  • Inzicht dat de elektrische energie toeneemt met de werktijd (1p)
  • Consequente conclusie: het rendement bij 7 eieren is groter (1p)

Consequent antwoord: het rendement is groter bij 7 eieren. Volgens het CV is de werktijd voor 7 eieren in één keer veel korter dan 7 keer de werktijd voor 1 ei, dus de eierkoker gebruikt minder elektrische energie per ei, terwijl de eieren evenveel energie opnemen.

Vraag 18 in het hele examen

Vraag 19 3 punten

Het verwarmingselement heeft een vermogen van 320 W. Op internet leest Aart dat een ei tijdens het koken ongeveer 14 kJ energie opneemt.

Toon met figuur 4 en met een berekening aan of deze stelling kan kloppen voor het koken van 1 ei met de eierkoker.

Bekijk het antwoord
  • Gebruikt E = P·t (1p)
  • Bepaalt Δt binnen het bereik 60 s ≤ Δt ≤ 70 s, uit de werktijd met 1 ei minus de werktijd zonder ei (1p)
  • Completeert de berekening (E ≈ 20 kJ) en trekt een consequente conclusie: de stelling kan kloppen (1p)

Volgens het CV: de werktijd zonder ei bij 52 gram water is 5,18·10² s en met 1 ei 5,80·10² s, dus Δt = 62 s en E = P·Δt = 320 · 62 ≈ 2,0·10⁴ J = 20 kJ. Dat is meer dan 14 kJ, dus de stelling kan kloppen. Methode 2 uit het CV: 14 kJ kost bij 320 W een tijd van 44 s, en de gemeten extra tijd is 62 s, dus de stelling kan kloppen. Een Δt binnen 60 s tot 70 s is voldoende voor het bereik.

Vraag 19 in het hele examen

Figuur 5

Figuur 5
Figuur 5

Foto van het koken van vier eieren op een gaspit.

Vraag 20 3 punten

De elektrische eierkoker gebruikt voor het koken van vier eieren 5,7·10⁻² kWh elektrische energie. Met de pan gebruikt Aart 14 gram aardgas. Hij kookt vier eieren op een gaspit (zie figuur 5).

Toon met een berekening aan of de elektrische eierkoker energiezuiniger is dan de gaspit bij het koken van vier eieren. Ga uit van 'Gronings' aardgas (Binas) of 'gemiddeld' aardgas (Sciencedata).

Bekijk het antwoord
  • Gebruikt E_ch = r_V·V met het opzoeken van de verbrandingswaarde r_V van aardgas (1p)
  • Gebruikt ρ = m/V met het opzoeken van de dichtheid van aardgas (1p)
  • Completeert de berekening en trekt een consequente conclusie: de elektrische eierkoker is zuiniger (1p)

Methode 1 (Binas, Gronings aardgas): ρ = 0,833 kg m−3, dus V = m/ρ = 1,68·10⁻² m³, en E_ch = r_V·V = 8,9 · 1,68·10⁻² ≈ 0,15 kWh. Methode 2 (Sciencedata, gemiddeld aardgas): E_ch = r_m·m = 54,0·10⁶ J kg−1 · 14·10⁻³ kg = 7,56·10⁵ J ≈ 0,21 kWh (omrekenen J naar kWh). In beide gevallen is 5,7·10⁻² kWh minder dan de energie van het gas, dus de elektrische eierkoker is zuiniger. Er hoeft geen rekening gehouden te worden met significantie.

Vraag 20 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Accuboormachine

Opgavetekst

figuur 1

figuur 1
figuur 1

Foto van een accuboormachine, met daarnaast de eigenschappen die op de doos staan: capaciteit 1,3 Ah; spanning 10,8 V; (maximaal) vermogen 180 W; (maximaal) koppel 16 Nm.

Vraag 7 3 punten

Inge gebruikt regelmatig een accuboormachine. De eigenschappen van de boormachine staan op de doos, zie figuur 1. Inge zoekt de betekenis van capaciteit op: „Met capaciteit wordt bedoeld hoeveel stroomsterkte de accu gedurende een bepaalde tijd kan leveren. 3,0 Ah betekent dat de accu gedurende één uur 3,0 A kan leveren, of 1,5 A gedurende twee uur.” Bereken hoeveel minuten Inge met deze boormachine op maximaal vermogen kan boren met één volle accu.

Bekijk het antwoord
  • Gebruik van P = UI (1p)
  • Gebruik van I · t = 1,3 Ah (1p)
  • Completeren van de berekening (4,7 minuten) (1p)

Uitkomst: 4,7 minuten (I = P / U = 180 / 10,8 = 16,7 A; t = 1,3 / 16,7 h = 0,078 h).

Vraag 7 in het hele examen

Vraag 10 2 punten

Inge boort gaatjes in verschillende houtsoorten. Ze merkt dat de boormachine bij hardere houtsoorten minder toeren maakt. Ze neemt aan dat de boormachine wel steeds hetzelfde maximale vermogen levert. Leg uit waarom het toerental minder wordt bij hardere houtsoorten. Gebruik hierbij P = Fv, waarin v de snelheid van de zijkant van het boortje is.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat er bij harder hout een grotere kracht F wordt uitgeoefend (1p)
  • Inzicht dat de snelheid v van het boortje en dus het toerental afnemen, omdat het vermogen gelijk blijft (1p)

Vraag 10 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Wereldrecord Usain Bolt

Opgavetekst

figuur 1

figuur 1
figuur 1

(t,x)-diagram van de 100 m-race van Usain Bolt. Horizontale as: afstand x in m, van 0 tot 100 m. Verticale as: tijd t in s, van 0 tot 10 s. Afleesbaar: na 20 m 2,86 s, na 40 m 4,7 s en na 100 m 9,6 s.

Vraag 27 3 punten

Usain Bolt legde de eerste 20 m af in 2,86 s. Hij had na dit interval een snelheid van 10 m s⁻¹. De metingen toonden aan dat Bolt in dit interval niet eenparig versnelde vanaf stilstand. Usain Bolt heeft een massa van 93 kg. Bereken het (gemiddelde) vermogen dat Usain Bolt minstens moest leveren om een snelheid van 10 m s⁻¹ te halen.

Bekijk het antwoord
  • Gebruik van P = ΔE_k / Δt (1p)
  • Gebruik van E_k = ½ · m · v² (1p)
  • Completeren van de berekening (P = 1,6·10³ W) (1p)

Uitkomst: P = 1,6·10³ W (ΔE_k = ½ · 93 · 10² = 4,65·10³ J; P = ΔE_k / 2,86 s).

Vraag 27 in het hele examen

figuur 2

figuur 2
figuur 2

Vergrote foto van een sprinter die zich schuin naar voren afzet in de startblokken. De totale afzetkracht is als vectorpijl in de foto getekend.

Vraag 28 4 punten

Tijdens de start zetten sprinters zich schuin naar voren af. Alleen de horizontale component van de afzetkracht wordt gebruikt om de atleet te versnellen over de baan. In de biomechanica wordt de verhouding van de horizontale component ten opzichte van de totale afzetkracht de efficiëntie genoemd. In de figuur op de uitwerkbijlage is de totale afzetkracht met een vectorpijl weergegeven. Bepaal met behulp van de figuur op de uitwerkbijlage de efficiëntie van Bolt.

Bekijk het antwoord
  • Gebruik van efficiëntie = F_afzet,hor / F_afzet (1p)
  • Construeren van de horizontale component van de afzetkracht (1p)
  • Opmeten van de lengtes van beide vectoren met een marge van 1 mm (1p)
  • Completeren van de bepaling (efficiëntie 0,84) (1p)

Uitkomst: 0,84. De horizontale component is 3,2 cm lang en de totale afzetkracht 3,8 cm (3,2 / 3,8 = 0,84), met een marge van 1 mm bij het opmeten.

Vraag 28 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Walstroom

Opgavetekst

Figuur 1 Energie verbruik

Energie verbruik
Figuur 1

Infographic met de titel 'Energie verbruik'. Links een silhouet van een marineschip, rechts drie huis-pictogrammen. Eronder staat: 1 schip = ca. 3.000 huishoudens.

Vraag 1 3 punten

De Nederlandse marine heeft een artikel uitgebracht over de energievoorziening van marineschepen. In dit artikel wordt de vergelijking gemaakt tussen het elektrisch energieverbruik van een marineschip en dat van huishoudens. Zie figuur 1. Eén huishouden gebruikt per jaar gemiddeld 3,5 · 10³ kWh. Uit deze gegevens volgt dat het elektrisch vermogen van het marineschip 1,2 · 10⁶ W is. Toon dat aan met een berekening.

Bekijk het antwoord
  • Gebruikt $E = P \cdot t$ (1p)
  • Gebruikt de factor 3000 (één schip is ca. 3000 huishoudens) (1p)
  • Completeert de berekening: P = 1,2 · 10⁶ W (1p)

Er hoeft geen rekening gehouden te worden met significantie. Ontbreekt de eenheid, dan niet aanrekenen.

Vraag 1 in het hele examen

Figuur 2

Figuur 2
Figuur 2

Energiestroomdiagram op schaal. Links pijl I, een grote pijl die de dieselmotor in gaat. De dieselmotor (η = 35%) heeft een pijl naar rechts naar de generator (η = 80%) en een pijl omlaag, gelabeld II. Uit de generator gaat een pijl naar rechts, gelabeld III, en een smalle pijl omlaag zonder label.

Vraag 2 2 punten

Op het marineschip wordt elektriciteit opgewekt met een dieselmotor. Deze motor verbrandt stookolie en drijft een generator aan. Het rendement van de dieselmotor is 35%. Het rendement van de generator is 80%. In figuur 2 is dit met pijlen op schaal weergegeven. Iedere pijl staat voor een bepaalde soort energie. Deze figuur is ook op de uitwerkbijlage weergegeven. Omcirkel in de tabel op de uitwerkbijlage de juiste energiesoort bij de gegeven pijlen I, II en III.

Bekijk het antwoord
  • Omcirkelt bij pijl I de chemische energie, bij pijl II de warmte en bij pijl III de elektrische energie (2p)

Omcirkeld in de tabel op de uitwerkbijlage: pijl I is chemische energie, pijl II is warmte en pijl III is elektrische energie.

Puntentabel: drie antwoorden juist 2 punten; twee antwoorden juist 1 punt; één of geen antwoord juist 0 punten.

Vraag 2 in het hele examen

Vraag 3 5 punten

Op het marineschip wordt elektriciteit opgewekt met een dieselmotor. Deze motor verbrandt stookolie en drijft een generator aan. Het rendement van de dieselmotor is 35%. Het rendement van de generator is 80%. De generator van het schip wekt een elektrisch vermogen op van 1,2 · 10⁶ W. Bereken het volume van de stookolie in m³ dat het schip per 24 uur gebruikt om elektriciteit op te wekken.

Bekijk het antwoord
  • Gebruikt $E = P \cdot t$ voor de elektrische energie in 24 uur (1,04 · 10¹¹ J) (1p)
  • Gebruikt de factoren 0,80 en 0,35 juist (rendement van generator en dieselmotor) (1p)
  • Gebruikt $E_{stookolie} = V \cdot r_V$ (1p)
  • Zoekt de verbrandingswaarde r_V van stookolie op (40 · 10⁹ J m⁻³, Binas) (1p)
  • Completeert de berekening: V = 9,3 m³ (1p)

Met Sciencedata (38,9 · 10⁹ J m⁻³) komt het volume op 9,5 m³ uit, ook goed. Wanneer een van de rendementsfactoren niet of onjuist is meegenomen, vervalt de tweede deelscore; wanneer beide niet of onjuist zijn meegenomen, vervallen de tweede en de vijfde deelscore.

Vraag 3 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Wereldrecord blobspringen

Opgavetekst

Figuur 2

Figuur 2
Figuur 2 (h,t)-diagram van de videometing van de recordpoging.
Tijd3 personenZimmerli
09,90
15,2
1,272,6
1,40,50
1,500,8
28,7
316,5
3,317,0
414,9
53,0
5,20

Vraag 11 3 punten

De groep van drie personen met een gezamenlijke massa van 300 kg viel over een afstand van 9,9 m omlaag. Zimmerli heeft een massa van 80 kg. Bereken de hoogte die Zimmerli maximaal had kunnen bereiken als alle energieverliezen verwaarloosd mogen worden.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht in het behoud van energie: de zwaarte-energie van de groep wordt de zwaarte-energie van Zimmerli (1p)
  • Gebruikt $E_z = m \cdot g \cdot h$ (1p)
  • Completeert de berekening: Δh = 37 m (1p)

Heeft de kandidaat de snelheid van de groep gebruikt, dan vervalt het eerste scorepunt.

Vraag 11 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Heftruck

Opgavetekst

Figuur 2

Figuur 2
Figuur 2

Heftruck in zijaanzicht, vergroot en op schaal. Het zwaartepunt van de heftruck is aangegeven met Z1, het zwaartepunt van het pakket met Z2 en het draaipunt met D. Het draaipunt D ligt in de voorste as.

Vraag 9 3 punten

De heftruck wordt gebruikt om identieke pakketten te stapelen in een magazijn. De lift tilt ieder pakket in (gemiddeld) 7,0 s recht omhoog met een snelheid van 0,44 m s−1. Eén pakket heeft een massa van 2,0·10³ kg. Het elektrische vermogen van de lift is 11 kW. Bereken het rendement van de lift.

Bekijk het antwoord
  • Gebruikt het rendement als nuttig vermogen gedeeld door ingaand vermogen (methode 1), of als nuttige energie gedeeld door ingaande energie (methode 2) (1p)
  • Gebruikt voor het nuttige vermogen Pnuttig = F · v met F = m · g (methode 1), of voor de nuttige energie Enuttig = m · g · h (methode 2) (1p)
  • Completeren van de berekening, met als uitkomst η = 0,78 (78%) (1p)

Uitkomst: η = 0,78 (78%). Methode 2 is ook goed: de hoogte is h = v · t = 3,08 m, Enuttig = m · g · h = 6,04·10⁴ J en Ein = P · t = 7,70·10⁴ J.

Vraag 9 in het hele examen

Vraag 10 3 punten

De lift is aangesloten op een accu waarop staat: 48 V; 400 Ah. Deze 400 Ah betekent: de accu kan 400 uur lang een stroom leveren van 1 A, 200 uur lang 2 A, enzovoort. Het elektrische vermogen van de lift is 11 kW. Bereken hoe lang de lift kan werken als begonnen wordt met een volle accu.

Bekijk het antwoord
  • Gebruikt P = U · I voor de stroomsterkte van de motor (1p)
  • Inzicht dat de duur t = accucapaciteit / I (1p)
  • Completeren van de berekening (1p)

Uitkomst: t = 1,7 h. Methode 2 is ook goed: de energie in de accu is E = U · I · t = 48 · 400 · 3600 = 6,91·10⁷ J. Één pakket kost Ein = P · t = 11·10³ · 7,0 = 7,70·10⁴ J. De lift kan dan 9,0·10² pakketten liften, dat duurt 9,0·10² · 7,0 s = 6,3·10³ s = 1,7 h.

Vraag 10 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Rosetta

Opgavetekst

Figuur 1

Figuur 1
Figuur 1

Bovenaanzicht van de baan van de komeet om de zon, vergroot op de uitwerkbijlage. De zon en de komeet zijn aangegeven, en een pijl geeft de bewegingsrichting van de komeet.

Figuur 2

Figuur 2
Figuur 2 ESA-C. Carreau/ATG medialab

Afbeelding bij de afdaling van de komeetlander Philae naar de komeet.

Figuur 3

Figuur 3
Figuur 3 ESA-C. Carreau/ATG medialab

Afbeelding van Philae na de landing op de komeet, waarbij Philae weer omhoog is gestuiterd.

Vraag 17 3 punten

Vanuit Rosetta is de komeetlander Philae naar de komeet afgedaald. Zie figuur 2. De landing op de komeet is anders verlopen dan van tevoren was bedacht. Philae zou na de landing verankerd worden aan het oppervlak van de komeet. Dat is echter niet gebeurd, zodat Philae weer omhoog is gestuiterd na de landing. Zie figuur 3. De snelheid vlak voor de landing is 1,1 m s−1. Vlak na het opstuiten is de snelheid 0,38 m s−1. Bereken hoeveel procent van de kinetische energie van Philae na de landing nog over is.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat het percentage gelijk is aan Ek,na / Ek,voor · 100% (1p)
  • Gebruikt Ek = ½ · m · v² (1p)
  • Completeren van de berekening (1p)

Uitkomst: 12%. De massa van Philae valt weg: het percentage is (0,38 / 1,1)² · 100% = 12%.

Vraag 17 in het hele examen

Vraag 18 3 punten

De ontsnappingssnelheid is de snelheid die minimaal nodig is om te ontsnappen van een hemellichaam en er niet meer op terug te vallen. Hiervoor geldt: v = √(2GM/R). Hierin is G de gravitatieconstante. Voor de komeet geldt: R = 2,9 km en M = 1,0·10¹³ kg. Vlak na het opstuiten is de snelheid van Philae 0,38 m s−1. Toon aan of Philae weer terug is gevallen naar de komeet.

Bekijk het antwoord
  • Vult v = √(2GM/R) in en completeert de berekening (1p)
  • Vergelijkt de werkelijke snelheid van Philae met de ontsnappingssnelheid (1p)
  • Trekt de consequente conclusie (1p)

Uitkomst: de ontsnappingssnelheid is 0,68 m s−1. De snelheid van Philae na het opstuiten (0,38 m s−1) is kleiner, dus Philae valt terug op de komeet.

Vraag 18 in het hele examen

Hoe vaak energie en arbeid in het examen komt

Vragen over energie en arbeid per centraal examen natuurkunde havo. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
ExamenVragenAantalAandeel
2026, tijdvak 15, 2328%
2026, tijdvak 213, 1528%
2025, tijdvak 116, 1829%
2025, tijdvak 2614%
2024, tijdvak 11-228%
2024, tijdvak 25, 10, 20313%
2023, tijdvak 11, 1228%
2023, tijdvak 26-9, 13522%
2022, tijdvak 111-12, 17, 25415%
2022, tijdvak 28, 13-15417%
2022, tijdvak 314-15, 22-23414%
2021, tijdvak 12313%
2021, tijdvak 214, 18-20415%
2021, tijdvak 37, 10, 27-28414%
2019, tijdvak 11-3, 11414%
2018, tijdvak 29-10, 17-18414%

In 16 van de 18 ingedeelde examens natuurkunde havo staat een vraag over energie en arbeid, samen 48 vragen (10% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2023, tijdvak 2: 5 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 8% van de vragen over energie en arbeid, daarvoor 11%. Dat aandeel is dus stabiel.

Oefenen met energie en arbeid

Maak de 15 nieuwste examenvragen over energie en arbeid online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.

Oefen de vragen over energie en arbeid

Andere onderwerpen natuurkunde havo

Energie en arbeid op andere niveaus

Nakijken als docent

  1. Kies het examen in de vragenbank

    In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen natuurkunde havo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Hoe ToetsChecker natuurkunde per vraagtype nakijkt, lees je op natuurkunde toetsen nakijken met AI.

Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op natuurkunde oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak komt energie en arbeid voor in het eindexamen natuurkunde havo?

In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 48 vragen over energie en arbeid, 10% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 16 van die examens.

In welk examen natuurkunde havo stonden de meeste vragen over energie en arbeid?

In het examen van 2023, tijdvak 2, met 5 vragen: 6-9, 13.

Hoe oefen ik examenvragen over energie en arbeid?

Op deze pagina staan alle vragen over energie en arbeid met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.