Examenvragen warmte natuurkunde havo
36 vragen over warmte uit 13 centrale examens van 2019 tot en met 2026.
Warmte komt in 13 van de 18 examens natuurkunde havo voor, met 36 vragen (8% van alle examenvragen). Het meest in 2019, tijdvak 2 (5 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over warmte
Per examen de vragen over warmte, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Solar Orbiter
Opgavetekst
In februari 2020 werd de satelliet Solar Orbiter gelanceerd. Zie figuur 1.
Deze satelliet gaat op relatief kleine afstand van de zon metingen doen aan het oppervlak van de zon. Als Solar Orbiter dichter bij de zon komt, zal hij door de zon fors worden opgewarmd.
Vraag 6 1 punt
Geef aan welke vorm van warmtetransport plaatsvindt tussen de zon en Solar Orbiter.
Figuur 1 is een foto van Solar Orbiter met de zon op de achtergrond. Bekijk in Opgaven, pagina 6
Bekijk het antwoord
straling
Solar Orbiter nadert de zon tot een kleinste afstand van $43 \cdot 10^6$ km (gemeten vanaf het middelpunt van de zon). Zie schematisch en niet op schaal in figuur 2.
De intensiteit $I$ is het invallend vermogen van het zonlicht per m$^2$ bestraald oppervlak. Dit verandert met de afstand tot de zon volgens een omgekeerd kwadratisch evenredig verband:
I = k \cdot \frac{1}{r^2} \qquad (1)
Hierin is:
- $k$ een constante;
- $r$ de afstand tot het middelpunt van de zon.
Op het aardoppervlak is $I$ in de orde van grootte van $10^3$ W m$^{-2}$.
Om Solar Orbiter te beschermen tegen een te grote intensiteit van het zonlicht is een hitteschild ontworpen. De ontwerpers hebben hierover een regel opgenomen in het programma van eisen. Zie figuur 3.
Programma van eisen: Het hitteschild moet minimaal een intensiteit in de orde van grootte van … W m$^{-2}$ kunnen weerstaan.
Op de puntjes in figuur 3 staat één van de volgende ordes van grootte: $10^2$, $10^4$, $10^6$ of $10^8$.
Vraag 7 3 punten
Leg met figuur 2 en een berekening met formule (1) uit welke orde van grootte in de ontwerpeis staat.
Figuur 2 toont schematisch de afstanden van de aarde, Solar Orbiter en de zon (150 en 43 miljoen km). Bekijk in Opgaven, pagina 6
Bekijk het antwoord
uitkomst: $10^4$ (W m$^{-2}$)
voorbeeld van een antwoord:
Op aarde geldt $I_{\text{aarde}} = k \cdot \frac{1}{r^2_{\text{zon aarde}}}$ dus $k = I_{\text{aarde}} \cdot r^2_{\text{zon aarde}}$.
Op de positie van Solar Orbiter is $I_{\text{SO}} = k \cdot \frac{1}{r^2_{\text{zon SO}}} = I_{\text{aarde}} \cdot \frac{r^2_{\text{zon aarde}}}{r^2_{\text{zon SO}}} = 1,0 \cdot 10^3 \cdot \frac{(150 \cdot 10^9)^2}{(43 \cdot 10^9)^2} = 1,2 \cdot 10^4$ W m$^{-2}$.
Het hitteschild moet een intensiteit in de orde van grootte van $10^4$ W m$^{-2}$ kunnen weerstaan.
Het hitteschild bestaat uit drie reflecterende lagen. De afstand tussen laag 1 en laag 2 is 245 mm. De lagen zijn van elkaar gescheiden door titanium verbindingsstaafjes in vacuüm. In figuur 4 is een deel van het hitteschild schematisch en niet op schaal weergegeven. In deze figuur staan ook de verwachte temperaturen van laag 1 en laag 2 dicht bij de zon.
De warmtegeleidingscoëfficiënt van titanium is $21,9$ W m$^{-1}$ K$^{-1}$. Er zijn 12 gelijke verbindingsstaafjes aangebracht tussen laag 1 en laag 2. Een ontwerpeis voor het hitteschild is dat de warmtestroom door alle verbindingsstaafjes tussen laag 1 en laag 2 samen maximaal 15 W mag zijn.
Vraag 8 4 punten
Bereken de oppervlakte van de dwarsdoorsnede die een staafje maximaal mag hebben om aan deze ontwerpeis te voldoen. Geef je antwoord in het juiste aantal significante cijfers.
Figuur 4 is een schematische doorsnede van het hitteschild met drie lagen, verbindingsstaafjes en temperaturen van 346 °C en 270 °C. Bekijk in Opgaven, pagina 7
Bekijk het antwoord
uitkomst: $A = 1,8 \cdot 10^{-4}$ m$^2$
voorbeeld van een antwoord:
Voor de totale doorsnede bij de maximale warmtestroom geldt: $A = \frac{P \cdot d}{\lambda \cdot \Delta T} = \frac{15 \cdot 0,245}{21,9 \cdot (346 - 270)} = 2,21 \cdot 10^{-3}$ m$^2$.
Ieder staafje mag dan een maximale doorsnede hebben van $\frac{2,21 \cdot 10^{-3}}{12} = 1,8 \cdot 10^{-4}$ m$^2$.
2026, tijdvak 2: Kokendwaterkraan
Opgavetekst
Een kokendwaterkraan bestaat uit een kraan en een reservoir. Zie figuur 1.

Het water in het reservoir wordt elektrisch opgewarmd en vervolgens op het kookpunt gehouden. Daardoor kan de kraan behalve koud water (10 °C) en warm water (65 °C) ook kokend water (100 °C) leveren.
In de huisinstallatie wordt als norm aangehouden dat apparaten met een vermogen boven 2,0 kW een eigen groep in de meterkast nodig hebben. Tijdens het gebruik van een bepaald type kokendwaterkraan is de maximale gemeten stroomsterkte gelijk aan 9,2 A bij een spanning van 230 V.
Elektrische apparaten hebben een energielabel. Het energielabel van de kokendwaterkraan wordt onder andere bepaald door het energieverlies per seconde uit het reservoir, bij een constante hoge temperatuur van het water. Op de uitwerkbijlage staat een tabel met drie eigenschappen van de isolatielaag om het reservoir.
Vraag 3 2 punten
Zet bij elke eigenschap een kruisje in de kolom die overeenkomt met zo min mogelijk energieverlies uit het reservoir.
| eigenschap van de isolatielaag | zo groot mogelijk | zo klein mogelijk | niet van invloed |
|---|---|---|---|
| dikte | |||
| soortelijke warmte | |||
| warmtegeleidingscoëfficiënt |
Bekijk het antwoord
| eigenschap van de isolatielaag | zo groot mogelijk | zo klein mogelijk | niet van invloed |
|---|---|---|---|
| dikte | x | ||
| soortelijke warmte | x | ||
| warmtegeleidingscoëfficiënt | x |
indien drie antwoorden juist (2)
indien twee antwoorden juist (1)
indien één of geen antwoord juist (0)
De vorm van het reservoir speelt ook een rol bij het beperken van het energieverlies. Er kan gekozen worden tussen twee verschillende reservoirs: bolvormig of cilindervormig. In figuur 2 zijn de straal r van de bol en de totale oppervlakte A van de cilinder weergegeven. Beide reservoirs hebben een even dikke isolatielaag van hetzelfde materiaal en hebben dezelfde inhoud van 8,0 L.

Vraag 4 4 punten
Leg met een berekening uit welke vorm (I of II) minder energieverlies heeft.
Bekijk het antwoord
voorbeeld van een antwoord:
Het bolvormige reservoir heeft een oppervlakte van A_bol = 4π r² = 4π ⋅ 0,124² = 0,193 m².
Uit de formule voor de warmtestroom P = λ A d Δ T volgt dat de
warmtestroom kleiner is bij een kleinere buitenoppervlakte A van het reservoir. Vorm I heeft een kleinere buitenoppervlakte dan vorm II en heeft dus minder energieverlies.
- gebruik van A_bol = 4π r² (1)
- completeren van de berekening (1)
- gebruik van P = λ A d Δ T / inzicht dat P ~ A (1)
- consequente conclusie (1)
Figuur 3 toont het verband tussen het volume V van het reservoir, het energieverlies P en het energielabel A+ tot en met D.

Om het energielabel van de kokendwaterkraan te bepalen, wordt gemeten hoeveel energie nodig is om het water in het reservoir van 8,0 L een week lang op constante temperatuur te houden. Dit blijkt 3,9 kWh te zijn. Er wordt tussendoor geen water uit het reservoir gehaald.
Vraag 5 3 punten
Bepaal welk energielabel deze kokendwaterkraan krijgt.
Bekijk het antwoord
uitkomst: energielabel B
voorbeeld van een antwoord:
In een week tijd is er 3,9 kWh nodig om het water op temperatuur te houden. Er is in die tijd dus ook een energieverlies van 3,9 kWh geweest. Het energieverlies per seconde volgt uit:
P = E/t = 3,9 = 0,023 kW = 23 W.
7 ⋅ 24
Uit aflezen in figuur 3 bij een volume van 8,0 L blijkt dat bij dit energieverlies per seconde het energielabel B wordt toegekend.
- gebruik van P = E/t (1)
- inzicht dat het energielabel moet worden afgelezen bij 8,0 L (1)
- completeren van de bepaling (1)
2024, tijdvak 1: Kampeerbrander op hout
Opgavetekst
Figuur 1

Foto van een kampeerbrander met een gasblikje.
Vraag 5 4 punten
Tijdens een kampeervakantie wordt vaak gekookt op een brander met een gasblikje. Zie figuur 1. Omdat gasblikjes niet overal verkrijgbaar zijn, willen Jos en Martijn voor hun profielwerkstuk een brander ontwerpen die op hout werkt. Met deze brander moet ook een telefoon opgeladen kunnen worden. Ze stellen een programma van eisen op waar hun brander aan moet voldoen. Enkele eisen zijn: 1 Het rendement voor water koken moet hoger zijn dan 40%. 2 De brander moet een elektrische spanning kunnen opwekken van 5,0 V voor het opladen van een telefoon. 3 Er moet zichtbaar gemaakt worden of de spanning hoog genoeg is om de telefoon op te laden. 4 De telefoon moet volledig kunnen opladen tijdens het koken van een maaltijd. Ze bouwen een brander die hout verbrandt en koken daarmee water om de eerste eis te controleren. Om 400 gram water van 10 °C aan de kook te brengen, hebben ze 18 gram hout nodig. Toon met een berekening aan of het ontwerp van de jongens daarmee aan de eerste ontwerpeis voldoet.
Bekijk het antwoord
- Gebruik van Q = c·m·ΔT, met het opzoeken van de soortelijke warmte van water (4,18·10^3 J kg−1 K−1) (1p)
- Gebruik van Ech = rm·m, met het opzoeken van de verbrandingswarmte van hout (1p)
- Inzicht dat het rendement η = Q/Ech is, waarbij Q de nuttige energie voor het opwarmen van het water is (1p)
- Completeren van de berekening en een consequente conclusie: het rendement is ruim 40%, dus de brander voldoet aan de eerste ontwerpeis (1p)
Binas en Sciencedata geven beide een juist resultaat. Met Binas (verbrandingswarmte hout 16·10^6 J kg−1) is het rendement 52%; met Sciencedata (18,9·10^6 J kg−1) is het 44%. Beide voldoen aan de eis van meer dan 40%. Een afwijking door acceptabel tussentijds afronden wordt niet aangerekend. Aanvulling op het correctievoorschrift verwerkt: de derde deelscore is het inzicht dat η = Q/Ech.
Figuur 2

Tekening van het peltier-element, met aan beide zijden een warmtegeleider van metaal.
Vraag 6 2 punten
Als spanningsbron gebruiken ze een zogenaamd peltier-element. Een peltier-element levert een elektrische spanning $U_{\text{pelt}}$ als er een temperatuurverschil is tussen de twee zijden van het element. Jos en Martijn verwarmen de ene kant met het vuur en koelen de andere kant met een ventilator. Aan beide zijdes van het peltier-element zijn warmtegeleiders van metaal bevestigd. Zie figuur 2. De warmtegeleiders moeten zo snel mogelijk warmte geleiden naar en van het peltier-element. Beredeneer met behulp van een stofeigenschap of Jos en Martijn daarom beter een warmtegeleider van aluminium of een warmtegeleider van koper kunnen kiezen.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat een grotere warmtegeleidingscoëfficiënt leidt tot een sneller warmtetransport (1p)
- Consequente conclusie: koper heeft een hogere warmtegeleidingscoëfficiënt dan aluminium en is dus de beste keuze (1p)
Als de kandidaat heeft geredeneerd vanuit gelijkblijvende massa van het koellichaam en daarmee op aluminium uitkomt, dit goed rekenen.
2024, tijdvak 1: Sarcoïde
Opgavetekst
Figuur 1
| capsule | isotoop | vervalproducten | $t_{1/2}$ |
|---|---|---|---|
| I | Au-198 | β en Hg-198 (niet radioactief) | 3,8 dagen |
| II | Co-60 | β en Ni-60 (niet radioactief) | 5,3 jaar |
| III | Cs-137 | β en Ba-137 (niet radioactief) | 30 jaar |
| IV | Ir-192 | β en Pt-192 (niet radioactief) | 74 dagen |
Vraag 18 5 punten
Een andere behandelmethode voor een sarcoïde is hyperthermie. Dit is een methode waarbij de tumor vernietigd wordt door hem van buitenaf te verhitten met microgolfstraling met een frequentie van 2,45 GHz. De stralingsbron levert $6{,}2 \cdot 10^{25}$ fotonen per seconde. Om een bepaalde sarcoïde op de behandeltemperatuur te brengen moet de stralingsbron $7{,}2 \cdot 10^{2}$ J stralingsenergie leveren. Nadat de behandeltemperatuur is bereikt, wordt de sarcoïde nog 30 s lang bestraald met microgolfstraling om haar op temperatuur te houden. Bereken de benodigde totale tijd voor de hyperthermie-behandeling van deze sarcoïde.
Bekijk het antwoord
- Gebruik van Efoton = h·f (1p)
- Inzicht dat het vermogen P = 6,2·10^25 × Efoton is (1p)
- Gebruik van E = P·t om de opwarmtijd te bepalen (1p)
- Inzicht dat de totale tijd gelijk is aan de opwarmtijd plus 30 s (1p)
- Completeren van de berekening: opwarmtijd 7,1 s en totale tijd 37 s (1p)
Uitkomst: t = 37 s (het opwarmen duurt 7,1 s, met de 30 s erbij 37 s).
Figuur 2

Grafiek van de temperatuur T in °C tegen de diepte in het weefsel in mm. Horizontale as: diepte van 0 tot 10 mm. Verticale as: T in °C, van 0 tot 50 °C, met een onderbreking onder 38 °C. De temperatuur daalt van ongeveer 48,5 °C aan het oppervlak tot ongeveer 39 °C op 10 mm diepte. Op 4,5 mm is de temperatuur ongeveer 43,5 °C; 42 °C wordt bereikt op ongeveer 5,7 mm.
Figuur 3

Schematische doorsnede van de huid van een paard, met van boven naar beneden de opperhuid, de lederhuid en het onderhuids weefsel. De huid (opperhuid en lederhuid samen) is 4,5 mm dik.
Vraag 19 2 punten
Bij hyperthermie moet een tumor verhit worden tot minimaal 42 °C. In figuur 2 is de temperatuur die bij deze behandelmethode gehaald kan worden, uitgezet tegen de diepte in het weefsel. In figuur 3 is schematisch de doorsnede van de huid van een paard weergegeven. De huid bestaat uit de opperhuid en de lederhuid. Onder de lederhuid begint het onderhuids weefsel. Leg uit met behulp van figuren 2 en 3 of hyperthermie geschikt is om sarcoïdes in de hele huiddikte te behandelen.
Bekijk het antwoord
- Vergelijken van de doordringdiepte bij 42 °C (ongeveer 5,7 mm) met de huiddikte van 4,5 mm (1p)
- Consequente conclusie: hyperthermie is geschikt voor de hele huiddikte (1p)
Ook goed: vergelijken van de temperatuur op 4,5 mm (ongeveer 43,5 °C) met 42 °C, met dezelfde conclusie.
2024, tijdvak 2: Kunstmatige meteoroïden
Opgavetekst
figuur 1

Foto van een sterrenhemel boven een meer met bossen op de achtergrond. Een lichtspoor van een meteoroïde loopt schuin omlaag naar rechts.
Vraag 2 3 punten
Het bedrijf heeft de bolletjes getest in een testopstelling waar ze de vlucht door de aardatmosfeer nabootsen met een luchtstroom. De temperatuur van de bolletjes wordt bepaald door de golflengte van de straling met de hoogste intensiteit te meten. Deze is 940 nm. Bereken de temperatuur van de bolletjes in °C.
Bekijk het antwoord
- Gebruik van de wet van Wien: λmax · T = 2,898·10^-3 m K (1p)
- Omrekenen van K naar °C (1p)
- Completeren van de berekening (1p)
Uitkomst: T = 2,81·10^3 °C (T = 3,083·10^3 K). Wet van Wien: λmax · T = 2,898·10^-3 m K, met λmax = 940 nm.
2023, tijdvak 1: Zelfbouw zaklamp
Vraag 22 5 punten
Iedere led heeft een elektrisch vermogen van 1,0·10² W. De led levert licht en warmte. Het rendement van de leds is 35%. Om te voorkomen dat de leds te heet worden, zijn deze op koelblokken geplakt. Op één koelblok passen 4 leds. Het koelblok is gevuld met 25 gram water van 20 °C. Als de leds worden ingeschakeld, zal het water opwarmen. Neem aan dat alle warmte die de leds produceren door het water wordt opgenomen. Bereken hoelang het dan duurt voordat het water in één koelblok kookt.
Bekijk het antwoord
- Gebruikt $Q = c \cdot m \cdot \Delta T$ met de soortelijke warmte c van water opgezocht (Q = 8,36·10³ J) (1p)
- Inzicht dat $P_{warmte} = (1 - \eta) \cdot P_{led}$ (1p)
- Past de factor 4 toe (vier leds per koelblok) (1p)
- Inzicht dat $Q = P \cdot t$ (1p)
- Completeert de berekening: t ≈ 32 s (1p)
Uitkomst: t ≈ 32 s. Q = c · m · ΔT = 4,18·10³ · 0,025 · 80 = 8,36·10³ J; P_warmte = 4 · (1 − 0,35) · 1,0·10² = 2,60·10² W.
Figuur 1

Schematische tekening van het koelcircuit van de zelfbouw zaklamp: vier leds op een koelblok, een pomp, een radiator met een ventilator. De plekken I (bij de leds en het koelblok), II (tussen pomp en radiator) en III (bij de radiator) zijn met cirkels aangegeven.
Belangrijkste vorm van warmtetransport
| Plek | Situatie | Straling | Stroming | Geleiding |
|---|---|---|---|---|
| I | warmtetransport door de wand van het koelblok | straling | stroming | geleiding |
| II | warmtetransport van koelblok naar radiator | straling | stroming | geleiding |
| III | warmtetransport van de radiator naar de omgeving door het draaien van de ventilator | straling | stroming | geleiding |
Vraag 23 2 punten
Om het water zelf te koelen, wordt het rondgepompt. Een pomp verplaatst het water van het koelblok naar een radiator die daardoor opwarmt. Een draaiende ventilator koelt de radiator door er lucht langs te blazen. Het afgekoelde water gaat weer terug naar het koelblok. Zie schematisch in figuur 1. Er zijn drie plekken (I, II en III) aangegeven waar warmte wordt getransporteerd. Omcirkel in de tabel op de uitwerkbijlage voor elke plek (I, II en III) de belangrijkste vorm van warmtetransport.
Bekijk het antwoord
- Omcirkelt per plek de belangrijkste vorm van warmtetransport: I geleiding (door de wand van het koelblok), II stroming (van koelblok naar radiator), III stroming (van de radiator naar de omgeving door het draaien van de ventilator) (2p)
Puntentabel uit het correctievoorschrift: drie juist 2 punten; twee juist 1 punt; een of geen juist 0 punten.
2023, tijdvak 2: Caravanremmen
Opgavetekst
Figuur 1

Foto van de trekhaak van een caravan met de hefboom van de handrem en de remkabel (breekkabel). Het draaipunt D van de hefboom is aangegeven.
Figuur 2

Schematische tekening van de remmechanismen: de hefboom van de handrem met draaipunt D en punt Q, de oplooprem met de veren, de koppeling en de breekkabel naar de koppeling. De tekening is op schaal ten opzichte van figuur 1.
Bron 21

Vergroting van figuur 2 op de uitwerkbijlage: de hefboom van de handrem met draaipunt D en punt Q. De werklijn van de spierkracht en de werklijn van de kracht F zijn al getekend. Hier worden de armen van de krachten getekend.
Vraag 15 5 punten
Tijdens de hele afdaling werd de temperatuur van de remtrommels continu gemeten. Tussen 450 en 545 seconden was de snelheid constant. De temperatuur van beide ijzeren remtrommels ($m_{\text{tot}} = 5{,}2$ kg) is gedurende deze periode opgelopen van 120 °C naar 175 °C.
Voer de volgende opdrachten uit:
- Bereken hoeveel warmte minimaal per seconde in de remtrommels werd ontwikkeld tijdens deze periode. Noteer je antwoord in het juiste aantal significante cijfers.
- Geef aan waarom het werkelijk opgewekte warmtevermogen in de remtrommels groter was dan de berekende minimale waarde.
Bekijk het antwoord
- Gebruikt $P = \frac{E}{t}$ (1p)
- Gebruikt $Q = c \cdot m \cdot \Delta T$ met het opzoeken van de soortelijke warmte c van ijzer (1p)
- Completeert de berekening: $P \approx 1{,}4 \cdot 10^{3}$ W (1p)
- Significantie: het antwoord in twee significante cijfers (1p)
- Inzicht dat er warmte is afgestaan aan de omgeving van de remmen, waardoor het werkelijke vermogen groter is (1p)
Uitkomst: $P \approx 1{,}4 \cdot 10^{3}$ W. Voorbeeld: $Q = c \cdot m \cdot \Delta T = 0{,}46 \cdot 10^{3} \cdot 5{,}2 \cdot (175 - 120)$ J en $P = \frac{Q}{t} = \frac{Q}{545 - 450} \approx 1{,}4 \cdot 10^{3}$ W. Het laatste punt van de reden: in werkelijkheid is er tijdens het remmen ook warmte afgestaan aan de omgeving.
2022, tijdvak 1: Lithografie
Opgavetekst
Lithografie
In een elektrisch apparaat zitten onderdelen zoals weerstanden en diodes. Vroeger werden die onderdelen op een kunststof plaat met koperen geleiders bevestigd. Zo’n plaat wordt een printplaat genoemd. Zie figuur 1.
Tegenwoordig worden printplaten vaak vervangen door ‘integrated circuits’ (IC’s). Zie figuur 2.
In een IC zijn met behulp van licht microscopisch kleine patronen gemaakt. Deze patronen werken hetzelfde als onderdelen en geleiders op een printplaat, maar een IC is veel kleiner.
IC’s worden met meerdere tegelijk gemaakt door een ronde plaat te ‘belichten’. Zie figuur 3. Dit proces heet lithografie. De IC’s worden daarna uit deze plaat gesneden. Voor het belichten wordt een stralingsbron gebruikt met een golflengte van 193 nm.
Om IC’s nog kleiner te maken is straling nodig met een kortere golflengte dan 193 nm. Om deze straling te maken schiet men met een laser pulsen op een kleine hoeveelheid tin. Door verhitting vindt een faseovergang van het tin plaats. Tijdens deze faseovergang zendt het tin straling uit waarmee de plaat wordt belicht.
Het tin heeft een begintemperatuur van 7·10^2 K en gaat over in de gasfase.
figuur 1 Lithografie

Foto van een printplaat met weerstanden, diodes en koperen geleiders.
figuur 2 Lithografie

Foto van een IC (geïntegreerd circuit) dat tussen de vingers wordt vastgehouden.
figuur 3 Lithografie

Foto van een ronde plaat (wafer) met IC’s, vastgehouden door iemand in witte kleding.
Vraag 14 2 punten
Het tin heeft een begintemperatuur van $7\cdot 10^{2}$ K en gaat over in de gasfase. Geef de naam van de faseovergang die hier plaatsvindt. Licht je antwoord toe.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat het tin bij aanvang vloeibaar is, omdat de begintemperatuur hoger is dan het smeltpunt (1p)
- Consequente vermelding van de faseovergang: verdampen (van vloeibaar naar gasvormig) (1p)
Het antwoord is verdampen. Voor een antwoord zonder toelichting krijgt de kandidaat geen scorepunten (opmerking in het correctievoorschrift). De toelichting: de begintemperatuur ligt boven het smeltpunt, dus het tin is bij aanvang vloeibaar en gaat van vloeibaar naar gasvormig.
figuur 4 Lithografie

(P,t)-diagram van de laserpulsen. Verticale as: P in W, van 0 tot 80. Horizontale as: t in µs, van 0 tot 30. Er zijn pulsen met een maximum van ongeveer 65 W op t = 0, 8, 16 en 24 µs; de pulsen herhalen zich elke 8 µs.
Vraag 15 3 punten
In figuur 4 is een (P,t)-diagram gegeven van enkele pulsen van de laser waarmee het tin wordt beschoten. Tijdens één puls draagt de laser $1{,}5\cdot 10^{-4}$ J over op het tin. Om de kleine hoeveelheid tin in de gasfase te krijgen moet er in korte tijd 2,5 J aan energie worden toegevoerd. Bepaal met behulp van figuur 4 de tijd die nodig is om het tin in de gasfase te krijgen.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat het aantal pulsen gelijk is aan de totale energie gedeeld door de energie per puls (1p)
- Inzicht dat de totale tijd gelijk is aan het aantal pulsen maal de tijdsduur van één puls (8,0·10^-6 s, uit figuur 4) (1p)
- Completeert de bepaling: de tijd is ongeveer 0,13 s (1p)
Uitkomst: t = 0,13 s. Berekening: n = 2,5 / (1,5·10^-4) ≈ 1,67·10^4 pulsen; één puls duurt 8,0·10^-6 s (uit figuur 4), dus t ≈ 1,67·10^4 · 8,0·10^-6 s ≈ 0,13 s. Opmerking in het correctievoorschrift: wanneer de kandidaat voor de pulsduur de waarde 8,0·10^-6 s noteert, reken dit niet aan.
2022, tijdvak 1: Exploderende draad
Opgavetekst
figuur 1 Exploderende draad

Foto van een nachtelijke straat in Eindhoven. Een lichtende lijn loopt over de weg; langs de weg staat publiek.
Vraag 26 2 punten
Het toevoeren van de energie verliep zó snel dat de draad explodeerde. Hierbij ontstonden kleine druppels koper. Het publiek hoorde deze explosie als een knal vergelijkbaar met de donder bij een bliksem. Voer de volgende opdrachten uit. Gebruik daarbij het moleculair model van materie. Geef aan wat er met de beweging van de koperdeeltjes in de draad gebeurde tijdens het toenemen van de temperatuur. Geef aan wat er met de onderlinge posities van de koperdeeltjes gebeurde bij de faseovergang van vast naar vloeibaar koper.
Bekijk het antwoord
- Inzicht in de relatie tussen temperatuur en snelheid: bij een hogere temperatuur bewegen de koperdeeltjes sneller (1p)
- Inzicht dat bij de faseovergang van vast naar vloeibaar de koperdeeltjes hun vaste plek ten opzichte van elkaar verliezen (1p)
Bij een hogere temperatuur bewegen de deeltjes sneller (ze trillen sterker). Bij de faseovergang van vast naar vloeibaar verliezen de koperdeeltjes hun vaste plek ten opzichte van elkaar; ze komen los uit het rooster. Per opdracht 1 punt.
2022, tijdvak 2: Koffiepercolator
Opgavetekst
Figuur 2

Foto van een opgerold verlengsnoer op een haspel. Op het label staat: 230 V/13 A/25 meter, H05VV-F 3G1,5mm². Op het label staat ook: afgerold 13 A en opgerold 4,4 A.
Figuur 3 (T,t)-diagram van de koffie
Horizontaal de tijd t in minuten (0 tot 500), verticaal de temperatuur T in °C (0 tot 100). Fase I, tot ongeveer 25 minuten: de temperatuur stijgt steil van ongeveer 15 °C naar 94 °C. Fase II, daarna: de temperatuur daalt eerst sneller en later langzaam, en blijft vanaf ongeveer 400 minuten constant op ongeveer 75 °C.
Vraag 21 4 punten
In figuur 3 is het (T,t)-diagram weergegeven van de koffie in een percolator. Tijdens fase I wordt de koffie gezet. Er wordt koffie gezet met 3,0 L water. De stofeigenschappen van koffie zijn gelijk aan die van water. Gedurende het koffiezetten is het vermogen van de koffiepercolator 1,5 kW.
Bepaal met behulp van figuur 3 het rendement van het verwarmen van het water in de koffiepercolator tijdens fase I. Noteer je antwoord in twee significante cijfers.
Bekijk het antwoord
- Gebruik van $Q = c\cdot m\cdot\Delta T$ met het opzoeken van de soortelijke warmte van water en $\Delta T = 94 - 15 = 79$ °C (1p)
- Gebruik van $E = P\cdot t$ met de duur van fase I (25 minuten, uit het diagram) (1p)
- Gebruik van $\eta = \frac{E_{nuttig}}{E_{in}}$ (1p)
- Completeren van de bepaling en significantie: $\eta \approx 0{,}44$ (44%), met een marge van 3% (1p)
Uitkomst: η = 0,44 (44%), met een marge van 3%. De temperatuur stijgt van 15 °C naar 94 °C in 25 minuten (fase I, uit figuur 3).
Vraag 22 2 punten
De percolator staat warmte af aan de omgeving. Het energieverlies per seconde aan de omgeving wordt $P_{verlies}$ genoemd. Zodra de koffie een temperatuur van 94 °C heeft bereikt is hij klaar en schakelt het apparaat over op een lager elektrisch vermogen om de koffie warm te houden. Dit is fase II in figuur 3.
Op de uitwerkbijlage staat een tabel over figuur 3. Geef in de tabel voor drie tijdstippen met een kruisje aan of $P_{elektrisch}$ groter is dan, even groot is als of kleiner is dan $P_{verlies}$. De tabel heeft drie rijen (op t = 10 min, op t = 100 min en op t = 500 min geldt) en drie kolommen: $P_{elektrisch} > P_{verlies}$, $P_{elektrisch} = P_{verlies}$ en $P_{elektrisch} < P_{verlies}$.
Bekijk het antwoord
- Kruisjes juist bij de drie tijdstippen: op t = 10 min $P_{elektrisch} > P_{verlies}$, op t = 100 min $P_{elektrisch} < P_{verlies}$ en op t = 500 min $P_{elektrisch} = P_{verlies}$ (2p)
Puntentabel uit het correctievoorschrift: drie juiste kruisjes 2 punten; twee juiste 1 punt; één of geen juist 0 punten. Juist: op t = 10 min P_elektrisch > P_verlies; op t = 100 min P_elektrisch < P_verlies; op t = 500 min P_elektrisch = P_verlies.
Vraag 24 1 punt
De ketel van deze percolator is gemaakt van enkelwandig massief roestvrij staal. De fabrikant levert ook een percolator met een dubbele wand van roestvrij staal. De holle ruimte tussen de binnenwand en de buitenwand is vacuüm gemaakt.
Geef aan welke vorm van warmtetransport naar de buitenlucht wel volledig wordt tegengehouden door een holle wand met vacuüm, maar niet door een massieve wand van roestvrij staal.
Bekijk het antwoord
- Geleiding (1p)
Als (ook) straling of stroming is genoemd, wordt geen scorepunt toegekend.
2021, tijdvak 1: Lassen
Opgavetekst
Figuur 2

Foto van het lassen: een brander verhit twee metalen delen tot het materiaal op de plek van de verhitting smelt.
Vraag 1 1 punt
Lassen is een techniek om metalen delen aan elkaar te bevestigen. Dit kan door die delen met een brander zo te verhitten dat op de plek van de verhitting het materiaal van beide delen smelt en vervolgens na afkoeling tot één geheel samen vast wordt. Zie figuur 2. Deze plek wordt een 'las' genoemd. Hoe heet de tweede faseovergang in het beschreven lasproces?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Figuur 1 Stofeigenschappen van ijzer
| Stofeigenschap | Waarde |
|---|---|
| dichtheid | 7,87·10³ kg m⁻³ |
| elasticiteitsmodulus | 2,20·10¹¹ Pa |
| smeltpunt | 1,811·10³ K |
| soortelijke warmte | 0,46·10³ J kg⁻¹ K⁻¹ |
| soortelijke weerstand | 1,05·10⁻⁷ Ω m |
| treksterkte | 3,5·10⁸ Pa |
| warmtegeleidingscoëfficiënt | 80,3 W m⁻¹ K⁻¹ |
Figuur 3

Puntlassen: twee elektroden drukken twee ijzeren plaatjes krachtig op elkaar, terwijl er een elektrische stroom door het ijzer loopt.
Figuur 4a

Het ijzer tussen de elektroden is bij benadering cilindervormig.
Figuur 4b

Het oppervlak waarmee de ijzeren plaatjes elkaar raken, is even groot als het oppervlak van de punt van een elektrode.
Vraag 2 3 punten
Het smeltpunt kan ook bereikt worden door een elektrische stroom door de metalen delen te laten lopen. Hiervoor wordt een puntlasapparaat gebruikt. Een puntlasapparaat levert een hoge stroomsterkte bij een lage spanning over twee elektroden. Twee plaatjes ijzer worden met een puntlasapparaat aan elkaar gelast. Zie figuur 3. De plaatjes worden op elkaar gelegd en krachtig op elkaar gedrukt door de twee elektroden. Als de elektroden tegen de plaatjes worden gedrukt gaat er een stroom I door het ijzer tussen de elektroden lopen. Het ijzer tussen de elektroden is bij benadering cilindervormig. Zie figuur 4a. De ijzeren plaatjes tussen de elektroden zijn samen 1,8 mm dik en raken elkaar alleen tussen de elektroden. De oppervlakte A waarmee de ijzeren plaatjes elkaar raken, is 6,4·10⁻⁵ m²; deze is even groot als de oppervlakte van de punt van een elektrode. Zie figuur 4a en 4b. Over de plaatjes staat een spanning van 0,20 V. De stroomsterkte door het ijzer is op dat moment gelijk aan 68 kA. Toon dat aan met een berekening.
Bekijk het antwoord
- Gebruikt de formule $R = \rho \frac{\ell}{A}$ met ρ = 1,05·10⁻⁷ Ω m, ℓ = 1,8·10⁻³ m en A = 6,4·10⁻⁵ m², en komt uit op R = 2,95·10⁻⁶ Ω. (1p)
- Gebruikt de formule U = I·R. (1p)
- Completeert de berekening: I = 0,20 / 2,95·10⁻⁶ ≈ 68 kA. (1p)
Vraag 3 5 punten
Als de elektroden tegen de plaatjes worden gedrukt gaat er een stroom door het ijzer tussen de elektroden lopen. Het ijzer tussen de elektroden is bij benadering cilindervormig. De ijzeren plaatjes tussen de elektroden zijn samen 1,8 mm dik en raken elkaar alleen tussen de elektroden. De oppervlakte A waarmee de ijzeren plaatjes elkaar raken, is 6,4·10⁻⁵ m²; deze is even groot als de oppervlakte van de punt van een elektrode. Over de plaatjes staat een spanning van 0,20 V. De stroomsterkte door het ijzer is op dat moment gelijk aan 68 kA. De massa van het cilindervormige deel ijzer tussen de elektroden is 9,1·10⁻⁴ kg. Het ijzer heeft een begintemperatuur van 20 °C. Van de warmte die ontstaat tussen de elektroden wordt 15% gebruikt om het ijzer tussen de elektroden tot het smeltpunt te verhitten. De weerstand van het ijzer tussen de elektroden wordt als constant beschouwd. Bereken na hoeveel tijd het ijzer begint te smelten.
Bekijk het antwoord
- Gebruikt de formule Q = c·m·ΔT met c = 0,46·10³ J kg⁻¹ K⁻¹. (1p)
- Inzicht dat ΔT = 1811 K − 293 K. (1p)
- Gebruikt E = P·t en U·I voor de elektrische energie van de elektroden. (1p)
- Gebruikt de factor 0,15 juist: 0,15·U·I·t = Q. (1p)
- Completeert de berekening: t ≈ 0,31 s. (1p)
Is er verkeerd omgerekend van °C naar K, dan vervalt de deelscore voor het inzicht ΔT = 1811 K − 293 K; de laatste deelscore is dan nog wel te behalen.
2021, tijdvak 2: Elektrische eierkoker
Opgavetekst
Deel van het elektrisch schakelschema op de uitwerkbijlage

Deel van het schakelschema van de eierkoker: een netspanning van 230 V, de automatische schakelaar T met stand I (≤ 100 °C) en stand II (> 100 °C), en rechts de schakelaar S, het verwarmingselement R, het controlelampje L en de zoemer Z. De draden tussen de componenten ontbreken.
Figuur 2

Grafiek van de werktijd t (s) tegen de massa water (g), van 0 tot 70 g, bij metingen zonder eieren. Er zijn twee lijnen: met deksel (bovenste) en zonder deksel (onderste). Bij dezelfde massa water is de werktijd met deksel groter.
Vraag 16 2 punten
De eierkoker heeft een deksel met een gaatje waar waterdamp door ontsnapt. De werktijd t is de tijd tussen het aanzetten van de eierkoker en het automatisch uitschakelen van het verwarmingselement. Aart meet zonder eieren hoe t afhangt van de massa van het water, zonder deksel en met deksel (zie figuur 2). Aart ziet dat waterdamp op het deksel condenseert en terugloopt in de eierkoker.
Leg uit dat deze waarneming in overeenstemming is met zijn meting dat de werktijd met deksel langer is dan zonder deksel.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat de eierkoker pas uitschakelt als al het water verdampt is (1p)
- Inzicht dat het door het condenseren langer duurt voordat al het water verdampt is (1p)
Voorbeeld uit het CV: de eierkoker schakelt uit als de temperatuur boven 100 °C komt. Het uitschakelen gebeurt pas als al het water verdampt is. Door het condenseren en terugglopen van het water duurt dit met deksel langer dan zonder deksel.
Vraag 17 2 punten
De werktijd t wordt bepaald door het ontwerp van de eierkoker. Op de uitwerkbijlage staat een tabel met mogelijke aanpassingen in het ontwerp. Geef per aanpassing aan of de werktijd t daardoor afneemt of toeneemt.
Aanpassingen: een verwarmingselement met een grotere weerstand R; een groter gat in het deksel; warmte-isolatie rondom het deksel.
Kolommen: de werktijd neemt af / de werktijd neemt toe.
Bekijk het antwoord
- Alle drie de aanpassingen juist: grotere weerstand R, werktijd neemt toe; groter gat in het deksel, werktijd neemt af; warmte-isolatie, werktijd neemt af (2p)
Verwarmingselement met grotere weerstand R: kruisje in 'de werktijd neemt toe'. Groter gat in het deksel: kruisje in 'de werktijd neemt af'. Warmte-isolatie rondom het deksel: kruisje in 'de werktijd neemt af'.
Twee van de drie aanpassingen juist: 1 punt. Eén of geen juist: 0 punten. Juist: een grotere weerstand R, de werktijd neemt toe (bij een grotere R staat het vermogen lager). Een groter gat in het deksel, de werktijd neemt af. Warmte-isolatie rondom het deksel, de werktijd neemt af.
2021, tijdvak 3: Solderen
Opgavetekst
figuur 2

Foto van een soldeerstation met een soldeerbout.
Vraag 13 2 punten
Solderen is een techniek om twee metalen onderdelen met elkaar te verbinden. Voor het solderen wordt de alliage ‘zacht soldeer’ gebruikt. Deze alliage heeft een lager smeltpunt dan de metalen onderdelen die met elkaar verbonden moeten worden. Er wordt een messingdraad met zacht soldeer aan een messingstrip gesoldeerd. Het solderen gebeurt met (de punt van) een soldeerbout. Zie figuur 2. Leg met behulp van het tabellenboek uit tussen welke waarden de temperatuur van de punt van de soldeerbout moet liggen.
Bekijk het antwoord
- Opzoeken van de smeltpunten van zacht soldeer en messing (1p)
- Inzicht dat de temperatuur van de punt tussen de smeltpunten van zacht soldeer en messing moet liggen (1p)
Beide methoden zijn goed. Methode 1 (Binas): smeltpunt messing 1170 K, zacht soldeer 490 K, dus de temperatuur ligt tussen 490 K en 1170 K. Methode 2 (Science Data): smeltpunt messing 1233 K, zacht soldeer 456 K, dus de temperatuur ligt tussen 456 K en 1233 K.
Vraag 16 4 punten
De soldeerbout is te gebruiken als de temperatuur van de punt 400 °C is. De begintemperatuur is 20 °C. De punt is gemaakt van koper en heeft een massa van 50 gram. Bereken hoe lang het minstens duurt voordat de punt deze temperatuur bereikt heeft. Veronderstel dat geen warmte weglekt naar de omgeving.
Bekijk het antwoord
- Gebruik van Q = c · m · ΔT (1p)
- Opzoeken van de soortelijke warmte van koper (1p)
- Gebruik van E = P · t (1p)
- Completeren van de berekening (t = 82 s, of 81 s met Science Data) (1p)
Uitkomst: t = 82 s met Binas (soortelijke warmte koper 387 J kg⁻¹ K⁻¹) of t = 81 s met Science Data (385 J kg⁻¹ K⁻¹). Beide uitkomsten zijn goed.
2019, tijdvak 1: Kookstenen
Opgavetekst
Figuur 2

Twee foto's van de meting bij de opgraving. Links drie mensen die bij de as in de grond werken, een van hen met een infrarood-thermometer. Rechts een close-up van een hand met een infrarood-thermometer die de grond meet.
Figuur 3
| Stof | dichtheid (10³ kg m⁻³) | warmtegeleidingscoëfficiënt (W m⁻¹ K⁻¹) | soortelijke warmte (10³ J kg⁻¹ K⁻¹) |
|---|---|---|---|
| graniet | 2,7 | 3,5 | 0,82 |
| basalt | 3,0 | 1 | 0,88 |
| eikenhout | 0,78 | 0,4 | 2,4 |
Vraag 14 4 punten
De steen van graniet heeft een massa van 2,3 kg en een begintemperatuur van 384 °C. De steen koelt af in het water. Door de vrijgekomen energie wordt het water verwarmd van 18 °C tot het kookpunt van 100 °C. Verwaarloos het opwarmen van de houten pot en warmteverlies naar de omgeving. In figuur 3 staat een tabel met een aantal stofeigenschappen van materialen die in deze opgave een rol spelen. Bereken de massa van het water dat met deze steen tot het kookpunt verwarmd kan worden.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat $Q_{graniet} = Q_{water}$ (1p)
- Gebruikt $Q = c \cdot m \cdot \Delta T$ (1p)
- Zoekt de soortelijke warmte van graniet en van water op (1p)
- Completeert de berekening: m_water = 1,6 kg (1p)
Vraag 15 2 punten
Het experiment wordt herhaald onder dezelfde omstandigheden. Nu wordt een kooksteen van basalt gebruikt in plaats van de kooksteen van graniet. De begintemperatuur van beide kookstenen is even hoog. Leg uit of de kooksteen van basalt zwaarder, lichter of precies even zwaar moet zijn als de kooksteen van graniet om dezelfde hoeveelheid water te verwarmen.
Bekijk het antwoord
- Kiest voor 'lichter': de kooksteen van basalt moet lichter zijn dan die van graniet (consequente conclusie) (1p)
- Legt uit dat basalt een grotere soortelijke warmte heeft, zodat er een kleinere massa basalt nodig is om dezelfde hoeveelheid water op te warmen (1p)
Een antwoord dat op de dichtheid is gebaseerd krijgt geen scorepunten.
Vraag 16 3 punten
De opwarmtijd van een bepaalde hoeveelheid water zal variëren onder verschillende omstandigheden. Op de uitwerkbijlage staat een tabel met vijf verschillende situaties waarin steeds één omstandigheid verschilt. Alle overige omstandigheden blijven gelijk. Geef in de tabel bij iedere gegeven situatie met een kruisje aan of de opwarmtijd langer of korter wordt. De situaties zijn: 1. De kooksteen heeft een groter oppervlak bij gelijke massa. 2. De kooksteen heeft een hogere begintemperatuur. 3. De houten pot wordt afgedekt met een deksel. 4. De houten pot is breder en minder diep. De pot is gevuld met dezelfde hoeveelheid water. 5. De bodem waar de houten pot op staat is bevroren.
Bekijk het antwoord
- Zet bij alle vijf situaties het juiste kruisje (langer of korter) (3p)
Kruisjes in de tabel op de uitwerkbijlage: situaties 1, 2 en 3 bij 'opwarmtijd wordt korter'; situaties 4 en 5 bij 'opwarmtijd wordt langer'.
Puntentabel: vijf antwoorden juist 3 punten; vier juist 2 punten; drie juist 1 punt; minder dan drie juist 0 punten.
Vraag 17 3 punten
De warmtestroom door de wand van de eikenhouten pot is het grootst als het water aan de kook is. De archeologen hebben de oppervlakte van de wand van de pot geschat op 1 · 10³ cm² en de dikte van de wand op 3 cm. De temperatuur van de buitenlucht is 20 °C. Bereken de warmtestroom door de wand van de pot als het water aan de kook is.
Bekijk het antwoord
- Gebruikt $P = \frac{\lambda \cdot A \cdot \Delta T}{d}$ (1p)
- Rekent de oppervlakte om van cm² naar m² (0,1 m²) en de dikte van cm naar m (0,03 m) (1p)
- Completeert de berekening: P = 1 · 10² W (1p)
Is gerekend met een waarde voor λ tussen 0,3 en 0,5 W m⁻¹ K⁻¹ (Binas), dan niet aanrekenen.
2019, tijdvak 2: Buisisolatie
Opgavetekst
Figuur 1

Foto bij de testopstelling van Richard: een koperen verwarmingsbuis met water, twee weerstanden en een thermometer.
Vraag 8 4 punten
Richard heeft twee parallel geschakelde weerstanden van 27 Ω, elk met het opschrift “27 Ω, max. 20 W”. De buis bevat 26 g water van 18 °C. Het water in de verwarmingsbuizen in huis is 75 °C. Veronderstel dat er geen energieverlies is. Bereken de tijd die minimaal nodig is om het water in de proefopstelling te verwarmen tot 75 °C wanneer de twee weerstanden werken op het maximale vermogen volgens de opschriften.
Bekijk het antwoord
- Gebruik van Q = c·m·ΔT met het opzoeken van de soortelijke warmte van water (1p)
- Gebruik van E = P·t met het inzicht dat E = Q (1p)
- Inzicht dat ΔT = 75 − 18 °C (1p)
- Toepassen van factor 2 voor de twee weerstanden en completeren van de berekening (t = 1,5·10^2 s) (1p)
Figuur 2

Tekening van de buis met de thermometer bovenin en de twee weerstanden R1 en R2, die hoger in de buis zitten dan de bodem.
Vraag 9 1 punt
De thermometer zit bovenin de buis. Alleen boven de weerstanden is er sprake van warmtetransport door stroming. Richard heeft de weerstanden niet helemaal onderin de buis geplaatst. Zie figuur 2.
Geef een natuurkundige reden waarom de thermometer al eerder een temperatuur van 75 °C aangeeft.
Bekijk het antwoord
- Geeft een natuurkundige reden die (impliciet) verwijst naar de hogere plaatsing van de weerstanden, bijvoorbeeld: er wordt minder water opgewarmd, of het opgewarmde water bereikt de thermometer eerder (1p)
Figuur 3

Grafiek: horizontaal de tijd t in s (0 tot 900 s), verticaal de temperatuur T in °C (0 tot 80 °C). De tijdstippen t1, t2 en t3 zijn in de grafiek aangegeven.
Vraag 10 2 punten
In werkelijkheid is er wel energieverlies. Richard stelt de spanning zo in dat de eindtemperatuur van 75 °C precies wordt behaald en zet zijn metingen vervolgens uit in een diagram. Zie figuur 3. Aan de buis wordt een constant elektrisch vermogen $P_{elektrisch}$ toegevoerd. Het energieverlies per seconde aan de omgeving wordt $P_{verlies}$ genoemd.
Geef in de tabel op de uitwerkbijlage voor ieder tijdstip t1, t2 en t3 met een kruisje aan of $P_{elektrisch}$ groter is dan, even groot is als of kleiner is dan $P_{verlies}$.
Bekijk het antwoord
- Juiste kruisjes: bij t1 P_elektrisch groter dan P_verlies, bij t2 P_elektrisch groter dan P_verlies, bij t3 P_elektrisch gelijk aan P_verlies (2p)
Puntentabel uit het correctievoorschrift: drie regels juist, 2 punten; twee regels juist, 1 punt; één of geen regel juist, 0 punten.
Vraag 11 2 punten
Richard constateert dat de verwarmingsbuizen in zijn huis niet van koper maar van ijzer zijn. Hij vraagt zich af of dit verschil maakt voor het warmteverlies bij gelijk temperatuurverschil. Voor de warmtestroom door de wand van een buis geldt: $P = \lambda \frac{A \cdot \Delta T}{d}$
Leg met behulp van de formule uit of de warmtestroom bij een koperen buis groter is dan, kleiner is dan of gelijk is aan de warmtestroom bij een identiek gevormde ijzeren buis.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat de warmtegeleidingscoëfficiënt van koper groter is dan die van ijzer (λ koper > λ ijzer) (1p)
- Consequente conclusie: de warmtestroom bij de koperen buis is groter (1p)
Alle overige variabelen zijn constant.
Figuur 4

Foto van de buis met de isolatielaag rond de dunne wand.
Figuur 5 Technische gegevens
| Materiaal | PE schuim |
|---|---|
| Isolatiedikte | 13 mm |
| Warmtegeleidingscoëfficiënt | 0,038 W m−1K−1 |
Vraag 12 3 punten
Richard isoleert de dunne wand van de buis met een isolatielaag. Zie figuur 4. In figuur 5 staat een overzicht van de technische gegevens van de isolatielaag. Zonder isolatie is het energieverlies per seconde (P_verlies) gelijk aan 27 W. De isolatie zorgt voor een kleiner energieverlies per seconde. Het temperatuurverschil over de isolatie is 57 °C. Het temperatuurverschil over de buis is verwaarloosbaar. Richard bepaalt dat de oppervlakte van de isolatie 4,9·10−2 m² is.
Bereken de factor waarmee P_verlies verkleind wordt door het gebruik van de buisisolatie.
Bekijk het antwoord
- Gebruik van P = λ·A·ΔT/d met λ = 0,038 W m−1 K−1 (1p)
- Inzicht dat de factor gelijk is aan P_verlies ongeïsoleerd / P_verlies geïsoleerd (1p)
- Completeren van de berekening (factor 3,3) (1p)
Opmerking uit het correctievoorschrift: wanneer de kandidaat aangeeft dat P_verlies met een factor 0,30 vergroot wordt, dit goed rekenen.
Hoe vaak warmte in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 6-8 | 3 | 12% |
| 2026, tijdvak 2 | 3-5 | 3 | 13% |
| 2024, tijdvak 1 | 5-6, 18-19 | 4 | 17% |
| 2024, tijdvak 2 | 2 | 1 | 4% |
| 2023, tijdvak 1 | 22-23 | 2 | 8% |
| 2023, tijdvak 2 | 15 | 1 | 4% |
| 2022, tijdvak 1 | 14-15, 26 | 3 | 12% |
| 2022, tijdvak 2 | 21-22, 24 | 3 | 13% |
| 2021, tijdvak 1 | 1-3 | 3 | 10% |
| 2021, tijdvak 2 | 16-17 | 2 | 7% |
| 2021, tijdvak 3 | 13, 16 | 2 | 7% |
| 2019, tijdvak 1 | 14-17 | 4 | 14% |
| 2019, tijdvak 2 | 8-12 | 5 | 19% |
In 13 van de 18 ingedeelde examens natuurkunde havo staat een vraag over warmte, samen 36 vragen (8% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2019, tijdvak 2: 5 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 8% van de vragen over warmte, daarvoor 8%. Dat aandeel is dus stabiel.
Oefenen met warmte
Maak de 15 nieuwste examenvragen over warmte online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2024, 2023, 2022, 2021 en 2019). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Andere onderwerpen natuurkunde havo
- Straling
- Geluid en trillingen
- Elektriciteit
- Krachten
- Energie en arbeid
- Beweging
- Astrofysica
- Golven
- Grootheden en eenheden
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen natuurkunde havo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Hoe ToetsChecker natuurkunde per vraagtype nakijkt, lees je op natuurkunde toetsen nakijken met AI.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op natuurkunde oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt warmte voor in het eindexamen natuurkunde havo?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 36 vragen over warmte, 8% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 13 van die examens.
In welk examen natuurkunde havo stonden de meeste vragen over warmte?
In het examen van 2019, tijdvak 2, met 5 vragen: 8-12.
Hoe oefen ik examenvragen over warmte?
Op deze pagina staan alle vragen over warmte met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.