Examenvragen cultuur en geschiedenis Latijnse taal en cultuur vwo
46 vragen over cultuur en geschiedenis uit 14 centrale examens van 2018 tot en met 2025.
Cultuur en geschiedenis komt in 14 van de 18 examens Latijnse taal en cultuur vwo voor, met 46 vragen (9% van alle examenvragen). Het meest in 2025, tijdvak 1 (14 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over cultuur en geschiedenis
Per examen de vragen over cultuur en geschiedenis, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2025, tijdvak 1: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Prooemium.
1 Arma virumque cano, Troiae qui primus ab oris
2 Italiam fato profugus Laviniaque venit
3 litora, multum ille et terris iactatus et alto
4 vi superum, saevae memorem Iunonis ob iram,
5 multa quoque et bello passus, dum conderet urbem
6 inferretque deos Latio; genus unde Latinum
7 Albanique patres atque altae moenia Romae.
8 Musa, mihi causas memora, quo numine laeso
9 quidve dolens regina deum tot volvere casus
10 insignem pietate virum, tot adire labores
11 impulerit. Tantaene animis caelestibus irae?
12 Urbs antiqua fuit (Tyrii tenuere coloni)
13 Karthago, Italiam contra Tiberinaque longe
14 ostia, dives opum studiisque asperrima belli,
15 quam Iuno fertur terris magis omnibus unam
16 posthabita coluisse Samo. Hic illius arma,
17 hic currus fuit; hoc regnum dea gentibus esse,
18 si qua fata sinant, iam tum tenditque fovetque.
19 Progeniem sed enim Troiano a sanguine duci
20 audierat Tyrias olim quae verteret arces;
21 hinc populum late regem belloque superbum
22 venturum excidio Libyae; sic volvere Parcas.
23 Id metuens veterisque memor Saturnia belli,
24 prima quod ad Troiam pro caris gesserat Argis
25 necdum etiam causae irarum saevique dolores
26 exciderant animo; manet alta mente repostum
27 iudicium Paridis spretaeque iniuria formae
28 et genus invisum et rapti Ganymedis honores:
29 his accensa super iactatos aequore toto
30 Troas, reliquias Danaum atque immitis Achilli,
31 arcebat longe Latio, multosque per annos
32 errabant acti fatis maria omnia circum.
33 Tantae molis erat Romanam condere gentem.
Vergilius, Aeneis 1.1-33
Vraag 1 1 punt
Tekst 1, regel 1-7 (Arma t/m Romae). Dit tekstgedeelte kan beschouwd worden als een korte inhoudsopgave van de Aeneis. Met de Aeneis zocht Vergilius aansluiting bij de werken van Homerus. Welke bewering is geheel juist?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Vraag 5 1 punt
Tekst 2 (‘Lied voor een migrant’, de weergave van Paul Claes) en tekst 1 (Aeneas). Vind jij dat Aeneas vergelijkbaar is met ‘de vrijheidsheld’ in de weergave van Paul Claes? Licht je antwoord toe door in te gaan op zowel ‘de vrijheidsheld’ als Aeneas.
Bekijk het antwoord
- Geeft een onderbouwd oordeel (ja of nee) waarin zowel ‘de vrijheidsheld’ als Aeneas juist worden betrokken. (1p)
Voorbeelden van een goed antwoord: Ja, de vrijheidsheld komt als vluchteling over zee / maakt een gevaarlijke zeereis / spoelt aan op een westers strand; Aeneas lijdt onderweg schipbreuk / wordt uit de koers geslagen door stormen / spoelt aan op het strand van Carthago/Afrika. Ja, de vrijheidsheld is lang een slachtoffer van vreemdelingenhaat; Aeneas is voor de Rutuliërs een ongewenste vreemdeling. Nee, Aeneas sticht een hele stad / Aeneas’ acties leiden uiteindelijk tot de stichting van een wereldrijk; de vrijheidsheld vindt alleen een plekje voor zijn gezin. Nee, de vrijheidsheld vindt een plek voor zijn gezin; Aeneas’ gezin is incompleet / Aeneas’ echtgenote is (tijdens de vlucht) overleden. Het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn.
Vraag 7 2 punten
Tekst 1, regel 21 populum t/m superbum. In dit tekstgedeelte wordt vooruitgekeken naar de toekomst van het Romeinse volk. Noteer twee andere passages in de Aeneis waarin vooruitgekeken wordt naar de toekomst van het Romeinse volk. Baseer je antwoord op de teksten die je voor dit examen gelezen hebt. Laat de teksten die in dit examen zijn afgedrukt buiten beschouwing.
Bekijk het antwoord
- Noemt een eerste juiste passage uit de Aeneis, buiten de in dit examen afgedrukte teksten, waarin vooruitgekeken wordt naar de toekomst van het Romeinse volk. (1p)
- Noemt een tweede, andere juiste passage uit de Aeneis, buiten de in dit examen afgedrukte teksten, waarin vooruitgekeken wordt naar de toekomst van het Romeinse volk. (1p)
Voorbeelden van goede antwoorden: Anchises toont (aan Aeneas in de onderwereld) toekomstige Romeinen; Euander geeft een rondleiding (aan Aeneas) op de plek waar later Rome zal liggen; Jupiter voorspelt aan Venus de latere positie van de Romeinen. Per juist antwoord 1 punt. Niet fout rekenen wanneer in een antwoord alleen is ingegaan op de toekomst van de Trojanen in het westen / van Aeneas in Italië/Hesperia.
Vraag 8 1 punt
Tekst 1, regel 19-22 (Progeniem t/m Parcas). Noteer de historische gebeurtenis waarnaar in dit tekstgedeelte tweemaal verwezen wordt. Baseer je antwoord op de achtergronden bij de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.
Bekijk het antwoord
- Noemt de verwoesting (door de Romeinen) van Carthago, of de overwinning (van de Romeinen) op Carthago in 146 v. Chr. (1p)
Ook goed: de (derde) Punische Oorlog(en). Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 9 1 punt
Tekst 1. Deze vier tekstelementen verwijzen naar verschillende gebeurtenissen: regel 22 excidio Libyae, regel 23 veteris belli, regel 27 iudicium Paridis, regel 29-30 iactatos Troas. Noteer deze vier tekstelementen in chronologische volgorde, van eerder naar later.
Bekijk het antwoord
- Noemt de vier tekstelementen in deze volgorde: iudicium Paridis, veteris belli, iactatos Troas, excidio Libyae. (1p)
Vraag 13 1 punt
Tekst 1 kan ingedeeld worden in de volgende delen: deel 1: aankondiging van het onderwerp van de Aeneis; deel 2: vraag om inspiratie; deel 3: beschrijving van de redenen voor Juno’s woede; deel 4: het lot van Aeneas en zijn reisgenoten. Noteer de nummers van de regels waarin deel 2 en deel 3 beginnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt regel 8 (begin deel 2) en regel 12 (begin deel 3). (1p)
Het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn.
Vraag 14 1 punt
Tekst 1 kan ingedeeld worden in de volgende delen: deel 1: aankondiging van het onderwerp van de Aeneis; deel 2: vraag om inspiratie; deel 3: beschrijving van de redenen voor Juno’s woede; deel 4: het lot van Aeneas en zijn reisgenoten. Noteer het nummer van de regel waarin deel 4 begint.
Bekijk het antwoord
- Noemt regel 29 (begin deel 4). (1p)
2025, tijdvak 1: Afbeeldingen 1 en 2
Opgavetekst
Afbeelding 1

Beeldengroep van Aeneas, Anchises en Ascanius, geplaatst bij het Hiltonhotel in Amsterdam.
Afbeelding 2

Beeld ‘de Denker’, dat de dichter Dante voorstelt. Bij het Hiltonhotel in Amsterdam.
Vraag 15 1 punt
Bij het Hiltonhotel in Amsterdam staan twee beelden: een beeldengroep van Aeneas, Anchises en Ascanius (afbeelding 1) en het beeld ‘de Denker’, dat de dichter Dante voorstelt (afbeelding 2). De beelden zijn geplaatst op initiatief van hoteldirecteur R. Payer, die in 1969 vanuit Italië naar Nederland geëmigreerd is. Noteer een aannemelijke reden waarom R. Payer gekozen kan hebben voor een beeldengroep met het Aeneas-thema. Laat esthetische redenen buiten beschouwing.
Bekijk het antwoord
- Noemt een aannemelijke reden voor de keuze voor een beeldengroep met het Aeneas-thema, zonder esthetische redenen. (1p)
Voorbeelden van een goed antwoord: als (e)migrant kan hij zich identificeren met Aeneas, die Troje verruild heeft voor Italië; het is een eerbetoon aan zijn oude vaderland Italië, waarvan Aeneas als de stamvader wordt gezien; hij wil ermee aangeven dat de gasten in zijn hotel tot rust kunnen komen, hoe lastig hun reis of leven tot dan toe ook geweest is.
Vraag 16 1 punt
Afbeelding 1 (de beeldengroep van Aeneas, Anchises en Ascanius) en afbeelding 2 (het beeld ‘de Denker’, dat de dichter Dante voorstelt), bij het Hiltonhotel in Amsterdam. Beschrijf het verband tussen een beeldengroep met het Aeneas-thema en een beeld van de dichter Dante. Betrek in je antwoord het werk van de dichter Dante.
Bekijk het antwoord
- Beschrijft dat Vergilius, de dichter van de Aeneis, een rol speelt in het werk van Dante (De goddelijke komedie), bijvoorbeeld als gids of als inspiratiebron. (1p)
Voorbeelden van goede antwoorden: Vergilius, de dichter van de Aeneis, speelt een rol in De goddelijke komedie van Dante. Dante wordt door Vergilius rondgeleid in de hel of onderwereld, of op de louteringsberg. Dante heeft zich bij zijn dichtwerk laten inspireren door Vergilius, door boek 6 van de Aeneis. Of woorden van overeenkomstige strekking.
2025, tijdvak 1: Tekst 3
Opgavetekst
Tekst 3 Tweede prooemium.
37 Muze, nu zal ik vermelden wie als koningen heersten,
38 in welke toestand het oude Latium was toen een vreemde
39 vloot met gewapende mannen voor het eerst in Italië landde;
40 het begin van de strijd zal ik terugroepen in het geheugen.
41 Beziel, godin, beziel uw dichter: ik zal bezingen
42 hoe in een grimmige oorlog moordzuchtige koningen streden,
43 hoe het Etruskische volk en het gehele westen
44 werden bewapend; een grotere reeks van gebeurtenissen,
45 een groter gedicht gaat beginnen. De oude koning Latinus
46 heerste over landen en steden in duurzame vrede.
47 Hij zou de zoon van Faunus zijn en de stroomnimf Marica,
48 Faunus had Picus als vader, die zelf weer de zoon was van u,
49 Saturnus, u, de eerste stamvader van de Latijnen.
Vergilius, Aeneis 7.37-49, vertaling P. Schrijvers, Groningen 2011
Vraag 17 1 punt
Tekst 3, regel 38 het oude Latium, en tekst 1, regel 6 genus Latinum. Wordt hier met het oude Latium naar dezelfde periode verwezen als met genus Latinum in regel 6 van tekst 1? Ga in je antwoord in op zowel het oude Latium als genus Latinum.
Bekijk het antwoord
- Antwoordt nee, en legt uit dat met genus Latinum verwezen wordt naar de periode nadat Aeneas Lavinium of een stad gesticht had (nadat de Trojanen of Aeneas in Italië gearriveerd waren), en met het oude Latium naar de periode voor de aankomst van de Trojanen of Aeneas in Italië. (1p)
Het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn. Ook goed: ‘Nee, met genus Latinum wordt verwezen naar een mengeling van Trojanen en Latijnen; met het oude Latium wordt alleen verwezen naar Latijnen.’ Niet fout rekenen wanneer in een overigens juist antwoord de ontkenning impliciet is gelaten. Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 19 1 punt
Tekst 3, regel 45-46 (De t/m vrede). Het Romeinse publiek van Vergilius zal bij dit tekstgedeelte gedacht hebben aan de duurzame vrede die Augustus bewerkstelligd heeft. Noteer de Latijnse benaming van de duurzame vrede die Augustus bewerkstelligd heeft. Baseer je antwoord op de achtergronden bij de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.
Bekijk het antwoord
- Noemt Pax Augusta. (1p)
2025, tijdvak 1: Tekst 4
Opgavetekst
Tekst 4 Afbeeldingen op het nieuwe schild van Aeneas.
671 Haec inter tumidi late maris ibat imago
672 aurea, sed fluctu spumabant caerula cano,
673 et circum argento clari delphines in orbem
674 aequora verrebant caudis aestumque secabant.
675 In medio classes aeratas, Actia bella,
676 cernere erat, totumque instructo Marte videres
677 fervere Leucaten auroque effulgere fluctus.
678 Hinc Augustus agens Italos in proelia Caesar
679 cum patribus populoque, penatibus et magnis dis,
680 stans celsa in puppi, geminas cui tempora flammas
681 laeta vomunt patriumque aperitur vertice sidus.
682 Parte alia ventis et dis Agrippa secundis
683 arduus agmen agens, cui, belli insigne superbum,
684 tempora navali fulgent rostrata corona.
685 Hinc ope barbarica variisque Antonius armis,
686 victor ab Aurorae populis et litore rubro,
687 Aegyptum viresque Orientis et ultima secum
688 Bactra vehit, sequiturque (nefas) Aegyptia coniunx.
689 Una omnes ruere ac totum spumare reductis
690 convulsum remis rostrisque tridentibus aequor.
691 Alta petunt; pelago credas innare revulsas
692 Cycladas aut montes concurrere montibus altos,
693 tanta mole viri turritis puppibus instant.
694 Stuppea flamma manu telisque volatile ferrum
695 spargitur, arva nova Neptunia caede rubescunt.
696 Regina in mediis patrio vocat agmina sistro,
697 necdum etiam geminos a tergo respicit angues.
698 Omnigenumque deum monstra et latrator Anubis
699 contra Neptunum et Venerem contraque Minervam
700 tela tenent. Saevit medio in certamine Mavors
701 caelatus ferro, tristesque ex aethere Dirae,
702 et scissa gaudens vadit Discordia palla,
703 quam cum sanguineo sequitur Bellona flagello.
704 Actius haec cernens arcum intendebat Apollo
705 desuper; omnis eo terrore Aegyptus et Indi,
706 omnis Arabs, omnes vertebant terga Sabaei.
707 Ipsa videbatur ventis regina vocatis
708 vela dare et laxos iam iamque immittere funes.
709 Illam inter caedes pallentem morte futura
710 fecerat ignipotens undis et Iapyge ferri,
711 contra autem magno maerentem corpore Nilum
712 pandentemque sinus et tota veste vocantem
713 caeruleum in gremium latebrosaque flumina victos.
Vergilius, Aeneis 8.671-713
Vraag 21 1 punt
Tekst 4, regel 675 (Actia bella). De twee partijen die in deze slag tegenover elkaar staan, worden beschreven in het vervolg (t/m regel 688 coniunx). Noteer het nummer van de regel waarmee de beschrijving van de tweede partij begint.
Bekijk het antwoord
- Noemt regel 685 (Hinc ope barbarica ... Antonius). (1p)
Vraag 23 1 punt
Tekst 4, regel 678 (Hinc t/m Caesar). Stel je voor dat een verslaggever ter plaatse een live-verslag geeft van de slag bij Actium. In zo’n live-verslag zou één bepaald gegeven uit het tekstgedeelte Hinc t/m Caesar (regel 678) niet genoemd kunnen worden. Noteer in eigen woorden dit gegeven en leg uit waarom het niet genoemd zou kunnen worden in zo’n live-verslag. Baseer je antwoord op de achtergronden bij de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.
Bekijk het antwoord
- Noemt de naam Augustus en legt uit dat die (ere)naam pas enige jaren na de slag bij Actium aan Octavianus werd verleend, en dat de naam dus toen nog niet in gebruik was. (1p)
Vraag 24 1 punt
Tekst 4, regel 681 patrium. Noteer de naam van de persoon naar wie verwezen wordt met patrium. Baseer je antwoord op de achtergronden bij de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.
Bekijk het antwoord
- Noemt (Gaius Julius) Caesar. (1p)
2025, tijdvak 2: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Jupiter vertelt Venus over de nakomelingen van Aeneas.
257 Parce metu, Cytherea, manent immota tuorum
258 fata tibi; cernes urbem et promissa Lavini
259 moenia, sublimemque feres ad sidera caeli
260 magnanimum Aenean; neque me sententia vertit.
261 Hic tibi (fabor enim, quando haec te cura remordet,
262 longius, et volvens fatorum arcana movebo)
263 bellum ingens geret Italia populosque feroces
264 contundet moresque viris et moenia ponet,
265 tertia dum Latio regnantem viderit aestas
266 ternaque transierint Rutulis hiberna subactis.
267 At puer Ascanius, cui nunc cognomen Iulo
268 additur (Ilus erat, dum res stetit Ilia regno),
269 triginta magnos volvendis mensibus orbes
270 imperio explebit, regnumque ab sede Lavini
271 transferet, et Longam multa vi muniet Albam.
272 Hic iam ter centum totos regnabitur annos
273 gente sub Hectorea, donec regina sacerdos
274 Marte gravis geminam partu dabit Ilia prolem.
275 Inde lupae fulvo nutricis tegmine laetus
276 Romulus excipiet gentem et Mavortia condet
277 moenia Romanosque suo de nomine dicet.
278 His ego nec metas rerum nec tempora pono:
279 imperium sine fine dedi. Quin aspera Iuno,
280 quae mare nunc terrasque metu caelumque fatigat,
281 consilia in melius referet, mecumque fovebit
282 Romanos, rerum dominos gentemque togatam.
283 Sic placitum. Veniet lustris labentibus aetas
284 cum domus Assaraci Pthiam clarasque Mycenas
285 servitio premet ac victis dominabitur Argis.
286 Nascetur pulchra Troianus origine Caesar,
287 imperium Oceano, famam qui terminet astris,
288 Iulius, a magno demissum nomen Iulo.
289 Hunc tu olim caelo spoliis Orientis onustum
290 accipies secura; vocabitur hic quoque votis.
291 Aspera tum positis mitescent saecula bellis:
292 cana Fides et Vesta, Remo cum fratre Quirinus
293 iura dabunt; dirae ferro et compagibus artis
294 claudentur Belli portae; Furor impius intus
295 saeva sedens super arma et centum vinctus aënis
296 post tergum nodis fremet horridus ore cruento.
Vergilius, Aeneis 1.257-296
Vraag 12 1 punt
Regel 292-293 Remo t/m dabunt. Leg uit dat dit een goed voorbeeld is van datgene wat beschreven wordt in het tekstgedeelte Aspera t/m bellis (regel 291). Ga in je antwoord in op zowel het tekstgedeelte Aspera t/m bellis (regel 291) als op het tekstelement Remo cum fratre Quirinus (regel 292).
Bekijk het antwoord
- In regel 291 wordt de afwezigheid van oorlog / het einde van de burgeroorlog(en) beschreven; zelfs Quirinus/Romulus en Remus (die hevig met elkaar in conflict waren, wat uitliep op de moord op Remus) hebben zich (nu) verzoend / werken (nu) samen. (1p)
Het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn. Of woorden van overeenkomstige strekking.
2025, tijdvak 2: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 Anchises wijst in het Elysium beroemde toekomstige Romeinen aan.
836 “Hij daar zal, na de nederlaag van Corinthe, als overwinnaar zijn zegekar
837 het hoge Capitool op sturen, beroemd om zijn triomf op de Grieken.
838 Die daar zal Argos overwinnen en het Mycene van Agamemnon,
839 ja zelfs de nazaat van Aeacus, Achilles' geslacht, machtig met wapens,
840 en zo zijn voorouders in Troje wreken en Minerva's tempelschennis.
841 Wie zou, grote Cato, jou willen verzwijgen, of jou, Cossus?
842 Wie het Gracchengeslacht, of de beide Scipiozonen,
843 beide bliksems in oorlog en een ramp voor Libye; en van eenvoudige
844 afkomst de machtige Fabricius, of jou, Serranus, eenvoudige zaaier?
845 Waarheen sleuren jullie, Fabiërs, mijn moede ik? Jij bent die Maximus,
846 die op zijn eentje voor ons de macht door aarzelen redt.
847 Excudent alii spirantia mollius aera
848 (credo equidem), vivos ducent de marmore vultus,
849 orabunt causas melius, caelique meatus
850 describent radio et surgentia sidera dicent:
851 tu regere imperio populos, Romane, memento
852 (hae tibi erunt artes), pacique imponere morem,
853 parcere subiectis et debellare superbos.”
854 Sic pater Anchises, atque haec mirantibus addit:
855 “Aspice, ut insignis spoliis Marcellus opimis
856 ingreditur victorque viros supereminet omnes.
857 Hic rem Romanam magno turbante tumultu
858 sistet eques, sternet Poenos Gallumque rebellem,
859 tertiaque arma patri suspendet capta Quirino.”
Vergilius, Aeneis 6.836-859
Vraag 14 1 punt
Regel 840 zijn voorouders in Troje wreken. Leg uit op grond waarvan Vergilius hier het woord voorouders gebruikt en vanwege welke gebeurtenis zij gewroken zullen worden. Baseer je antwoord op de achtergronden bij de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.
Bekijk het antwoord
- De Romeinen stammen (volgens Vergilius via Aeneas) van de Trojanen af; Troje is verwoest (door de Grieken), en daarom zal op hen wraak genomen worden. (1p)
Het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn. Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 15 1 punt
Regel 842-843 de beide t/m Libye. Noteer de benaming van de oorlogen die in dit tekstgedeelte bedoeld worden. Baseer je antwoord op de achtergronden bij de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.
Bekijk het antwoord
- (Tweede en Derde) Punische oorlogen (1p)
Niet fout rekenen wanneer geantwoord is 'Tweede/Derde Punische oorlog' of 'Punisch(e)'.
Vraag 16 1 punt
Regel 836-846 Hij t/m redt. De Romeinse geschiedenis kan in drie periodes verdeeld worden op basis van de staatsvorm. Noteer wat de staatsvorm was tijdens de gebeurtenissen die beschreven worden in het tekstgedeelte Hij t/m redt (regel 836-846).
Bekijk het antwoord
- De republiek. (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 18 1 punt
Regel 836-853 Hij t/m superbos. De Romeinse dichter Horatius schrijft over het contact tussen Grieken en Romeinen: 'Het overwonnen Griekenland won van de ruwe winnaar en bracht beschaving in het boerse Latium.' Wat Horatius hier beschrijft, komt ook aan de orde in het tekstgedeelte Hij t/m superbos (regel 836-853). Noteer uit het tekstgedeelte Hij t/m superbos (regel 836-853) de regelnummers die op de plaats van de puntjes moeten staan: De inhoud van het tekstelement 'Het overwonnen Griekenland' komt aan de orde vanaf regel .... t/m regel ....
Bekijk het antwoord
- 836; 840 (1p)
Het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn.
Vraag 19 1 punt
Regel 836-853 Hij t/m superbos. Noteer uit het tekstgedeelte Hij t/m superbos (regel 836-853) de regelnummers die op de plaats van de puntjes moeten staan: Wat bedoeld wordt met 'beschaving' in het citaat van Horatius komt aan de orde vanaf regel .... t/m regel ....
Bekijk het antwoord
- 847; 850 (1p)
Het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn.
Vraag 21 1 punt
Regel 855 Marcellus. Deze persoon heeft een naamgenoot van wie Anchises een beschrijving van ruim twintig regels geeft in het gedeelte dat volgt op tekst 2 (niet in dit examen afgedrukt). Leg uit dat het begrijpelijk is dat Vergilius Anchises een zo uitgebreide beschrijving van die naamgenoot laat geven. Baseer je antwoord op de achtergronden bij de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.
Bekijk het antwoord
- De naamgenoot is familie van Augustus / de vroeg gestorven neef / schoonzoon van Augustus (en Vergilius wil de familie van Augustus eren) / is of was de beoogde opvolger van Augustus. (1p)
Niet fout rekenen wanneer in plaats van 'familie' is genoteerd 'een kleinzoon'. Of woorden van overeenkomstige strekking.
2025, tijdvak 2: Tekst 3
Opgavetekst
Tekst 3 Juno spreekt met Jupiter over de toekomst van de Trojanen.
818 “Et nunc cedo equidem pugnasque exosa relinquo.
819 Illud te, nulla fati quod lege tenetur,
820 pro Latio obtestor, pro maiestate tuorum:
821 cum iam conubiis pacem felicibus (esto)
822 component, cum iam leges et foedera iungent,
823 ne vetus indigenas nomen mutare Latinos
824 neu Troas fieri iubeas Teucrosque vocari
825 aut vocem mutare viros aut vertere vestem.
826 Sit Latium, sint Albani per saecula reges,
827 sit Romana potens Itala virtute propago:
828 occidit, occideritque sinas cum nomine Troia.”
829 Olli subridens hominum rerumque repertor:
830 “Es germana Iovis Saturnique altera proles,
831 irarum tantos volvis sub pectore fluctus.
832 Verum age et inceptum frustra summitte furorem:
833 do quod vis, et me victusque volensque remitto.
834 Sermonem Ausonii patrium moresque tenebunt,
835 utque est nomen erit; commixti corpore tantum
836 subsident Teucri. Morem ritusque sacrorum
837 adiciam faciamque omnes uno ore Latinos.
838 Hinc genus Ausonio mixtum quod sanguine surget,
839 supra homines, supra ire deos pietate videbis,
840 nec gens ulla tuos aeque celebrabit honores.”
841 Adnuit his Iuno et mentem laetata retorsit;
842 interea excedit caelo nubemque relinquit.
Vergilius, Aeneis 12.818-842
Vraag 32 1 punt
Regel 838-840 Hinc t/m honores. Dit tekstgedeelte kan opgevat worden als een beschrijving van een specifiek onderdeel van een van de idealen van het nieuwe regime onder Augustus. Noteer in algemene bewoordingen het desbetreffende ideaal.
Bekijk het antwoord
- Respect (hebben) voor de goden / pietas (plichtsgetrouwheid). (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
2024, tijdvak 1: Afbeelding 1
Opgavetekst
Afbeelding 1

Kaart van het westelijk Middellandse Zeegebied. Legenda: donker gestipt = Romeins gebied en veroveringen (241-218 v. Chr.); licht gestipt = Carthaags gebied; zwart = Griekse gebieden. Steden: Rome (midden-Italië) en Carthago (Noord-Afrika). Letters in cirkels: A op het Iberisch schiereiland, aan de oostkust van Spanje; B aan de Franse Middellandse Zeekust; C in het noorden, bij de Alpen; D in Noord-Italië; E in Zuid-Italië; F in Noord-Afrika, vlak bij Carthago. Pijlen geven bewegingen aan; symbolen met een kruis in een cirkel markeren plaatsen op de route.
Vraag 17 2 punten
a Noteer de letter die op afbeelding 1 het dichtst bij de locatie van Hannibals leger ligt ten tijde van de gebeurtenissen in tekst 1. Baseer je antwoord op de teksten die je voor dit examen gelezen hebt. b Noteer de letter die op afbeelding 1 het dichtst bij de locatie van Hannibals leger ligt ten tijde van de gebeurtenissen in tekst 2. Baseer je antwoord op de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.
Bekijk het antwoord
- a: Noteert de letter A. (1p)
- b: Noteert de letter C. (1p)
2024, tijdvak 1: Algemeen
Opgavetekst
Bron 6
Op een website over beroemde mensen wordt over Scipio beweerd:
Toen niemand na de dood van zijn vader het leger kwam leiden, nam Scipio de leiding. Na een lange en harde oorlog wreekte hij zijn vader en oom door Hannibal te vermoorden. Hij voerde het bevel over de Romeinse legers in de Slag bij Zama, die een einde maakte aan de Tweede Punische Oorlog.
https://nl.celeb-true.com/scipio-africanus-esteemed-roman-military-general-check-this-biography, bekeken op 4 april 2023
Vraag 24 1 punt
Op een website over beroemde mensen wordt over Scipio beweerd: zie de bron. Noteer uit het citaat het gegeven dat niet klopt met de historische werkelijkheid. Baseer je antwoord op de achtergronden bij de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat Hannibal vermoord is (door Scipio). (1p)
Niet fout rekenen wanneer geantwoord is ‘Hannibal is niet vermoord (door Scipio).’ Geen scorepunt toekennen wanneer alleen geantwoord is ‘Scipio nam niet de leiding, maar werd gekozen.’ Of woorden van overeenkomstige strekking.
2024, tijdvak 2: Afbeelding 1
Opgavetekst
Afbeelding 1

Zwart-wit gravure van een steil rotslandschap in de Alpen. In het midden een ruiter met helm en harnas op een paard, die naar voren kijkt. Onderaan een groep mannen aan het werk bij de rots: een van hen slaat met een hamer of houweel op het gesteente, naast een vat. Op de rotsen en het pad daarboven zijn meer mannen en paarden te zien. Rechts op de achtergrond een dal met bergen.
Vraag 1 1 punt
Met afbeelding 1 wordt verwezen naar Hannibals tocht over de Alpen.
Beschrijf het deel van Hannibals tocht over de Alpen dat is afgebeeld op afbeelding 1. Baseer je antwoord op de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.
Bekijk het antwoord
- De soldaten van Hannibal zijn bezig een (nieuwe) doorgang te maken / een (nieuw) pad door de rotsen aan te leggen / begieten de rotsen met azijn. (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
2024, tijdvak 2: De Noorse metalband In Vain
Opgavetekst
De Noorse metalband In Vain laat in een van hun nummers Hannibal aan het woord:
Hier zweer ik dat ik met vuur en ijzer
Rome’s toekomst breken zal. Een redder zullen ze niet vinden.
Vanaf Gadir hebben we heel Iberia in brand gestoken,
Carthago’s roem met glans hersteld.
Leugenaars en verraders, Rome is verdoemd.
Trillend van angst, alleen al bij het horen van mijn naam:
Hannibal voor de poorten!
Vraag 20 2 punten
‘Een redder zullen ze niet vinden’
a Noteer de naam van de persoon die wel degelijk de redder van de Romeinen werd. Baseer je antwoord op de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.
‘Trillend’ t/m ‘poorten’
Een gegeven uit deze zin uit het nummer van In Vain is in tegenspraak met een gegeven uit tekst 2.
b Noteer in eigen woorden de twee gegevens die met elkaar in tegenspraak zijn.
Bekijk het antwoord
- a: (Publius Cornelius) Scipio (Africanus Maior) (1p)
- b: Voorbeelden van een goed antwoord zijn: Er staat dat de Romeinen heel bang zijn; in tekst 2 verjagen de Romeinen Hannibal tijdens zijn verkenningstocht nabij Rome. / Er staat dat de Romeinen heel bang zijn; in tekst 2 krijgt Hannibal (misschien ten onrechte) te horen dat het stuk grond waarop zijn kamp staat, verkocht is (voor de normale prijs). / Er staat dat de Romeinen bang worden bij het horen van de naam Hannibal; in tekst 2 worden de Romeinen bang bij het zien van de Numidische overlopers in de stad. (1p)
Bij a niet fout rekenen wanneer geantwoord is ‘Scipio Minor’. Bij b geen scorepunt toekennen wanneer alleen geantwoord is ‘Er staat dat er geroepen wordt ‘Hannibal voor de poorten!’ / dat de Romeinen Hannibals naam te horen krijgen; in tekst 2 wordt alleen beschreven dat de Romeinen Hannibal dicht bij de muren zien rondkijken.’
2024, tijdvak 2: Tekst 3
Opgavetekst
Tekst 3 Hannibal krijgt opdracht Italië te verlaten.
[1] Postquam edita sunt mandata, “Iam non perplexe” inquit “sed palam
[2] revocant qui vetando supplementum et pecuniam mitti iam pridem
[3] retrahebant. Vicit ergo Hannibalem non populus Romanus totiens caesus
[4] fugatusque sed senatus Carthaginiensis obtrectatione atque invidia;
[5] neque hac deformitate reditus mei tam P. Scipio exsultabit atque efferet
[6] sese quam Hanno qui domum nostram quando alia re non potuit ruina
[7] Carthaginis oppressit.”
[8] Iam hoc ipsum praesagiens animo praeparaverat ante naves. Itaque
[9] inutili militum turba praesidii specie in oppida Bruttii agri quae pauca
[10] metu magis quam fide continebantur dimissa, quod roboris in exercitu
[11] erat in Africam transvexit, multis Italici generis, quia in Africam secuturos
[12] abnuentes concesserant in Iunonis Laciniae delubrum inviolatum ad eam
[13] diem, in templo ipso foede interfectis. Raro quemquam alium patriam
[14] exsilii causa relinquentem tam maestum abisse ferunt quam Hannibalem
[15] hostium terra excedentem; respexisse saepe Italiae litora, et deos
[16] hominesque accusantem in se quoque ac suum ipsius caput exsecratum
[17] quod non cruentum ab Cannensi victoria militem Romam duxisset;
[18] Scipionem ire ad Carthaginem ausum qui consul hostem Poenum in Italia
[19] non vidisset: se, centum milibus armatorum ad Trasumennum ad Cannas
[20] caesis, circa Casilinum Cumasque et Nolam consenuisse. Haec accusans
[21] querensque ex diutina possessione Italiae est detractus.
Livius, Ab Urbe Condita 30.20.2-9
Vraag 21 2 punten
Regel 1 mandata
Uit het vervolg (t/m regel 7 oppressit) is op te maken wat volgens Hannibal de beweegreden voor deze mandata is.
a Citeer uit het vervolg (t/m regel 7 oppressit) de twee Latijnse zelfstandige naamwoorden waarmee Hannibal deze beweegreden aanduidt.
b Noteer in eigen woorden de historische omstandigheid die voor de Carthaagse senaat de aanleiding vormde om deze mandata te geven. Baseer je antwoord op de achtergronden bij de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.
Bekijk het antwoord
- a: obtrectatione (regel 4); invidia (regel 4) (1p)
- b: Scipio had het strijdtoneel naar Noord-Afrika verlegd. / Het (Afrikaanse) vaderland moest verdedigd worden. Of woorden van overeenkomstige strekking. (1p)
Bij a het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn. Bij a niet fout rekenen wanneer geantwoord is ‘obtrectatione atque invidia (regel 4)’.
2023, tijdvak 1: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Jaloezie gaat op bevel van Minerva naar Aglauros toe.
[778] Ze lacht uitsluitend als ze weet van andermans verdriet,
[779] geniet geen slaap, omdat ze wakker ligt van schrikgedachten;
[780] ze loert afgunstig op succes van mensen en ze kwijnt
[781] al loerend weg: ze proeft ervan én wordt beproefd, en daarmee
[782] wekt ze haar eigen kwelling. – Ondanks diepgevoelde haat
[783] riep de godin Minerva haar nu toch dit kort bevel toe:
[784] ‘Ga één van Cecrops’ dochters met je pus vergiftigen,
[785] doe wat ik zeg! Aglauros heet ze…’ en maakte dat ze wegkwam,
[786] zich met haar lans afzettend van de grond, geen woord te veel.
[787] De ander ziet met scheve ogen hoe Minerva wegvliegt,
[788] sputtert wat binnensmonds, omdat het pijn doet die godin
[789] haar zin te geven, grijpt dan toch haar staf, die is omwikkeld
[790] met doornprikkels, en in donker wolkenkleed gehuld
[791] gaat ze, en waar ze gaat vertrapt ze bloeiende gewassen,
[792] grassen verschroeit ze en papaverbollen breekt ze stuk
[793] en met haar adem blaast ze gif uit over mensen, steden
[794] en huizen…, tot ze eindelijk Athene’s burcht bereikt,
[795] waar zóveel rijkdom, macht en feestelijke vrede heersen,
[796] dat zij, omdat ze niets te huilen ziet, zelf huilen moet.
[797] Sed postquam thalamos intravit Cecrope natae,
[798] iussa facit pectusque manu ferrugine tincta
[799] tangit et hamatis praecordia sentibus implet
[800] inspiratque nocens virus piceumque per ossa
[801] dissipat et medio spargit pulmone venenum.
[802] Neve mali causae spatium per latius errent,
[803] germanam ante oculos fortunatumque sororis
[804] coniugium pulchraque deum sub imagine ponit
[805] cunctaque magna facit. Quibus inritata dolore
[806] Cecropis occulto mordetur et anxia nocte,
[807] anxia luce gemit lentaque miserrima tabe
[808] liquitur, ut glacies incerto saucia sole,
[809] felicisque bonis non lenius uritur Herses
[810] quam cum spinosis ignis supponitur herbis,
[811] quae neque dant flammas lentoque tepore cremantur.
[812] Saepe mori voluit, ne quidquam tale videret,
[813] saepe velut crimen rigido narrare parenti;
[814] denique in adverso venientem limine sedit
[815] exclusura deum. Cui blandimenta precesque
[816] verbaque iactanti mitissima “Desine,” dixit;
[817] “hinc ego me non sum nisi te motura repulso.”
[818] “Stemus” ait “pacto” velox Cyllenius “isto”
[819] caelestique fores virga patefecit; at illi
[820] surgere conanti partes quascumque sedendo
[821] flectimur ignava nequeunt gravitate moveri.
[822] Illa quidem pugnat recto se attollere trunco,
[823] sed genuum iunctura riget frigusque per ungues
[824] labitur et pallent amisso sanguine venae;
[825] utque malum late solet immedicabile cancer
[826] serpere et inlaesas vitiatis addere partes,
[827] sic letalis hiems paulatim in pectora venit
[828] vitalesque vias et respiramina clausit.
[829] Nec conata loqui est nec, si conata fuisset,
[830] vocis habebat iter; saxum iam colla tenebat
[831] oraque duruerant signumque exsangue sedebat.
[832] Nec lapis albus erat; sua mens infecerat illam.
[833] Has ubi verborum poenas mentisque profanae
[834] cepit Atlantiades, dictas a Pallade terras
[835] linquit et ingreditur iactatis aethera pennis.
Ovidius, Metamorphoses 2.778-835
Vraag 9 2 punten
Regel 834 (Atlantiades, dictas a Pallade terras): Door het gebruik van deze omschrijvingen in plaats van de gebruikelijke namen presenteert Ovidius zich als een bepaald soort dichter. a. Noteer de term voor zo’n dichter. Baseer je antwoord op de achtergronden bij de teksten die je voor dit examen gelezen hebt. b. Noteer de gebruikelijke naam voor dictas a Pallade terras.
Bekijk het antwoord
- a: poeta doctus (1p)
- b: Athene/Attica (1p)
Bij a geen scorepunt toekennen wanneer ‘poeta doctus’ onjuist gespeld is.
2022, tijdvak 1: Tekst 4
Opgavetekst
Tekst 4 Nieuwbouw in Rome.
[1] Hic ubi sidereus propius videt astra colossus [2] et crescunt media pegmata celsa via, [3] invidiosa feri radiabant atria regis [4] unaque iam tota stabat in urbe domus. [5] Hic ubi conspicui venerabilis Amphitheatri [6] erigitur moles, stagna Neronis erant. [7] Hic ubi miramur velocia munera thermas, [8] abstulerat miseris tecta superbus ager. [9] Claudia diffusas ubi porticus explicat umbras, [10] ultima pars aulae deficientis erat. [11] Reddita Roma sibi est et sunt te praeside, Caesar, [12] deliciae populi, quae fuerant domini.
Martialis, De Spectaculis 2
Vraag 23 1 punt
Tekst 4 en Tekst 3. De manier waarop Martialis in tekst 4 zijn onderwerp behandelt, is vergelijkbaar met wat Plinius schrijft in regel 24 van tekst 3 (nihil t/m laudatur). Leg dit uit.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de nieuwbouw onder de Flavische keizers (Titus) extra positief uit de verf komt omdat die wordt gesteld tegenover het negatief beschreven paleis van Nero, de Domus Aurea. (1p)
2022, tijdvak 2: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Hoe om te gaan met christenen.
[1] C. PLINIUS TRAIANO IMPERATORI
[2] Sollemne est mihi, domine, omnia de quibus dubito ad te referre. Quis
[3] enim potest melius vel cunctationem meam regere vel ignorantiam
[4] instruere? Cognitionibus de Christianis interfui numquam: ideo nescio quid
[5] et quatenus aut puniri soleat aut quaeri. Nec mediocriter haesitavi, sitne
[6] aliquod discrimen aetatum, an quamlibet teneri nihil a robustioribus
[7] differant; detur paenitentiae venia, an ei, qui omnino Christianus fuit,
[8] desisse non prosit; nomen ipsum, si flagitiis careat, an flagitia cohaerentia
[9] nomini puniantur. Interim, ⟨in⟩ iis qui ad me tamquam Christiani
[10] deferebantur, hunc sum secutus modum. Interrogavi ipsos an essent
[11] Christiani. Confitentes iterum ac tertio interrogavi supplicium minatus:
[12] perseverantes duci iussi. Neque enim dubitabam, qualecumque esset
[13] quod faterentur, pertinaciam certe et inflexibilem obstinationem debere
[14] puniri. Fuerunt alii similis amentiae, quos, quia cives Romani erant,
[15] adnotavi in urbem remittendos.
[16] Mox ipso tractatu, ut fieri solet, diffundente se crimine plures species
[17] inciderunt. Propositus est libellus sine auctore multorum nomina
[18] continens. Qui negabant esse se Christianos aut fuisse, cum praeeunte
[19] me deos adpellarent et imagini tuae, quam propter hoc iusseram cum
[20] simulacris numinum adferri, ture ac vino supplicarent, praeterea male
[21] dicerent Christo, quorum nihil cogi posse dicuntur qui sunt re vera
[22] Christiani, dimittendos putavi. Alii ab indice nominati esse se Christianos
[23] dixerunt et mox negaverunt; fuisse quidem sed desisse, quidam ante
[24] triennium, quidam ante plures annos, non nemo etiam ante viginti. ⟨Hi⟩
[25] quoque omnes et imaginem tuam deorumque simulacra venerati sunt et
[26] Christo male dixerunt.
(In het hier weggelaten gedeelte schrijft Plinius wat vermeende christenen zoal deden en dat er al veel mensen bij betrokken waren.)
[27] Antwoord van Trajanus.
[28] Het is de juiste weg, mijn beste Plinius, die je gevolgd hebt bij het
[29] uitzoeken van de gevallen dat men mensen als Christenen bij je aangaf.
[30] Er is namelijk geen algemeen voorschrift te geven dat als vaste norm kan
[31] dienen.
[32] Actief opsporen moet men ze niet. Worden ze aangegeven en schuldig
[33] bevonden, dan dient men ze te straffen, met dien verstande dat wie
[34] ontkent Christen te zijn en dit metterdaad aantoont (dat wil zeggen: door
[35] te offeren aan onze goden), hoe verdacht zijn verleden ook moge zijn, op
[36] grond van zijn berouw genade krijgt.
[37] Voor anoniem ingediende beschuldigingen mag in een aanklacht geen
[38] plaats zijn. Dat geeft namelijk een bijzonder slecht voorbeeld en is niet
[39] meer van onze tijd.
Plinius, Epistulae 10.96.1-6 en 10.97
Vraag 1 1 punt
Noteer de naam van het gebied waarvandaan Plinius deze brief stuurde en noteer in welke functie Plinius daar was.
Bekijk het antwoord
- Hij stuurde de brief vanuit Pontus/Bithynië/Klein-Azië; daar was hij stadhouder / gezant van de keizer / legatus Augusti / (provincie)gouverneur. (1p)
Het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn. Niet fout rekenen wanneer als eerste deel van het antwoord is genoteerd ‘Hij stuurde de brief vanuit Turkije.’ Of woorden van overeenkomstige strekking.
2022, tijdvak 2: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 Een boekje voor Plinius.
[1] Nec doctum satis et parum severum,
[2] sed non rusticulum tamen libellum
[3] facundo mea Plinio Thalia
[4] i perfer: brevis est labor peractae
[5] altum vincere tramitem Suburae.
[6] Illic Orphea protinus videbis
[7] udi vertice lubricum theatri
[8] mirantesque feras avemque regem,
[9] raptum quae Phryga pertulit Tonanti;
[10] illic parva tui domus Pedonis
[11] caelata est aquilae minore pinna.
[12] Sed ne tempore non tuo disertam
[13] pulses ebria ianuam videto:
[14] totos dat tetricae dies Minervae,
[15] dum centum studet auribus virorum
[16] hoc quod saecula posterique possint
[17] Arpinis quoque comparare chartis.
[18] Seras tutior ibis ad lucernas:
[19] haec hora est tua, cum furit Lyaeus,
[20] cum regnat rosa, cum madent capilli:
[21] tunc me vel rigidi legant Catones.
Martialis, Epigrammata 10.20
Vraag 11 3 punten
Regel 16-17 hoc t/m chartis. a Noteer in eigen woorden de inhoud van het compliment dat Martialis in deze regels aan Plinius geeft. Plinius citeert in een van de brieven die je voor dit examen gelezen hebt, een groot deel van dit gedicht. Hij vermeldt in die brief ook, dat hij Martialis als tegenprestatie voor dit compliment iets gegeven heeft. b Noteer in eigen woorden wat Plinius aan Martialis gegeven heeft. Dit uitwisselen van compliment en tegenprestatie past bij de relatie die Martialis met Plinius had. c Noteer de Latijnse naam voor de rol die Martialis aannam in deze relatie. Baseer je antwoord op de achtergronden bij de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.
Bekijk het antwoord
- a: Plinius’ werk wordt (ook in de toekomst) net zo (hoog) gewaardeerd als dat van Cicero / zal (ook) door latere generaties nog (net zo hoog als dat van Cicero) gewaardeerd worden. (1p)
- b: Plinius heeft Martialis (reis)geld gegeven (voor zijn terugkeer/reis naar Spanje). (1p)
- c: cliens (1p)
Bij a en b: of woorden van overeenkomstige strekking. Bij c niet fout rekenen wanneer geantwoord is ‘cliënt’.
2022, tijdvak 2: Tekst 4
Opgavetekst
Tekst 4 Openingswoorden van de Panegyricus.
[1] Bene ac sapienter, patres conscripti, maiores instituerunt ut rerum
[2] agendarum ita dicendi initium a precationibus capere, quod nihil rite nihil
[3] providenter homines sine deorum immortalium ope consilio honore
[4] auspicarentur. Qui mos cui potius quam consuli aut quando magis
[5] usurpandus colendusque est, quam cum imperio senatus, auctoritate rei
[6] publicae ad agendas optimo principi gratias excitamur? Quod enim
[7] praestabilius est aut pulchrius munus deorum, quam castus et sanctus et
[8] dis simillimus princeps? Ac si adhuc dubium fuisset, forte casuque
[9] rectores terris an aliquo numine darentur, principem tamen nostrum
[10] liqueret divinitus constitutum. Non enim occulta potestate fatorum, sed ab
[11] Iove ipso coram ac palam repertus electus est: quippe inter aras et
[12] altaria, eodemque loci quem deus ille tam manifestus ac praesens quam
[13] caelum ac sidera insedit. Quo magis aptum piumque est te, Iuppiter
[14] optime, antea conditorem, nunc conservatorem imperii nostri precari, ut
[15] mihi digna consule digna senatu digna principe contingat oratio, utque
[16] omnibus quae dicentur a me, libertas fides veritas constet, tantumque a
[17] specie adulationis absit gratiarum actio mea quantum abest a necessitate.
Plinius, Panegyricus 1
Vraag 20 3 punten
In het gedeelte van de Panegyricus dat volgt op tekst 4, zegt Plinius: Nu de onderdrukking van vroeger is geweken, past het dat wij anders spreken. Laten we onze keizer niet meer in het openbaar roemen als voorheen. a Noteer de naam van de keizer die Plinius in gedachten heeft bij ‘de onderdrukking van vroeger’. b Citeer uit de regels 13-17 van tekst 4 (Quo t/m necessitate) het Latijnse woord dat verwijst naar ‘onderdrukking’. c Citeer uit de regels 13-17 van tekst 4 (Quo t/m necessitate) het Latijnse woord dat inhoudelijk vergelijkbaar is met ‘roemen als voorheen’.
Bekijk het antwoord
- a: Domitianus (1p)
- b: necessitate (regel 17) (1p)
- c: adulationis (regel 17) (1p)
2022, tijdvak 2: Algemeen
Opgavetekst
Tekst 5
Vesticius Spurinna is een succesvolle generaal. Hij heeft in Germania een opstand van de Bructeri neergeslagen en een koning over dat volk aangesteld.
In het onderstaande gedeelte uit een brief vertelt Plinius dat Spurinna daarom een standbeeld krijgt. Hij vertelt ook dat er een standbeeld is toegekend aan Spurinna’s zoon Cottius, die overleden is toen Spurinna in Germania was.
[1] Here a senatu Vesticio Spurinnae principe auctore triumphalis statua
[2] decreta est, non ita ut multis, qui numquam in acie steterunt, numquam
[3] castra viderunt, numquam denique tubarum sonum nisi in spectaculis
[4] audierunt, verum ut illis, qui decus istud sudore et sanguine et factis
[5] assequebantur. Nam Spurinna Bructerum regem vi et armis induxit in
[6] regnum, ostentatoque bello ferocissimam gentem, quod est pulcherrimum
[7] victoriae genus, terrore perdomuit. Et hoc quidem virtutis praemium, illud
[8] solacium doloris accepit, quod filio eius Cottio, quem amisit absens,
[9] habitus est honor statuae. Rarum id in iuvene; sed pater hoc quoque
[10] merebatur, cuius gravissimo vulneri magno aliquo fomento medendum
[11] fuit. Praeterea Cottius ipse tam clarum specimen indolis dederat, ut vita
[12] eius brevis et angusta debuerit hac velut immortalitate proferri.
Plinius, Epistulae 2.7.1-4
Vraag 22 1 punt
In 2016 werd in de Tweede Kamer een voorstel ingediend om de woorden ‘bij de gratie Gods’ uit de tekst van de Nederlandse wetten te verwijderen. Men vond dat de tekst neutraal diende te zijn, zonder verwijzing naar geloof. Zou Plinius volgens jou vóór dit voorstel of tegen dit voorstel hebben gestemd? Beargumenteer je antwoord met een gegeven uit een van de teksten die in dit examen zijn afgedrukt.
Bekijk het antwoord
- Een goed antwoord bevat de bewering dat Plinius vóór het voorstel zou hebben gestemd of de bewering dat Plinius tegen dit voorstel zou hebben gestemd, alsmede een onderbouwing van deze bewering met behulp van een relevant gegeven uit een van de teksten in dit examen. (1p)
Voorbeelden van een goed antwoord zijn: - Plinius zou tegen hebben gestemd, want volgens hem (in tekst 4) is goddelijk ingrijpen op allerlei niveaus zichtbaar (grondvesten en in stand houden van het Romeinse rijk / uitverkiezing van Trajanus / inspiratie geven voor een mooie redevoering), dus houdt hij de goden ook verantwoordelijk voor goede wetten. - Plinius zou tegen hebben gestemd, want hij vindt het goed (in tekst 4) elke onderneming te beginnen met een gebed (tot de goden). - Plinius zou vóór hebben gestemd, want hij bestrijdt (volgens tekst 1) het christendom (en met ‘God’ in de vraag wordt de christelijke god bedoeld). Of woorden van overeenkomstige strekking.
2022, tijdvak 3: Tekst 5
Opgavetekst
Tekst 5 Slotwoorden van de Panegyricus.
[1] Tu voce imperatoris quid sentires locutus, filium illi nobis parentem tibi
[2] pontificem maximum elegisti. Quo maiore fiducia isdem illis votis, quae
[3] ipse pro se nuncupari iubet, oro et obtestor, ‘si bene rem publicam, si ex
[4] utilitate omnium regit’, primum ut illum nepotibus nostris ac pronepotibus
[5] serves, deinde ut quandoque successorem ei tribuas, quem genuerit quem
[6] formaverit similemque fecerit adoptato, aut si hoc fato negatur, in consilio
[7] sis eligenti monstresque aliquem, quem adoptari in Capitolio deceat.
[8] Vobis, patres conscripti, quantum debeam, publicis etiam monimentis
[9] continetur. Vos mihi in tribunatu quietis, in praetura modestiae, vos in
[10] istis etiam officiis, quae studiis nostris circa tuendos socios iniunxeratis,
[11] cum fidei tum constantiae antiquissimum testimonium perhibuistis. Vos
[12] proxime destinationem consulatus mei his acclamationibus adprobavistis,
[13] ut intelligam etiam atque etiam enitendum mihi, ut hunc consensum
[14] vestrum complectar et teneam, et in dies augeam. Etenim memini tunc
[15] verissime iudicari, meruerit quis honorem necne, cum adeptus est. Vos
[16] modo favete huic proposito et credite: si cursu quodam provectus ab illo
[17] insidiosissimo principe, ante quam profiteretur odium bonorum, postquam
[18] professus est substiti, cum viderem quae ad honores compendia paterent
[19] longius iter malui; si malis temporibus inter maestos et paventes, bonis
[20] inter securos gaudentesque numeror; si denique in tantum diligo optimum
[21] principem, in quantum invisus pessimo fui; ego reverentiae vestrae sic
[22] semper inserviam, non ut me consulem et mox consularem, sed ut
[23] candidatum consulatus putem.
Plinius, Panegyricus 94.4-95.5
Vraag 22 2 punten
Regel 9-11 Vos mihi t/m perhibuistis. In dit tekstgedeelte herinnert Plinius de senatoren aan zijn eigen activiteiten in het verleden. a Leg uit dat de senatoren door de herinnering aan deze activiteiten kritiek op Plinius zouden kunnen hebben. Baseer je antwoord op een gegeven uit het tekstgedeelte Vos modo t/m numeror (regel 15-20). b Leg uit dat Plinius eventuele kritiek probeert te voorkomen door de manier waarop hij de senatoren aan zijn eigen activiteiten herinnert in de regels 9-11 (Vos mihi t/m perhibuistis).
Bekijk het antwoord
- a: Plinius heeft (voor een groot deel) carrière gemaakt onder Domitianus (die als keizer een slechte reputatie had) / onder een zeer slechte keizer. (1p)
- b: Plinius herinnert de senatoren er (tegelijkertijd) aan, hoe goed (zijzelf vonden dat) hij zijn taken toen vervuld heeft / dat zijzelf zijn activiteiten (toentertijd) goedkeurden. Of woorden van overeenkomstige strekking. (1p)
2021, tijdvak 1: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 Over de bezittingen van Sextus Roscius.
[1] Dum praesidia ulla fuerunt, in Sullae praesidiis fuit; posteaquam ab armis
[2] omnes recesserunt, in summo otio rediens a cena Romae occisus est. Si
[3] lege, bona quoque lege venisse fateor. Sin autem constat contra omnes
[4] non modo veteres leges verum etiam novas occisum esse, bona quo iure
[5] aut quo more aut qua lege venierint quaero.
[6] In quem hoc dicam quaeris, Eruci. Non in eum quem vis et putas; nam
[7] Sullam et oratio mea ab initio et ipsius eximia virtus omni tempore
[8] purgavit. Ego haec omnia Chrysogonum fecisse dico, ut ementiretur, ut
[9] malum civem Roscium fuisse fingeret, ut eum apud adversarios occisum
[10] esse diceret, ut his de rebus a legatis Amerinorum doceri L. Sullam passus
[11] non sit. Denique etiam illud suspicor, omnino haec bona non venisse; id
[12] quod postea, si per vos, iudices, licitum erit, aperietur. Opinor enim esse
[13] in lege quam ad diem proscriptiones venditionesque fiant, nimirum
[14] kalendas Iunias. Aliquot post menses et homo occisus est et bona venisse
[15] dicuntur. Profecto aut haec bona in tabulas publicas nulla redierunt
[16] nosque ab isto nebulone facetius eludimur quam putamus, aut, si
[17] redierunt, tabulae publicae corruptae aliqua ratione sunt; nam lege
[18] quidem bona venire non potuisse constat.
Cicero, Pro Sexto Roscio Amerino 126-128
Vraag 11 2 punten
Regel 3 lege (het eerste lege in regel 3). In het vervolg (t/m regel 5 quaero) is sprake van oude en nieuwe wetten. a Tot welke categorie behoort het eerste lege in regel 3? Verklaar je antwoord. b Beschrijf in eigen woorden welke twee bepalingen deze wet bevatte. Baseer je antwoord op de regels 1-5 (Dum t/m quaero).
Bekijk het antwoord
- a: Noemt dat het eerste lege tot de nieuwe wetten behoort, omdat deze wet over (doden en goederen verkopen en dus over) proscripties ging, die van recente datum waren (1p)
- b: Beschrijft de twee bepalingen: tegenstanders van het regime (of iemand) werden vogelvrij verklaard, en hun of zijn bezittingen werden verbeurdverklaard (1p)
Bij a en bij b telt het scorepunt alleen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn.
Vraag 14 1 punt
Regel 9 adversarios. Noteer de benaming van de politieke groepering waartoe deze personen behoren. Baseer je antwoord op de achtergronden bij de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.
Bekijk het antwoord
- Noemt de benaming populares (1p)
2021, tijdvak 2: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 De omstandigheden rond de moord.
[1] Posteaquam victoria constituta est ab armisque recessimus, cum
[2] proscriberentur homines atque ex omni regione caperentur ii qui
[3] adversarii fuisse putabantur, erat ille Romae frequens atque in foro et in
[4] ore omnium cotidie versabatur, magis ut exsultare victoria nobilitatis
[5] videretur quam timere ne quid ex ea calamitatis sibi accideret.
[6] Erant ei veteres inimicitiae cum duobus Rosciis Amerinis, quorum
[7] alterum sedere in accusatorum subselliis video, alterum tria huiusce
[8] praedia possidere audio; quas inimicitias si tam cavere potuisset quam
[9] metuere solebat, viveret. Neque enim, iudices, iniuria metuebat. Nam duo
[10] isti sunt T. Roscii (quorum alteri Capitoni cognomen est, iste qui adest
[11] Magnus vocatur) homines eiusmodi: alter plurimarum palmarum vetus ac
[12] nobilis gladiator habetur, hic autem nuper se ad eum lanistam contulit,
[13] quique ante hanc pugnam tiro esset, quod sciam, facile ipsum magistrum
[14] scelere audaciaque superavit. Nam cum hic Sex. Roscius esset Ameriae,
[15] T. autem iste Roscius Romae, cum hic filius assiduus in praediis esset
[16] cumque se voluntate patris rei familiari vitaeque rusticae dedisset, iste
[17] autem frequens Romae esset, occiditur ad balneas Pallacinas rediens a
[18] cena Sex. Roscius. Spero ex hoc ipso non esse obscurum ad quem
[19] suspicio malefici pertineat; verum id quod adhuc est suspiciosum, nisi
[20] perspicuum res ipsa fecerit, hunc affinem culpae iudicatote.
[21] Occiso Sex. Roscio primus Ameriam nuntiat Mallius Glaucia quidam,
[22] homo tenuis, libertinus, cliens et familiaris istius T. Rosci, et nuntiat
[23] domum non fili sed T. Capitonis inimici; et cum post horam primam noctis
[24] occisus esset, primo diluculo nuntius hic Ameriam venit; decem horis
[25] nocturnis sex et quinquaginta milia passuum cisiis pervolavit, non modo ut
[26] exoptatum inimico nuntium primus afferret sed etiam cruorem inimici
[27] quam recentissimum telumque paulo ante e corpore extractum
[28] ostenderet. Quadriduo quo haec gesta sunt res ad Chrysogonum in castra
[29] L. Sullae Volaterras defertur; magnitudo pecuniae demonstratur; bonitas
[30] praediorum (nam fundos decem et tres reliquit qui Tiberim fere omnes
[31] tangunt), huius inopia et solitudo commemoratur; demonstrant, cum
[32] pater huiusce Sex. Roscius, homo tam splendidus et gratiosus, nullo
[33] negotio sit occisus, perfacile hunc hominem incautum et rusticum et
[34] Romae ignotum de medio tolli posse; ad eam rem operam suam
[35] pollicentur. Ne diutius teneam, iudices, societas coitur. Cum nulla iam
[36] proscriptionis mentio fieret, cum etiam qui antea metuerant redirent ac
[37] iam defunctos sese periculis arbitrarentur, nomen refertur in tabulas Sex.
[38] Rosci, hominis studiosissimi nobilitatis, cuius bonorum manceps fit
[39] Chrysogonus; tria praedia vel nobilissima Capitoni propria traduntur, quae
[40] hodie possidet; in reliquas omnes fortunas iste T. Roscius nomine
[41] Chrysogoni, quemadmodum ipse dicit, impetum facit. Haec omnia,
[42] iudices, imprudente L. Sulla facta esse certo scio.
Cicero, Pro Sexto Roscio Amerino 16-21
Vraag 1 2 punten
a) Noteer de benamingen van de twee politieke groeperingen die tegen elkaar gevochten hadden. Baseer je antwoord op de achtergronden bij de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.
b) Citeer uit het vervolg (t/m regel 5 accideret) het Latijnse woord waarmee de overwinnaars worden aangeduid.
Bekijk het antwoord
- a: noemt populares en optimates (1p)
- b: citeert nobilitatis (regel 4) (1p)
Bij a alleen het scorepunt toekennen als beide onderdelen juist zijn. Bij a niet fout rekenen als 'nobiles/nobilitas' in plaats van 'optimates' is gegeven.
Vraag 12 2 punten
Regel 41-42 Haec t/m esse.
a) Leg uit dat het voor Cicero zelf nuttig is dit te beweren. Baseer je antwoord op de achtergronden bij de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.
b) Verdedig de stelling dat deze woorden niet erg geloofwaardig zijn door een eerdere opmerking van Cicero. Baseer je antwoord op het voorafgaande (vanaf regel 28 Quadriduo).
Bekijk het antwoord
- a: legt uit dat de schijn te wekken dat Sulla volgens Cicero bij de misdaad betrokken was, Cicero in gevaar zou kunnen brengen (1p)
- b: verwijst naar de regels 28-31 / het voorafgaande: Chrysogonus werd in het kamp van Sulla van een en ander op de hoogte gesteld, dus het is onaannemelijk dat Sulla van niets wist (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
2021, tijdvak 3: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Het begin van de redevoering.
[1] Credo ego vos, iudices, mirari quid sit quod, cum tot summi oratores
[2] hominesque nobilissimi sedeant, ego potissimum surrexerim, is qui neque
[3] aetate neque ingenio neque auctoritate sim cum his qui sedeant
[4] comparandus. Omnes enim hi quos videtis adesse in hac causa iniuriam
[5] novo scelere conflatam putant oportere defendi, defendere ipsi propter
[6] iniquitatem temporum non audent. Ita fit ut adsint propterea quod
[7] officium sequuntur, taceant autem idcirco quia periculum vitant.
Cicero, Pro Sexto Roscio Amerino 1
Vraag 1 2 punten
Tekst 1, regel 1 (iudices): Noteer uit welke maatschappelijke geleding deze personen kwamen en noteer het ambt van de functionaris die voorzitter van de rechtbank was. Baseer je antwoord op de achtergronden bij de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de personen senatoren waren (1p)
- Noemt dat het ambt van de voorzitter van de rechtbank praetor was (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
2021, tijdvak 3: Tekst 2
Vraag 7 2 punten
Tekst 2, regel 19 (caedes): Deze caedes waren onderdeel van een officiële politieke maatregel.
a. Noteer de term voor deze officiële politieke maatregel. Baseer je antwoord op de achtergronden bij de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.
b. Noteer het andere onderdeel van deze officiële politieke maatregel. Baseer je antwoord op de achtergronden bij de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.
Bekijk het antwoord
- Noemt proscriptie(s) (1p)
- Noemt verbeurdverklaring of onteigening van bezittingen (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking bij b.
2021, tijdvak 3: De oratore
Opgavetekst
In De oratore schrijft Cicero
I We moeten onze rede zo beginnen, dat we ons verzekeren van de sympathie, interesse en aandacht van de toehoorders.
II Dan moeten we …
III Vervolgens moeten we de strijdvraag analyseren of tenminste de hoofdstelling preciseren,
IV en daarna moeten we onze beweringen staven met redelijke argumenten en de tegenargumenten weerleggen.
V Volgens sommigen komt dan als afsluiting de epiloog van de rede, terwijl anderen vóór deze epiloog nog een excurs invoegen ter opluistering en verrijking van het geheel.
Vraag 23 2 punten
Lees de beschrijving van de onderdelen van de redevoering in bron 'In De oratore schrijft Cicero'. Tekst 4 is afkomstig uit een van die onderdelen.
a. Uit welk onderdeel van de redevoering is tekst 4 afkomstig? Noteer als antwoord het Romeinse cijfer van het juiste onderdeel uit de beschrijving.
b. Beschrijf in eigen woorden wat op de puntjes bij onderdeel II moet staan. Baseer je antwoord op de achtergronden bij de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.
Bekijk het antwoord
- Noteert IV (1p)
- Beschrijft dat onderdeel II de toedracht uiteenzet, dus de gebeurtenissen beschrijft (1p)
2019, tijdvak 2: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Philemon en Baucis
[664] Ponitur hic bicolor sincerae baca Minervae
[665] conditaque in liquida corna autumnalia faece
[666] intibaque et radix et lactis massa coacti
[667] ovaque non acri leviter versata favilla,
[668] omnia fictilibus; post haec caelatus eodem
[669] sistitur argento crater fabricataque fago
[670] pocula, qua cava sunt, flaventibus inlita ceris.
[671] Parva mora est, epulasque foci misere calentes;
[672] nec longae rursus referuntur vina senectae
[673] dantque locum mensis paulum seducta secundis.
[674] Hic nux, hic mixta est rugosis carica palmis
[675] prunaque et in patulis redolentia mala canistris
[676] et de purpureis collectae vitibus uvae;
[677] candidus in medio favus est. Super omnia vultus
[678] accessere boni nec iners pauperque voluntas.
[679] Interea totiens haustum cratera repleri
[680] sponte sua per seque vident succrescere vina;
[681] attoniti novitate pavent manibusque supinis
[682] concipiunt Baucisque preces timidusque Philemon
[683] et veniam dapibus nullisque paratibus orant.
[684] Unicus anser erat, minimae custodia villae,
[685] quem dis hospitibus domini mactare parabant;
[686] ille celer penna tardos aetate fatigat
[687] eluditque diu tandemque est visus ad ipsos
[688] confugisse deos. Superi vetuere necari
[689] “Di” que “sumus, meritasque luet vicinia poenas
[690] impia” dixerunt; “vobis immunibus huius
[691] esse mali dabitur. Modo vestra relinquite tecta
[692] ac nostros comitate gradus et in ardua montis
[693] ite simul.” Parent ambo baculisque levati
[694] nituntur longo vestigia ponere clivo.
[695] Tantum aberant summo quantum semel ire sagitta
[696] missa potest; flexere oculos et mersa palude
[697] cetera prospiciunt, tantum sua tecta manere.
Ovidius, Metamorphoses 8.664-697
Bron 1
[1] Grootschalige publieke werken werden uitgevoerd,
[2] belangwekkende bibliotheken opgezet, en het wat architectuur
[3] betreft nog altijd wat dorpse Rome transformeerde, naar het
[4] stralende voorbeeld van Alexandrië, in een marmeren stad.
[5] Naast deze min of meer tastbare hervormingen streefde Augustus
[6] ook een morele hervorming na. Het volk moest zich weer
[7] deugdelijk leren gedragen.
Vraag 13 3 punten
Het volgende citaat is afkomstig uit een artikel over keizer Augustus in het Historisch Nieuwsblad (zie de bron). Regel 1-4 ‘Grootschalige’ t/m ‘marmeren stad’. Een beschrijving van de gedaanteverandering van het dorpse Rome in een marmeren stad zou inhoudelijk goed in Ovidius’ werk Metamorphoses passen. a. Leg uit dat deze beschrijving gezien de opbouw van de Metamorphoses het best aan het einde zou passen. Baseer je antwoord op de achtergronden bij de teksten die je voor dit examen gelezen hebt. Regel 3-4 ‘naar het stralende voorbeeld van Alexandrië’. b. Beschrijf in eigen woorden een aspect van Ovidius’ literaire werk waarin Alexandrië ook voor hem een voorbeeld was. Baseer je antwoord op de achtergronden bij de teksten die je voor dit examen gelezen hebt. Regel 5-7 ‘Naast’ t/m ‘gedragen’. c. Beschrijf in eigen woorden twee verschillende aspecten uit het verhaal over Philemon en Baucis waardoor dit verhaal goed past bij Augustus’ politiek van morele hervorming. Baseer je antwoord op de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat Ovidius in de Metamorphoses de (wereld)geschiedenis beschrijft, vanaf het ontstaan van de wereld tot aan Augustus’ tijd / zijn eigen tijd, zodat de beschrijving het best aan het einde past. Of woorden van overeenkomstige strekking. (1p)
- Beschrijft een aspect waarin Alexandrië ook voor Ovidius een voorbeeld was: Ovidius schreef (net als de Alexandrijnse dichters vanaf de derde eeuw voor Christus) voor een ontwikkeld/deskundig publiek / was een poeta doctus / had (net als de Alexandrijnse dichters vanaf de derde eeuw voor Christus) aandacht voor menselijke emoties / psychologische factoren. Of woorden van overeenkomstige strekking. (1p)
- Beschrijft (een of twee gebeurtenissen waarin sprake is van) twee van de volgende deugden: huwelijkstrouw, eerbied voor de (traditionele) goden, gastvrijheid, soberheid. (1p)
Bij 13c alleen 1 punt wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn. Niet fout rekenen wanneer een van de aspecten het negatieve voorbeeld van de streekgenoten van Philemon en Baucis beschrijft.
2018, tijdvak 1: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Reizen
[1] SENECA LUCILIO SUO SALUTEM
[2] Hoc tibi soli putas accidisse et admiraris quasi rem novam quod
[3] peregrinatione tam longa et tot locorum varietatibus non discussisti
[4] tristitiam gravitatemque mentis? Animum debes mutare, non caelum.
[5] Licet vastum traieceris mare, licet, ut ait Vergilius noster,
[6] terraeque urbesque recedant,
[7] sequentur te quocumque perveneris vitia. Hoc idem querenti cuidam
[8] Socrates ait, ‘quid miraris nihil tibi peregrinationes prodesse, cum te
[9] circumferas? Premit te eadem causa quae expulit’. Quid terrarum iuvare
[10] novitas potest? Quid cognitio urbium aut locorum? In irritum cedit ista
[11] iactatio. Quaeris quare te fuga ista non adiuvet? Tecum fugis. Onus animi
[12] deponendum est: non ante tibi ullus placebit locus. Talem nunc esse
[13] habitum tuum cogita qualem Vergilius noster vatis inducit iam concitatae
[14] et instigatae multumque habentis in se spiritus non sui:
[15] bacchatur vates, magnum si pectore possit
[16] excussisse deum.
[17] Vadis huc illuc ut excutias insidens pondus quod ipsa iactatione
[18] incommodius fit, sicut in navi onera immota minus urgent, inaequaliter
[19] convoluta citius eam partem in quam incubuere demergunt. Quidquid
[20] facis, contra te facis et motu ipso noces tibi; aegrum enim concutis. At
[21] cum istuc exemeris malum, omnis mutatio loci iucunda fiet; in ultimas
[22] expellaris terras licebit, in quolibet barbariae angulo colloceris, hospitalis
[23] tibi illa qualiscumque sedes erit. Magis quis veneris quam quo interest, et
[24] ideo nulli loco addicere debemus animum. Cum hac persuasione vivendum
[25] est: ‘non sum uni angulo natus, patria mea totus hic mundus est’. Quod si
[26] liqueret tibi, non admirareris nil adiuvari te regionum varietatibus in quas
[27] subinde priorum taedio migras; prima enim quaeque placuisset si omnem
[28] tuam crederes. Nunc non peregrinaris sed erras et ageris ac locum ex loco
[29] mutas, cum illud quod quaeris, bene vivere, omni loco positum sit. Num
[30] quid tam turbidum fieri potest quam forum? Ibi quoque licet quiete vivere,
[31] si necesse sit. Sed si liceat disponere se, conspectum quoque et viciniam
[32] fori procul fugiam; nam ut loca gravia etiam firmissimam valetudinem
[33] temptant, ita bonae quoque menti necdum adhuc perfectae et
[34] convalescenti sunt aliqua parum salubria. Dissentio ab his qui in fluctus
[35] medios eunt et tumultuosam probantes vitam cotidie cum difficultatibus
[36] rerum magno animo colluctantur. Sapiens feret ista, non eliget, et malet
[37] in pace esse quam in pugna; non multum prodest vitia sua proiecisse, si
[38] cum alienis rixandum est. ‘Triginta’ inquit ‘tyranni Socraten
[39] circumsteterunt nec potuerunt animum eius infringere.’ Quid interest quot
[40] domini sint? Servitus una est; hanc qui contempsit in quanta libet turba
[41] dominantium liber est.
[42] Tempus est desinere, sed si prius portorium solvero. ‘Initium est salutis
[43] notitia peccati.’ Egregie mihi hoc dixisse videtur Epicurus; nam qui
[44] peccare se nescit corrigi non vult; deprehendas te oportet antequam
[45] emendes. Quidam vitiis gloriantur: tu existimas aliquid de remedio
[46] cogitare qui mala sua virtutum loco numerant? Ideo quantum potes te
[47] ipse coargue, inquire in te; accusatoris primum partibus fungere, deinde
[48] iudicis, novissime deprecatoris; aliquando te offende. Vale.
Seneca, Epistula 28
Vraag 9 1 punt
Regel 29 bene vivere. Beschrijf in eigen woorden wat bene vivere voor een stoïcus inhoudt. Baseer je antwoord op de achtergronden van de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.
Bekijk het antwoord
- Noemt leven overeenkomstig de natuur, het lot, de Ratio of de wil van de goden (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
2018, tijdvak 1: Algemeen
Opgavetekst
Bron 7
“De gemoedsrust van de stoïcijnen heeft zeker iets aantrekkelijks. Het is benijdenswaardig als het tijdens je vakantie de hele tijd regent en je bent dan in staat te denken: Ik kan niets aan het weer doen, dus ik laat mijn humeur daardoor maar niet verpesten. Mooi dat een filosofische overtuiging mogelijke ergernissen zo kan verminderen of zelfs geheel wegnemen.”
Vraag 25 1 punt
Het volgende citaat is afkomstig uit een recensie van een boek over de Stoa (zie de bron). Noteer de term uit de filosofie van de Stoa waarmee een dergelijke gemoedsrust wordt aangeduid.
Bekijk het antwoord
- Noemt de term apatheia (1p)
2018, tijdvak 2: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 Dionysius, tiran van Syracuse
[1] Duodequadraginta annos tyrannus Syracusanorum fuit Dionysius, cum
[2] quinque et viginti natus annos dominatum occupavisset. Qua
[3] pulchritudine urbem, quibus autem opibus praeditam servitute oppressam
[4] tenuit civitatem! Atqui de hoc homine a bonis auctoribus sic scriptum
[5] accepimus, summam fuisse eius in victu temperantiam in rebusque
[6] gerundis virum acrem et industrium, eundem tamen maleficum natura et
[7] iniustum; ex quo omnibus bene veritatem intuentibus videri necesse est
[8] miserrimum. Ea enim ipsa, quae concupierat, ne tum quidem, cum omnia
[9] se posse censebat, consequebatur.
[10] Qui cum esset bonis parentibus atque honesto loco natus — etsi id quidem
[11] alius alio modo tradidit — abundaretque et aequalium familiaritatibus et
[12] consuetudine propinquorum, haberet etiam more Graeciae quosdam
[13] adulescentes amore coniunctos, credebat eorum nemini, sed eis quos ex
[14] familiis locupletium servos delegerat, quibus nomen servitutis ipse
[15] detraxerat, et quibusdam convenis et feris barbaris corporis custodiam
[16] committebat. Ita propter iniustam dominatus cupiditatem in carcerem
[17] quodam modo ipse se incluserat. Quin etiam ne tonsori collum
[18] committeret, tondere filias suas docuit. Ita sordido ancillarique artificio
[19] regiae virgines ut tonstriculae tondebant barbam et capillum patris. Et
[20] tamen ab eis ipsis, cum iam essent adultae, ferrum removit instituitque,
[21] ut candentibus iuglandium putaminibus barbam sibi et capillum adurerent.
[22] Cumque duas uxores haberet, Aristomachen civem suam, Doridem autem
[23] Locrensem, sic noctu ad eas ventitabat, ut omnia specularetur et
[24] perscrutaretur ante. Et cum fossam latam cubiculari lecto circumdedisset
[25] eiusque fossae transitum ponticulo ligneo coniunxisset, eum ipsum, cum
[26] forem cubiculi clauserat, detorquebat. Idemque cum in communibus
[27] suggestis consistere non auderet, contionari ex turri alta solebat.
[28] Atque is cum pila ludere vellet — studiose enim id factitabat — tunicamque
[29] poneret, adulescentulo, quem amabat, tradidisse gladium dicitur. Hic cum
[30] quidam familiaris iocans dixisset: ‘Huic quidem certe vitam tuam
[31] committis’ adrisissetque adulescens, utrumque iussit interfici, alterum,
[32] quia viam demonstravisset interimendi sui, alterum, quia dictum id risu
[33] adprobavisset. Atque eo facto sic doluit, nihil ut tulerit gravius in vita;
[34] quem enim vehementer amarat, occiderat. Sic distrahuntur in contrarias
[35] partes impotentium cupiditates. Cum huic obsecutus sis illi est
[36] repugnandum.
Cicero, Tusculanae disputationes 5.57-60
Vraag 17 2 punten
Regel 6-8 eundem t/m miserrimum. Leg uit dat de inhoud van deze zin goed past bij de boodschap die Cicero in de Tusculanae disputationes wil overbrengen. Baseer je antwoord op de achtergronden van de teksten die je voor dit examen gelezen hebt. Ga in op zowel de strekking van de regels 6-8 (eundem t/m miserrimum) als de boodschap van de Tusculanae disputationes.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de strekking van de regels 6-8 is dat Dionysius zeer ongelukkig was, omdat hij onrechtvaardig of kwaadaardig was, en dat dat geen deugd is. (1p)
- Legt uit dat de boodschap van de Tusculanae disputationes is dat deugd voldoende is om gelukkig te zijn. (1p)
2018, tijdvak 2: Algemeen
Opgavetekst
Tekst 3
In onderstaande tekst laat Cicero iemand vertellen over de tempelplunderingen die Dionysius, tiran van de stad Syracuse (op Sicilië), overal in de Griekse wereld uitvoerde, zonder dat hij bang was daarvoor gestraft te worden door de goden.
[1] Dionysius, de quo ante dixi, cum fanum Proserpinae Locris expilavisset,
[2] navigabat Syracusas. Isque, cum secundissimo vento cursum teneret,
[3] ridens ‘Videtisne’, inquit, ‘amici, quam bona a deis immortalibus navigatio
[4] sacrilegis detur?’ Atque homo acutus, cum bene planeque percepisset, in
[5] eadem sententia perseverabat. Qui, cum ad Peloponnesum classem
[6] appulisset et in fanum venisset Iovis Olympii, aureum ei detraxit
[7] amiculum grandi pondere, quo Iovem ornarat e manubiis
[8] Carthaginiensium tyrannus Gelo; atque in eo etiam cavillatus est aestate
[9] grave esse aureum amiculum, hieme frigidum; eique laneum pallium
[10] iniecit, cum id esse ad omne anni tempus diceret. Idemque Aesculapii
[11] Epidauri barbam auream demi iussit; neque enim convenire barbatum
[12] esse filium, cum in omnibus fanis pater imberbis esset.
Aantekeningen bij Tekst 3
regel 1: dico = spreken
Locris = in Locri (stad in Zuid-Italië)
regel 2: Syracusas = naar Syracuse
regel 4: homo = hiermee wordt Dionysius bedoeld
cum bene planeque percepisset = vul aan als lijdend voorwerp: id
regel 5: sententia = opvatting
regel 6: ei = hiermee wordt het grote cultusbeeld van Jupiter bedoeld, dat bedekt was met een gouden mantel
regel 7: ornarat = ornaverat
regel 7-8: e manubiis Carthaginiensium = uit de opbrengst van de buit die hij behaald had op de Carthagers
regel 8: Gelo = Gelo (een voorganger van Dionysius)
cavillor in + ablativus = spottend zeggen over
regel 10: ad + accusativus = geschikt voor
Idemque = ook
regel 11: Epidauri = in Epidaurus (in deze Griekse stad was een belangrijk heiligdom van de god Aesculapius, een zoon van Apollo; in de tempel stond een groot godenbeeld van Aesculapius)
neque enim convenire = lees: dixit enim non convenire
Cicero, De natura deorum 3.83
Vraag 26 1 punt
In een recensie van een boek over de Stoa staat het volgende: “Het is fijn om stoïcijn te zijn.” Beredeneer waarom iemand het fijn zou vinden stoïcijn te zijn. Baseer je antwoord op de teksten en de achtergronden van de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.
Bekijk het antwoord
- Beredeneert dat een stoïcijn gemoedsaandoeningen, tegenslagen en dergelijke als onbelangrijk (indifferentia) beschouwt, en daardoor een gelukkiger leven heeft. (1p)
Hoe vaak cultuur en geschiedenis in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2025, tijdvak 1 | 1, 5, 7-9, 13-17, 19, 21, 23-24 | 14 | 40% |
| 2025, tijdvak 2 | 12, 14-16, 18-19, 21, 32 | 8 | 24% |
| 2024, tijdvak 1 | 17, 24 | 2 | 8% |
| 2024, tijdvak 2 | 1, 20-21 | 3 | 11% |
| 2023, tijdvak 1 | 9 | 1 | 4% |
| 2022, tijdvak 1 | 23 | 1 | 4% |
| 2022, tijdvak 2 | 1, 11, 20, 22 | 4 | 17% |
| 2022, tijdvak 3 | 22 | 1 | 4% |
| 2021, tijdvak 1 | 11, 14 | 2 | 8% |
| 2021, tijdvak 2 | 1, 12 | 2 | 8% |
| 2021, tijdvak 3 | 1, 7, 23 | 3 | 13% |
| 2019, tijdvak 2 | 13 | 1 | 4% |
| 2018, tijdvak 1 | 9, 25 | 2 | 8% |
| 2018, tijdvak 2 | 17, 26 | 2 | 7% |
In 14 van de 18 ingedeelde examens Latijnse taal en cultuur vwo staat een vraag over cultuur en geschiedenis, samen 46 vragen (9% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2025, tijdvak 1: 14 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 14% van de vragen over cultuur en geschiedenis, daarvoor 6%. Het onderwerp krijgt de laatste jaren meer ruimte.
Oefenen met cultuur en geschiedenis
Maak de 15 nieuwste examenvragen over cultuur en geschiedenis online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over cultuur en geschiedenis
Andere onderwerpen Latijnse taal en cultuur vwo
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen Latijnse taal en cultuur vwo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op Latijn oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt cultuur en geschiedenis voor in het eindexamen Latijnse taal en cultuur vwo?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 46 vragen over cultuur en geschiedenis, 9% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 14 van die examens.
In welk examen Latijnse taal en cultuur vwo stonden de meeste vragen over cultuur en geschiedenis?
In het examen van 2025, tijdvak 1, met 14 vragen: 1, 5, 7-9, 13-17, 19, 21, 23-24.
Hoe oefen ik examenvragen over cultuur en geschiedenis?
Op deze pagina staan alle vragen over cultuur en geschiedenis met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.