Examenvragen vertalen Latijnse taal en cultuur vwo

57 vragen over vertalen uit 18 centrale examens van 2018 tot en met 2026.

Kort antwoord

Vertalen komt in 18 van de 18 examens Latijnse taal en cultuur vwo voor, met 57 vragen (12% van alle examenvragen). Het meest in 2025, tijdvak 1 (12 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.

Alle examenvragen over vertalen

Per examen de vragen over vertalen, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.

Oefen de vragen over dit onderwerp online

2026, tijdvak 1: Tekst 1 Omgaan met verlies

Opgavetekst

SENECA LUCILIO SUO SALUTEM

1 Moleste fero decessisse Flaccum, amicum tuum, plus tamen aequo
2 dolere te nolo. Illud, ut non doleas, vix audebo exigere; et esse melius
3 scio. Sed cui ista firmitas animi continget nisi iam multum supra fortunam
4 elato? Illum quoque ista res vellicabit, sed tantum vellicabit. Nobis autem
5 ignosci potest prolapsis ad lacrimas, si non nimiae decucurrerunt, si ipsi
6 illas repressimus. Nec sicci sint oculi amisso amico nec fluant;
7 lacrimandum est, non plorandum. Duram tibi legem videor ponere, cum
8 poetarum Graecorum maximus ius flendi dederit in unum dumtaxat diem,
9 cum dixerit etiam Niobam de cibo cogitasse? Quaeris unde sint
10 lamentationes, unde inmodici fletus? Per lacrimas argumenta desiderii
11 quaerimus et dolorem non sequimur sed ostendimus; nemo tristis sibi est.
12 O infelicem stultitiam! Est aliqua et doloris ambitio. “Quid ergo?” inquis
13 “Obliviscar amici?” Brevem illi apud te memoriam promittis, si cum dolore
14 mansura est: iam istam frontem ad risum quaelibet fortuita res transferet.
15 Non differo in longius tempus quo desiderium omne mulcetur, quo etiam
16 acerrimi luctus residunt: cum primum te observare desieris, imago ista
17 tristitiae discedet. Nunc ipse custodis dolorem tuum; sed custodienti
18 quoque elabitur, eoque citius quo est acrior desinit. Id agamus ut iucunda
19 nobis amissorum fiat recordatio. Nemo libenter ad id redit quod non sine
20 tormento cogitaturus est, sicut illud fieri necesse est, ut cum aliquo nobis
21 morsu amissorum quos amavimus nomen occurrat; sed hic quoque
22 morsus habet suam voluptatem. Nam, ut dicere solebat Attalus noster,
23 “sic amicorum defunctorum memoria iucunda est quomodo poma
24 quaedam sunt suaviter aspera, quomodo in vino nimis veteri ipsa nos
25 amaritudo delectat; cum vero intervenit spatium, omne quod angebat
26 extinguitur et pura ad nos voluptas venit.” Si illi credimus, “Amicos
27 incolumes cogitare melle ac placenta frui est: eorum qui fuerunt
28 retractatio non sine acerbitate quadam iuvat. Quis autem negaverit haec
29 acria quoque et habentia austeritatis aliquid stomachum excitare?” Ego
30 non idem sentio: mihi amicorum defunctorum cogitatio dulcis ac blanda
31 est; habui enim illos tamquam amissurus, amisi tamquam habeam.
32 Fac ergo, mi Lucili, quod aequitatem tuam decet, desine beneficium
33 fortunae male interpretari: abstulit, sed dedit.

Seneca, Epistulae Morales ad Lucilium 63.1-7

Regel 15-16 Non t/m residunt

Dit tekstgedeelte wordt door C. Verhoeven als volgt vertaald:

Ik wil alleen de troost niet uitstellen tot een verder verwijderd tijdstip waarop elk gemis slijt en zelfs de heftigste rouw tot rust komt.

Vraag 9 1 punt

Citeer uit de vertaling het Nederlandse zelfstandig naamwoord dat in de vertaling is toegevoegd ten opzichte van het Latijn.

Bekijk het antwoord

troost

Vraag 9 in het hele examen

2026, tijdvak 1: Tekst 4

Opgavetekst

Het onderwerp van de onderstaande tekst is het proces van voortdurende verandering waaraan alles onderworpen is, inclusief de mens zelf. Seneca schrijft dat mensen wat dat betreft op stromende rivieren lijken. Hij haalt daarbij een beroemde uitspraak van de Griekse filosoof Heraclitus aan, die hij daarna ook even uitlegt. Vervolgens uit Seneca zijn verbazing over het feit dat veel mensen zich zo druk maken over het sterven: we sterven immers elke dag al een klein beetje. We zouden gewend moeten zijn aan de vergankelijkheid van alles, inclusief onze eigen lichamen.

1 Nemo nostrum idem est in senectute, qui fuit iuvenis; nemo nostrum est
2 idem mane, qui fuit pridie. Corpora nostra rapiuntur fluminum more.
3 Quicquid vides, currit cum tempore. Nihil ex iis, quae videmus, manet.
4 Ego ipse, dum loquor mutari ista, mutatus sum. Hoc est, quod ait
5 Heraclitus: "Als iemand zegt dat hij tweemaal in dezelfde rivier is gestapt,
6 dan is dat waar, maar toch ook niet waar." Manet enim idem fluminis
7 nomen, aqua transmissa est.
8 Hoc in amne manifestius est quam in homine. Sed nos quoque non minus
9 velox cursus praetervehit, et ideo admiror dementiam nostram, quod
10 tantopere amamus rem fugacissimam, corpus, timemusque, ne quando
11 moriamur, cum omne momentum mors prioris habitus sit. Vis tu non
12 timere, ne semel fiat, quod cotidie fit!

Aantekeningen

  • regel 1 nostrum (tweemaal in regel 1): van ons. iuvenis: predicatief vertalen.
  • regel 2 rapi: snel voorbijgaan. more + genitivus: zoals
  • regel 3 currere: vergaan
  • regel 4 mutari (tweemaal in regel 4): veranderen
  • regel 5 Heraclitus: een beroemde Griekse filosoof uit de vijfde eeuw voor Christus
  • regel 7 transmitti: verder stromen
  • regel 8 Hoc: hiermee bedoelt Seneca het proces van voortdurende verandering.
  • regel 9 praetervehere: meesleuren. admirari + accusativus: zich verbazen over
  • regel 10 fugax: vergankelijk. corpus: hiermee duidt Seneca aan, wat hij concreet bedoelt met rem fugacissimam (regel 10). quando: ooit
  • regel 11 cum t/m sit: terwijl elk nieuw moment de dood van onze vorige toestand inhoudt. Vis tu non: je moet niet

Seneca, Epistulae Morales ad Lucilium 58.22-23

Bestudeer de inleiding en de aantekeningen bij tekst 4.

Vraag 33 36 punten

Vertaal de regels 1 t/m 12 in het Nederlands.

Bekijk het antwoord

Het correctievoorschrift geeft per kolon de juiste vertaling en de scorepunten; die staan bij de criteria.

Vakspecifieke regels voor de vertaling: bij een ernstige fout in een kolon krijgt dat kolon 0 punten, en die score wordt niet gecompenseerd door de juiste weergave van de rest van het kolon. Een genegeerde aantekening die tot een onjuiste weergave van het tekstelement leidt, levert één of meer punten minder op, afhankelijk van de zwaarte van de fout en het maximum van het kolon. Een Latijns woord dat niet is vertaald en dat niet van essentieel belang is voor de betekenis van het kolon, levert één punt minder op, tenzij het beoordelingsmodel anders vermeldt.

Vraag 33 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Tekst 1 Laelius vertelt over het kiezen van vrienden

Opgavetekst

1 Sed — saepe enim redeo ad Scipionem, cuius omnis sermo erat de
2 amicitia — querebatur quod omnibus in rebus homines diligentiores
3 essent: capras et oves quot quisque haberet dicere posse, amicos quot
4 haberet non posse dicere; et in illis quidem parandis adhibere curam, in
5 amicis eligendis neglegentes esse, nec habere quasi signa quaedam et
6 notas, quibus eos qui ad amicitias essent idonei iudicarent.
7 Sunt igitur firmi et stabiles et constantes eligendi, cuius generis est
8 magna penuria. Et iudicare difficile est sane nisi expertum; experiendum
9 autem est in ipsa amicitia. Ita praecurrit amicitia iudicium, tollitque
10 experiendi potestatem. Est igitur prudentis sustinere ut currum, sic
11 impetum benevolentiae, quo utamur quasi equis temptatis, sic amicitia
12 aliqua parte periclitatis moribus amicorum. Quidam saepe in parva
13 pecunia perspiciuntur quam sint leves; quidam autem, quos parva movere
14 non potuit, cognoscuntur in magna. Sin vero erunt aliqui reperti qui
15 pecuniam praeferre amicitiae sordidum existiment, ubi eos inveniemus qui
16 honores, magistratus, imperia, potestates, opes, amicitiae non
17 anteponant, ut cum ex altera parte proposita haec sint, ex altera ius
18 amicitiae, non multo illa malint? Imbecilla enim est natura ad
19 contemnendam potentiam; quam etiamsi neglecta amicitia consecuti sint,
20 obscuratum iri arbitrantur, quia non sine magna causa sit neglecta
21 amicitia. Itaque verae amicitiae difficillime reperiuntur in eis qui in
22 honoribus reque publica versantur; ubi enim istum invenias, qui honorem
23 amici anteponat suo? Quid, haec ut omittam, quam graves, quam difficiles
24 plerisque videntur calamitatum societates? Ad quas non est facile inventu
25 qui descendant. Quamquam Ennius recte “Amicus certus in re incerta
26 cernitur”, tamen haec duo levitatis et infirmitatis plerosque convincunt,
27 aut si in bonis rebus contemnunt, aut in malis deserunt. Qui igitur utraque
28 in re gravem, constantem, stabilem se in amicitia praestiterit, hunc ex
29 maxime raro genere hominum iudicare debemus et paene divino.

Cicero, Laelius / De Amicitia 62-64

Regel 17-18 cum t/m malint

Dit tekstgedeelte wordt door W.A.M. Peters als volgt vertaald: Wordt deze geluksdroom hun aan de ene kant voorgezet, aan de andere kant de plichten van vriendschap, zullen ze dan niet veel liever kiezen voor het eerste?

Vraag 7 1 punt

Citeer het Latijnse tekstelement dat in de vertaling is weergegeven met ‘deze geluksdroom’.

Bekijk het antwoord

haec (regel 17)

Vraag 7 in het hele examen

Vraag 8 1 punt

Citeer het Latijnse tekstelement dat in de vertaling is weergegeven met ‘het eerste’.

Bekijk het antwoord

illa (regel 18)

Vraag 8 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Tekst 3 Seneca schrijft over het belang van dankbaar zijn

Opgavetekst

1 Itaque ingrati esse vitemus non aliena causa sed nostra. Minimum ex
2 nequitia levissimumque ad alios redundat: quod pessimum ex illa est et,
3 ut ita dicam, spississimum, domi remanet et premit habentem,
4 quemadmodum Attalus noster dicere solebat, “Malitia ipsa maximam
5 partem veneni sui bibit”. Illud venenum quod serpentes in alienam
6 perniciem proferunt, sine sua continent, non est huic simile: hoc
7 habentibus pessimum est. Torquet se ingratus et macerat; odit quae
8 accepit, quia redditurus est, et extenuat, iniurias vero dilatat atque auget.
9 Quid autem eo miserius cui beneficia excidunt, haerent iniuriae? At contra
10 sapientia exornat omne beneficium ac sibi ipsa commendat et se adsidua
11 eius commemoratione delectat. Malis una voluptas est et haec brevis,
12 dum accipiunt beneficia, ex quibus sapienti longum gaudium manet ac
13 perenne. Non enim illum accipere sed accepisse delectat, quod inmortale
14 est et adsiduum. Illa contemnit quibus laesus est, nec obliviscitur per
15 neglegentiam sed volens. Non vertit omnia in peius nec quaerit cui inputet
16 casum, et peccata hominum ad fortunam potius refert. Non calumniatur
17 verba nec vultus; quidquid accidit benigne interpretando levat. Non
18 offensae potius quam offici meminit; quantum potest in priore ac meliore
19 se memoria detinet, nec mutat animum adversus bene meritos nisi
20 multum male facta praecedunt et manifestum etiam coniventi discrimen
21 est; tunc quoque in hoc dumtaxat, ut talis sit post maiorem iniuriam
22 qualis ante beneficium. Nam cum beneficio par est iniuria, aliquid in
23 animo benivolentiae remanet. Net zoals een verdachte wordt
24 vrijgesproken als de stemmen staken en zoals iets twijfelachtigs uit
25 wellevendheid altijd ten goede wordt opgevat, zo voelt de geest van een
26 wijze zich weliswaar tot niets verplicht wanneer iemands verdiensten
27 opwegen tegen zijn misstappen, maar blijft hij toch de wens koesteren
28 een verplichting te hebben en gedraagt hij zich net als mensen die nog
29 afbetalen nadat de schuld al vereffend is.
30 Niemand kan overigens dankbaarheid uiten wanneer hij zich iets
31 aantrekt van die dingen waarvan het gewone volk in paniek raakt: als je
32 iemand een wederdienst wilt bewijzen, stel je je bloot aan verbanning en
33 levensgevaar en armoede en aan regelmatige bezoedeling en smadelijke
34 belastering van je onschuld. Een dankbaar man betaalt zelf geen lage
35 prijs. Niets vinden we kostbaarder dan een weldaad zolang we ernaar
36 verlangen, niets waardelozer na het ontvangen ervan. Vraag je naar de
37 oorzaak waardoor we niet meer denken aan wat we ontvangen hebben?
38 De begeerte om dingen te ontvangen; we denken niet aan de wensen die
39 vervuld zijn, maar aan wat nog te wensen overblijft. We worden van de
40 wijs gebracht door rijkdom, eerbewijzen, macht en andere zaken die naar
41 onze mening kostbaar, in feite waardeloos zijn.

Seneca, Epistulae Morales ad Lucilium 81.22-30

Regel 14-15 Illa t/m volens

Vraag 29 1 punt

Welke vertaling van Illa contemnit (regel 14) is passend in deze context?

  1. A hij heeft een hekel aan die dingen
  2. B hij onderschat die dingen
  3. C hij trotseert die dingen
  4. D hij vindt die dingen onbelangrijk
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

D

Vraag 29 in het hele examen

Regel 18-19 quantum t/m detinet

Dit tekstgedeelte wordt door C. Verhoeven als volgt vertaald: Zoveel mogelijk houdt hij het vroegere en betere in zijn geheugen vast. In de vertaling is de grammaticale structuur van het Latijn niet geheel overgenomen.

Vraag 31 1 punt

Leg dit uit met betrekking tot priore ac meliore (regel 18). Ga in je antwoord in op zowel het Latijn als de weergave van priore ac meliore in de vertaling.

Bekijk het antwoord

In het Latijn is priore ac meliore een (bijvoeglijke) bepaling (bij memoria) / (onderdeel van een) bijwoordelijke bepaling; in de vertaling is het / is ‘het vroegere en betere’ het lijdend voorwerp. Of woorden van overeenkomstige strekking.

Opmerkingen: het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn. Niet fout rekenen wanneer geantwoord is ‘priore ac meliore zijn/is ablativus; het is vertaald als(of het) accusativus/i (is/zijn)’. / ‘Het zijn (attributieve) bijvoeglijke naamwoorden; in de vertaling zijn ze gesubstantiveerd / zijn het zelfstandige naamwoorden.’

Vraag 31 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Tekst 4

Opgavetekst

In het gedeelte dat aan de onderstaande tekst voorafgaat, heeft Seneca aan Lucilius verteld dat hij een tijdje in Campanië verblijft, in Zuid-Italië. De landstreek Campanië heeft volgens veel mensen een rustgevende uitstraling. In de onderstaande tekst schrijft Seneca dat gemoedsrust toch niet afhangt van de plaats waar je je bevindt: gemoedsrust moet van binnenuit komen. Het feit dat Lucilius zich onprettig voelt, komt volgens Seneca dus niet doordat hij niet in Campanië is. Vanaf regel 5 betoogt Seneca dan dat Lucilius natuurlijk wel in gedachten naar Campanië kan komen. Uiteindelijk kun je, schrijft Seneca verder, veel intensiever contact hebben met je vrienden wanneer je in gedachten bij elkaar bent dan wanneer je echt bij elkaar bent.

1 Sed non multum ad tranquillitatem locus confert; animus est, qui sibi
2 commendet omnia. Vidi ego in villa hilari et amoena maestos, vidi in
3 media solitudine occupatis similes. Quare non est quod existimes ideo
4 parum bene conpositum esse te, quod in Campania non es. Quare autem
5 non es? Huc usque cogitationes tuas mitte. Conversari cum amicis
6 absentibus licet, et quidem quotiens velis, quamdiu velis. Magis hac
7 voluptate, quae maxima est, fruimur, dum absumus.
8 Het samenzijn maakt ons namelijk verwend, en omdat we regelmatig
9 samen spreken, wandelen en bij elkaar zitten, lukt het ons niet, wanneer
10 we uit elkaar gegaan zijn, aan hen te denken die we kort daarvoor nog
11 gezien hebben. En daarom moeten we het kalm verdragen, als we niet bij
12 onze vrienden zijn; je bent sowieso ook niet voortdurend met je vrienden
13 samen wanneer zij wél in de buurt zijn.
14 Pone hic primum noctes separatas, deinde occupationes utrique diversas,
15 deinde studia secreta, suburbanas profectiones; videbis non multum esse,
16 quod nobis peregrinatio eripiat. Amicus animo possidendus est; hic autem
17 numquam abest.

Aantekeningen
regel 1 conferre ad + accusativus bijdragen aan
locus je locatie
regel 1-2 sibi commendare voor zichzelf bepalen
regel 2 maestos Vul aan: homines
regel 3 occupatis similes (accusativus) mensen die druk bezig leken te zijn
Quare non est quod existimes Je moet dus niet denken
ideo Hiermee wordt vooruitgewezen naar quod (regel 4).
regel 4 bene conpositus esse zich prettig voelen
Quare Hoezo
regel 5 non es Vul aan: in Campania
Huc usque hierheen
regel 6-7 hac voluptate Verbinden met fruimur (regel 7).
regel 14 Pone hic + accusativus Denk hierbij aan (‘hierbij’ verwijst naar het niet-samenzijn dat in regel 12-13 genoemd is.)
occupatio (vrouwelijk) bezigheid
utrique voor beiden (namelijk voor jou en een vriend)
regel 15 profectio (vrouwelijk) uitstapje
regel 16 peregrinatio afwezigheid
possidere meenemen
autem Onvertaald laten.

Seneca, Epistulae Morales ad Lucilium 55.8-11

Bestudeer de inleiding en de aantekeningen bij tekst 4.

Vraag 35 36 punten

Vertaal de regels 1 t/m 7 en de regels 14 t/m 17 in het Nederlands.

Bekijk het antwoord

Regels voor de vertaling (vakspecifieke regels uit het correctievoorschrift): een kolon met een ernstige fout krijgt 0 scorepunten, en dat wordt niet gecompenseerd door de juiste weergave van de rest van het kolon. Is een aantekening genegeerd en heeft dat geleid tot een onjuiste weergave van het tekstelement, dan één of meer scorepunten in mindering, afhankelijk van de zwaarte van de fout en het maximum van het kolon. Is bij een kolon een Latijns woord niet vertaald en is dat woord niet van essentieel belang voor de betekenis, dan één scorepunt in mindering, tenzij het beoordelingsmodel anders vermeldt.

De regels 8 t/m 13 staan al in het Nederlands in de tekst en worden niet vertaald.

  • Kolon 35 (regel 1), max 2: Sed non multum ad tranquillitatem locus confert; Maar je locatie draagt niet veel bij aan (je/de) (gemoeds)rust. Scorepunt: multum verbonden met tranquillitatem (1).
  • Kolon 36 (regel 1), max 1: animus est, je/de geest/ziel is het/degene / het is je/de geest/ziel.
  • Kolon 37 (regel 1-2), max 2: qui sibi commendet omnia, die alles voor zichzelf bepaalt. Niet fout rekenen: qui commendet omdat die/hij bepaalt; commendet moet/kan bepalen. Scorepunt: commendet zal/moge bepalen / zou kunnen bepalen (1).
  • Kolon 38 (regel 2), max 2: Vidi ego in villa hilari et amoena maestos, Ik (persoonlijk) heb in/bij een blij makend en aantrekkelijk (gelegen) landhuis / op een blij makend en aantrekkelijk (gelegen) landgoed neerslachtige/droefgeestige mensen gezien. Niet fout rekenen: villa villa; villa weergegeven met een bepaald lidwoord; hilaris vrolijk. Amoena als mooie streken: 0 (0 punten voor dat woord).
  • Kolon 39 (regel 2-3), max 2: vidi in media solitudine occupatis similes, (en) ik heb midden in (de) eenzaamheid / (een/de) stilte mensen gezien die druk bezig leken te zijn. Wanneer vidi op dezelfde manier onjuist is vertaald als in kolon 38, hier niet meer aanrekenen. Niet fout rekenen: solitudo eenzame streek. Scorepunt: in media solitudine in de middelste eenzaamheid (1). media niet verbonden met solitudine: 0.
  • Kolon 40 (regel 3-4), max 2: Quare non est quod existimes ideo parum bene conpositum esse te, Je moet dus niet denken dat jij je daarom niet erg/zo prettig voelt. Niet fout rekenen: parum te weinig.
  • Kolon 41 (regel 4), max 2: quod in Campania non es, omdat je niet in Campanië bent. Niet fout rekenen: quod dat (voegwoord).
  • Kolon 42 (regel 4-5), max 1: Quare autem non es?, Hoezo ben je echter niet in Campanië. Niet fout rekenen: Hoezo ben je hier/daar echter niet. autem verder/voorts: 0.
  • Kolon 43 (regel 5), max 1: Huc usque cogitationes tuas mitte, Stuur jouw/je (eigen) gedachten/denkvermogen(s) hierheen.
  • Kolon 44 (regel 5-6), max 2: Conversari cum amicis absentibus licet, Het is mogelijk/geoorloofd met (je/de) afwezige vrienden contact te hebben / met (je/de) vrienden contact te hebben wanneer/hoewel ze afwezig zijn. Niet fout rekenen: conversari zich ophouden. Conversari zich gedragen / ronddraaien / rondgedraaid worden: 0. Scorepunt: amicis absentibus vertaald met enkelvoud (1).
  • Kolon 45 (regel 6), max 2: et quidem quotiens velis, quamdiu velis, en wel zo vaak (als) je wilt, (en) zolang (als) je wilt / en stellig zo vaak en (zo)lang (als) je wilt. Niet fout rekenen: velis je zou willen. Wanneer velis tweemaal op dezelfde onjuiste manier is vertaald, dit slechts eenmaal aanrekenen. Scorepunt: quidem tenminste (1).
  • Kolon 46 (regel 6-7), max 2: Magis hac voluptate, (kolon 47), fruimur, We profiteren meer van / hebben meer plezier in/van dit genoegen. Niet fout rekenen: Magis beter; hac op deze manier. Scorepunt: hac voluptate door/met dit genoegen (1).
  • Kolon 47 (regel 7), max 1: quae maxima est, dat het grootst(e) is / dat zeer groot is.
  • Kolon 48 (regel 7), max 1: dum absumus., terwijl we afwezig zijn / (van elkaar) gescheiden zijn. Niet fout rekenen: dum zolang (als). dum totdat: 0.
  • Kolon 49 (regel 14), max 2: Pone hic primum noctes separatas, Denk hierbij ten eerste aan (de) gescheiden nachten/nachtrust/slaap. Niet fout rekenen: noctes nachtrusten/slapen; separatus apart/afgezonderd. Scorepunt: primum voor het eerst (1).
  • Kolon 50 (regel 14), max 2: deinde occupationes utrique diversas, verder/daarna (aan) (de) voor beiden tegenovergestelde/afzonderlijke bezigheden / (de) (geheel) verschillende bezigheden voor beiden. Niet fout rekenen: occupationes bezigheid / het bezig zijn; diversus divers. occupationes utrique beide bezigheden: 0.
  • Kolon 51 (regel 15), max 1: deinde studia secreta, verder/daarna (de) gescheiden/afzonderlijke hobby’s/interesses/begeerten/studies. Niet fout rekenen: studia vertaald met enkelvoud; secretus geheim. Wanneer deinde op dezelfde manier onjuist is vertaald als in kolon 50, hier niet meer aanrekenen.
  • Kolon 52 (regel 15), max 1: suburbanas profectiones; (de) (verschillende) uitstapjes nabij de stad. Niet fout rekenen: profectiones een (verschillend) uitstapje.
  • Kolon 53 (regel 15), max 2: videbis non multum esse, je zult zien dat het/er niet veel is. Scorepunt: videbis je ziet (1). multum opgevat als bijwoord: 0.
  • Kolon 54 (regel 16), max 2: quod nobis peregrinatio eripiat, wat/dat (de) afwezigheid ons ontneemt. Niet fout rekenen: eripiat kan/zou / zou kunnen ontnemen. quod omdat: 0. Scorepunt: eripiat zal ontnemen (1). eripiat moge ontnemen: 0.
  • Kolon 55 (regel 16), max 2: Amicus animo possidendus est; Een/De vriend moet in/door/met de geest/ziel / het hart meegenomen worden.
  • Kolon 56 (regel 16-17), max 1: hic autem numquam abest., die/dat is nooit afwezig. Niet fout rekenen: hier/daar is die/hij nooit afwezig.

Vraag 35 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Prooemium.

1 Arma virumque cano, Troiae qui primus ab oris
2 Italiam fato profugus Laviniaque venit
3 litora, multum ille et terris iactatus et alto
4 vi superum, saevae memorem Iunonis ob iram,
5 multa quoque et bello passus, dum conderet urbem
6 inferretque deos Latio; genus unde Latinum
7 Albanique patres atque altae moenia Romae.
8 Musa, mihi causas memora, quo numine laeso
9 quidve dolens regina deum tot volvere casus
10 insignem pietate virum, tot adire labores
11 impulerit. Tantaene animis caelestibus irae?
12 Urbs antiqua fuit (Tyrii tenuere coloni)
13 Karthago, Italiam contra Tiberinaque longe
14 ostia, dives opum studiisque asperrima belli,
15 quam Iuno fertur terris magis omnibus unam
16 posthabita coluisse Samo. Hic illius arma,
17 hic currus fuit; hoc regnum dea gentibus esse,
18 si qua fata sinant, iam tum tenditque fovetque.
19 Progeniem sed enim Troiano a sanguine duci
20 audierat Tyrias olim quae verteret arces;
21 hinc populum late regem belloque superbum
22 venturum excidio Libyae; sic volvere Parcas.
23 Id metuens veterisque memor Saturnia belli,
24 prima quod ad Troiam pro caris gesserat Argis
25 necdum etiam causae irarum saevique dolores
26 exciderant animo; manet alta mente repostum
27 iudicium Paridis spretaeque iniuria formae
28 et genus invisum et rapti Ganymedis honores:
29 his accensa super iactatos aequore toto
30 Troas, reliquias Danaum atque immitis Achilli,
31 arcebat longe Latio, multosque per annos
32 errabant acti fatis maria omnia circum.
33 Tantae molis erat Romanam condere gentem.

Vergilius, Aeneis 1.1-33

Vraag 2 1 punt

Tekst 1, regel 8-9 (Musa t/m dolens). Dit tekstgedeelte wordt door M. Schwartz als volgt vertaald: ‘Muze, zeg me waarom, wáárdoor gekwetst of bedroefd’. Citeer uit het tekstgedeelte Musa t/m dolens (regel 8-9) het Latijnse woord dat niet is weergegeven in de vertaling.

Bekijk het antwoord
  • Citeert het woord numine (regel 8). (1p)

Vraag 2 in het hele examen

Tekst 2 LIED VOOR EEN MIGRANT.

Ik zing over de vrijheidsheld uit het Oosten
die als vluchteling op een westers strand
is aangespoeld. Lang was hij op land en zee
de speelbal van woeste vreemdelingenhaat,
lang vocht hij tot hij een vaste verblijfplaats
vond voor zijn gezin: zo kregen zijn kinderen
een nieuw vaderland binnen Fort Europa.
Muze, vertel me waarom in ’s hemels naam
de overheid een zo gewetensvolle held
al die perikelen en al die beproevingen
heeft opgelegd. Wat bezielt haar tot die haat?

Paul Claes, in: J. Papy, Publius Vergilius Maro, Arma virumque cano. Een collectie van 37 vertalingen verzameld door J. Papy, Nijmegen 2022

Vraag 3 1 punt

Tekst 1, regel 1-11 (Arma t/m irae), en tekst 2, de vrije weergave van het prooemium door Paul Claes. Citeer uit het tekstgedeelte Arma t/m irae (regel 1-11) het Latijnse woord dat door Paul Claes is weergegeven met ‘een vaste verblijfplaats’.

Bekijk het antwoord
  • Citeert het woord urbem (regel 5). (1p)

Ook goed: ‘Latio (regel 6)’.

Vraag 3 in het hele examen

Vraag 4 1 punt

Tekst 1, regel 1-11 (Arma t/m irae), en tekst 2, de vrije weergave van het prooemium door Paul Claes. Citeer uit het tekstgedeelte Arma t/m irae (regel 1-11) het Latijnse tekstelement dat door Paul Claes is weergegeven met ‘de overheid’.

Bekijk het antwoord
  • Citeert het tekstelement regina deum (regel 9). (1p)

Vraag 4 in het hele examen

Vraag 12 1 punt

Het citaat uit een bespreking van de Aeneis, en tekst 1, regel 23-33 (Id t/m gentem). Citeer uit het tekstgedeelte Id t/m gentem (regel 23-33) het Latijnse tekstelement waarnaar in het bovenstaande citaat verwezen wordt met ‘dat haar aantrekkelijkheid het niet haalt bij die van haar stiefdochter’.

Bekijk het antwoord
  • Citeert iudicium Paridis spretaeque iniuria formae (regel 27), of iudicium Paridis, of spretae(que) (iniuria) formae (regel 27). (1p)

Vraag 12 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Tekst 3

Opgavetekst

Tekst 3 Tweede prooemium.

37 Muze, nu zal ik vermelden wie als koningen heersten,
38 in welke toestand het oude Latium was toen een vreemde
39 vloot met gewapende mannen voor het eerst in Italië landde;
40 het begin van de strijd zal ik terugroepen in het geheugen.
41 Beziel, godin, beziel uw dichter: ik zal bezingen
42 hoe in een grimmige oorlog moordzuchtige koningen streden,
43 hoe het Etruskische volk en het gehele westen
44 werden bewapend; een grotere reeks van gebeurtenissen,
45 een groter gedicht gaat beginnen. De oude koning Latinus
46 heerste over landen en steden in duurzame vrede.
47 Hij zou de zoon van Faunus zijn en de stroomnimf Marica,
48 Faunus had Picus als vader, die zelf weer de zoon was van u,
49 Saturnus, u, de eerste stamvader van de Latijnen.

Vergilius, Aeneis 7.37-49, vertaling P. Schrijvers, Groningen 2011

Vraag 18 1 punt

Tekst 3, regel 44 grotere en regel 45 groter. Noteer een zelfbedachte aannemelijke inhoudelijke reden die Vergilius had om in deze context de woorden grotere en groter te gebruiken. Baseer je antwoord op de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een aannemelijke inhoudelijke reden, gebaseerd op de teksten, waarom Vergilius grotere en groter gebruikt. (1p)

Voorbeelden van een goed antwoord: de gebeurtenissen die Vergilius gaat beschrijven staan dichter bij het uiteindelijke resultaat, de stichting van Rome, en daarom zijn ze groter dan die uit het voorafgaande deel van de Aeneis, en is het gedicht erover ook groter. Of: het gedicht over schipbreuk en over allerlei ellende op zee en ter land levert minder roem op dan het gedicht over de krijgsdaden van de Trojanen of van Aeneas, en daarom noemt Vergilius het groter. Of woorden van overeenkomstige strekking.

Vraag 18 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Tekst 4

Opgavetekst

Tekst 4 Afbeeldingen op het nieuwe schild van Aeneas.

671 Haec inter tumidi late maris ibat imago
672 aurea, sed fluctu spumabant caerula cano,
673 et circum argento clari delphines in orbem
674 aequora verrebant caudis aestumque secabant.
675 In medio classes aeratas, Actia bella,
676 cernere erat, totumque instructo Marte videres
677 fervere Leucaten auroque effulgere fluctus.
678 Hinc Augustus agens Italos in proelia Caesar
679 cum patribus populoque, penatibus et magnis dis,
680 stans celsa in puppi, geminas cui tempora flammas
681 laeta vomunt patriumque aperitur vertice sidus.
682 Parte alia ventis et dis Agrippa secundis
683 arduus agmen agens, cui, belli insigne superbum,
684 tempora navali fulgent rostrata corona.
685 Hinc ope barbarica variisque Antonius armis,
686 victor ab Aurorae populis et litore rubro,
687 Aegyptum viresque Orientis et ultima secum
688 Bactra vehit, sequiturque (nefas) Aegyptia coniunx.
689 Una omnes ruere ac totum spumare reductis
690 convulsum remis rostrisque tridentibus aequor.
691 Alta petunt; pelago credas innare revulsas
692 Cycladas aut montes concurrere montibus altos,
693 tanta mole viri turritis puppibus instant.
694 Stuppea flamma manu telisque volatile ferrum
695 spargitur, arva nova Neptunia caede rubescunt.
696 Regina in mediis patrio vocat agmina sistro,
697 necdum etiam geminos a tergo respicit angues.
698 Omnigenumque deum monstra et latrator Anubis
699 contra Neptunum et Venerem contraque Minervam
700 tela tenent. Saevit medio in certamine Mavors
701 caelatus ferro, tristesque ex aethere Dirae,
702 et scissa gaudens vadit Discordia palla,
703 quam cum sanguineo sequitur Bellona flagello.
704 Actius haec cernens arcum intendebat Apollo
705 desuper; omnis eo terrore Aegyptus et Indi,
706 omnis Arabs, omnes vertebant terga Sabaei.
707 Ipsa videbatur ventis regina vocatis
708 vela dare et laxos iam iamque immittere funes.
709 Illam inter caedes pallentem morte futura
710 fecerat ignipotens undis et Iapyge ferri,
711 contra autem magno maerentem corpore Nilum
712 pandentemque sinus et tota veste vocantem
713 caeruleum in gremium latebrosaque flumina victos.

Vergilius, Aeneis 8.671-713

Vraag 22 1 punt

Tekst 4, regel 675-677 (In t/m fluctus). Dit tekstgedeelte wordt door M. d’Hane-Scheltema als volgt vertaald: ‘Het schild laat middenop twee vloten zien: de zeeslag bij Actium. De hele Kaap van Leukas lijkt te branden van oorlogslinies, en het water toont een gouden gloed.’ Vergilius gebruikt in dit tekstgedeelte een metonymia die in de vertaling niet met een metonymia is weergegeven. Citeer het desbetreffende Latijnse woord.

Bekijk het antwoord
  • Citeert het woord Marte (regel 676). (1p)

Vraag 22 in het hele examen

Vraag 25 1 punt

Tekst 4, regel 678-684 (Hinc t/m corona). De beschrijvingen van Augustus en Agrippa lopen deels parallel aan elkaar. Citeer uit de beschrijving van Agrippa het Latijnse woord dat inhoudelijk vergelijkbaar is met Italos (regel 678) in de beschrijving van Augustus.

Bekijk het antwoord
  • Citeert het woord agmen (regel 683). (1p)

Vraag 25 in het hele examen

Vraag 26 1 punt

Tekst 4, regel 678-684 (Hinc t/m corona). De beschrijvingen van Augustus en Agrippa lopen deels parallel aan elkaar. Citeer uit de beschrijving van Agrippa het Latijnse woord dat inhoudelijk vergelijkbaar is met stans celsa in puppi (regel 680) in de beschrijving van Augustus. Laat Parte en alia (regel 682) buiten beschouwing.

Bekijk het antwoord
  • Citeert het woord arduus (regel 683). (1p)

Vraag 26 in het hele examen

Vraag 29 1 punt

Tekst 4, regel 696 Regina. Citeer het Latijnse tekstelement waarmee deze persoon in het voorafgaande (vanaf regel 685 Hinc) is aangeduid.

Bekijk het antwoord
  • Citeert Aegyptia coniunx (regel 688). (1p)

Vraag 29 in het hele examen

Vraag 32 1 punt

Tekst 4, regel 712 sinus. Het woord sinus kan op verschillende manieren vertaald worden. Verdedig de stelling dat de vertaling ‘baai’ hier goed in de context past. Baseer je antwoord op het tekstgedeelte contra t/m victos (regel 711-713).

Bekijk het antwoord
  • Verdedigt dat ‘baai’ past, omdat de Nijl een rivier is die in zee uitmondt. (1p)

Of woorden van overeenkomstige strekking.

Vraag 32 in het hele examen

Vraag 33 1 punt

Tekst 4, regel 712 sinus. Het woord sinus kan op verschillende manieren vertaald worden. Verdedig de stelling dat de vertaling ‘plooi’ hier goed in de context past. Baseer je antwoord op het tekstgedeelte contra t/m victos (regel 711-713).

Bekijk het antwoord
  • Verdedigt dat ‘plooi’ past, omdat de Nijl wordt voorgesteld als een persoon met kleding (zoals blijkt uit veste in regel 712). (1p)

Of woorden van overeenkomstige strekking.

Vraag 33 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Tekst 5

Opgavetekst

Tekst 5

In Carthago vertelt Aeneas over de avonturen op zijn reis. Hij heeft zojuist verteld dat de Trojanen tijdens een tussenstop op weg naar Italië hun kamp opgezet hebben. Ze hopen de volgende dag Italië te bereiken. De stuurman Palinurus is op een van de schepen gebleven. In de onderstaande tekst vertelt Aeneas dat Palinurus opstaat om te kijken of de omstandigheden gunstig zijn om te vertrekken.

513 Haud segnis strato surgit Palinurus et omnes
514 explorat ventos atque auribus aera captat;
515 sidera cuncta notat tacito labentia caelo,
516 Arcturum pluviasque Hyadas geminosque Triones,
517 armatumque auro circumspicit Oriona.
518 Postquam cuncta videt caelo constare sereno,
519 dat clarum e puppi signum; nos castra movemus
520 temptamusque viam et velorum pandimus alas.
521 Iamque rubescebat stellis Aurora fugatis,
522 cum procul obscuros colles humilemque videmus
523 Italiam. Italiam primus conclamat Achates,
524 Italiam laeto socii clamore salutant.
525 Tum pater Anchises magnum cratera corona
526 induit implevitque mero, divosque vocavit
527 stans celsa in puppi:
528 “Di maris et terrae tempestatumque potentes,
529 ferte viam vento facilem et spirate secundi.”
530 Crebrescunt optatae aurae portusque patescit
531 iam propior, templumque apparet in arce Minervae.

Vergilius, Aeneis 3.513-531

Aantekeningen

regel 513 strato = e strato; stratum bed
regel 514 atque auribus aera captat en hij probeerde elk briesje te horen
regel 515 labens participium van labi zweven
regel 516 Arcturum t/m Triones Arcturus, de regenbrengende Hyaden en de twee Triones (Dit zijn allemaal sterrenbeelden.)
regel 517 aurum gouden jachtmes; Oriona (accusativus mannelijk) de Jager (een sterrenbeeld)
regel 518 postquam zodra; constare gunstig zijn
regel 520 temptare viam op weg gaan; velorum alae (meervoud) zeilen
regel 523 Achates Achates (een vriend van Aeneas)
regel 525 cratera (accusativus enkelvoud mannelijk) mengvat
regel 525-526 corona induere, perfectum indui met een krans versieren
regel 528 Di = Dei
regel 530 patescere zichtbaar worden
regel 531 arx Minervae de heuvel van Minerva (heuvel aan de zuidoostkust van Italië)

Vraag 35 37 punten

Vertaal de regels 513 t/m 531 van tekst 5 (Aeneis 3.513-531) in het Nederlands. Bestudeer de inleiding en de aantekeningen bij tekst 5.

Bekijk het antwoord
  • Kolon 35 (regel 513), Haud segnis strato surgit Palinurus. Goed: ‘niet traag stond Palinurus op uit/van(af) zijn bed’. Niet fout rekenen: haud segnis attributief bij Palinurus vertaald. Haud niet verbonden met segnis: 0 punten. (2p)
  • Kolon 36 (regel 513-514), et omnes explorat ventos. Goed: ‘en (hij) (onder)zocht alle winden’. Atque auribus aera captat is voorvertaald als ‘en hij probeerde elk briesje te horen’. (2p)
  • Kolon 37 (regel 515), sidera cuncta notat. Goed: ‘hij nam alle sterren(beelden) waar’. Sidera als hemel: 0 punten. (1p)
  • Kolon 38 (regel 515), tacito labentia caelo. Goed: ‘die / terwijl ze in/door de stille hemel/lucht zweefden’. Niet fout rekenen: ‘die / terwijl ze stil in/door de hemel/lucht zweefden’. Arcturum pluviasque Hyadas geminosque Triones is voorvertaald als ‘Arcturus, de regenbrengende Hyaden en de twee Triones’. (1p)
  • Kolon 39 (regel 517), armatumque auro circumspicit Oriona. Goed: ‘en hij bekeek/zocht de met een gouden jachtmes bewapende/gewapende Jager’. Niet fout rekenen: Oriona als Orion. Oriona als Oriona: 1 punt. Armatum niet verbonden met Oriona: 0 punten. Auro niet verbonden met armatum: 0 punten. (2p)
  • Kolon 40 (regel 518), Postquam cuncta videt caelo constare sereno. Goed: ‘zodra hij zag dat ze allemaal / dat alle sterren(beelden) gunstig waren / dat alles gunstig was aan/in een/de heldere/kalme hemel’. Niet fout rekenen: postquam als nadat; postquam cuncta videt constare als ‘zodra hij ze allemaal gunstig zag zijn’; cuncta als allen. (2p)
  • Kolon 41 (regel 519), dat clarum e puppi signum. Goed: ‘gaf hij een duidelijk teken/signaal vanaf het achterdek/schip’. Niet fout rekenen: clarum als lichtend. (2p)
  • Kolon 42 (regel 519), nos castra movemus. Goed: ‘wij braken het kamp op’. Niet fout rekenen: castra movere als verder trekken; movere als afbreken of opruimen. Castra movere als oprukken: 0 punten. (1p)
  • Kolon 43 (regel 520), temptamusque viam et velorum pandimus alas. Goed: ‘(en we) gingen op weg en (we) hesen de zeilen / spreidden de zeilen (uit)’. (2p)
  • Kolon 44 (regel 521), Iamque rubescebat (Aurora). Goed: ‘En Aurora / de godin van het morgenrood werd al rood’. Niet fout rekenen: rubescebat als bloosde; Aurora als het morgenrood. Iam(que) als direct of meteen: 0 punten. (1p)
  • Kolon 45 (regel 521), stellis fugatis. Goed: ‘nadat de sterren(beelden) verdreven waren’. Niet fout rekenen: ‘omdat de sterren(beelden) verdreven waren’; ‘nadat of omdat ze de sterren(beelden) verdreven had’. Nadat de sterren gevlucht of verdwenen waren: 0 punten. Met of door de verdreven sterren(beelden): 0 punten. (1p)
  • Kolon 46 (regel 522-523), cum procul obscuros colles humilemque videmus Italiam. Goed: ‘toen we in/uit de verte onduidelijk(e)/donkere/onbekende heuvels/hoogtes en het lage/laaggelegen/eenvoudige Italië zagen’. Cum vertaald als bijwoord ‘toen’: 1 punt. Cum niet vertaald als voegwoord van tijd of als bijwoord ‘toen’: 0 punten. (2p)
  • Kolon 47 (regel 523), Italiam primus conclamat Achates. Goed: ‘Achates juichte als eerste Italië toe / riep als eerste Italië aan / verkondigde als eerste luid: “Italië!” / riep als eerste: “Italië!”’. Niet fout rekenen: primus als eerst. Primus Achates als ‘de eerste Achates’ of ‘Achates de eerste’: 1 punt. (2p)
  • Kolon 48 (regel 524), Italiam laeto socii clamore salutant. Goed: ‘(en) zijn/mijn/de kameraden (be)groetten Italië met blij (instemmend) geschreeuw’. Niet fout rekenen: laeto clamore als ‘blij met (instemmend) geschreeuw’ of ‘blij schreeuwend’. Laeto attributief bij socii, vertaald: 1 punt. Salutare als bezoeken: 0 punten. (2p)
  • Kolon 49 (regel 525-526), Tum pater Anchises magnum cratera corona induit. Goed: ‘Toen versierde (mijn) vader Anchises een groot mengvat met een krans’. Tum vertaald als voegwoord: 0 punten. (2p)
  • Kolon 50 (regel 526), implevitque mero. Goed: ‘(en hij) vulde het met (niet met water gemengde) wijn’. (1p)
  • Kolon 51 (regel 526), divosque vocavit. Goed: ‘en (hij) riep (de) goden (aan)’ of ‘bad tot (de) goden’. (1p)
  • Kolon 52 (regel 527), stans celsa in puppi. Goed: ‘terwijl hij op het hoge achterdek/schip stond’. Niet fout rekenen: celsa in puppi als ‘hoog op het achterdek/schip’. (1p)
  • Kolon 53 (regel 528), “Di maris et terrae tempestatumque potentes. Goed: ‘Goden van (de) zee en (het) land, (en de) stormen beheersend’ of ‘Zee en land en stormen beheersende goden’ of ‘Machtige goden van zee en land en stormen’. Niet fout rekenen: potens als heerser; tempestates als het weer. Tempestas als ‘tijd’: 1 punt. (2p)
  • Kolon 54 (regel 529), ferte viam vento facilem. Goed: ‘breng/geef (ons) door/met de/uw wind een gemakkelijke reis/vaart’. Niet fout rekenen: ferte viam facilem als ‘maak de reis/vaart gemakkelijk’; viam vento facilem als ‘een qua/door wind gemakkelijke reis/vaart’. Ferte als ‘jullie brengen/geven/maken’: 1 punt. Viam als ‘straat’: 1 punt. (2p)
  • Kolon 55 (regel 529), et spirate secundi. Goed: ‘en blaas/waai gunstig’, ‘en begunstig (ons/mij / de reis) welwillend’ of ‘en stuur gunstige wind’. Spirate als ‘jullie blazen/waaien/begunstigen/sturen’: 0 punten. Wanneer ook ferte in kolon 54 als indicativus is opgevat, hier niet meer aanrekenen. (1p)
  • Kolon 56 (regel 530), Crebrescunt optatae aurae. Goed: ‘De gewenste winden namen toe’ of ‘Er kwamen talrijke aangename winden’. (1p)
  • Kolon 57 (regel 530-531), portusque patescit iam propior. Goed: ‘(en) er werd al/nu dichterbij / tamelijk dichtbij een haven zichtbaar’ of ‘(en) er werd al/nu een dichterbij / tamelijk dichtbij liggende haven zichtbaar’. Niet fout rekenen: portus als ‘de/onze haven’ of ‘het/ons toevluchtsoord’; patescere als ‘zich openen’. (2p)
  • Kolon 58 (regel 531), templumque apparet in arce Minervae. Goed: ‘en een tempel/heiligdom werd zichtbaar op de heuvel van Minerva’. Niet fout rekenen: templum als ‘de tempel’ of ‘een/het heilig(e) gebied’; ‘de/een tempel van Minerva werd zichtbaar op een/de heuvel’. (1p)

Vertaling: een ernstige fout in een kolon levert voor die kolon 0 punten op; die score is niet te compenseren met de juiste weergave van de rest van de kolon. Is een aantekening genegeerd en leidt dat tot een onjuiste weergave van het tekstelement, dan één of meerdere punten aftrekken, afhankelijk van de zwaarte van de fout en het maximum van de kolon. Is een Latijns woord niet vertaald en is het niet van essentieel belang voor de betekenis van de kolon, dan één punt aftrek, tenzij het beoordelingsmodel anders aangeeft. Een praesens historicum mag met een onvoltooid verleden tijd of een onvoltooid tegenwoordige tijd vertaald worden.

Vraag 35 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Jupiter vertelt Venus over de nakomelingen van Aeneas.

257 Parce metu, Cytherea, manent immota tuorum
258 fata tibi; cernes urbem et promissa Lavini
259 moenia, sublimemque feres ad sidera caeli
260 magnanimum Aenean; neque me sententia vertit.
261 Hic tibi (fabor enim, quando haec te cura remordet,
262 longius, et volvens fatorum arcana movebo)
263 bellum ingens geret Italia populosque feroces
264 contundet moresque viris et moenia ponet,
265 tertia dum Latio regnantem viderit aestas
266 ternaque transierint Rutulis hiberna subactis.
267 At puer Ascanius, cui nunc cognomen Iulo
268 additur (Ilus erat, dum res stetit Ilia regno),
269 triginta magnos volvendis mensibus orbes
270 imperio explebit, regnumque ab sede Lavini
271 transferet, et Longam multa vi muniet Albam.
272 Hic iam ter centum totos regnabitur annos
273 gente sub Hectorea, donec regina sacerdos
274 Marte gravis geminam partu dabit Ilia prolem.
275 Inde lupae fulvo nutricis tegmine laetus
276 Romulus excipiet gentem et Mavortia condet
277 moenia Romanosque suo de nomine dicet.
278 His ego nec metas rerum nec tempora pono:
279 imperium sine fine dedi. Quin aspera Iuno,
280 quae mare nunc terrasque metu caelumque fatigat,
281 consilia in melius referet, mecumque fovebit
282 Romanos, rerum dominos gentemque togatam.
283 Sic placitum. Veniet lustris labentibus aetas
284 cum domus Assaraci Pthiam clarasque Mycenas
285 servitio premet ac victis dominabitur Argis.
286 Nascetur pulchra Troianus origine Caesar,
287 imperium Oceano, famam qui terminet astris,
288 Iulius, a magno demissum nomen Iulo.
289 Hunc tu olim caelo spoliis Orientis onustum
290 accipies secura; vocabitur hic quoque votis.
291 Aspera tum positis mitescent saecula bellis:
292 cana Fides et Vesta, Remo cum fratre Quirinus
293 iura dabunt; dirae ferro et compagibus artis
294 claudentur Belli portae; Furor impius intus
295 saeva sedens super arma et centum vinctus aënis
296 post tergum nodis fremet horridus ore cruento.

Vergilius, Aeneis 1.257-296

Vraag 2 1 punt

Citeer uit het tekstgedeelte Quin t/m placitum (regel 279-283) het Latijnse tekstelement dat verwijst naar de Romeinen als overwinnaars.

Bekijk het antwoord
  • (Romanos, rerum) dominos (regel 282) (1p)

Vraag 2 in het hele examen

Vraag 3 1 punt

Citeer uit het tekstgedeelte Quin t/m placitum (regel 279-283) het Latijnse tekstelement dat verwijst naar de Romeinen als brengers van beschaving.

Bekijk het antwoord
  • (Romanos, gentemque) togatam (regel 282) (1p)

Vraag 3 in het hele examen

Vraag 5 1 punt

Regel 279 imperium sine fine. Van de bepaling sine fine zijn twee verschillende interpretaties mogelijk. Beschrijf in eigen woorden deze twee verschillende interpretaties. Baseer je antwoord op het tekstgedeelte His t/m togatam (regel 278-282).

Bekijk het antwoord
  • Enerzijds eeuwig / qua tijd (onbegrensd); anderzijds onmetelijk / qua ruimte (onbegrensd). (1p)

Het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn.

Vraag 5 in het hele examen

Vraag 11 1 punt

Citeer uit het tekstgedeelte Hic t/m dicet (regel 272-277) het Latijnse tekstelement dat inhoudelijk overeenkomt met Remo cum fratre Quirinus.

Bekijk het antwoord
  • geminam prolem (regel 274) (1p)

Vraag 11 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Tekst 2

Opgavetekst

Tekst 2 Anchises wijst in het Elysium beroemde toekomstige Romeinen aan.

836 “Hij daar zal, na de nederlaag van Corinthe, als overwinnaar zijn zegekar
837 het hoge Capitool op sturen, beroemd om zijn triomf op de Grieken.
838 Die daar zal Argos overwinnen en het Mycene van Agamemnon,
839 ja zelfs de nazaat van Aeacus, Achilles' geslacht, machtig met wapens,
840 en zo zijn voorouders in Troje wreken en Minerva's tempelschennis.
841 Wie zou, grote Cato, jou willen verzwijgen, of jou, Cossus?
842 Wie het Gracchengeslacht, of de beide Scipiozonen,
843 beide bliksems in oorlog en een ramp voor Libye; en van eenvoudige
844 afkomst de machtige Fabricius, of jou, Serranus, eenvoudige zaaier?
845 Waarheen sleuren jullie, Fabiërs, mijn moede ik? Jij bent die Maximus,
846 die op zijn eentje voor ons de macht door aarzelen redt.
847 Excudent alii spirantia mollius aera
848 (credo equidem), vivos ducent de marmore vultus,
849 orabunt causas melius, caelique meatus
850 describent radio et surgentia sidera dicent:
851 tu regere imperio populos, Romane, memento
852 (hae tibi erunt artes), pacique imponere morem,
853 parcere subiectis et debellare superbos.”
854 Sic pater Anchises, atque haec mirantibus addit:
855 “Aspice, ut insignis spoliis Marcellus opimis
856 ingreditur victorque viros supereminet omnes.
857 Hic rem Romanam magno turbante tumultu
858 sistet eques, sternet Poenos Gallumque rebellem,
859 tertiaque arma patri suspendet capta Quirino.”

Vergilius, Aeneis 6.836-859

Vraag 17 1 punt

Regel 851 tu. Citeer uit het voorafgaande (vanaf regel 847 Excudent) het Latijnse woord dat een tegenstelling vormt met tu.

Bekijk het antwoord
  • alii (regel 847) (1p)

Vraag 17 in het hele examen

Vraag 23 1 punt

Regel 857-858 Hic t/m rebellem. Citeer het Latijnse tekstelement dat in de vertaling is weergegeven met 'zal de vrede herstellen'.

Bekijk het antwoord
  • rem Romanam sistet (regel 857-858) (1p)

Niet fout rekenen wanneer is geantwoord 'Hic rem Romanam sistet (regel 857-858)'.

Vraag 23 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Tekst 3

Opgavetekst

Tekst 3 Juno spreekt met Jupiter over de toekomst van de Trojanen.

818 “Et nunc cedo equidem pugnasque exosa relinquo.
819 Illud te, nulla fati quod lege tenetur,
820 pro Latio obtestor, pro maiestate tuorum:
821 cum iam conubiis pacem felicibus (esto)
822 component, cum iam leges et foedera iungent,
823 ne vetus indigenas nomen mutare Latinos
824 neu Troas fieri iubeas Teucrosque vocari
825 aut vocem mutare viros aut vertere vestem.
826 Sit Latium, sint Albani per saecula reges,
827 sit Romana potens Itala virtute propago:
828 occidit, occideritque sinas cum nomine Troia.”
829 Olli subridens hominum rerumque repertor:
830 “Es germana Iovis Saturnique altera proles,
831 irarum tantos volvis sub pectore fluctus.
832 Verum age et inceptum frustra summitte furorem:
833 do quod vis, et me victusque volensque remitto.
834 Sermonem Ausonii patrium moresque tenebunt,
835 utque est nomen erit; commixti corpore tantum
836 subsident Teucri. Morem ritusque sacrorum
837 adiciam faciamque omnes uno ore Latinos.
838 Hinc genus Ausonio mixtum quod sanguine surget,
839 supra homines, supra ire deos pietate videbis,
840 nec gens ulla tuos aeque celebrabit honores.”
841 Adnuit his Iuno et mentem laetata retorsit;
842 interea excedit caelo nubemque relinquit.

Vergilius, Aeneis 12.818-842

Vraag 30 1 punt

Regel 837 omnes. Wie worden er bedoeld met omnes?

  1. A de Ausoniërs en de Rutuliërs
  2. B de bondgenoten van de Trojanen
  3. C de oorspronkelijke inwoners van Latium
  4. D de verenigde Latijnen en Trojanen
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 30 in het hele examen

Vraag 31 1 punt

Regel 834-840 Sermonem t/m honores. In het eerste boek van de Aeneis vraagt Juno zich af: Wie zal voortaan Juno's macht nog aanbidden of smekend haar altaar eren met gaven? In het tekstgedeelte Sermonem t/m honores (regel 834-840) maakt Jupiter een opmerking die beschouwd kan worden als een reactie op deze vraag van Juno. Noteer het nummer van de regel waarin deze opmerking staat.

Bekijk het antwoord
  • 840 (1p)

Vraag 31 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Tekst 4

Opgavetekst

Tekst 4

Aeneas vertelt over de keer dat zijn mannen en hij op een eiland kwamen waar kuddes vee graasden. Ze slachtten toen enkele dieren om ze op te eten. De onderstaande tekst begint op het moment dat de Trojanen willen gaan eten. Dan verschijnen er Harpijen (stinkende roofvogels met het hoofd van een vrouw), die hun het eten onmogelijk maken.

223 Tum litore curvo
224 exstruimusque toros dapibusque epulamur opimis.
225 At subitae horrifico lapsu de montibus adsunt
226 Harpyiae et magnis quatiunt clangoribus alas,
227 diripiuntque dapes contactuque omnia foedant
228 immundo; tum vox taetrum dira inter odorem.
229 Rursum in secessu longo sub rupe cavata
231 instruimus mensas arisque reponimus ignem;
232 rursum ex diverso caeli caecisque latebris
233 turba sonans praedam pedibus circumvolat uncis,
234 polluit ore dapes. Sociis tunc arma capessant
235 edico et dira bellum cum gente gerendum.
236 Haud secus ac iussi faciunt tectosque per herbam
237 disponunt enses et scuta latentia condunt.
238 Ergo ubi delapsae sonitum per curva dedere
239 litora, dat signum specula Misenus ab alta
240 aere cavo. Invadunt socii et nova proelia temptant,
241 obscenas pelagi ferro foedare volucres.

Vergilius, Aeneis 3.223-241

Aantekeningen

regel 224 Het -que van exstruimusque onvertaald laten.
exstruere neerzetten
torus aanligbed
regel 225 subitae Predicatief vertalen.
lapsus duikvlucht
regel 226 Harpyiae Harpijen
regel 227 foedare vervuilen
regel 228 tum t/m odorem Vul aan: sonat.
dira Verbinden met vox (regel 228).
regel 229 Rursum Om de Harpijen te ontwijken ruimden de Trojanen de tafels af en probeerden ze op een meer beschutte plek de maaltijd voort te zetten.
secessus longus diepe inham
regel 229-231 Regel 230 is met opzet weggelaten.
regel 231 arisque reponimus ignem en we maakten het vuur op het altaar weer aan (Voor elke maaltijd werd er aan de goden geofferd.)
regel 232 ex diverso vanaf een andere kant
caecisque latebris = et ex caecis latebris
regel 233 turba Hiermee wordt de groep Harpijen bedoeld.
regel 234 arma capessant = ut arma capessant - Verbinden met edico (regel 235).
regel 235 edicere bevelen
edico Met deze persoonsvorm worden twee verschillende constructies verbonden, namelijk de bijzin (ut) arma capessant (regel 234) en een a.c.i.-constructie.
gerendum = gerendum esse
regel 236 Haud secus ac iussi precies zoals hun bevolen was
tectos uit het zicht (Door de wapens niet direct te laten zien hoopten ze een verrassingsaanval op de Harpijen te kunnen doen.)
regel 237 disponere verspreid neerleggen
latentia zodat ze niet te zien waren
regel 238 sonitum dare gekrijs laten horen
dedere = dederunt Onderwerp: zij (= de Harpijen)
regel 239 Misenus Misenus (een Trojaan)
regel 240 aes cavum trompet
novus bizar
regel 241 pelagi volucris (vrouwelijk) zeevogel
foedare om te doden

Vraag 34 37 punten

Bestudeer de inleiding en de aantekeningen bij tekst 4. Vertaal de regels 223 t/m 241 in het Nederlands. Per kolon wordt de vertaling beoordeeld; de kolonnen staan hieronder genoemd met hun regelnummers.

Bekijk het antwoord
  • Kolon 34 (regel 223-224) 'Tum litore curvo exstruimusque toros': toen zetten we de aanligbedden neer op het bochtige strand / op de gewelfde kust. Tum als voegwoord (toen, daarna) is één van de 2 punten. (2p)
  • Kolon 35 (regel 224) 'dapibusque epulamur opimis.': en (we) hielden een feestmaal met het rijke / kostelijke voedsel / en (we) gebruikten de maaltijd met het rijke / kostelijke voedsel / en (we) hielden een rijk / kostelijk feestmaal. Niet fout rekenen: en (we) aten een rijke / kostelijke maaltijd (op); dapibus als meervoud. (1p)
  • Kolon 36 (regel 225-226) 'At subitae adsunt Harpyiae': maar plotseling verschenen er Harpijen / waren er Harpijen aanwezig. Niet fout rekenen: Harpyiae als de Harpijen. (1p)
  • Kolon 37 (regel 225) 'horrifico lapsu de montibus': in / met / door een huiveringwekkende duikvlucht vanaf / uit de bergen. (1p)
  • Kolon 38 (regel 226) 'et magnis quatiunt clangoribus alas,': (en ze) schudden / sloegen (met) hun vleugels met veel / heftig / luid gekrijs / geklapper / lawaai / veel, heftige of luide schreeuwen. Niet fout rekenen: magnus als groot. (2p)
  • Kolon 39 (regel 227) 'diripiuntque dapes': (en ze) verscheurden / roofden het voedsel / feestmaal. Niet fout rekenen: dapes als meervoud. (1p)
  • Kolon 40 (regel 227-228) 'contactuque omnia foedant immundo;': en (ze) vervuilden alles door / met (hun) smerige / onreine aanraking. Omnia als 'alle(n)' levert 0 punten op. (2p)
  • Kolon 41 (regel 228) 'tum vox taetrum dira inter odorem.': toen / daarna (weer) klonk hun / de / het / een afgrijselijke / onheilspellende stem / geluid bij / tijdens hun / een / de stank / akelige geur. Tum als voegwoord (toen, daarna) is 1 van de 2 punten. Niet fout rekenen wanneer er geen persoonsvorm is genoteerd of 'was' in plaats van 'klonk'. (2p)
  • Kolon 42 (regel 229-231) 'Rursum instruimus mensas': wij stelden de tafels / maaltijd(en) weer op / dekten de tafels weer / bereidden de maaltijd(en) weer. Niet fout rekenen: mensas als de tafel. (1p)
  • Kolon 43 (regel 229) 'in secessu longo sub rupe cavata': in / bij een diepe inham onder een holle / uitgeholde rots / onder in een holle kloof. De woorden 'arisque reponimus ignem' zijn voorvertaald (en we maakten het vuur op het altaar weer aan). (2p)
  • Kolon 44 (regel 232-233) 'rursum turba sonans praedam pedibus circumvolat uncis,': (maar / en) de / een geluid makende massa / de / een krijsende troep vloog / fladderde (krijsend) weer rondom de / hun buit / prooi met (hun) geklauwde / gekromde poten / klauwen. Niet fout rekenen: pes als voet; pedes uncis als klauwen. Uncus als haak / kram levert 0 punten op. (2p)
  • Kolon 45 (regel 232) 'ex diverso caeli caecisque latebris': vanaf een andere kant van de hemel en (van)uit (de / hun) verborgen / donkere schuilplaatsen / holen. Caecus als 'blind' levert 1 punt op. (2p)
  • Kolon 46 (regel 234) 'polluit ore dapes.': (en) maakte de maaltijd / het voedsel / feestmaal vuil met de / hun snavel / bek / mond. Niet fout rekenen: polluit als (ze) maakten vuil / hij, zij of het maakte vuil; ore als met / vanuit de / hun opening. Dezelfde onjuiste vertaling van dapes als in kolon 35 en/of 39 wordt hier nogmaals aangerekend, tot een maximum van 2 scorepunten. (1p)
  • Kolon 47 (regel 234-235) 'Sociis tunc edico': toen beval ik mijn / de kameraden. Socius als bondgenoot levert 0 punten op; tunc als voegwoord levert 0 punten op. Dezelfde onjuiste weergave van tunc als tum in kolon 34 en/of 41 wordt hier nogmaals aangerekend, tot een maximum van 2 scorepunten. (1p)
  • Kolon 48 (regel 234) 'arma capessant': dat ze (hun / de) wapens grepen / moesten grijpen / (om) (hun / de) wapens te grijpen. (1p)
  • Kolon 49 (regel 235) 'et dira bellum cum gente gerendum.': en (beval ik / ik beval) dat er met / tegen de / een afgrijselijke soort / een afgrijselijk volk (een) oorlog gevoerd moest worden. Niet fout rekenen: Sociis hier als dativus auctoris (door mijn / de kameraden / door hen); bellum gerendum als dat er (een) oorlog gevoerd werd. Dira niet verbonden met gente levert 1 punt op. (2p)
  • Kolon 50 (regel 236) 'Haud secus ac iussi faciunt': zij deden / handelden precies zoals hun bevolen was / precies zoals bevolen. (1p)
  • Kolon 51 (regel 236-237) 'tectosque per herbam disponunt enses': (en ze) legden (hun / de) zwaarden verspreid uit het zicht door / over / in het gras(veld) neer. Niet fout rekenen: per als op; enses als hun zwaard. Herbam als stengel(s) / halm(en) levert 1 punt op. (2p)
  • Kolon 52 (regel 237) 'et scuta latentia condunt.': en (ze) verstopten (hun / de) schilden zodat ze niet te zien waren. Niet fout rekenen: scuta als hun schild. (1p)
  • Kolon 53 (regel 238-239) 'Ergo ubi sonitum per curva dedere litora,': zodra zij dus / dan (hun / een / het) gekrijs lieten horen over het bochtige strand / langs / door de gewelfde kust. Niet fout rekenen: litora als meervoud; zij als de Harpijen. Ubi als waar levert 1 punt op. (2p)
  • Kolon 54 (regel 238) 'delapsae': (nadat ze) omlaag gevlogen / gegleden (waren) / terwijl ze omlaag vlogen / gleden / omlaag vliegend / glijdend. Niet fout rekenen wanneer delapsae attributief bij 'de Harpijen' in kolon 53 is vertaald. (1p)
  • Kolon 55 (regel 239-240) 'dat signum specula Misenus ab alta aere cavo.': gaf Misenus vanaf een / zijn / de hoge uitkijkpost een / het teken / signaal met / op zijn / de / een trompet. Niet fout rekenen: specula als hoogte / (berg)top; aes cavum als holle trompet. Specula als (sprankje) hoop levert 0 punten op; aes cavum als hol koper / brons levert 1 punt op; elke andere betekenis dan (holle) trompet, hol koper / brons of een synoniem levert 0 punten op. (2p)
  • Kolon 56 (regel 240) 'Invadunt socii': mijn / de kameraden vielen (ze) aan / overvielen ze. (1p)
  • Kolon 57 (regel 240) 'et nova proelia temptant,': en (ze) probeerden een bizarre strijd / bizarre gevechten (uit). Niet fout rekenen: en (ze) vielen (ze) aan in / met een bizarre strijd / met bizarre gevechten; novus als nieuw. (1p)
  • Kolon 58 (regel 241) 'obscenas pelagi ferro foedare volucres.': om de onfatsoenlijke / schaamteloze / angstaanjagende zeevogels met wapengeweld / met (hun / de) zwaard(en) / (ijzeren) wapen(s) te doden. Niet fout rekenen: ferro als gewapend; ferrum als ijzer / staal. Obscena volucris als nachtuil levert 0 punten op. (2p)

Per kolon beoordeel je de vertaling met de punten en opmerkingen in het subcriterium. Vertaling van een Latijns woord dat in een kolon niet juist is: zie per kolon. Woorden die als 'Niet fout rekenen' zijn vermeld, zijn goed. Elke vermelde vertaling met een eigen puntwaarde levert die waarde op voor dat onderdeel (bv. 'haak' bij uncus: 0 punten; 'blind' bij caecus: 1 punt). Een praesens historicum mag met een onvoltooid verleden of onvoltooid tegenwoordige tijd vertaald worden. Een ernstige fout in een kolon levert 0 punten voor dat kolon, zonder compensatie. Een genegeerde aantekening die tot een onjuiste weergave leidt, kost één of meer punten; een niet-essentieel Latijns woord dat niet vertaald is, kost 1 punt.

Vraag 34 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Het begin van Hannibals militaire loopbaan; zijn persoonlijkheid.

[1] Missus Hannibal in Hispaniam primo statim adventu omnem exercitum [2] in se convertit; Hamilcarem iuvenem redditum sibi veteres milites credere; [3] eundem vigorem in voltu vimque in oculis, habitum oris lineamentaque [4] intueri. Dein brevi effecit ut pater in se minimum momentum ad favorem [5] conciliandum esset. Nunquam ingenium idem ad res diversissimas, [6] parendum atque imperandum, habilius fuit. Itaque haud facile discerneres [7] utrum imperatori an exercitui carior esset; neque Hasdrubal alium [8] quemquam praeficere malle ubi quid fortiter ac strenue agendum esset, [9] neque milites alio duce plus confidere aut audere. Plurimum audaciae ad [10] pericula capessenda, plurimum consilii inter ipsa pericula erat. Nullo [11] labore aut corpus fatigari aut animus vinci poterat. Caloris ac frigoris [12] patientia par; cibi potionisque desiderio naturali, non voluptate modus [13] finitus; vigiliarum somnique nec die nec nocte discriminata tempora; id [14] quod gerendis rebus superesset quieti datum; ea neque molli strato [15] neque silentio accersita; multi saepe militari sagulo opertum humi [16] iacentem inter custodias stationesque militum conspexerunt. Vestitus nihil [17] inter aequales excellens: arma atque equi conspiciebantur. Equitum [18] peditumque idem longe primus erat; princeps in proelium ibat, ultimus [19] conserto proelio excedebat. Has tantas viri virtutes ingentia vitia [20] aequabant, inhumana crudelitas, perfidia plus quam Punica, nihil veri, [21] nihil sancti, nullus deum metus, nullum ius iurandum, nulla religio. Cum [22] hac indole virtutum atque vitiorum triennio sub Hasdrubale imperatore [23] meruit, nulla re quae agenda videndaque magno futuro duci esset [24] praetermissa.

Livius, Ab Urbe Condita 21.4.1-10

Vraag 6 1 punt

Regel 15-16 multi t/m conspexerunt. Dit tekstgedeelte wordt door H. van Rooijen-Dijkman als volgt vertaald: velen zagen hem vaak onder zijn soldatenmantel op de grond liggen te midden van wachten en voorposten. Citeer het Latijnse woord dat in de vertaling is weergegeven met ‘onder’.

Bekijk het antwoord
  • Citeert het Latijnse woord opertum (regel 15). (1p)

Vraag 6 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Tekst 3

Opgavetekst

Tekst 3 De verkiezing van Scipio.

[1] Maesta itaque civitas prope inops consilii comitiorum die tamen in [2] campum descendit; atque in magistratus versi circumspectant ora [3] principum aliorum alios intuentium fremuntque adeo perditas res [4] desperatumque de re publica esse ut nemo audeat in Hispaniam imperium [5] accipere, cum subito P. Cornelius Publi filius eius qui in Hispania [6] ceciderat, [filius] quattuor et viginti ferme annos natus, professus se [7] petere, in superiore unde conspici posset loco constitit. In quem [8] postquam omnium ora conversa sunt, clamore ac favore ominati extemplo [9] sunt felix faustumque imperium. Iussi deinde inire suffragium ad unum [10] omnes non centuriae modo, sed etiam homines P. Scipioni imperium esse [11] in Hispania iusserunt. Ceterum post rem actam ut iam resederat impetus [12] animorum ardorque, silentium subito ortum et tacita cogitatio quidnam [13] egissent; nonne favor plus valuisset quam ratio. Aetatis maxime [14] paenitebat; quidam fortunam etiam domus horrebant nomenque ex [15] funestis duabus familiis in eas provincias ubi inter sepulcra patris [16] patruique res gerendae essent proficiscentis. [17] Quam ubi ab re tanto impetu acta sollicitudinem curamque hominum [18] animadvertit, advocata contione ita de aetate sua imperioque mandato et [19] bello quod gerendum esset magno elatoque animo disseruit, ut ardorem [20] eum qui resederat excitaret rursus novaretque et impleret homines [21] certioris spei quam quantam fides promissi humani aut ratio ex fiducia [22] rerum subicere solet.

Livius, Ab Urbe Condita 26.18.6-19.2

Vraag 21 1 punt

Regel 13 nonne favor plus valuisset quam ratio. Door J. van Gelder wordt dit tekstgedeelte als volgt vertaald: Waren zij niet verdwaasd geweest door een opwelling van sympathie? In de vertaling van H. van Rooijen-Dijkman luidt dit tekstgedeelte: Was hun sympathie sterker geweest dan hun gezond verstand? Welke vertaling blijft het dichtst bij het Latijn? Licht je keuze toe.

Bekijk het antwoord
  • Kiest de vertaling van Van Rooijen-Dijkman en licht die keuze toe: in de vertaling van Van Gelder is het woord ratio, plus of valuisset niet, of alleen impliciet weergegeven, namelijk verwerkt in het tekstelement ‘(Waren zij niet) verdwaasd (geweest)’, terwijl Van Rooijen-Dijkman alleen het woord nonne heeft weggelaten. Of: in de vertaling van Van Rooijen-Dijkman is favor of sympathie nog steeds het onderwerp, terwijl het in de vertaling van Van Gelder een bijwoordelijke bepaling is geworden. (1p)

Het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn.

Vraag 21 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Tekst 4

Opgavetekst

Tekst 4

In de onderstaande tekst raakt de Romeinse consul P. Sempronius verwikkeld in een gevecht met Hannibal in de buurt van de plaats Croton in Zuid-Italië, in het woongebied van het volk van de Bruttiërs. De consul lijdt aanvankelijk een nederlaag, maar de volgende dag kan hij de hulp van proconsul P. Licinius en diens leger inschakelen.

[1] P. Sempronius consul, cui Bruttii provincia erat, in agro Crotoniensi cum [2] Hannibale in ipso itinere tumultuario proelio conflixit. Agminibus magis [3] quam acie pugnatum est. Romani pulsi, et tumultu verius quam pugna [4] ad mille et ducenti de exercitu consulis interfecti. In castra trepide [5] reditum, neque oppugnare tamen ea hostes ausi. Ceterum silentio [6] proximae noctis profectus inde, consul (praemisso nuntio ad P. Licinium [7] proconsulem ut suas legiones admoveret) copias coniunxit. Ita duo duces, [8] duo exercitus ad Hannibalem redierunt. Nec mora dimicandi facta, cum [9] consuli duplicatae vires, Poeno recens victoria animos faceret. In primam [10] aciem suas legiones Sempronius induxit; in subsidiis locatae P. Licini [11] legiones. Consul principio pugnae aedem Fortunae Primigeniae vovit si eo [12] die hostes fudisset; en die wens is voor hem vervuld: de Carthagers zijn [13] verdreven en verjaagd.

Livius, Ab Urbe Condita 29.36.4-9

Aantekeningen

regel 1 Bruttii het woongebied van de Bruttiërs - onderwerp van erat
provincia bestuursgebied - Predicatief vertalen.
ager Crotoniensis de streek rond Croton
regel 2 in ipso itinere precies terwijl ze aan het marcheren waren
tumultuarius onverwacht
agmen colonne (de opstelling bij het marcheren)
regel 3 acies gevechtsopstelling
pugnatum est er werd gevochten
pulsi Vul aan: sunt
tumultu verius eigenlijk meer in een onoverzichtelijke chaos
regel 4 ad bijna
mille et ducenti Vul aan: soldaten
interfecti Vul aan: sunt
regel 5 reditum ze gingen terug
neque tamen maar niet
ea Hiermee wordt verwezen naar castra (regel 4).
ausi Vul aan: sunt
ceterum vervolgens
regel 6 proximus volgend
inde namelijk uit het legerkamp
regel 8 Nec mora dimicandi facta Er werd niet getreuzeld om met de strijd te beginnen
regel 9 duplicatae vires (nominativus) het feit dat de troepenmacht verdubbeld was
animos facere veel zelfvertrouwen geven
regel 10 in subsidiis locare in reserve houden
locatae Vul aan: sunt
regel 11 Fortuna Primigenia Fortuna Primigenia (de godin van het levenslange succes)
regel 12 fundere, fudi verdrijven

Vraag 25 37 punten

Bestudeer de inleiding en de aantekeningen bij tekst 4. Vertaal de regels 1 t/m 12 (t/m fudisset) in het Nederlands.

Bekijk het antwoord
  • Kolon 25 (regel 1-2): P. Sempronius consul, in agro Crotoniensi cum Hannibale in ipso itinere tumultuario proelio conflixit. Juist: de consul P. Sempronius raakte in de streek rond Croton precies terwijl ze aan het marcheren waren in een onverwacht gevecht verwikkeld met Hannibal. Niet fout rekenen: tumultuario proelio conflixit als ‘raakte onverwacht(s) in een gevecht verwikkeld’ of ‘raakte met/door/in een onverwachte strijd in (een) gevecht verwikkeld’; confligere als ‘strijden’ of ‘botsen’. (2p)
  • Kolon 26 (regel 1): cui Bruttii provincia erat. Juist: die het woongebied van de Bruttiërs als (zijn/het) bestuursgebied had, of: voor wie het woongebied van de Bruttiërs het, zijn of als bestuursgebied was, of: die een, zijn of het bestuursgebied van of in het woongebied van de Bruttiërs had. (2p)
  • Kolon 27 (regel 2-3): Agminibus magis quam acie pugnatum est. Juist: er werd meer, veeleer of eerder in (de) colonnes dan in (een of de) gevechtsopstelling gevochten. Niet fout rekenen: agminibus als ‘met (de) colonnes’; acie als ‘met/volgens (de/een) gevechtsopstelling’; acies als ‘slaglinie’, ‘slagorde’ of ‘slag’. Magis als ‘heftiger/beter/liever’ levert 0 punten op; acies met elke andere betekenis levert 0 punten op. (2p)
  • Kolon 28 (regel 3): Romani pulsi. Juist: de Romeinen werden of zijn verdreven of verslagen. (1p)
  • Kolon 29 (regel 3): et tumultu verius quam pugna. Juist: en eigenlijk meer in een onoverzichtelijke chaos dan (in) een of het gevecht. (1p)
  • Kolon 30 (regel 4): ad mille et ducenti (kolon 31) interfecti. Juist: werden of zijn er bijna 1200, of bijna duizend tweehonderd soldaten gedood. Niet fout rekenen: er bijna 1200 (mensen) gedood. Ducenti als ‘een groot getal’ levert 0 punten op. (2p)
  • Kolon 31 (regel 4): de exercitu consulis. Juist: van of uit het leger, of de infanterie van de consul. Consulis als ‘van een consul’ levert 0 punten op. (1p)
  • Kolon 32 (regel 4-5): In castra trepide reditum. Juist: angstig of haastig gingen ze terug in of naar het (leger)kamp. Niet fout rekenen: castra als ‘kwartier’; trepide als ‘chaotisch’. Castra als ‘fort(en)’ of ‘burcht(en)’ levert 0 punten op. (1p)
  • Kolon 33 (regel 5): neque oppugnare tamen ea hostes ausi. Juist: maar de vijanden waagden het niet het (kamp) of dat te bestormen, of hebben het (kamp) of dat niet durven aanvallen. Oppugnare als ‘aanvechten/tegenwerken’ telt 1 punt; audere als ‘verlangen / (graag) willen’ telt 1 punt. Niet fout rekenen: neque tamen als ‘en toch niet’; oppugnare als ‘strijden tegen’; hostes ausi met enkelvoud. (2p)
  • Kolon 34 (regel 5-6): Ceterum (kolon 35) profectus inde. Juist: nadat hij of de consul vervolgens daaruit of daarvandaan opgebroken of vertrokken was. Profectus als ‘voortgang/succes’ levert 0 punten op. Inde als ‘hierop, daarna, daardoor of daarom’ telt 1 punt; inde als ‘sindsdien’ levert 0 punten op. Niet fout rekenen: ceterum als hoofdzin, mits door ‘en’ verbonden met kolon 38. Het woord consul mag hier en of in kolon 38 vertaald zijn; een onjuiste vertaling van consul alleen in kolon 38 aanrekenen. (2p)
  • Kolon 35 (regel 5-6): silentio proximae noctis. Juist: in of tijdens de stilte van de volgende nacht. Niet fout rekenen: silentium als ‘rust’; proximae noctis als ‘in/tijdens de volgende nacht’. Silentio als ‘stilzwijgend’ of ‘in stilte’ telt 1 punt; nox als ‘duisternis’ (of nacht) telt 1 punt. Silentium met een andere betekenis dan stilte of rust levert 0 punten op; nox als ‘slaap’ levert 0 punten op. (2p)
  • Kolon 36 (regel 6-7): (kolon 38) (praemisso nuntio ad P. Licinium proconsulem. Juist: nadat er een boodschapper of bevel vooruitgestuurd was, of nadat hij van tevoren een boodschapper of bevel gestuurd had naar (de) proconsul P. Licinius. Praemisso telt 1 punt (vooruitgestuurd of van tevoren gestuurd; praemittere als ‘bekendmaken’ of ‘van tevoren zeggen’ telt voor dit punt ook); Licinium telt 1 punt. Niet fout rekenen: praemisso als ‘nadat er gestuurd was’, ‘nadat hij gestuurd had’ of ‘nadat hij (vooruit)stuurde’. (2p)
  • Kolon 37 (regel 7): ut suas legiones admoveret). Juist: opdat hij of die zijn (eigen) legioenen liet, zou laten aanrukken, dichterbij bracht of zou brengen; of (om te melden) dat hij of die zijn (eigen) legioenen moest laten aanrukken; of om zijn (eigen) legioenen te laten aanrukken of dichterbij te brengen. Suas als ‘hun (eigen)’ telt 1 punt. Legiones in het enkelvoud kost 1 punt. Niet fout rekenen: legiones als ‘troepen’; admovere als ‘erbij halen’; dat hij zijn legioenen liet aanrukken. (2p)
  • Kolon 38 (regel 6-7): consul (kolon 36) (kolon 37) copias coniunxit. Juist: verenigde de consul de of hun troepen of strijdkrachten. Niet fout rekenen: copias coniunxit als ‘verbond de of die troepen (met de zijne of die van hemzelf)’ of ‘voegde zijn troepen erbij’. Het woord consul mag hier met ‘hij’ zijn weergegeven als het in kolon 34 al als consul is vertaald; een onjuiste vertaling van consul alleen hier aanrekenen. (1p)
  • Kolon 39 (regel 7-8): Ita duo duces, duo exercitus ad Hannibalem redierunt. Juist: zo, of zodoende, gingen, keerden of kwamen er twee aanvoerders of leiders en twee legers terug naar of bij Hannibal. Niet fout rekenen: duo als ‘beide’, ‘allebei’ of ‘de twee’. Duo exercitus als ‘tweede leger’ levert 0 punten op; redire met een andere betekenis dan teruggaan, terugkeren of terugkomen levert 0 punten op. Wanneer beide woorden duo met dezelfde onjuiste vertaling zijn weergegeven, die onjuistheid maar één keer aanrekenen. (2p)
  • Kolon 40 (regel 8-9): cum consuli duplicatae vires, (kolon 41) animos faceret. Juist: omdat het feit dat de troepenmacht verdubbeld was veel zelfvertrouwen gaf aan of voor de consul. Cum als ‘nadat’ of ‘terwijl’ telt 1 punt; cum als ‘hoewel’ of ‘(telkens) wanneer’ levert 0 punten op. Niet fout rekenen: cum als ‘toen’. Wanneer consuli met dezelfde onjuiste betekenis is vertaald als in kolon 25, 31 en of 38, hier nogmaals aanrekenen tot een maximum van 3 scorepunten. (2p)
  • Kolon 41 (regel 9): Poeno recens victoria. Juist: en de recente of verse overwinning gaf veel zelfvertrouwen aan of voor de Puniër of Hannibal. Poeno als meervoud levert 0 punten op; recens als bijwoord levert 0 punten op; recens victoria als ‘onmiddellijk na de overwinning’ levert 0 punten op. (1p)
  • Kolon 42 (regel 9-10): In primam aciem suas legiones Sempronius induxit. Juist: Sempronius leidde of voerde zijn (eigen) legioenen ten strijde naar de voorste slaglinie, naar het voorste van de slaglinie, of in of naar de voorhoede. Niet fout rekenen: in primam aciem als ‘in of naar de eerste slag’; acies als ‘gevechtsopstelling’; legiones als ‘troepen’. Acies met een andere betekenis dan slaglinie, slag of gevechtsopstelling levert 0 punten op. Suas als ‘hun (eigen)’ telt 1 punt; legiones in het enkelvoud kost 1 punt. Wanneer suas of legiones op dezelfde manier fout is vertaald als in kolon 37, hier niet opnieuw aanrekenen. (2p)
  • Kolon 43 (regel 10-11): in subsidiis locatae P. Licini legiones. Juist: en of maar de legioenen van P. Licinius werden of zijn in reserve gehouden, of en of maar hij hield de legioenen van P. Licinius in reserve. Licini als ‘van P. Licinius’ telt 1 punt. Legiones in het enkelvoud kost 1 punt. Wanneer een dergelijke onjuistheid ook in kolon 36 is gemaakt, hier niet opnieuw aanrekenen; idem bij legiones als in kolon 37 of 42. (2p)
  • Kolon 44 (regel 11): (kolon 45) principio pugnae. Juist: in, aan of bij het begin van het gevecht. Principium als ‘voorste gelederen’ of ‘front’ levert 0 punten op. (1p)
  • Kolon 45 (regel 11): Consul (kolon 44) aedem Fortunae Primigeniae vovit. Juist: beloofde de consul (plechtig) een tempel aan, voor of van Fortuna Primigenia. Fortunae Primigeniae als ‘aan/voor/van de godin van het levenslange succes’ telt 1 punt; vovere als ‘wijden’ telt 1 punt. Aedes als ‘kamer’ of ‘huis’ levert 0 punten op. Wanneer consul met dezelfde onjuiste betekenis is vertaald als in kolon 25, 31, 38 en of 40, hier nogmaals aanrekenen tot een maximum van 3 scorepunten. (2p)
  • Kolon 46 (regel 11-12): si eo die hostes fudisset. Juist: als of wanneer hij op die of deze dag de vijand of vijanden verdreven zou hebben. Niet fout rekenen: ‘zij’ in plaats van ‘hij’; fudisset als ‘verdreef’, ‘zou (kunnen of hebben kunnen) verdrijven’ of ‘verdreven had’. Eo opgevat als bijwoord of werkwoord levert 0 punten op. (2p)

Vertaalopdracht, beoordeeld per kolon. Een ernstige fout in een kolon geeft 0 punten voor die kolon; dat wordt niet gecompenseerd door de juiste weergave van de rest van de kolon. Een genegeerde aantekening die tot een onjuiste weergave leidt, kost een of meer punten, naar de zwaarte van de fout en het maximum van de kolon. Een Latijns woord dat niet is vertaald en niet essentieel is voor de betekenis van de kolon, kost 1 punt. Een zelfde fout in meer kolonnen wordt steeds opnieuw aangerekend, tenzij hieronder anders staat. Een woord dat in het model ‘niet fout rekenen’ is, is goed.

Vraag 25 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Hannibal spreekt zijn mannen toe aan de Italische kant van de Alpen.

[1] “Quocumque circumtuli oculos, plena omnia video animorum ac
[2] roboris, veteranum peditem, generosissimarum gentium equites frenatos
[3] infrenatosque, vos socios fidelissimos fortissimosque, vos,
[4] Carthaginienses, cum ob patriam, tum ob iram iustissimam pugnaturos.
[5] Inferimus bellum infestisque signis descendimus in Italiam, tanto audacius
[6] fortiusque pugnaturi quam hostis, quanto maior spes, maior est animus
[7] inferentis vim quam arcentis. Accendit praeterea et stimulat animos dolor,
[8] iniuria, indignitas. Ad supplicium depoposcerunt me ducem primum,
[9] deinde vos omnes qui Saguntum oppugnassetis; deditos ultimis
[10] cruciatibus adfecturi fuerunt. Crudelissima ac superbissima gens sua
[11] omnia suique arbitrii facit; cum quibus bellum, cum quibus pacem
[12] habeamus, se modum imponere aequum censet. Circumscribit includitque
[13] nos terminis montium fluminumque, quos non excedamus, neque eos,
[14] quos statuit, terminos observat: “Ne transieris Hiberum; ne quid rei tibi sit
[15] cum Saguntinis.” Ad Hiberum est Saguntum? “Nusquam te vestigio
[16] moveris.” Parum est quod veterrimas provincias meas, Siciliam ac
[17] Sardiniam, ademisti? Adimis etiam Hispanias et, si inde cessero, in
[18] Africam transcendes. Transcendes autem? Transcendisse dico. Duos
[19] consules huius anni, unum in Africam, alterum in Hispaniam miserunt.
[20] Nihil usquam nobis relictum est nisi quod armis vindicarimus. Illis timidis
[21] et ignavis esse licet, qui respectum habent, quos sua terra, suus ager per
[22] tuta ac pacata itinera fugientes accipient: vobis necesse est fortibus viris
[23] esse et, omnibus inter victoriam mortemve certa desperatione abruptis,
[24] aut vincere aut, si fortuna dubitabit, in proelio potius quam in fuga
[25] mortem oppetere. Si hoc [bene fixum] omnibus destinatum in animo est,
[26] iterum dicam, vicistis; nullum contemptu mortis incitamentum ad
[27] vincendum homini ab dis immortalibus acrius datum est.”

Livius, Ab Urbe Condita 21.44

Vraag 5 1 punt

Regel 9 qui Saguntum oppugnassetis
Welk voegwoord kan in een Nederlandse vertaling van dit tekstgedeelte gebruikt worden?

  1. A alsof
  2. B hoewel
  3. C omdat
  4. D zodat
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 5 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Tekst 4

Opgavetekst

Tekst 4

De Romeinse generaal Manlius heeft in Klein-Azië het volk van de Galaten verslagen. Hij keert in 188 voor Christus met zijn leger en enorm veel buit terug naar Italië.
In de onderstaande tekst is Manlius in Noord-Griekenland onderweg in het bergachtige gebied van de Thraciërs. De Thraciërs bestaan uit veel verschillende volken.
[1] Vanaf de stad Cypsela volgde een smalle, steile weg door de bossen,
[2] met een lengte van ongeveer tien mijl. Propter cuius difficultatem itineris
[3] in duas partes divisus exercitus, et praecedere una iussa, altera magno
[4] intervallo cogere agmen. Media impedimenta interposuit. Plaustra cum
[5] pecunia publica erant pretiosaque alia praeda. Ita cum per saltum iret,
[6] Thraecum decem haud amplius milia ex quattuor populis, Astii et Caeni
[7] et Maduateni et Coreli, ad ipsas angustias viam circumsederunt.
[8] Opinio erat non sine Philippi Macedonum regis fraude id factum; eum
[9] scisse non alia quam per Thraeciam redituros Romanos, et quantam
[10] pecuniam secum portarent. In primo agmine imperator erat, sollicitus
[11] propter iniquitatem locorum. Thraeces nihil se moverunt, donec armati
[12] transirent. Postquam primos superasse angustias viderunt, postremos
[13] nondum appropinquantes, impedimenta et sarcinas invadunt. Ze doodden
[14] de bewakers en gingen er met veel buit vandoor.

Livius, Ab Urbe Condita 38.40.6-10

Aantekeningen

regel 2: cuius itineris = eius itineris
regel 3: divisus: Vul aan: est
regel 3: una: Vul aan: pars
regel 3: iussa: Vul aan: est
regel 3: altera: Vul aan: pars
regel 4: cogere agmen: de achterhoede vormen
regel 4: Media: predicatief vertalen.
regel 4: impedimenta (onzijdig meervoud): bagagetroepen
regel 4: interposuit: onderwerp: hij (= Manlius)
regel 5: erant: dat waren (‘dat’ verwijst naar de bagagetroepen)
regel 5: Ita cum = Cum ita
regel 6: Thraex, -cis: Thraciër
regel 6: decem haud amplius milia: hoogstens tienduizend
regel 6-7: Astii, Caeni, Maduateni, Coreli: Astiërs, Caeniërs, Maduateniërs, Coreliërs
regel 7: ipsas: onvertaald laten.
regel 8: Opinio: namelijk bij de Romeinen
regel 8: non t/m fraude: door verraad door de Macedonische koning Philippus (Macedonië grenst aan Thracië)
regel 8: factum: vul aan: esse
regel 9: scisse = scivisse: hiervan is eerst een a.c.i.-constructie afhankelijk, en daarna ook de bijzin quantam t/m portarent (regel 9-10).
regel 9: alia: langs een andere route
regel 9: Thraecia: Thracië
regel 9: redituros: vul aan: esse
regel 10: imperator: hiermee wordt Manlius bedoeld.
regel 11: Thraex, -cis: Thraciër
regel 11: armati: de gewapenden (de Romeinen die voorop liepen)
regel 12: transire: langsmarcheren
regel 12: superasse = superavisse
regel 12-13: postremos nondum appropinquantes = et postremos nondum appropinquantes viderunt
regel 13: impedimenta (onzijdig meervoud): bagagetroepen

Vraag 28 38 punten

Bestudeer de inleiding en de aantekeningen bij tekst 4.
Vertaal de regels 2 t/m 13 in het Nederlands (Propter t/m invadunt).

Bekijk het antwoord
  • Kolon 28 (regel 2): Propter cuius difficultatem itineris = Wegens de lastigheid/moeilijkheid van die/deze weg. Puntverdeling: wegens die/deze moeilijkheid van de weg (1); van de weg hiervan / van de weg van hem bij cuius itineris (1); propter als naast (0); cuius als van wie / wiens (0). Niet fout rekenen: propter als door/dankzij; iter als tocht; difficultas als hindernis/probleem. (2p)
  • Kolon 29 (regel 3): in duas partes divisus exercitus, = werd/is het leger in twee delen verdeeld. Niet fout rekenen: was/kwam er een verdeling van het leger in twee delen; exercitus als landleger/infanterie. Puntverdeling: verdeelde hij/Manlius het leger in twee delen (1); duo als beide/allebei / de twee (1); pars anders dan deel of een synoniem daarvan (0); exercitus als groep/troep (1). (2p)
  • Kolon 30 (regel 3): et praecedere una iussa, = en werd/is het ene deel / (er) een deel bevolen voor(op) te gaan, of en beval hij/Manlius het ene deel / een deel voor(op) te gaan. Is kolon 29 al met hij/Manlius als onderwerp vertaald, dan die onjuistheid hier niet opnieuw aanrekenen. Puntverdeling: iubere als verzoeken/vragen (1); praecedere anders dan voor(op)gaan (0); una als samen (0); iussa als zelfstandig naamwoord (0). Niet fout rekenen: una als eerste. (2p)
  • Kolon 31 (regel 3-4): altera magno intervallo cogere agmen. = (en) het andere deel met/na een grote tussenruimte / op grote afstand de achterhoede te vormen. Niet fout rekenen: altera als een ander (deel) / het tweede; magno intervallo als na/met een lange/grote tussentijd. (1p)
  • Kolon 32 (regel 4): Media impedimenta interposuit. = In het midden plaatste hij (de) bagagetroepen (ertussen). Niet fout rekenen: hij plaatste (de) bagagetroepen ertussen(in) / er midden tussen(in); Media als middelste; interponere als invoegen; interposuit als Manlius plaatste. (1p)
  • Kolon 33 (regel 4-5): Plaustra cum pecunia publica erant = Dat waren (vracht)wagens met (het) staatsgeld / (de) staatsgelden. Niet fout rekenen: vrachtwagens waren voorzien van / (voorzien) met (het) staatsgeld / (de) staatsgelden; pecunia publica als staatsinkomsten/staatskas/oorlogskas; pecunia als vermogen/eigendom; publicus als van het volk / openbaar. Puntverdeling: Dat waren (vracht)wagens van de staat met (het) geld (1); cum niet opgevat als voorzetsel (0). (2p)
  • Kolon 34 (regel 5): pretiosaque alia praeda. = en (met) (de) kostbare andere (krijgs)buit / (de) overige waardevolle buit. (1p)
  • Kolon 35 (regel 5): Ita cum per saltum iret, = Toen hij zo door/over de/een pas / door een/het (bosrijke) dal / door een/de kloof / een/het bergwoud ging. Niet fout rekenen: Ita als dus; cum als terwijl. Puntverdeling: cum als nadat/omdat (1); cum als hoewel (0); cum niet als voegwoord (0); saltus als weide (1); saltus als sprong (0); iret als ze gingen (1). (2p)
  • Kolon 36 (regel 6-7): Thraecum decem haud amplius milia (kolon 37) (kolon 38) viam circumsederunt. = omsingelden hoogstens tienduizend (van de) Thraciërs de weg. Niet fout rekenen: circumsedere als belegeren / (gaan) zitten rondom. Thraecum opgevat als accusativus enkelvoud: 0. (2p)
  • Kolon 37 (regel 6-7): ex quattuor populis, Astii et Caeni et Maduateni et Coreli, = uit/van vier volken, Astiërs en Caeniërs en Maduateniërs en Coreliërs. Niet fout rekenen: bepaald lidwoord bij de volksnamen, de Latijnse namen van de volken, of ‘en’ eenmaal of meermaals weggelaten. populus als menigte: 0. (1p)
  • Kolon 38 (regel 7): ad ipsas angustias = (precies) bij/in de engte(n) / in/op/bij de (berg)pas. Niet fout rekenen: ad als tot (aan); ipsas angustias als de engte(n) zelf / de (berg)pas zelf; angustias als een engte/(berg)pas. ad als naar: 0; angustiae als moeilijkheid: 0. (1p)
  • Kolon 39 (regel 8): Opinio erat = Er bestond/was de mening / het/een vermoeden / er ging een/het gerucht / men was van mening / had het/een vermoeden. Niet fout rekenen: de Romeinen hadden de mening / het vermoeden. (1p)
  • Kolon 40 (regel 8): non sine Philippi Macedonum regis fraude id factum; = dat dit/dat/het door verraad door de Macedonische koning Philippus gebeurd/gedaan was. Niet fout rekenen: id factum als dat deze daad was / dat dit een daad was; factum als gebeurd/gedaan is / gebeurde / gedaan werd. (1p)
  • Kolon 41 (regel 8-9): eum scisse = (dat) hij had geweten / hij zou geweten hebben. Niet fout rekenen: (dat) hij wist / (dat) hij heeft geweten. (1p)
  • Kolon 42 (regel 9): non alia (kolon 43) redituros Romanos, = dat de Romeinen niet langs een andere route zouden terugkeren. Niet fout rekenen: redituros Romanos als dat de Romeinen zullen terugkeren. Puntverdeling: alia als anders (1); alia als in andere opzichten / verder (0); redituros Romanos als dat de Romeinen terugkeerden (1); redituros Romanos als dat de Romeinen teruggekeerd zijn (0). (2p)
  • Kolon 43 (regel 9): quam per Thraeciam = dan door/via/over Thracië. (1p)
  • Kolon 44 (regel 9-10): et quantam pecuniam secum portarent. = en hoeveel geld ze met zich meevoerden. Niet fout rekenen: pecunia als vermogen/eigendom; secum als met/bij zichzelf; secum portare als bij zich hebben. Puntverdeling: quantam als zoveel als (1); en zoveel geld voerden ze met zich mee (0). (2p)
  • Kolon 45 (regel 10): In primo agmine imperator erat, = aan/bij/in het begin van de colonne/stoet / aan de kop van de colonne/stoet / in/bij de voorhoede was de (opper)bevelhebber. Niet fout rekenen: primo agmine als de voorste/eerste colonne/stoet; imperator als (zegevierend) veldheer. Puntverdeling: primo als bijwoord (0); imperator als Manlius (1); imperator als keizer (0). (2p)
  • Kolon 46 (regel 10-11): sollicitus propter iniquitatem locorum. = ongerust/angstig/aandachtig wegens/door de oneffenheid/moeilijkheid van de omgeving / het terrein. Niet fout rekenen: propter als dankzij; locorum met meervoud; locus als plaats/streek/gebied. Puntverdeling: sollicitus als hevig bewogen (1); propter als naast (0), en niet opnieuw aanrekenen als dat bij kolon 28 al is gebeurd; locorum zonder het bepaald lidwoord (1); locus als positie/situatie (1); locus met een andere betekenis dan omgeving/terrein/plaats/streek/gebied (0). (2p)
  • Kolon 47 (regel 11): Thraeces nihil se moverunt, = De Thraciërs bewogen (zich) helemaal niet / geenszins. Niet fout rekenen: nihil als wat betreft niets. Geen punten bij: er bewogen (zich) (helemaal) geen Thraciërs; nihil se moverunt als (ze) bewogen (zich) niets; se movere als zich verwijderen. (1p)
  • Kolon 48 (regel 11-12): donec armati transirent. = zolang de gewapenden langsmarcheerden. Donec als tot(dat): 0. (1p)
  • Kolon 49 (regel 12): Postquam (kolon 50) viderunt, = Nadat/Toen ze gezien hadden. Niet fout rekenen: nadat/toen ze zagen / gezien hebben. Zijn kolon 49 en 50 samen vertaald als ‘nadat/toen ze de voorsten/de voorhoede de engte(n)/(berg)pas hadden zien passeren’, dan geen aftrek. Zijn ze samen vertaald als ‘toen ze de voorsten/de voorhoede de engte(n)/(berg)pas zagen passeren’, dan 1 punt in mindering bij kolon 50. (1p)
  • Kolon 50 (regel 12): primos superasse angustias = dat de voorsten/eersten / de voorhoede de engte(n)/(berg)pas gepasseerd waren/was/had(den). Puntverdeling: primos als eerst / als eerste(n) (0); primos verbonden met angustias (0); primos superasse als dat de voorsten/eersten / de voorhoede passeerde(n) (1); angustias zonder het bepaald lidwoord (1). Is angustiae met dezelfde onjuiste betekenis vertaald als in kolon 38, dan hier niet opnieuw aanrekenen. (2p)
  • Kolon 51 (regel 12-13): postremos nondum appropinquantes, = en ze de achtersten/laatsten/achterhoede nog niet hadden zien / zagen naderen. Niet fout rekenen: en (ze gezien hadden / zagen) dat de achtersten/laatsten/achterhoede nog niet naderde(n). Puntverdeling: en (ze gezien hadden / zagen) dat de achtersten/laatsten/achterhoede nog niet genaderd waren/was (1); terwijl de achtersten/laatsten/achterhoede nog niet genaderd waren/was (1); postremos als tenslotte / als laatste(n) (0); appropinquantes opgevat als nominativus (0). Is primos (kolon 50) hetzelfde onjuist vertaald, dan hier niet opnieuw aanrekenen. (2p)
  • Kolon 52 (regel 13): impedimenta et sarcinas invadunt. = overvielen ze de bagagetroepen en (namen ze) de bagage (met geweld in bezit). Niet fout rekenen: namen ze de bagagetroepen en de bagage (met geweld) in bezit; invadunt met onvoltooid tegenwoordige tijd; et als met. Puntverdeling: sarcinas als lasten/gewichten (1); sarcinas als kind(eren) (0). (2p)

Elk subcriterium is een kolon met de punten die het CvTE daarvoor geeft. Een ernstige fout in een kolon levert 0 punten voor dat kolon op, en dat wordt niet gecompenseerd door de rest van het kolon. Een genegeerde aantekening die tot een onjuiste weergave van een tekstelement leidt, kost één of meer punten, naar zwaarte van de fout en het maximum van het kolon. Een niet vertaald Latijns woord van niet-essentieel belang kost één punt, tenzij het model anders vermeldt.

Vraag 28 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Jaloezie gaat op bevel van Minerva naar Aglauros toe.

[778] Ze lacht uitsluitend als ze weet van andermans verdriet,

[779] geniet geen slaap, omdat ze wakker ligt van schrikgedachten;

[780] ze loert afgunstig op succes van mensen en ze kwijnt

[781] al loerend weg: ze proeft ervan én wordt beproefd, en daarmee

[782] wekt ze haar eigen kwelling. – Ondanks diepgevoelde haat

[783] riep de godin Minerva haar nu toch dit kort bevel toe:

[784] ‘Ga één van Cecrops’ dochters met je pus vergiftigen,

[785] doe wat ik zeg! Aglauros heet ze…’ en maakte dat ze wegkwam,

[786] zich met haar lans afzettend van de grond, geen woord te veel.

[787] De ander ziet met scheve ogen hoe Minerva wegvliegt,

[788] sputtert wat binnensmonds, omdat het pijn doet die godin

[789] haar zin te geven, grijpt dan toch haar staf, die is omwikkeld

[790] met doornprikkels, en in donker wolkenkleed gehuld

[791] gaat ze, en waar ze gaat vertrapt ze bloeiende gewassen,

[792] grassen verschroeit ze en papaverbollen breekt ze stuk

[793] en met haar adem blaast ze gif uit over mensen, steden

[794] en huizen…, tot ze eindelijk Athene’s burcht bereikt,

[795] waar zóveel rijkdom, macht en feestelijke vrede heersen,

[796] dat zij, omdat ze niets te huilen ziet, zelf huilen moet.

[797] Sed postquam thalamos intravit Cecrope natae,

[798] iussa facit pectusque manu ferrugine tincta

[799] tangit et hamatis praecordia sentibus implet

[800] inspiratque nocens virus piceumque per ossa

[801] dissipat et medio spargit pulmone venenum.

[802] Neve mali causae spatium per latius errent,

[803] germanam ante oculos fortunatumque sororis

[804] coniugium pulchraque deum sub imagine ponit

[805] cunctaque magna facit. Quibus inritata dolore

[806] Cecropis occulto mordetur et anxia nocte,

[807] anxia luce gemit lentaque miserrima tabe

[808] liquitur, ut glacies incerto saucia sole,

[809] felicisque bonis non lenius uritur Herses

[810] quam cum spinosis ignis supponitur herbis,

[811] quae neque dant flammas lentoque tepore cremantur.

[812] Saepe mori voluit, ne quidquam tale videret,

[813] saepe velut crimen rigido narrare parenti;

[814] denique in adverso venientem limine sedit

[815] exclusura deum. Cui blandimenta precesque

[816] verbaque iactanti mitissima “Desine,” dixit;

[817] “hinc ego me non sum nisi te motura repulso.”

[818] “Stemus” ait “pacto” velox Cyllenius “isto”

[819] caelestique fores virga patefecit; at illi

[820] surgere conanti partes quascumque sedendo

[821] flectimur ignava nequeunt gravitate moveri.

[822] Illa quidem pugnat recto se attollere trunco,

[823] sed genuum iunctura riget frigusque per ungues

[824] labitur et pallent amisso sanguine venae;

[825] utque malum late solet immedicabile cancer

[826] serpere et inlaesas vitiatis addere partes,

[827] sic letalis hiems paulatim in pectora venit

[828] vitalesque vias et respiramina clausit.

[829] Nec conata loqui est nec, si conata fuisset,

[830] vocis habebat iter; saxum iam colla tenebat

[831] oraque duruerant signumque exsangue sedebat.

[832] Nec lapis albus erat; sua mens infecerat illam.

[833] Has ubi verborum poenas mentisque profanae

[834] cepit Atlantiades, dictas a Pallade terras

[835] linquit et ingreditur iactatis aethera pennis.

Ovidius, Metamorphoses 2.778-835

Vraag 6 1 punt

Regel 818-819 (Stemus t/m patefecit): Dit tekstgedeelte wordt door M. d’Hane-Scheltema als volgt vertaald: ‘Dat is dan afgesproken,’ zegt Mercurius direct. De voordeur wijkt al voor zijn goddelijke staf. In de vertaling is de grammaticale structuur van het Latijn niet geheel overgenomen. Leg dit uit met betrekking tot fores (regel 819). Ga in je antwoord in op zowel het Latijn als de weergave van fores in de vertaling.

Bekijk het antwoord
  • In het Latijn is fores lijdend voorwerp; in de vertaling is het / is de voordeur onderwerp. (1p)

Het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn. Niet fout rekenen wanneer geantwoord is: In het Latijn is fores accusativus; het is vertaald als (of het) nominativus (is). Of woorden van overeenkomstige strekking.

Vraag 6 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Tekst 2

Opgavetekst

Tekst 2 Deianira verdenkt Hercules van ontrouw.

[134] Longa fuit medii mora temporis, actaque magni

[135] Herculis implerant terras odiumque novercae.

[136] Victor ab Oechalia Cenaeo sacra parabat

[137] vota Iovi, cum Fama loquax praecessit ad aures,

[138] Deianira, tuas, quae veris addere falsa

[139] gaudet et e minimo sua per mendacia crescit,

[140] Amphitryoniaden Ioles ardore teneri.

[141] Credit amans Venerisque novae perterrita fama

[142] indulsit primo lacrimis flendoque dolorem

[143] diffudit miseranda suum; mox deinde “Quid autem

[144] flemus?” ait “Paelex lacrimis laetabitur istis.

[145] Quae quoniam adveniet, properandum aliquidque novandum est,

[146] dum licet et nondum thalamos tenet altera nostros.

[147] [Conquerar an sileam? Repetam Calydona morerne?

[148] Excedam tectis an, si nihil amplius, obstem?]

[149] Quid si me, Meleagre, tuam memor esse sororem

[150] forte paro facinus, quantumque iniuria possit

[151] femineusque dolor, iugulata paelice testor?”

[152] In cursus animus varios abit; omnibus illis

[153] praetulit imbutam Nesseo sanguine vestem

[154] mittere, quae vires defecto reddat amori.

[155] Ignaroque Lichae quid tradat nescia luctus

[156] ipsa suos tradit blandisque miserrima verbis

[157] dona det illa viro mandat. Capit inscius heros

[158] induiturque umeris Lernaeae virus echidnae.

[159] Tura dabat primis et verba precantia flammis

[160] vinaque marmoreas patera fundebat in aras;

[161] incaluit vis illa mali resolutaque flammis

[162] Herculeos abiit late dilapsa per artus.

Ovidius, Metamorphoses 9.134-162

Vraag 10 2 punten

Regel 134-135 (actaque t/m novercae): Dit tekstgedeelte wordt door M. d’Hane-Scheltema als volgt vertaald: ‘Hercules’ heldendaden én Juno’s haat tegen haar stiefzoon waren wijdbekend.’ Om de tekst begrijpelijker te maken voor een moderne lezer kan een vertaler de vertaling aanpassen met een verduidelijking. a. Leg uit dat het tekstelement ‘Juno’s haat tegen haar stiefzoon’ verduidelijkend is ten opzichte van het Latijn. b. Citeer het Latijnse tekstelement dat in de vertaling is weergegeven met ‘waren wijdbekend’.

Bekijk het antwoord
  • a: In de vertaling is noverca(e)/‘stiefmoeder’ weergegeven met de/haar naam / met ‘Juno’ / is ‘tegen haar stiefzoon’ toegevoegd / is de genitivus (novercae) expliciet als genitivus subiectivus uitgelegd. (1p)
  • b: implerant terras (regel 135) (1p)

Bij a niet fout rekenen wanneer aan een overigens juist antwoord is toegevoegd: In de vertaling is duidelijk gemaakt om wiens stiefmoeder het gaat / dat Hercules Juno’s stiefzoon is. Bij a geen scorepunt toekennen wanneer alleen is geantwoord: In de vertaling is duidelijk gemaakt om wiens stiefmoeder het gaat / dat Hercules Juno’s stiefzoon is. Of woorden van overeenkomstige strekking.

Vraag 10 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Tekst 4

Opgavetekst

Tekst 4

Sol, de zonnegod, is verliefd op Leucothoe, die dat nog niet weet. Sol wil Leucothoe graag eens bezoeken.

In het begin van de onderstaande tekst wordt beschreven wat de paarden van Sol gewoonlijk doen als ze ’s avonds laat klaar zijn met hun werk. Daarna wordt beschreven dat Sol ’s nachts bij Leucothoe en haar dienaressen in de kamer komt. Hij is vermomd als haar moeder Eurynome.

[214] Axe sub Hesperio sunt pascua Solis equorum.

[215] Ambrosiam pro gramine habent; ea fessa diurnis

[216] membra ministeriis nutrit reparatque labori.

[217] Dumque ibi quadrupedes caelestia pabula carpunt

[218] noxque vicem peragit, thalamos deus intrat amatos,

[219] versus in Eurynomes faciem genetricis, et inter

[220] bis sex Leucothoen famulas ad lumina cernit

[221] levia versato ducentem stamina fuso.

[222] Ergo ubi ceu mater carae dedit oscula natae,

[223] “Res” ait “arcana est; famulae, discedite, neve

[224] eripite arbitrium matri secreta loquendi.”

[225] Paruerant, thalamoque deus sine teste relicto

[226] “Ille ego sum” dixit “qui longum metior annum,

[227] omnia qui video, per quem videt omnia tellus,

[228] mundi oculus. Mihi (crede!) places.” Pavet illa, metuque

[229] et colus et fusus digitis cecidere remissis.

Hierna neemt Sol zijn eigen gedaante weer aan.

Aantekeningen

RegelWoordAantekening
214Axe sub Hesperioin het westen
215ea (nominativus)Hiermee wordt verwezen naar Ambrosiam (regel 215).
216ministeriumtaak
218vicem peragerebeginnen
218amatusvan degene op wie hij verliefd was
219in faciem verti, versus sum + genitivusde gedaante aannemen van
219Eurynomesgenitivus van Eurynome
220bis sex (onverbuigbaar)twaalf
220Leucothoenaccusativus van Leucothoe
220ad luminabij het licht van olielampjes
221levia t/m fusoterwijl ze (= Leucothoe) wol aan het spinnen was
223neveen niet
224arbitriummogelijkheid
225thalamo relictoablativus absolutus
226longum metiri + accusativusde lengte bepalen van
227omnia qui video = qui omnia video
227tellusde mensheid
228illanominativus vrouwelijk enkelvoud
229colusdraad
229fususspoel (voorwerp dat gebruikt wordt bij het spinnen)
229remittereslap worden

Ovidius, Metamorphoses 4.214-229

Vraag 25 38 punten

Bestudeer de inleiding en de aantekeningen bij tekst 4. Vertaal de regels 214 t/m 229 in het Nederlands.

Bekijk het antwoord
  • Kolon 25 (regel 214), 2 punten. Axe sub Hesperio sunt pascua Solis equorum. Antwoord: ‘In het westen zijn de weiden / is de wei(de) van de paarden van Sol / van (de) Zon(negod)’. Solis als ‘van Sol / van Apollo’ telt 1 punt. Pascua Solis equorum als ‘de wei(den) van Sol / van (de) Zon(negod) van de paarden’ krijgt 0 punten. Niet fout rekenen: sunt als ‘waren’. (2p)
  • Kolon 26 (regel 215), 2 punten. Ambrosiam pro gramine habent. Antwoord: ‘Zij hebben/eten ambrozijn/godenspijs als/voor / in plaats van gras’. Niet fout rekenen: Ambrosiam als godenzalf; gramen als grasveld; habent als zij hadden/aten. Pro als ‘ach’ krijgt 0 punten. (2p)
  • Kolon 27 (regel 215-216), 2 punten. ea fessa diurnis membra ministeriis nutrit. Antwoord: ‘dat/dit/het/die/zij/deze voedt de/hun ledematen die vermoeid/afgemat zijn door de/hun dagelijkse taak/taken’. Ea verbonden met membra: 1 punt. Fessa niet verbonden met membra: 0 punten. Diurnis vertaald als bijwoord: 1 punt. Diurnis niet verbonden met ministeriis en niet vertaald als bijwoord: 0 punten. Ministerium met elke andere betekenis dan ‘taak’ of een synoniem daarvan: 0 punten. Niet fout rekenen: nutrit als voedde. (2p)
  • Kolon 28 (regel 216), 1 punt. reparatque labori. Antwoord: ‘en (dat/dit/het/die/zij/deze) herstelt/verfrist (ze/die/deze / de/hun ledematen) (weer) voor het werk / voor de inspanning’. Niet fout rekenen: reparat als herstelde/verfriste (weer). (1p)
  • Kolon 29 (regel 217), 2 punten. Dumque ibi quadrupedes caelestia pabula carpunt. Antwoord: ‘En terwijl de viervoeters/paarden daar het hemelse/goddelijke voedsel/gras / het ambrozijn / de hemelse/goddelijke kruiden/grassen afgraasden’. Caelestia verbonden met quadrupedes: 1 punt. Dum met elke andere betekenis dan ‘terwijl’ of een synoniem daarvan: 0 punten. Carpere met elke andere betekenis dan afgrazen/(af)plukken/genieten of een synoniem daarvan: 0 punten. Niet fout rekenen: carpere als (af)plukken/genieten. (2p)
  • Kolon 30 (regel 218), 1 punt. noxque vicem peragit. Antwoord: ‘en (terwijl) de nacht begon’. ‘Begon de nacht’ zonder de verbinding met het vorige kolon krijgt 0 punten. (1p)
  • Kolon 31 (regel 218), 1 punt. thalamos deus intrat amatos. Antwoord: ‘ging de god de kamer(s) binnen van degene op wie hij verliefd was’ / ‘ging de god de geliefde kamer(s) binnen’. Niet fout rekenen: thalamos als slaapkamer(s)/woonkamer(s). Deus als ‘(een) god’: 0 punten. (1p)
  • Kolon 32 (regel 219), 2 punten. versus in Eurynomes faciem genetricis. Antwoord: ‘nadat hij de gedaante aangenomen had van (haar/de) moeder Eurynome / van (haar/de) moeder, (van) Eurynome’. Niet fout rekenen: in de gedaante van (haar/de) moeder Eurynome; versus in faciem als ‘nadat hij de gedaante aannam’. Eurynomes als (van) Eurynomes: 1 punt. Eurynomes genetricis als ‘van de moeder van Eurynome’: 0 punten. Genetrix als ‘schepper’: 0 punten. (2p)
  • Kolon 33 (regel 219-220), 2 punten. et inter bis sex Leucothoen famulas ad lumina cernit. Antwoord: ‘en zag hij / en hij zag Leucothoe bij het licht van olielampjes te midden van / tussen twaalf dienaressen’. Inter niet verbonden met famulas: 0 punten. Bis sex niet verbonden met famulas: 0 punten. Leucothoen als Leucothoe: 1 punt. Cernere met elke andere betekenis dan ‘zien’ of een synoniem daarvan: 0 punten. Een onjuistheid met een naam die ook in kolon 25 of 32 voorkomt, wordt hier nogmaals aangerekend wanneer die ook in kolon 25 óf 32 voorkomt, en niet meer wanneer die in kolon 25 én 32 voorkomt. Voorvertaald, niet beoordeeld: levia versato ducentem stamina fuso is voorvertaald met ‘terwijl ze wol aan het spinnen was’. (2p)
  • Kolon 34 (regel 222), 2 punten. Ergo ubi ceu mater carae dedit oscula natae. Antwoord: ‘Zodra/Toen hij dan/dus (aan haar / haar) (net zo) als (haar/een) moeder aan haar/de/het geliefde/dierbare dochter/kind kussen / een kus had gegeven / gaf / haar/de/het geliefde dochter/kind had gekust / kuste’. Niet fout rekenen: carae natae als (aan) zijn geliefde/dierbare dochter/kind. Kolon 34 als hoofdzin vertaald: 1 punt. Ubi als ‘waar’: 0 punten. Mater als onderwerp vertaald: 0 punten. Carae niet verbonden met natae: 1 punt. Nata als ‘zoon’: 0 punten. (2p)
  • Kolon 35 (regel 223), 1 punt. ‘Res’ ait ‘arcana est. Antwoord: ‘zei hij: “Er/Het is een geheime zaak/aangelegenheid / een geheim feit/onderwerp / De zaak/aangelegenheid / Het feit/onderwerp is geheim/privé”’. Niet fout rekenen: Res arcana als ‘een geheim’. Ait als ‘zei zij’: 0 punten. Arcanus als stilzwijgend/geheimzinnig: 0 punten. Wanneer mater in kolon 34 als onderwerp is vertaald, hier niet fout rekenen wanneer als onderwerp van ait ‘zij’ is genoteerd. (1p)
  • Kolon 36 (regel 223), 2 punten. famulae, discedite. Antwoord: ‘dienaressen, ga weg / verdwijn’. Niet fout rekenen: discedite als weggaan. (2p)
  • Kolon 37 (regel 223-224), 2 punten. neve eripite arbitrium matri secreta loquendi. Antwoord: ‘en neem een/de moeder niet de mogelijkheid af (om) geheimen / geheime zaken / een geheim(e zaak) te vertellen/bespreken’. Niet fout rekenen: eripite als afnemen; arbitrium matri als de mogelijkheid voor/van een moeder. Matri loquendi als (om) te vertellen aan een/de moeder: 1 punt. Secretum als afzondering/eenzaamheid: 0 punten. Secreta als geheime geschriften: 1 punt. Loquendi niet opgevat als gerundium: 0 punten. Eripere met elke andere betekenis dan ‘afnemen’ of een synoniem daarvan: 0 punten. (2p)
  • Kolon 38 (regel 225), 1 punt. Paruerant. Antwoord: ‘Zij hadden gehoorzaamd’. Niet fout rekenen: zij gehoorzaamden / hebben gehoorzaamd. (1p)
  • Kolon 39 (regel 225), 1 punt. thalamoque relicto. Antwoord: ‘en nadat de kamer verlaten was’. Niet fout rekenen: en nadat ze/zij de kamer verlaten/(achter)gelaten hadden; en nadat de kamer verlaten werd. ‘En nadat hij / de god de kamer verlaten/(achter)gelaten had’: 0 punten. (1p)
  • Kolon 40 (regel 225-226), 2 punten. deus sine teste dixit. Antwoord: ‘zei de god zonder getuige’. Niet fout rekenen: sine teste verbonden met kolon 39. Deus als (een) god: 1 punt. Sine niet vertaald als voorzetsel: 0 punten. (2p)
  • Kolon 41 (regel 226), 1 punt. “Ille ego sum”. Antwoord: ‘Ik ben diegene/degene/hem/het / d(i)e beroemde’. Niet fout rekenen: Dit/Deze/Die/Dat ben ik. (1p)
  • Kolon 42 (regel 226), 1 punt. “qui longum metior annum. Antwoord: ‘die de lengte van het jaar bepaalt’. Niet fout rekenen: die de lengte van het jaar bepaal. (1p)
  • Kolon 43 (regel 227), 1 punt. omnia qui video. Antwoord: ‘die alles ziet’. Niet fout rekenen: die alles zie. Omnia als ‘allen’: 0 punten. (1p)
  • Kolon 44 (regel 227), 2 punten. per quem videt omnia tellus. Antwoord: ‘door wie / met (be)hulp van wie de mensheid alles ziet’. Omnia niet vertaald als lijdend voorwerp: 0 punten. Omnia als ‘allen’: 1 punt. Wanneer dit ook in kolon 43 voorkomt, hier niet meer aanrekenen. (2p)
  • Kolon 45 (regel 228), 1 punt. mundi oculus. Antwoord: ‘(het) licht/oog van de wereld/mensheid’. Niet fout rekenen: licht/oog van/in de hemel. (1p)
  • Kolon 46 (regel 228), mihi: weergegeven als ‘me’ / ‘bij me’ (Je bevalt me / Je valt bij me in de smaak / Ik vind je leuk). (1p)
  • Kolon 46 (regel 228), (crede!) places: ‘Je valt in de smaak / bevalt (geloof me!)’. (1p)
  • Kolon 47 (regel 228), 1 punt. Pavet illa. Antwoord: ‘Zij was bang / beefde’. Niet fout rekenen: Die/Deze was bang/beefde. (1p)
  • Kolon 48 (regel 228-229), 2 punten. metuque et colus et fusus cecidere. Antwoord: ‘en van/door angst vielen zowel/én (de) draad als/én (de) spoel’. Metu verbonden met kolon 47: 1 punt. Metu niet vertaald: 0 punten. Et colus et fusus als ‘(de) draad en (de) spoel’: 1 punt. (2p)
  • Kolon 49 (regel 229), 1 punt. digitis remissis. Antwoord: ‘uit haar/de slap geworden vingers’ / ‘nadat/omdat haar/de vingers slap geworden waren’. Niet fout rekenen: nadat/omdat haar/de vingers slap werden. (1p)

Vakspecifieke regels vertaling: een kolon met een ernstige fout krijgt 0 punten en dat wordt niet gecompenseerd door de juiste rest van het kolon. Een genegeerde aantekening die tot een onjuiste weergave van het tekstelement leidt: 1 punt of meer in mindering, afhankelijk van de zwaarte van de fout en het maximum van het kolon. Een Latijns woord dat niet is vertaald en niet van essentieel belang is voor de betekenis van het kolon: 1 punt in mindering, tenzij het model anders vermeldt. Een praesens historicum mag met een onvoltooid verleden tijd of een onvoltooid tegenwoordige tijd vertaald worden. Per kolon staan hieronder het antwoord en de puntentoekenning uit het correctievoorschrift.
Verbeterd bij kolon 46: het correctievoorschrift geeft maximumscore 2 maar beschrijft maar één scorepunt; het tweede punt hoort bij de weergave van mihi.

Vraag 25 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Tekst 2

Opgavetekst

Tekst 2 Morpheus bezoekt Alcyone.

[650] Ille volat nullos strepitus facientibus alis
[651] per tenebras intraque morae breve tempus in urbem
[652] pervenit Haemoniam, positisque e corpore pennis
[653] in faciem Ceycis abit sumptaque figura
[654] luridus, exanimi similis, sine vestibus ullis
[655] coniugis ante torum miserae stetit; uda videtur
[656] barba viri madidisque gravis fluere unda capillis.
[657] Tum lecto incumbens, fletu super ora profuso,
[658] haec ait: “Agnoscis Ceyca, miserrima coniunx?
[659] An mea mutata est facies nece? Respice: nosces
[660] inveniesque tuo pro coniuge coniugis umbram.
[661] Nil opis, Alcyone, nobis tua vota tulerunt:
[662] occidimus. Falso tibi me promittere noli.
[663] Nubilus Aegaeo deprendit in aequore navem
[664] Auster et ingenti iactatam flamine solvit,
[665] oraque nostra tuum frustra clamantia nomen
[666] implerunt fluctus. Non haec tibi nuntiat auctor
[667] ambiguus, non ista vagis rumoribus audis;
[668] ipse ego fata tibi praesens mea naufragus edo.
[669] Surge, age, da lacrimas lugubriaque indue nec me
[670] indeploratum sub inania Tartara mitte.”

[671] Morpheus sprak alles met een stem, waarvan Alcyone
[672] geloofde dat het die van Ceyx was; zijn tranen leken
[673] even oprecht te zijn, zijn hand had het gebaar van Ceyx.
[674] Ze slaakt een diepe zucht, barst in haar slaap in huilen uit
[675] en strekt haar armen om hem vast te grijpen, maar vangt nevels
[676] en roept: ‘Blijf hier! Waar ga je heen? Wij kunnen samen gaan!’
[677] Haar eigen stem en ook de schok van zijn verschijning wekken
[678] haar uit de slaap. Eerst kijkt ze rond of hij er werkelijk is,
[679] dat droombeeld van zo-even; op haar kreten hadden dienaars
[680] reeds lamplicht aangedragen. Dan, als zij hem nergens ziet,
[681] slaat zij zich in ’t gelaat en rukt haar bovenkleed aan flarden,
[682] stompt zich met vuisten op de borst en trekt, nee, rukt zich wild
[683] de haren los, en als haar voedster vraagt wat haar zo droef stemt,
[684] roept ze: ‘Ik leef niet meer! Alcyone bestaat niet meer,
[685] zij stierf gelijk met Ceyx! Nee, probeer mij niet te troosten:
[686] hij kwam door schipbreuk om. Ik zag hem hier, herkende hem,
[687] wou hem nog grijpen, maar hij week, toen ik mijn armen strekte.’

Ovidius, Metamorphoses 11.650-687

Vraag 22 1 punt

Regel 665-666 (oraque t/m fluctus): Dit tekstgedeelte wordt door M. d’Hane-Scheltema als volgt vertaald:
Terwijl ik tevergeefs jouw naam riep, werd mijn mond door golven overspoeld.
In de vertaling is de grammaticale structuur van het Latijn niet geheel overgenomen.
Leg dit uit met betrekking tot fluctus. Ga in je antwoord in op zowel het Latijn als de weergave van fluctus in de vertaling.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat in het Latijn fluctus onderwerp is, en dat in de vertaling ‘door golven’ een (bijwoordelijke) bepaling is (1p)

Het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn. Niet fout rekenen wanneer geantwoord is ‘fluctus is nominativus; het is vertaald als (of het) ablativus (is).’ Woorden van overeenkomstige strekking zijn ook goed.

Vraag 22 in het hele examen

Vraag 23 1 punt

Regel 672 (zijn tranen): Citeer uit de regels 650-658 (Ille t/m coniunx) het Latijnse woord dat inhoudelijk overeenkomt met zijn tranen.

Bekijk het antwoord
  • Citeert fletu (regel 657) (1p)

Vraag 23 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Tekst 4

Opgavetekst

Tekst 4

Sol, de zonnegod, rijdt dagelijks op zijn zonnewagen door het luchtruim. De wagen wordt getrokken door vier gevleugelde paarden: Pyrois, Eous, Aethon en Phlegon. De jonge zoon van de zonnegod, Phaëthon, heeft zijn vader onder druk gezet om een dag met deze zonnewagen te mogen rijden. Sol heeft toegegeven aan de wens van Phaëthon, maar wel met tegenzin. De paarden zijn namelijk gewend aan het gewicht van Sol op de wagen, en Sol denkt dat Phaëthon veel te licht is.
Hij is zojuist met Phaëthon naar de stal gegaan, waar de zonnewagen klaarstaat, met de paarden ervoor.

[150] Occupat ille levem iuvenali corpore currum
[151] statque super manibusque leves contingere habenas
[152] gaudet et invito grates agit inde parenti.
[153] Interea volucres Pyrois et Eous et Aethon,
[154] Solis equi, quartusque Phlegon hinnitibus auras
[155] flammiferis implent pedibusque repagula pulsant.
[156] Tethys, niet wetend dat het slecht zou aflopen met Phaëthon,
[157] opende de deuren en de hele hemel lag voor de paarden open.
[158] Corripuere viam pedibusque per aera motis
[159] obstantes scindunt nebulas pennisque levati
[160] praetereunt ortos isdem de partibus Euros.
[161] Sed leve pondus erat nec quod cognoscere possent
[162] Solis equi, solitaque iugum gravitate carebat.
[163] Utque labant curvae iusto sine pondere naves
[164] perque mare instabiles nimia levitate feruntur,
[165] sic onere adsueto vacuus dat in aera saltus
[166] succutiturque alte similisque est currus inani.
[167] Quod simulac sensere, ruunt tritumque relinquunt
[168] quadriiugi spatium nec quo prius ordine currunt.

Ovidius, Metamorphoses 2.150-168

Aantekeningen

regel 150, ille: Hiermee wordt Phaëthon bedoeld.
regel 151, super: erbovenop
regel 152, grates agere + dativus: bedanken
regel 154, quartus: Predicatief vertalen.
regel 155, repagula (onzijdig meervoud): grendels (voor de deuren van de stal)
regel 158, corripere, corripui: snel beginnen aan
pedibus motis: door de beweging van hun hoeven
aera: accusativus van aer
regel 160, ortus: komend
isdem = eisdem
partes (meervoud): richting
Euri (meervoud): Oostenwind
regel 161, quod = pondus quod
regel 162, iugum: nominativus
regel 163-165, Ut ... sic: Hier wordt een vergelijking gemaakt.
regel 163, labare: heen en weer schommelen
regel 164, ferri: voortgedreven worden (door de wind)
regel 165, vacuus + ablativus: zonder
dat: Onderwerp: currus (regel 166)
dare saltus: sprongen maken
aera: accusativus van aer
regel 166, succutitur: Onderwerp: currus (regel 166)
succutere alte: omhoog werpen
inani: Vul aan: currui
regel 167, Quod: Hiermee wordt verwezen naar de inhoud van de regels 165-166.
ruere: op hol slaan
tritus: gebaand
regel 168, quadriiugi (meervoud): de vier paarden
spatium: route
quo prius ordine: netjes zoals vroeger

Vraag 27 38 punten

Bestudeer de inleiding en de aantekeningen bij tekst 4.
Vertaal de regels 150 t/m 155 en de regels 158 t/m 168 in het Nederlands.

Bekijk het antwoord
  • Kolon 27 (regel 150) Occupat ille levem iuvenali corpore currum: Hij/Die/Deze besteeg de wagen, licht door zijn/het jeugdige lichaam / de lichte wagen met zijn jeugdige lichaam (2p)
  • Kolon 28 (regel 151) statque super: en (hij) stond erbovenop (1p)
  • Kolon 29 (regel 151-152) manibusque leves contingere habenas gaudet: en verheugde zich / hield ervan (om) de lichte teugels met/in zijn/de handen (vast) te pakken / met zijn/de handen aan te raken (2p)
  • Kolon 30 (regel 152) et invito grates agit inde parenti: en hij bedankte daarvandaan/daarna/daarom zijn/de vader die het niet wilde (2p)
  • Kolon 31 (regel 153-155) Interea volucres Pyrois et Eous et Aethon, quartusque Phlegon hinnitibus auras flammiferis implent: Intussen vulden de gevleugelde Pyrois en Eous en Aethon, en als vierde Phlegon, de lucht/hemel met (hun) vurig/vlammendragend gehinnik (2p)
  • Kolon 32 (regel 154) Solis equi: (de) paarden van Sol / de Zon(negod)/zon(negod) (1p)
  • Kolon 33 (regel 155) pedibusque repagula pulsant: en (ze) sloegen met hun voeten/hoeven tegen/op de grendels (2p)
  • Kolon 34 (regel 158) Corripuere viam: Ze begonnen snel aan de/hun baan/reis/weg (1p)
  • Kolon 35 (regel 158) pedibusque per aera motis: en door de beweging van hun hoeven door de lucht (1p)
  • Kolon 36 (regel 159) obstantes scindunt nebulas: kliefden/spleten/scheidden ze de nevels/wolken die (hun) in de weg lagen / die (hen) hinderden / die (hun) tot last waren (2p)
  • Kolon 37 (regel 159-160) pennisque levati praetereunt Euros: en (op)geheven/verheven / zich verheffend op/door/met hun vleugels passeerden ze de Oostenwind (2p)
  • Kolon 38 (regel 160) ortos isdem de partibus: komend uit dezelfde richting (1p)
  • Kolon 39 (regel 161) Sed leve pondus erat: Maar de last / het gewicht was licht (1p)
  • Kolon 40 (regel 161-162) nec quod cognoscere possent Solis equi: en (het/er was) niet zo’n last/gewicht als (de) paarden van Sol / de Zon(negod)/zon(negod) konden herkennen/opmerken / en (het/er was) niet zo’n last dat (de) paarden van Sol hem/die/deze konden herkennen / en (het/er was) niet de/een last die (de) paarden van Sol konden herkennen (2p)
  • Kolon 41 (regel 162) solitaque iugum gravitate carebat: en het juk miste de gebruikelijke zwaarte (2p)
  • Kolon 42 (regel 163) Utque labant curvae naves: En zoals (de) holle/gewelfde/gekromde schepen heen en weer schommelen (2p)
  • Kolon 43 (regel 163) iusto sine pondere: zonder (de/een) juiste/normale last / het juiste/normale gewicht / (een) juist/normaal gewicht (1p)
  • Kolon 44 (regel 164) perque mare instabiles nimia levitate feruntur: en (ze) onvast/onzeker door hun/de (al) te grote / door hun/de zeer grote / door hun/de buitengewone lichtheid voortgedreven worden over/door de zee (2p)
  • Kolon 45 (regel 165) sic onere adsueto vacuus dat in aera saltus: zo maakte de wagen zonder (zijn/de) bekende last sprongen de lucht in / in de lucht (2p)
  • Kolon 46 (regel 166) succutiturque alte similisque est currus inani: en werd de wagen omhoog geworpen en was (hij) gelijkend op / gelijk aan / leek (hij) op een lege wagen (2p)
  • Kolon 47 (regel 167) Quod simulac sensere: (En) zodra ze / de vier paarden dit/dat/het voelden/merkten (2p)
  • Kolon 48 (regel 167-168) ruunt tritumque relinquunt quadriiugi spatium: sloegen de vier paarden op hol en verlieten (ze) de gebaande route (2p)
  • Kolon 49 (regel 168) nec quo prius ordine currunt: en renden (ze) niet (meer) netjes zoals vroeger (1p)

Vertaling, per kolon beoordeeld (de subcriteria). Het maximum per kolon staat bij het subcriterium. Opmerking vooraf: een praesens historicum mag met een onvoltooid tegenwoordige of onvoltooid verleden tijd worden vertaald.
Kolon 27 (regel 150): niet fout rekenen: ille = Phaëthon; levis = vlug. occupare = innemen: 1; occupare met elke andere betekenis dan bestijgen/innemen of een synoniem: 0; levis = glad: 1; levem niet verbonden met currum: 1.
Kolon 28 (regel 151): niet fout rekenen: stare = gaan staan.
Kolon 29 (regel 151-152): levis = glad: 1; leves niet verbonden met habenas: 1; contingere met elke andere betekenis dan (vast)pakken/aanraken of een synoniem: 0; niet fout rekenen: habena = zweep. Wanneer levis ook in kolon 27 is aangerekend, hier niet meer aanrekenen.
Kolon 30 (regel 152): niet fout rekenen: invito parenti = zijn/de onvrijwillige/gedwongen vader; parens = ouder. invito niet verbonden met parenti: 0; parenti met elke andere betekenis dan vader/ouder of een synoniem: 0.
Kolon 31 (regel 153-155): niet fout rekenen: Pyrois et Eous et Aethon = Pyrois, Eous, (en) Aethon; aura = bovenwereld; auras vertaald met meervoud. volucres = vogels: 0; aura met elke andere betekenis dan lucht/hemel/bovenwereld of een synoniem: 0; flammiferis niet verbonden met hinnitibus: 1.
Kolon 32 (regel 154): Solis niet vertaald als van Solis / van Apollo: 0.
Kolon 33 (regel 155): niet fout rekenen: en (ze) sloegen hun voeten/hoeven tegen/op de grendels. En hun voeten/hoeven sloegen tegen/op de grendels: 1; pulsare met elke andere betekenis dan slaan of een synoniem: 0.
Kolon 35 (regel 158): niet fout rekenen: aer = nevel(s)/wolk(en).
Kolon 36 (regel 159): obstantes niet verbonden met nebulas: 0; scindere met elke andere betekenis dan klieven/splijten/scheiden of een synoniem: 0.
Kolon 37 (regel 159-160): niet fout rekenen: penna = veer; levare = licht maken. pennis niet opgevat als ablativus: 0; levare met elke andere betekenis dan opheffen / (zich) verheffen / licht maken of een synoniem: 0.
Kolon 38 (regel 160): ortos onmiskenbaar niet verbonden met Euros (kolon 37): 0.
Kolon 39 (regel 161): niet fout rekenen: maar er was een lichte last / een licht gewicht. leve = glad: 0. Wanneer ook in kolon 27 en/of 29, hier opnieuw aanrekenen.
Kolon 40 (regel 161-162): niet fout rekenen: possent = zouden kunnen / hadden kunnen. cognoscere = erkennen: 1; cognoscere met elke andere betekenis dan (h)erkennen/opmerken: 0; Solis = van Solis / van Apollo: 1. Wanneer Solis equi op dezelfde manier onjuist is vertaald als in kolon 32, hier niet meer aanrekenen.
Kolon 41 (regel 162): solitus met elke andere betekenis dan gebruikelijk of een synoniem: 0; solita niet verbonden met gravitate: 1.
Kolon 42 (regel 163): ut met elke andere betekenis dan zoals of een synoniem: 0; labant = heen en weer schommelden: 1; curvae niet verbonden met naves: 0.
Kolon 43 (regel 163): iustus met elke andere betekenis dan juist/normaal of een synoniem: 0.
Kolon 44 (regel 164): niet fout rekenen: nimia levitate = met (een) (al) te grote / met (een) zeer grote / met (een) buitengewone snelheid. instabiles niet predicatief vertaald: 1; instabiles verbonden met mare: 0; nimia verbonden met instabiles: 0; levitas = gladheid: 1. Wanneer ook in kolon 27 en/of 29 en/of 39, hier nogmaals aanrekenen.
Kolon 45 (regel 165): niet fout rekenen wanneer in plaats van ‘de wagen’ is genoteerd ‘hij’, mits in kolon 46 currus is weergegeven met ‘de wagen’. Niet fout rekenen: aer = nevel(s)/wolk(en). onere adsueto niet verbonden met vacuus: 0.
Kolon 46 (regel 166): niet fout rekenen wanneer het onderwerp van succutitur is weergegeven met ‘hij’ of niet is uitgedrukt, mits in kolon 45 als onderwerp ‘de wagen’ is genoteerd. Niet fout rekenen: similis est inani = leek (hij) leeg; inani = een lege. inani niet verbonden met similis: 0.
Kolon 47 (regel 167): simulac niet opgevat als voegwoord: 1.
Kolon 48 (regel 167-168): niet fout rekenen wanneer in plaats van ‘de vier paarden’ is genoteerd ‘ze’, mits in kolon 47 als onderwerp ‘de vier paarden’ is genoteerd. tritum niet verbonden met spatium: 0.
Kolon 49 (regel 168): niet fout rekenen: currere = een cirkelvormige baan beschrijven.

Vraag 27 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Tekst 5

Opgavetekst

Tekst 5

Sempronius Caelianus heeft bij het opleiden van nieuwe soldaten twee slaven aangetroffen, terwijl alleen vrije Romeinen militair mochten zijn. In de onderstaande brief vraagt Plinius aan keizer Trajanus hoe deze slaven gestraft moeten worden. De tweede brief bevat de reactie van Trajanus.

C. Plinius aan keizer Trajanus.

[1] Sempronius Caelianus, egregius iuvenis, repertos inter tirones duos servos [2] misit ad me; quorum ego supplicium distuli, ut te, conditorem disciplinae [3] militaris firmatoremque consulerem de modo poenae. Ipse enim dubito [4] ob hoc maxime, quod ut iam dixerant sacramento, ita nondum distributi in [5] numeros erant. Quid ergo debeam sequi rogo, domine, scribas, praesertim [6] cum pertineat ad exemplum.

Trajanus aan Plinius.

[7] Secundum mandata mea fecit Sempronius Caelianus mittendo ad te eos, [8] de quibus cognosci oportebit, an capitale supplicium meruisse videantur. [9] Refert autem, voluntarii se obtulerint an lecti sint vel etiam vicarii dati. [10] Lecti si sunt, inquisitio peccavit; si vicarii dati, penes eos culpa est qui [11] dederunt; si ipsi, cum haberent condicionis suae conscientiam, venerunt, [12] animadvertendum in illos erit.

Het maakt namelijk niet veel verschil, dat ze nog niet verdeeld zijn over de afdelingen.

Plinius, Epistulae 10.29 en 10.30

Aantekeningen bij tekst 5

regel 1 tiro rekruut (soldaat in opleiding)
regel 2 supplicium straf
conditor grondlegger
regel 4 ob hoc …, quod … door het volgende, namelijk dat …
ut …, ita … weliswaar …, maar …
dicere sacramento de soldateneed zweren
regel 5 numerus afdeling (in het leger)
Quid welke regel
Quid t/m scribas Lees: Rogo ergo, domine, ut scribas quid debeam sequi
regel 7 Secundum voorzetsel
regel 8 cognoscere onderzoeken
supplicium straf
merere verdienen
regel 9 Refert het is van belang
Refert autem, Vul aan na de komma: utrum
voluntarii Predicatief vertalen.
legere oproepen (voor het leger)
vicarii Predicatief vertalen.
vicarius vervanger (voor iemand die opgeroepen was)
dati Vul aan: sint
regel 10 legere oproepen (voor het leger)
inquisitio het selectiebureau
vicarii Predicatief vertalen.
vicarius vervanger (voor iemand die opgeroepen was)
dati Vul aan: sunt
regel 11 habere conscientiam + genitivus zich bewust zijn van
regel 12 animadvertere in + accusativus optreden tegen

Vraag 24 37 punten

Tekst 5. Bestudeer de inleiding en de aantekeningen bij tekst 5. Vertaal de regels 1 t/m 12 in het Nederlands.

Bekijk het antwoord
  • Kolon 24 (regel 1-2): Sempronius Caelianus, egregius iuvenis, … duos servos misit ad me. Vertaling: Sempronius Caelianus, een voortreffelijke jonge man, heeft (de) twee slaven naar mij gestuurd. (2p)
  • Kolon 25 (regel 1): repertos inter tirones. Vertaling: die (nadat ze) tussen de rekruten ontdekt zijn/waren. (1p)
  • Kolon 26 (regel 2): quorum ego supplicium distuli. Vertaling: en van hen heb ik de straf uitgesteld, of: van wie ik de straf uitgesteld heb. (2p)
  • Kolon 27 (regel 2-3): ut te … consulerem de modo poenae. Vertaling: opdat ik u kon of zou raadplegen over de strafmaat (manier van bestraffing, soort straf). (2p)
  • Kolon 28 (regel 2-3): conditorem disciplinae militaris firmatoremque. Vertaling: de grondlegger en bevestiger van de krijgstucht (militaire discipline, krijgskunst, het militaire systeem, de militaire wetenschap). (1p)
  • Kolon 29 (regel 3-4): Ipse enim dubito ob hoc maxime. Vertaling: Zelf twijfel ik namelijk het meest, juist door het volgende. (2p)
  • Kolon 30 (regel 4): quod ut iam dixerant sacramento. Vertaling: (namelijk) dat ze weliswaar de soldateneed al gezworen hadden. (1p)
  • Kolon 31 (regel 4-5): ita nondum distributi in numeros erant. Vertaling: maar nog niet verdeeld waren over de afdelingen (ingedeeld in de afdelingen). (2p)
  • Kolon 32 (regel 5): ergo rogo, domine, scribas. Vertaling: Dus, daarom vraag ik, heer, dat u (mij) schrijft. (2p)
  • Kolon 33 (regel 5): quid debeam sequi. Vertaling: welke regel ik moet (zou moeten) volgen. (1p)
  • Kolon 34 (regel 5-6): praesertim cum pertineat ad exemplum. Vertaling: vooral omdat het strekt tot een voorbeeld (een voorbeeld betreft, een precedent schept). (2p)
  • Kolon 35 (regel 7): Secundum mandata mea fecit Sempronius Caelianus. Vertaling: Sempronius Caelianus heeft gehandeld overeenkomstig mijn instructies. (2p)
  • Kolon 36 (regel 7): mittendo ad te eos. Vertaling: door hen naar u te sturen. (1p)
  • Kolon 37 (regel 8): de quibus cognosci oportebit. Vertaling: over wie (er) onderzocht zal moeten worden. (2p)
  • Kolon 38 (regel 8): an capitale supplicium meruisse videantur. Vertaling: of ze (niet) de doodstraf verdiend (zouden) blijken te hebben. (2p)
  • Kolon 39 (regel 9): Refert autem, voluntarii se obtulerint. Vertaling: Het is van belang of ze zich vrijwillig hebben aangemeld, of vrijwillig als vrijwilligers zijn verschenen. (2p)
  • Kolon 40 (regel 9): an lecti sint vel etiam vicarii dati. Vertaling: of (dat ze) opgeroepen zijn of zelfs als vervanger(s) aangeboden (zijn). (2p)
  • Kolon 41 (regel 10): Lecti si sunt, inquisitio peccavit. Vertaling: Als ze opgeroepen zijn, heeft het selectiebureau verkeerd gehandeld. (2p)
  • Kolon 42 (regel 10): si vicarii dati, penes eos culpa est. Vertaling: als ze als vervanger(s) aangeboden zijn, ligt de schuld bij hen. (2p)
  • Kolon 43 (regel 10-11): qui dederunt. Vertaling: die ze aangeboden hebben. (1p)
  • Kolon 44 (regel 11): si ipsi, venerunt. Vertaling: als ze zelf gekomen zijn, of uit eigen beweging verschenen zijn. (1p)
  • Kolon 45 (regel 11): cum haberent condicionis suae conscientiam. Vertaling: terwijl of hoewel ze zich bewust waren van hun (eigen) positie. (1p)
  • Kolon 46 (regel 12): animadvertendum in illos erit. Vertaling: zal er opgetreden moeten worden tegen hen. (1p)

Vakspecifiek voor de vertaling: bij een ernstige fout in een kolon krijgt dat kolon 0 punten; dat wordt niet gecompenseerd door de juiste weergave van de rest van het kolon. Een genegeerde aantekening die tot een onjuiste weergave van het tekstelement leidt: één of meer punten aftrek, naar de zwaarte van de fout en het maximum van het kolon. Een Latijns woord dat niet is vertaald en niet van essentieel belang is voor de betekenis van het kolon: één punt aftrek. Een fout die al bij een eerder kolon is aangerekend, wordt niet nog eens aangerekend wanneer die fout in een later kolon op dezelfde manier terugkomt. Niet fout rekenen: kolon 24 caelianus als van de gens Caelius; kolon 25 repertos als ‘die men/hij ontdekt had’ en reperire als (terug)vinden; kolon 26 quorum als ‘wiens’ en supplicium als doodstraf of terechtstelling; kolon 27 te als ‘jou’ en consulere als raadplegen of overleggen (poena als boete of foltering); kolon 32 scribas als ‘jij schrijft’ en rogare als smeken (rogare als uitnodigen levert 0 punten op); kolon 33 quid als ‘wat’; kolon 34 cum als ‘terwijl’ (cum als ‘toen, wanneer, hoewel’ levert 0 punten op), en exemplum als handelwijze of afschrikwekkend voorbeeld; kolon 35 secundum mandata mea fecit als ‘heeft meteen na mijn opdracht gehandeld’ of ‘heeft mijn instructies uitgevoerd’; secundum als succes, als vorm van secundus of als naam levert 0 punten op; kolon 36 mittendo als mittens, tenzij vertaald met ‘hoewel’, levert 0 punten op als ‘om hen te sturen’; kolon 37 cognoscere als vernemen of leren kennen, oportebit als het valt te verwachten levert 0 punten op; kolon 38 meruisse videantur als ‘men ziet dat ze verdiend hebben’ is 1 punt, ‘ze verdiend hebben’ alleen 0 punten; kolon 39 voluntarii als onderwerp en se obtulerint als futurum exactum leveren 0 punten op; kolon 40 vicarii als onderwerp levert 0 punten op; kolon 41 lecti sunt als lecti sint in kolon 40 is niet nog eens aan te rekenen; kolon 42 penes als voorzetsel levert 0 punten op; kolon 43 dare met dezelfde onjuiste betekenis als kolon 40 of 42 niet nog eens aanrekenen; kolon 44 venerunt als ‘gekomen zijn’ of ‘uit eigen beweging verschenen’ is goed; kolon 45 cum als ‘omdat’ levert 0 punten op; kolon 46 animadvertendum erit als onvoltooid tegenwoordige tijd is goed. Niet afwijken van het beoordelingsmodel.

Vraag 24 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Hoe om te gaan met christenen.

[1] C. PLINIUS TRAIANO IMPERATORI
[2] Sollemne est mihi, domine, omnia de quibus dubito ad te referre. Quis
[3] enim potest melius vel cunctationem meam regere vel ignorantiam
[4] instruere? Cognitionibus de Christianis interfui numquam: ideo nescio quid
[5] et quatenus aut puniri soleat aut quaeri. Nec mediocriter haesitavi, sitne
[6] aliquod discrimen aetatum, an quamlibet teneri nihil a robustioribus
[7] differant; detur paenitentiae venia, an ei, qui omnino Christianus fuit,
[8] desisse non prosit; nomen ipsum, si flagitiis careat, an flagitia cohaerentia
[9] nomini puniantur. Interim, ⟨in⟩ iis qui ad me tamquam Christiani
[10] deferebantur, hunc sum secutus modum. Interrogavi ipsos an essent
[11] Christiani. Confitentes iterum ac tertio interrogavi supplicium minatus:
[12] perseverantes duci iussi. Neque enim dubitabam, qualecumque esset
[13] quod faterentur, pertinaciam certe et inflexibilem obstinationem debere
[14] puniri. Fuerunt alii similis amentiae, quos, quia cives Romani erant,
[15] adnotavi in urbem remittendos.
[16] Mox ipso tractatu, ut fieri solet, diffundente se crimine plures species
[17] inciderunt. Propositus est libellus sine auctore multorum nomina
[18] continens. Qui negabant esse se Christianos aut fuisse, cum praeeunte
[19] me deos adpellarent et imagini tuae, quam propter hoc iusseram cum
[20] simulacris numinum adferri, ture ac vino supplicarent, praeterea male
[21] dicerent Christo, quorum nihil cogi posse dicuntur qui sunt re vera
[22] Christiani, dimittendos putavi. Alii ab indice nominati esse se Christianos
[23] dixerunt et mox negaverunt; fuisse quidem sed desisse, quidam ante
[24] triennium, quidam ante plures annos, non nemo etiam ante viginti. ⟨Hi⟩
[25] quoque omnes et imaginem tuam deorumque simulacra venerati sunt et
[26] Christo male dixerunt.
(In het hier weggelaten gedeelte schrijft Plinius wat vermeende christenen zoal deden en dat er al veel mensen bij betrokken waren.)
[27] Antwoord van Trajanus.
[28] Het is de juiste weg, mijn beste Plinius, die je gevolgd hebt bij het
[29] uitzoeken van de gevallen dat men mensen als Christenen bij je aangaf.
[30] Er is namelijk geen algemeen voorschrift te geven dat als vaste norm kan
[31] dienen.
[32] Actief opsporen moet men ze niet. Worden ze aangegeven en schuldig
[33] bevonden, dan dient men ze te straffen, met dien verstande dat wie
[34] ontkent Christen te zijn en dit metterdaad aantoont (dat wil zeggen: door
[35] te offeren aan onze goden), hoe verdacht zijn verleden ook moge zijn, op
[36] grond van zijn berouw genade krijgt.
[37] Voor anoniem ingediende beschuldigingen mag in een aanklacht geen
[38] plaats zijn. Dat geeft namelijk een bijzonder slecht voorbeeld en is niet
[39] meer van onze tijd.

Plinius, Epistulae 10.96.1-6 en 10.97

Vraag 6 2 punten

Regel 24-25 Hi t/m sunt. Deze regels worden door een vertaler als volgt weergegeven: Zij aanbaden allemaal uw standbeeld en de beelden van de goden net zoals de anderen. a Citeer het Latijnse tekstelement waarop de vertaling ‘net zoals de anderen’ is gebaseerd. b Noteer de naam van een stilistisch middel dat zowel in het Latijn als in de vertaling is toegepast.

Bekijk het antwoord
  • a: quoque (regel 25) (1p)
  • b: chiasme (1p)

Vraag 6 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Tekst 2

Opgavetekst

Tekst 2 Een boekje voor Plinius.

[1] Nec doctum satis et parum severum,
[2] sed non rusticulum tamen libellum
[3] facundo mea Plinio Thalia
[4] i perfer: brevis est labor peractae
[5] altum vincere tramitem Suburae.
[6] Illic Orphea protinus videbis
[7] udi vertice lubricum theatri
[8] mirantesque feras avemque regem,
[9] raptum quae Phryga pertulit Tonanti;
[10] illic parva tui domus Pedonis
[11] caelata est aquilae minore pinna.
[12] Sed ne tempore non tuo disertam
[13] pulses ebria ianuam videto:
[14] totos dat tetricae dies Minervae,
[15] dum centum studet auribus virorum
[16] hoc quod saecula posterique possint
[17] Arpinis quoque comparare chartis.
[18] Seras tutior ibis ad lucernas:
[19] haec hora est tua, cum furit Lyaeus,
[20] cum regnat rosa, cum madent capilli:
[21] tunc me vel rigidi legant Catones.

Martialis, Epigrammata 10.20

Vraag 10 1 punt

Regel 12 disertam. Citeer uit de regels 2-5 (sed t/m Suburae) het Latijnse woord dat inhoudelijk overeenkomt met disertam.

Bekijk het antwoord
  • facundo (regel 3) (1p)

Vraag 10 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Tekst 5

Opgavetekst

Aantekeningen

Aantekeningen
regel 1 principe auctore ablativus absolutus
regel 2 ita ut multis zoals er standbeelden zijn voor veel mensen
regel 3 tuba trompet (in het Romeinse leger gebruikt voor het geven van signalen)
regel 4 verum voegwoord
ut illis zoals er standbeelden zijn voor diegenen
regel 5 Bructerus (bijvoeglijk naamwoord) van de Bructeri (een volk in Germania)
regel 5-6 inducere in regnum op de troon zetten
regel 6 ostentato bello door te dreigen met oorlog
quod wat (betrekkelijk voornaamwoord)
regel 6-7 quod t/m genus, terrore perdomuit
Lees: terrore perdomuit, quod t/m genus
regel 7 hoc Hiermee wordt verwezen naar het krijgen van een standbeeld.
quidem Onvertaald laten.
virtutis praemium Predicatief vertalen.
illud het volgende
regel 8 solacium doloris Predicatief vertalen.
regel 9 habere toekennen
id Vul aan: est
regel 10 fomentum verzachting (Hiermee wordt het toekennen van het standbeeld aan Spurinna’s zoon Cottius bedoeld.)
mederi + dativus genezing brengen aan
regel 11 indoles, -is groot talent
regel 12 velut (hoort bij hac immortalitate) soort van

Vraag 23 37 punten

Bestudeer de inleiding en de aantekeningen bij tekst 5. Vertaal de regels 1 t/m 12 in het Nederlands.

Bekijk het antwoord
  • Kolon 23 (regel 1-2), Here a senatu Vesticio Spurinnae … triumphalis statua decreta est: gisteren is door de senaat een triomfstandbeeld goedgekeurd / besloten tot een triomfstandbeeld voor Vesticius Spurinna / een triomfstandbeeld toegewezen aan Vesticius Spurinna. (2p)
  • Kolon 24 (regel 1), principe auctore: op instigatie/initiatief van de princeps/keizer / terwijl/waarbij de princeps/keizer de initiatiefnemer was. (1p)
  • Kolon 25 (regel 2), non ita ut multis, qui numquam in acie steterunt: niet zoals er standbeelden zijn voor veel mensen die (nog) nooit in de/een slaglinie / een/de slag (opgesteld) gestaan hebben. (2p)
  • Kolon 26 (regel 2-3), numquam castra viderunt,: (en/of) (nog) nooit een/het (leger)kamp gezien hebben. (1p)
  • Kolon 27 (regel 3-4), numquam denique tubarum sonum: (en/of) ten slotte / kortom / überhaupt / zelfs (nog) nooit het geluid/geschetter van (de) trompetten gehoord hebben. (2p)
  • Kolon 28 (regel 3), nisi in spectaculis: behalve/tenzij bij schouwspelen / op de tribune / in het/een (amfi)theater. (1p)
  • Kolon 29 (regel 4-5), verum ut illis, qui decus istud assequebantur: maar zoals er standbeelden zijn voor diegenen die die/deze roem/onderscheiding verkregen/bereikten. (2p)
  • Kolon 30 (regel 4), sudore et sanguine et factis: door/met (hun) zweet (en door/met hun) bloed en (door/met hun) daden. (2p)
  • Kolon 31 (regel 5-6), Nam Spurinna Bructerum regem vi et armis induxit in regnum,: want Spurinna heeft de/een koning van de Bructeri met/door (wapen)geweld/macht/kracht en met/door wapens / met/door zijn/een legermacht op de troon gezet. (2p)
  • Kolon 32 (regel 6-7), ostentatoque bello ferocissimam gentem, terrore perdomuit: en door te dreigen met oorlog heeft hij de/het/een zeer strijdlustig(e)/wild(e) stam/volk door angst (volledig) onderworpen. (2p)
  • Kolon 33 (regel 6-7), quod est pulcherrimum victoriae genus: wat de mooiste / een zeer mooie soort (van) overwinning is. (2p)
  • Kolon 34 (regel 7-8), Et hoc quidem virtutis praemium, … accepit: en dit/dat heeft hij gekregen als beloning/onderscheiding voor/van zijn dapperheid/verdiensten/voortreffelijkheid. (2p)
  • Kolon 35 (regel 7-8), illud solacium doloris: (maar) het volgende (heeft hij gekregen) als troost/verlichting voor/van zijn verdriet/pijn. (1p)
  • Kolon 36 (regel 8-9), quod filio eius Cottio, … habitus est honor statuae: dat (aan) zijn zoon Cottius de eer/onderscheiding van een standbeeld is toegekend. (2p)
  • Kolon 37 (regel 8), quem amisit absens: die hij (door de dood) verloren heeft / verloor tijdens/in zijn afwezigheid / terwijl hij er niet bij was / niet bij hem was. (1p)
  • Kolon 38 (regel 9), Rarum id in iuvene: dit/dat is zeldzaam/buitengewoon bij/voor / met betrekking tot een jonge man. (2p)
  • Kolon 39 (regel 9-10), sed pater hoc quoque merebatur: maar zijn/de vader verdiende dit/dat ook / was dit ook waard. (2p)
  • Kolon 40 (regel 10-11), cuius gravissimo vulneri … medendum fuit: aan wie genezing gebracht moest worden van de/een zeer zware/diepe wond/slag / die geholpen moest worden bij de/een zeer zware/diepe wond/slag. (2p)
  • Kolon 41 (regel 10), magno aliquo fomento: met/door een (of andere) grote/sterke/beduidende verzachting. (1p)
  • Kolon 42 (regel 11), Praeterea Cottius ipse tam clarum specimen indolis dederat: bovendien had Cottius zelf (een) zo duidelijk/beroemd blijk/voorbeeld van (een/zijn) groot talent gegeven. (2p)
  • Kolon 43 (regel 11-12), ut vita eius brevis et angusta debuerit … proferri: dat zijn korte/vergankelijke en beperkte/moeilijke leven verlengd heeft moeten worden / moest worden. (2p)
  • Kolon 44 (regel 12), hac velut immortalitate: door/met deze soort van onsterfelijkheid. (1p)

Vakspecifiek: zie het algemene veld. Hieronder de regels per kolon uit het correctievoorschrift, waarbij de getallen de scorepunten zijn. Kolon 23 (2): senatu als senator: 0. Vesticio Spurinnae: een of beide delen van de naam niet met de juiste nominatiefuitgang genoteerd: 1. Vesticio Spurinnae als van Vesticius Spurinna: 1. Vesticio Spurinnae triumphalis als voor/aan de triomfator Vesticius Spurinna, of voor/aan Vesticius Spurinna die een triomftocht heeft gehouden: 1. Triumphalis op een andere manier niet verbonden met statua: 0. Decernere als oordelen over / een beslissing nemen over: niet fout rekenen. Kolon 24 (1): princeps als instigator/adviseur: 0. Auctor als schepper/oprichter: 0. Princeps als heerser/vorst/leider/de eerste/de voornaamste en auctor als aanstichter/bekrachtiger/adviseur: niet fout rekenen. Kolon 25 (2): non onvertaald: 0. Acies anders dan slag(linie)/leger of een synoniem: 0. Stare als zich bevinden/blijven staan/standhouden en acies als leger: niet fout rekenen. Kolon 26 (1): numquam niet vertaald is goed wanneer numquam in kolon 25 wel correct is vertaald. Castra als krijgsdienst/leger: niet fout rekenen. Kolon 27 (2): numquam niet vertaald, idem als kolon 26. Tubarum als van een/de trompet: niet fout rekenen. Sonus als stem: 1. Kolon 28 (1): spectacula als aanblik/het bekijken: 0. Spectacula als een schouwspel, tribunes of (amfi)theaters: niet fout rekenen. Kolon 29 (2): decus als decoratie/waardigheid, istud als dat soort/(een) dergelijke en assequebantur in de voltooid tegenwoordige tijd: niet fout rekenen. Kolon 30 (2): sudor als inspanning en sanguis als (levens)kracht: niet fout rekenen. Sanguis als bloedvergieten/moord: 1. Sanguis als bloedverwantschap/nakomelingschap: 0. Factum als feit/gebeurtenis: 1. Kolon 31 (2): arma als strijd: niet fout rekenen. Armis niet vertaald als vorm van arma: 0. Vi et armis mag met één begrip vertaald zijn, bijvoorbeeld met wapengeweld. Kolon 32 (2): ferocissimam gentem als het strijdlustigste volk: niet fout rekenen. Kolon 33 (2): quod als omdat: 0. Genus als geboorte/herkomst: 1. Genus als andere betekenis dan soort/geboorte/herkomst of een synoniem daarvan: 0. Victoriae genus als manier van overwinnen/overwinning: niet fout rekenen. Kolon 34 (2): quidem als namelijk/wel en accipere als aannemen: niet fout rekenen. Et als ook/zelfs: 1. Et hoc quidem virtutis praemium als beloning/onderscheiding voor/van zijn dapperheid/verdiensten/voortreffelijkheid: 1. Kolon 36 (2): honor statuae als erestandbeeld en quod als omdat: niet fout rekenen. Quod als wat: 0. Cottio als Cottio: 1. Kolon 37 (1): amittere anders dan (door de dood) verliezen of een synoniem daarvan: 0. Amisit als voltooid verleden tijd: niet fout rekenen. Kolon 38 (2): in iuvene als in een jonge man: 1. Kolon 39 (2): maar ook zijn/de vader verdiende dit/dat, of was dit ook waard: niet fout rekenen. Maar dit werd ook verdiend door zijn/de vader: 1. Mereri als verwerven: 1. Kolon 40 (2): van wie aan/voor een/de zeer zware/diepe wond genezing gebracht moest worden: niet fout rekenen; gravissimo als zwaarste/diepste en vulnus als verdriet: niet fout rekenen; mederi als verlichten/verhelpen: niet fout rekenen. Medendum fuit als genezen was/werd: 0. Kolon 41 (1): aliquo vertaald als vorm van aliquis: 0. Kolon 42 (2): praeterea als verder: niet fout rekenen. Kolon 43 (2): proferre als bekendmaken/tonen: niet fout rekenen. Brevis et angusta met dezelfde juiste betekenis, bijvoorbeeld korte (en korte): 1. Kolon 44 (1): geen aanvullende regels.

Vraag 23 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Tekst 5

Opgavetekst

Tekst 5 Slotwoorden van de Panegyricus.

[1] Tu voce imperatoris quid sentires locutus, filium illi nobis parentem tibi
[2] pontificem maximum elegisti. Quo maiore fiducia isdem illis votis, quae
[3] ipse pro se nuncupari iubet, oro et obtestor, ‘si bene rem publicam, si ex
[4] utilitate omnium regit’, primum ut illum nepotibus nostris ac pronepotibus
[5] serves, deinde ut quandoque successorem ei tribuas, quem genuerit quem
[6] formaverit similemque fecerit adoptato, aut si hoc fato negatur, in consilio
[7] sis eligenti monstresque aliquem, quem adoptari in Capitolio deceat.
[8] Vobis, patres conscripti, quantum debeam, publicis etiam monimentis
[9] continetur. Vos mihi in tribunatu quietis, in praetura modestiae, vos in
[10] istis etiam officiis, quae studiis nostris circa tuendos socios iniunxeratis,
[11] cum fidei tum constantiae antiquissimum testimonium perhibuistis. Vos
[12] proxime destinationem consulatus mei his acclamationibus adprobavistis,
[13] ut intelligam etiam atque etiam enitendum mihi, ut hunc consensum
[14] vestrum complectar et teneam, et in dies augeam. Etenim memini tunc
[15] verissime iudicari, meruerit quis honorem necne, cum adeptus est. Vos
[16] modo favete huic proposito et credite: si cursu quodam provectus ab illo
[17] insidiosissimo principe, ante quam profiteretur odium bonorum, postquam
[18] professus est substiti, cum viderem quae ad honores compendia paterent
[19] longius iter malui; si malis temporibus inter maestos et paventes, bonis
[20] inter securos gaudentesque numeror; si denique in tantum diligo optimum
[21] principem, in quantum invisus pessimo fui; ego reverentiae vestrae sic
[22] semper inserviam, non ut me consulem et mox consularem, sed ut
[23] candidatum consulatus putem.

Plinius, Panegyricus 94.4-95.5

Vraag 21 2 punten

Regel 1-2 Tu t/m elegisti. Dit tekstgedeelte wordt door F. Meijer en D. den Hengst als volgt vertaald: Door de mond van de keizer hebt u uw wil kenbaar gemaakt en hem een zoon, ons een vader en uzelf een opperpriester geschonken. a Citeer het Latijnse tekstelement dat in de vertaling is weergegeven met ‘uw wil’. b Noteer de naam van een stilistisch middel dat in het Latijn is gebruikt maar dat niet in de vertaling is overgenomen. Laat alliteratie buiten beschouwing.

Bekijk het antwoord
  • a: quid sentires (regel 1). (1p)
  • b: chiasme / asyndeton. (1p)

Vraag 21 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Tekst 6

Opgavetekst

Tekst 6

Robustus, een vooraanstaande Romein uit de ridderstand, is op reis gegaan en sindsdien is hij vermist. Zijn zoon heeft naspeuringen gedaan en is er al achter gekomen dat Robustus aanvankelijk een eind samen heeft gereisd met Atilius Scaurus, een vriend van Plinius.
Nu heeft een andere vriend van Plinius mede namens de zoon van Robustus aan Plinius een brief geschreven om hem om hulp te vragen. In de onderstaande antwoordbrief schrijft Plinius dat hij wel wil helpen, maar dat hij weinig hoop heeft op succes.
[1] Scribis Robustum, splendidum equitem Romanum, cum Atilio Scauro
[2] amico meo Ocriculum usque commune iter peregisse, deinde nusquam
[3] comparuisse; petis ut Scaurus veniat nosque, si potest, in aliqua
[4] inquisitionis vestigia inducat. Veniet; vereor ne frustra. Suspicor enim tale
[5] nescio quid Robusto accidisse quale aliquando Metilio Crispo municipi
[6] meo. Huic ego ordinem impetraveram atque etiam proficiscenti
[7] quadraginta milia nummum ad instruendum se ornandumque donaveram,
[8] nec postea aut epistulas eius aut aliquem de exitu nuntium accepi.
[9] Interceptusne sit a suis an cum suis dubium: certe non ipse, non
[10] quisquam ex servis eius apparuit, ut ne Robusti quidem. Experiamur
[11] tamen, accersamus Scaurum; demus hoc tuis, demus optimi adulescentis
[12] honestissimis precibus, qui pietate mira, mira etiam sagacitate patrem
[13] quaerit.
Mogen de goden geven dat hij hem vindt, net zoals hij al uitgevonden heeft met wie hij samen gereisd heeft!
Hartelijke groeten.

Plinius, Epistulae 6.25

Aantekeningen

regel 2 Ocriculum Ocriculum (een stad, 70 km ten noorden van Rome)
Ocriculum usque = usque Ocriculum
regel 3-4 aliqua vestigia = aliquod vestigium
regel 4 frustra Vul aan: sit
regel 4-5 tale nescio quid … quale net zoiets onverklaarbaars … als
regel 6 ordo, ordinis promotie tot officier
proficiscenti Vul aan: ei
regel 7 quadraginta milia nummum veertigduizend sestertiën
se instruere een uitrusting aanschaffen
ornandum Vul aan: se
se ornare een mooi uniform kopen
regel 8 exitu Vul aan: eius
regel 9 intercipere vermoorden
sui (tweemaal) zijn reisgenoten
dubium Vul aan: est
certe non ipse Vul aan: apparuit
regel 10 ut ne Robusti quidem zoals ook niet is gebeurd in het geval van Robustus
regel 11 accersere = arcessere
regel 11-12 demus hoc t/m precibus laat ik dit dan doen voor jou, en voor die goede en trouwe zoon

Vraag 26 38 punten

Bestudeer de inleiding en de aantekeningen bij tekst 6. Vertaal de regels 1 t/m 13 in het Nederlands.

Bekijk het antwoord
  • Kolon 26 (regel 1-2): Scribis Robustum, (kolon 27), (kolon 28) (kolon 29) commune iter peregisse. Je schrijft dat Robustus een gezamenlijke reis (af)gemaakt/voltooid heeft / een gemeenschappelijke weg afgelegd heeft. Robustum niet vertaald met de correcte nominativusuitgang: 1. Commune als gemeengoed: 0. Iter peragere als zijn weg vervolgen (opgevat als iter pergere): 1. Niet fout rekenen: Scribis als je schreef; commune predicatief vertaald. (2p)
  • Kolon 27 (regel 1): splendidum equitem Romanum. Een/de aanzienlijk(e)/prachtig(e) Romeins(e) ridder. Niet fout rekenen: eques als ruiter. (1p)
  • Kolon 28 (regel 1-2): cum Atilio Scauro amico meo. (Samen) met Atilius Scaurus, mijn vriend / een vriend van mij. Atilio Scauro niet vertaald met de correcte nominativusuitgangen: 0. Wanneer een dergelijke fout met een naam al eerder gemaakt is, hier nogmaals aanrekenen tot een maximum van 2 scorepunten. (1p)
  • Kolon 29 (regel 2): Ocriculum usque. Tot (aan) Ocriculum. Ocriculum niet vertaald met de correcte nominativusuitgang: 0. Usque als ‘van … af’: 0. Wanneer een dergelijke fout met een naam al eerder gemaakt is, hier nogmaals aanrekenen tot een maximum van 2 scorepunten. (1p)
  • Kolon 30 (regel 2-3): deinde nusquam comparuisse. (En/maar) daarna/verder nergens verschenen is / (nog) aanwezig geweest is. Nusquam als ‘nooit / absoluut niet’: 1. Comparuisse vertaald als vorm van comparare: 0. Niet fout rekenen: nusquam als ‘bij geen gelegenheid’. (2p)
  • Kolon 31 (regel 3): petis ut Scaurus veniat. Je vraagt/wenst / tracht te bereiken dat Scaurus komt. Nosque of nos (kolon 32) in de vertaling bij kolon 31 betrokken: 0. Niet fout rekenen: je vroeg dat Scaurus kwam / zou komen / komt; ut als ‘of’. (2p)
  • Kolon 32 (regel 3-4): nosque, (kolon 33), in aliqua inquisitionis vestigia inducat. En (hij) ons naar een (of ander) spoor van/voor (het/ons/jullie) zoeken/onderzoek voert/leidt. Aliqua (aliquod) als ‘enigszins’: 0. Nosque of nos onvertaald gelaten: 1. Inducere met elke andere betekenis dan voeren/leiden of een synoniem daarvan: 0. Wanneer nosque of nos in de vertaling bij kolon 31 betrokken is, het onvertaald laten in kolon 32 niet aanrekenen. Niet fout rekenen: aliqua vestigia als ‘enige sporen’; inducat in combinatie met ‘je vroeg’ vertaald met ‘voerde/leidde / zou voeren/leiden’. (2p)
  • Kolon 33 (regel 3): si potest. Als hij (dat/het) kan / als het/dat mogelijk is. (1p)
  • Kolon 34 (regel 4): Veniet. Hij zal komen. Hij komt: 0. (1p)
  • Kolon 35 (regel 4): vereor ne frustra. (Maar) ik ben bang dat het/dat tevergeefs is / zal zijn. (Maar) ik vrees: tevergeefs / ik ben bang tevergeefs: 1. Ne als (dat) niet: 0. (2p)
  • Kolon 36 (regel 4-5): Suspicor enim tale nescio quid Robusto accidisse. Ik vermoed namelijk dat Robustus net zoiets onverklaarbaars is overkomen. Niet fout rekenen: Robusto accidisse als ‘dat met/bij Robustus is gebeurd’. Tale nescio quid Robusto accidisse als ‘dat net zoiets onverklaarbaars Robustus heeft bereikt’: 1. Robusto niet vertaald met de correcte nominativusuitgang: 1. Wanneer een dergelijke fout met een naam al eerder gemaakt is, hier nogmaals aanrekenen tot een maximum van 2 scorepunten. (2p)
  • Kolon 37 (regel 5-6): quale aliquando Metilio Crispo municipi meo. Als eens / een keer Metilius Crispus, mijn stadgenoot / een stadgenoot van mij (is overkomen). Niet fout rekenen: quale als ‘zodanig als / zoals’; municeps meus als ‘inwoner van dezelfde municipium als ik’. Aliquando als ‘eindelijk/soms’: 0. Metilio Crispo niet vertaald met de correcte nominativusuitgangen: 1. Municipi vertaald als vorm van municipium: 0. Municeps meus als ‘mijn inwoner’: 0. Wanneer een dergelijke fout met een naam al eerder gemaakt is, hier nogmaals aanrekenen tot een maximum van 2 scorepunten. (2p)
  • Kolon 38 (regel 6): Huic ego ordinem impetraveram. Ik had voor hem/deze zijn/de/een promotie tot officier bewerkstelligd / gedaan gekregen. (2p)
  • Kolon 39 (regel 6-7): atque etiam proficiscenti quadraginta milia nummum (kolon 40) donaveram. En (ik had) (hem) bij zijn vertrek / toen hij vertrok zelfs/ook veertigduizend sestertiën gegeven. Niet fout rekenen: atque als ‘en daarbij / en daarom’; proficiscenti als ‘terwijl hij reisde / voor zijn/de/een reis’. Donare als ‘kwijtschelden/vergeven’: 0. (2p)
  • Kolon 40 (regel 7): ad instruendum se ornandumque. Om een uitrusting aan te schaffen en (om) een mooi uniform te kopen / voor het aanschaffen van een uitrusting en (voor) het kopen van een mooi uniform. Niet fout rekenen: om een uitrusting en een mooi uniform aan te schaffen / te kopen. (1p)
  • Kolon 41 (regel 8): nec postea aut epistulas eius (kolon 42) accepi. En daarna heb ik niet ofwel/óf brieven van hem ontvangen. Niet fout rekenen: nec … aut … aut (kolon 42) als ‘noch … noch / geen … of … / geen … en ook geen …’; epistulas vertaald met enkelvoud. En niet later heb ik ofwel/óf brieven van hem ontvangen: 0. (2p)
  • Kolon 42 (regel 8): aut aliquem de exitu nuntium. Ofwel/óf een (of ander) bericht over zijn dood/einde / de afloop ervan. Niet fout rekenen: exitus als ‘lot’; aliquem nuntium als ‘iemand als bode’; nuntius als ‘bode’. (2p)
  • Kolon 43 (regel 9): Interceptusne sit a suis an cum suis. Of hij vermoord is door zijn reisgenoten of (samen) met zijn reisgenoten. Niet fout rekenen wanneer het tweede suis is vertaald met ‘hen’ / ‘die’. Interceptus a als ‘afgesneden van’: 0. (2p)
  • Kolon 44 (regel 9): dubium. Is onzeker/twijfelachtig. Niet fout rekenen: dubium als ‘er is twijfel over / daarover is twijfel’. (1p)
  • Kolon 45 (regel 9): certe non ipse. Zonder twijfel is hijzelf niet (meer/weer) tevoorschijn gekomen. (1p)
  • Kolon 46 (regel 9-10): non quisquam ex servis eius apparuit. (En ook) is niet iemand / niet een (of andere) / niemand/geen van/uit zijn slaven (meer/weer) tevoorschijn gekomen. Quisquam vertaald als vorm van quisque: 1. Servis eius als ‘die/deze slaven’: 0. De woorden ‘ut ne Robusti quidem’ zijn voorvertaald met ‘zoals ook niet is gebeurd in het geval van Robustus’. (2p)
  • Kolon 47 (regel 10-11): Experiamur tamen, accersamus Scaurum. Laten we het echter/toch (tenminste/maar) proberen, (en) laten we Scaurus laten komen. Niet fout rekenen: Experiamur als ‘we zouden het kunnen proberen’; experiri als ‘wagen’. Puntentelling: Experiamur als ‘we proberen het / zullen het proberen / mogen we het proberen’: 1; experiri met elke andere betekenis dan ‘proberen/wagen’ (bijvoorbeeld ‘ervaren’): 1; accersamus als ‘we (zullen) laten komen’: 1; accersere met elke andere betekenis dan ‘laten komen’ of een synoniem daarvan: 0; Scaurum niet vertaald met de correcte nominativusuitgang: 1. Wanneer accersamus qua vorm op dezelfde manier als Experiamur onjuist is vertaald, dit bij accersamus niet nog eens aanrekenen. Wanneer een dergelijke fout met een naam al eerder gemaakt is, hier nogmaals aanrekenen tot een maximum van 2 scorepunten. De woorden ‘demus hoc tuis, demus optimi adulescentis honestissimis precibus’ zijn voorvertaald met ‘laat ik dit dan doen voor jou, en voor die goede en trouwe zoon’. (2p)
  • Kolon 48 (regel 12-13): qui pietate mira, mira etiam sagacitate patrem quaerit. Die informatie over zijn vader inwint / probeert in te winnen / zijn vader zoekt met/uit (een) wonderbaarlijk(e) liefde/trouw/plichtsgevoel, (en) zelfs/ook (met een) wonderbaarlijke scherpzinnigheid. Niet fout rekenen wanneer mira alleen weergegeven is bij de vertaling van pietate en niet bij de vertaling van sagacitate. Niet fout rekenen: mirus als ‘wonderlijk’; sagacitas als ‘reukzin’. Puntentelling: mirus als ‘vreemd’: 1; quaerit vertaald met onvoltooid verleden tijd: 1; quaerit niet vertaald met onvoltooid tegenwoordige tijd of onvoltooid verleden tijd: 0; quaerere als ‘verlangen naar / missen’: 1; quaerere met elke andere betekenis dan ‘informatie inwinnen / zoeken / verlangen / missen’ of een synoniem daarvan: 0. (2p)

Vakspecifieke regels (vertaling): een ernstige fout in een kolon levert voor dat kolon 0 scorepunten op; die score is niet te compenseren met de juiste weergave van de rest van het kolon. Is een aantekening genegeerd en leidt dat tot een onjuiste weergave van het tekstelement, dan één of meerdere scorepunten in mindering, afhankelijk van de zwaarte van de fout en het maximum van het kolon. Is een Latijns woord niet vertaald en is dat woord niet van essentieel belang voor de betekenis van het kolon, dan één scorepunt in mindering, tenzij in het model anders is vermeld. Per kolon gelden de puntentelling en de opmerkingen die bij de subcriteria staan. Voorvertaalde woorden (zie kolon 46 en 47) worden niet beoordeeld.

Vraag 26 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Tekst 4

Opgavetekst

Tekst 4

In de onderstaande tekst vertelt Cicero, die in dit jaar consul is, wat er de vorige dag gebeurde nadat hij erachter was gekomen dat een grote groep samenzweerders van plan was de Tiber over te steken via de Mulvische brug.
(Let op: na regel 10 volgt nog een inleiding op de regels 11-13.)
[1] Itaque hesterno die L. Flaccum et C. Pomptinum praetores, fortissimos
[2] atque amantissimos rei publicae viros, ad me vocavi; rem exposui; quid
[3] fieri placeret, ostendi. Illi autem, qui omnia de re publica praeclara atque
[4] egregia sentirent, sine recusatione ac sine ulla mora negotium
[5] susceperunt et, cum advesperasceret, occulte ad pontem Mulvium
[6] pervenerunt atque ibi in proximis villis ita bipartito fuerunt, ut Tiberis
[7] inter eos et pons interesset. Eodem autem et ipsi sine cuiusquam
[8] suspicione multos fortes viros eduxerant, et ego ex praefectura Reatina
[9] complures delectos adulescentes, quorum opera utor assidue in rei
[10] publicae praesidio, cum gladiis miseram.
Cicero vertelt vervolgens dat rond middernacht inderdaad een grote groep samenzweerders bij de Mulvische brug aankwam en met de oversteek begon. Op dat moment werd de groep aangevallen door de gewapende mannen van de praetoren en van Cicero.
[11] Educuntur et ab illis gladii et a nostris. Res praetoribus erat nota solis,
[12] ignorabatur a ceteris. Tum interventu Pomptini atque Flacci pugna, quae
[13] erat commissa, sedatur.
Daarna werden de samenzweerders gearresteerd.

Cicero, In Catilinam III 5-6

Aantekeningen

RegelWoordAantekening
3placeretVul aan: mihi
3autemOnvertaald laten.
3omniain ieder opzicht
3-4praeclara atque egregia sentireeen voortreffelijke en uitstekende gezindheid hebben
6itaop zo’n manier
6Tiberisnominativus
7interessetLees: interessent
7autem etOnvertaald laten.
7ipsiHiermee worden de twee praetoren (zie regel 1) bedoeld.
8praefectura Reatinade stad Reate
9quorum opera utordie mij assisteren
11nostrisVul aan: viris
11Resde precieze situatie
13committerebeginnen

Vraag 24 37 punten

Bestudeer de inleiding en de aantekeningen bij tekst 4. Vertaal de regels 1 t/m 13 in het Nederlands.

Bekijk het antwoord
  • Kolon 24 (regel 1-2): Itaque L. Flaccum et C. Pomptinum praetores ad me vocavi. Model: ‘Dus riep ik de praetoren L. Flaccus en C. Pomptinus bij me’. Juiste namen (Flaccum en Pomptinum): 1 punt. Vocavi juist vertaald (dagvaarden, of uitnodigen): 1 punt. (2p)
  • Kolon 25 (regel 1): hesterno die: ‘gisteren’, of ‘op de dag van gisteren’. (1p)
  • Kolon 26 (regel 1-2): fortissimos atque amantissimos rei publicae viros: ‘zeer dappere (en) de staat zeer liefhebbende mannen’. Onderdelen: fortissimos en amantissimos als superlatief; amans als ‘geliefd’ of ‘liefhebbend’; rei publicae verbonden met amantissimos. Het model noemt drie onderdelen voor dit kolon van 2 punten; zie de aanvulling in de aiContext. (2p)
  • Kolon 27 (regel 2): rem exposui: ‘ik zette de zaak uiteen’, of ‘ik beschreef de toestand’. (1p)
  • Kolon 28 (regel 2-3): quid fieri placeret, ostendi: ‘ik legde uit wat ik wilde dat er gedaan werd’, of ‘gebeuren zou’, of ‘waarvan het mij beviel dat het gedaan zou worden’. Quid als ‘waarom’: 0 punten voor dit kolon. (2p)
  • Kolon 29 (regel 3-5): Illi autem, (kolon 30), (kolon 31) (kolon 32) negotium susceperunt: ‘Zij namen de taak op zich’, of ‘begonnen het werk’. Vertaald als bijzin: 0 punten voor dit kolon. (2p)
  • Kolon 30 (regel 3-4): qui omnia de re publica praeclara atque egregia sentirent: ‘die’, of ‘omdat ze in ieder opzicht een voortreffelijke en uitstekende gezindheid hadden met betrekking tot de staat’. (1p)
  • Kolon 31 (regel 4): sine recusatione: ‘zonder weigering’, of ‘zonder protest’. (1p)
  • Kolon 32 (regel 4): ac sine ulla mora: ‘en zonder enig uitstel’, ook ‘onmiddellijk’ telt als juist. (1p)
  • Kolon 33 (regel 5-6): et, (kolon 34), occulte ad pontem Mulvium pervenerunt: ‘en (ze) kwamen heimelijk aan bij de Mulvische brug’, of ‘de pons Mulvius’. Occulte juist (heimelijk, of in het donker): 1 punt. Mulvium juist: 1 punt. (2p)
  • Kolon 34 (regel 5): cum advesperasceret: ‘toen’, ‘terwijl het avond werd’, of ‘schemerde’. Cum als omdat, hoewel of nadat: 0 punten; advesperasceret als ‘het avond geworden was’: 0 punten. (1p)
  • Kolon 35 (regel 6): atque ibi (kolon 36) ita bipartito fuerunt: ‘en ze waren daar op zo’n manier in twee delen gedeeld’. Vertaald als bijzin: 0 punten voor dit kolon. (1p)
  • Kolon 36 (regel 6): in proximis villis: ‘op (de) naastgelegen landgoederen’, of ‘bij (de) naastgelegen landhuizen of villa’s’. (1p)
  • Kolon 37 (regel 6-7): ut Tiberis inter eos et pons interesset: ‘dat de Tiber(is) en de brug tussen hen (in) waren’, of ‘dat de Tiber(is) tussen hen (in) was en de brug (ook)’. Inter eos juist: 1 punt. Inter eos et pons als ‘tussen hen en de brug’: 0 punten voor dit onderdeel. (2p)
  • Kolon 38 (regel 7-8): Eodem autem et ipsi (kolon 39) multos fortes viros eduxerant: ‘Zijzelf hadden naar dezelfde plek veel dappere mannen laten uitrukken’, of ‘naar buiten gevoerd’. (2p)
  • Kolon 39 (regel 7-8): sine cuiusquam suspicione: ‘zonder argwaan van iemand’, of ‘zonder dat (ook maar) iemand iets vermoedde’. Zonder enige argwaan: 1 punt. (2p)
  • Kolon 40 (regel 8-10): et ego ex praefectura Reatina complures delectos adulescentes, (kolon 41), (kolon 42) miseram: ‘en ik had vanuit de stad Reate verscheidene uitgekozen jongelieden gestuurd’, of ‘een behoorlijk aantal’. Vertaald als bijzin: 0 punten voor dit kolon. (2p)
  • Kolon 41 (regel 9-10): quorum opera utor assidue in rei publicae praesidio: ‘die mij voortdurend assisteren bij de bescherming van de staat’. (2p)
  • Kolon 42 (regel 10): cum gladiis: ‘met (hun) zwaarden’. (1p)
  • Kolon 43 (regel 11): Educuntur et ab illis gladii et a nostris: ‘Zowel door hen als door onze mannen werden de zwaarden (uit)getrokken’, of ‘door mijn mannen’. (2p)
  • Kolon 44 (regel 11): Res praetoribus erat nota solis: ‘De precieze situatie was alleen aan de praetoren bekend’, of ‘aan de praetoren als enigen’. Solus als eenzaam of uniek: 0 punten. Solis niet vertaald als vorm van solus: 0 punten. (2p)
  • Kolon 45 (regel 12): ignorabatur a ceteris: ‘(maar of en) bleef bij de anderen onbekend’, of ‘werd door de anderen niet gekend’. (1p)
  • Kolon 46 (regel 12-13): Tum interventu Pomptini atque Flacci pugna, (kolon 47), sedatur: ‘Toen werd het gevecht door tussenkomst van Pomptinus en Flaccus gesust’, of ‘gekalmeerd’ of ‘gestopt’. Namen juist (van Flacci en van Pomptini): 1 punt. (2p)
  • Kolon 47 (regel 12-13): quae erat commissa: ‘dat begonnen was’. (1p)

Opmerking vooraf (correctievoorschrift): een praesens historicum mag met een onvoltooid verleden tijd of een onvoltooid tegenwoordige tijd vertaald worden. Aanvulling op het correctievoorschrift (2021-1): een kolon dat als bijzin is vertaald, krijgt 0 punten voor dat kolon. Dat geldt voor kolon 29 (regel 3-5), kolon 33 (regel 5-6), kolon 35 (regel 6) en kolon 40 (regel 8-10). Bij kolon 33, 35 en 40 wordt dit niet nogmaals aangerekend als kolon 29 en/of 33 al als bijzin is vertaald. Is kolon 29 en/of 33 niet als bijzin vertaald, maar wel kolon 35, dan 1 scorepunt in mindering brengen. Niet fout rekenen: kolon 24: L. en/of C. uitgeschreven of verkeerd gespeld; vocare als uitnodigen. Kolon 25: hesterno die als gisteren. Kolon 26: fortissimos en/of amantissimos vertaald met de overtreffende trap. Kolon 28: quid als ‘dat’ of ‘wat’; quid fieri placeret als ‘(dat) wat ik besloot dat gebeuren moest’; ostendere als tonen. Kolon 30: de als over. Kolon 32: sine ulla mora als onmiddellijk. Kolon 35: fuerunt als werden. Kolon 36: proximis als zeer dichtbij. Kolon 37: ut als zodat; Tiberis (et) pons als brug over of van de Tiber. Kolon 38: autem als verder of en (dan); et in combinatie met et in kolon 40. Kolon 42: gladiis vertaald als enkelvoud. Kolon 43: et ab illis et a nostris als door hen en door onze of mijn mannen; gladii als enkelvoud. Kolon 44: praetor als leider of (onder)aanvoerder. Kolon 46: L. Flacci of Pomptini als naam; wanneer een naamfout al eerder is gemaakt, hier nogmaals aanrekenen tot een maximum van 2. Kolon 33: naamfout die ook in kolon 24 is gemaakt, hier nogmaals aanrekenen. Fout die als 0 telt: kolon 28 quid als waarom; kolon 34 cum als omdat, hoewel of nadat, en advesperasceret als het avond geworden was; kolon 44 solus als eenzaam of uniek, en solis niet vertaald als vorm van solus.

Vraag 24 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Tekst 3

Opgavetekst

Tekst 3

In een rechtszaak klaagt Cicero Verres aan wegens zelfverrijking en wanbestuur tijdens zijn gouverneurschap. In de onderstaande tekst toont hij aan, dat Verres altijd al een roofzuchtig iemand was, bijvoorbeeld toen hij onderbevelhebber was van de gevreesde gouverneur Dolabella en met hem een rondreis maakte langs de kust van Griekenland.

[1] Delum venit. Ibi ex fano Apollinis religiosissimo noctu clam sustulit
[2] signa pulcherrima atque antiquissima, eaque in onerariam navem
[3] suam conicienda curavit. Postridie cum fanum spoliatum viderent ii
[4] qui Delum incolebant, graviter ferebant; est enim tanta apud eos eius
[5] fani religio atque antiquitas, ut in eo loco ipsum Apollinem natum
[6] esse arbitrentur. Verbum tamen facere non audebant, ne forte ea res
[7] ad Dolabellam ipsum pertineret. Tum subito tempestates coortae
[8] sunt maximae, iudices, ut non modo proficisci, cum cuperet,
[9] Dolabella non posset, sed vix in oppido consisteret: ita magni fluctus
[10] eiciebantur. Hic navis illa praedonis istius, onusta signis religiosis,
[11] expulsa atque eiecta fluctu frangitur; in litore signa illa Apollinis
[12] reperiuntur; iussu Dolabellae reponuntur. Tempestas sedatur,
[13] Dolabella Delo proficiscitur.

Aantekeningen
regel 1: Delum = in Delum
regel 1: Delus = Delos (eiland bij Griekenland)
regel 1: venit = Het onderwerp is Verres.
regel 2: signum = standbeeld
regel 3: spoliatum = Vul aan: esse
regel 3: spoliare = leegroven
regel 4: Delus = Delos (eiland bij Griekenland)
regel 4: graviter ferre = heel verontwaardigd zijn
regel 4: tanta = Verbinden met religio atque antiquitas (regel 5).
regel 5: religio atque antiquitas = oeroude verering
regel 6: verbum facere = bezwaar maken
regel 6: ne = omdat ze bang waren dat
regel 7: pertinere ad = te maken hebben met
regel 8: proficisci = Verbinden met non posset (regel 9).
regel 9: sed = Lees: sed etiam
regel 9: consistere = blijven (Het stadje op Delos lag vlak langs de kust.)
regel 10: eicere = op de kust smijten
regel 10: Hic = daardoor
regel 10: praedonis = Hiermee wordt Verres bedoeld.
regel 10: signum = standbeeld
regel 11: expellere = aan land werpen
regel 11: eicere = op de kust smijten
regel 12: reponuntur = namelijk in de tempel
regel 13: Delo = e Delo
regel 13: Delus = Delos (eiland bij Griekenland)

Cicero, In Verrem II 1.46

Vraag 25 38 punten

Bestudeer de inleiding en de aantekeningen bij tekst 3. Vertaal de regels 1 t/m 13 in het Nederlands.

Bekijk het antwoord
  • Kolon 25 (regel 1). Delum venit. Verwacht: hij kwam op/naar Delos. Niet fout rekenen: Delum als in Delos; venit als Verres kwam. Delum niet vertaald (Delum als Delum): 0. (1p)
  • Kolon 26 (regel 1-2). Ibi noctu clam sustulit signa pulcherrima atque antiquissima. Verwacht: daar nam hij 's nachts heimelijk de zeer mooie en (zeer) oude standbeelden weg. Niet fout rekenen: ibi als toen/dan; pulcherrima en/of antiquissima als overtreffende trap; antiquissima als belangrijkste of zeer belangrijke. Puntregels cv: tollere als optillen of aan boord nemen 1, andere betekenis 0; sustulit als perfectum van sufferre 0; signa in enkelvoud 0; pulcherrima en/of antiquissima niet als superlativus opgevat 1; antiquissima als voorste 1; religiosissimo (kolon 27) als bijvoeglijke bepaling bij noctu 1. (2p)
  • Kolon 27 (regel 1). Ex fano Apollinis religiosissimo. Verwacht: uit de zeer heilige tempel van Apollo. Niet fout rekenen: van de zeer heilige aan Apollo gewijde plek; religiosissimo als heiligste. Apollinis als Apollinis: 0 (dezelfde fout bij Delum in kolon 25 opnieuw aanrekenen). Religiosus als religieus/vroom: 0. Religiosissimo niet als superlativus: 0. Pulcherrima en/of antiquissima die al in kolon 26 zijn aangerekend: hier niet opnieuw. Religiosissimo bij noctu vertaald (kolon 26): hier niet aanrekenen. (1p)
  • Kolon 28 (regel 2-3). Eaque conicienda curavit. Verwacht: en (hij) liet ze/die/deze (bijeen)brengen, of zorgde ervoor dat ze/die/deze (bijeen)gebracht werden. Niet fout rekenen: en (hij) beval ze (bijeen) te brengen; conicere als (bijeen)werpen of gooien. Ea als zij/ze (onderwerp): 0. Ea als het (standbeeld): 0. Signa in kolon 26 al met enkelvoud vertaald: hier niet opnieuw. (2p)
  • Kolon 29 (regel 2-3). In onerariam navem suam. Verwacht: in/op zijn vrachtschip. Onerariam niet als bijvoeglijk naamwoord opgevat: 0. (1p)
  • Kolon 30 (regel 3-4). Postridie cum viderent ii qui Delum incolebant. Verwacht: toen zij, diegenen die op Delos woonden, op de volgende dag zagen of merkten. Niet fout rekenen: postridie cum als (op) de volgende dag, toen; cum als terwijl, omdat of nadat; ii qui Delum incolebant als de inwoners van Delos. Viderent als (ze) hadden gezien: 1. Delum als Delum: 1. Een eerder gemaakte naamfout hier opnieuw aanrekenen, tot maximaal 2 punten. (2p)
  • Kolon 31 (regel 3). Fanum spoliatum. Verwacht: dat de tempel leeggeroofd was. Niet fout rekenen: de leeggeroofde tempel als lijdend voorwerp bij viderent (kolon 30). (1p)
  • Kolon 32 (regel 4). Graviter ferebant. Verwacht: waren ze heel verontwaardigd. (1p)
  • Kolon 33 (regel 4-5). Est enim tanta apud eos eius fani religio atque antiquitas. Verwacht: er is namelijk bij hen een zo grote oeroude verering van die tempel, of de oeroude verering van die tempel is bij hen namelijk zo groot. Niet fout rekenen: enim als want; apud eos als naar hun mening; eius fani als van zijn tempel. Eius fani als van haar of hun tempel: 1. (2p)
  • Kolon 34 (regel 5-6). Ut arbitrentur. Verwacht: dat ze menen of geloven. Niet fout rekenen: ut als zodat. (1p)
  • Kolon 35 (regel 5-6). In eo loco ipsum Apollinem natum esse. Verwacht: dat op die plek Apollo zelf geboren is. Niet fout rekenen: locus als woning of tempel. Ipsum verbonden met loco: 1. Apollinem als Apollinem: 1 (een eerder gemaakte naamfout hier opnieuw aanrekenen, tot maximaal 2 punten). Natum als geschapen of zoon: 0. (2p)
  • Kolon 36 (regel 6). Verbum tamen facere non audebant. Verwacht: bezwaar maken durfden ze echter niet, of toch durfden ze geen bezwaar te maken. Puntregel cv: audere als willen: 1. (2p)
  • Kolon 37 (regel 6-7). Ne forte ea res ad Dolabellam ipsum pertineret. Verwacht: omdat ze bang waren dat die of deze zaak misschien of toevallig (iets) met Dolabella zelf te maken had. Niet fout rekenen: omdat ze bang waren dat Dolabella zelf misschien of toevallig (iets) met die zaak te maken had. Puntregels cv: ne forte als omdat ze misschien of toevallig bang waren: 1; forte als vorm van fortis: 0; Dolabellam als Dolabellam: 1 (een eerder gemaakte naamfout hier opnieuw aanrekenen, tot maximaal 2 punten). (2p)
  • Kolon 38 (regel 7-8). Tum subito tempestates coortae sunt maximae, iudices. Verwacht: toen ontstonden er onverwacht of plotseling zeer grote, heftige stormen, leden van de jury. Niet fout rekenen: tempestates als enkelvoud; iudices als rechters of jury. Tum als voegwoord: 0. (2p)
  • Kolon 39 (regel 8-9). Ut non modo proficisci. Verwacht: zodat Dolabella niet alleen niet kon vertrekken of wegvaren. Puntregels cv: ut als opdat: 1; proficisci niet als infinitivus opgevat: 0. (2p)
  • Kolon 40 (regel 8). Cum cuperet. Verwacht: toen, hoewel of terwijl hij (dat) wenste of wilde. Cum als omdat: 0. (1p)
  • Kolon 41 (regel 9). Sed vix in oppido consisteret. Verwacht: maar (zodat hij) zelfs of ook (slechts of maar) met moeite in de stad of het stadje bleef of kon blijven. Niet fout rekenen: etiam niet vertaald. (2p)
  • Kolon 42 (regel 9-10). Ita magni fluctus eiciebantur. Verwacht: zo grote of hoge golven werden op de kust gesmeten, of zo heftig werden (de of er) golven op de kust gesmeten. Fluctus als enkelvoud: 0. (2p)
  • Kolon 43 (regel 10-11). Hic navis illa praedonis istius, onusta signis religiosis, expulsa atque eiecta fluctu frangitur. Verwacht: daardoor werd dat schip van die rover verbrijzeld, sloeg dat schip van die rover te pletter of brak dat schip van die rover in stukken. Het woord fluctu (kolon 45) mag ook bij kolon 43 vertaald zijn. Niet fout rekenen: daardoor leed dat schip van die rover schipbreuk, of daardoor leed die rover met dat of zijn schip schipbreuk: 1. (2p)
  • Kolon 44 (regel 10). Onusta signis religiosis. Verwacht: beladen of vol met (de) heilige standbeelden. Signis als enkelvoud: 0. Eerdere enkelvoudsfouten bij signa (kolon 26) en ea (kolon 28) hier opnieuw aanrekenen, tot maximaal 3 punten. (1p)
  • Kolon 45 (regel 11). Expulsa atque eiecta fluctu. Verwacht: nadat het door een golf, door de golven of de vloed aan land geworpen en op de kust gesmeten was. Het woord fluctu mag ook bij kolon 43 vertaald zijn. Niet fout rekenen: fluctu als in of op een golf, of in of op de golven of vloed. (1p)
  • Kolon 46 (regel 11-12). In litore signa illa Apollinis reperiuntur. Verwacht: op of aan de kust of het strand werden die standbeelden van (de tempel van) Apollo (terug)gevonden. Litus als oever: 1. Signa als enkelvoud: 0; eerdere enkelvoudsfouten bij signa, ea en signis hier opnieuw aanrekenen, tot maximaal 3 punten. Apollinis als Apollinis: 1 (een eerder gemaakte naamfout hier opnieuw aanrekenen, tot maximaal 2 punten). (2p)
  • Kolon 47 (regel 12). Iussu Dolabellae reponuntur. Verwacht: op bevel van Dolabella werden ze teruggezet. Niet fout rekenen: reponere als teruggeven. Dolabellae als (van) Dolabellae: 0 (een eerder gemaakte naamfout hier opnieuw aanrekenen, tot maximaal 2 punten). Reponuntur als enkelvoud: 0; signa in kolon 46 al enkelvoud: hier niet opnieuw. (1p)
  • Kolon 48 (regel 12). Tempestas sedatur. Verwacht: de storm of het noodweer werd gekalmeerd of bedaarde. (1p)
  • Kolon 49 (regel 13). Dolabella Delo proficiscitur. Verwacht: en Dolabella vertrok of voer weg van(af) Delos. Niet fout rekenen: Delo als (van)uit Delos. Delo als Delo: 0 (een eerder gemaakte naamfout hier opnieuw aanrekenen, tot maximaal 2 punten). (1p)

Vertaling, vakspecifieke regels: een kolon met een ernstige fout krijgt 0 punten, en dat wordt niet gecompenseerd door de juiste weergave van de rest van het kolon. Een genegeerde aantekening die tot een onjuiste weergave van het tekstelement leidt: 1 of meer punten aftrek, afhankelijk van de zwaarte van de fout en het maximum van het kolon. Een Latijns woord dat niet is vertaald en niet van essentieel belang is voor de betekenis van het kolon: 1 punt aftrek, tenzij het model anders aangeeft. Een praesens historicum mag met een onvoltooid verleden tijd of een onvoltooid tegenwoordige tijd vertaald worden. Per kolon staan de verwachte vertaling en de puntregels van het correctievoorschrift; 'niet fout rekenen' betekent dat die vertaling goed is. Bij eerdere fouten met een naam, signum, ea of signis geldt de hernoemde aftrek zoals per kolon vermeld.

Vraag 25 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Tekst 2

Vraag 8 2 punten

Tekst 2, regel 30-31 (Etenim t/m liceat): In zijn roman Romeins bloed schrijft Steven Saylor: 'Want wat is het doel van deze rechtszaak, als diefstal en moord ongestraft kunnen worden gepleegd?' Deze woorden zijn gebaseerd op de regels 30-31 (Etenim t/m liceat).
a. Citeer uit de regels 30-31 het Latijnse tekstelement dat hetzelfde weergeeft als 'diefstal en moord' in het bovenstaande citaat.
b. Citeer uit de regels 30-31 het Latijnse tekstelement waarop het woord 'ongestraft' is gebaseerd in het bovenstaande citaat.

Bekijk het antwoord
  • Citeert id (regel 31) (1p)
  • Citeert liceat (regel 31) (1p)

Vraag 8 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Tekst 3 en Tekst 4

Opgavetekst

Tekst 3 Over twee bekenden van het slachtoffer.

[1] Erant ei veteres inimicitiae cum duobus Rosciis Amerinis, quorum alterum
[2] sedere in accusatorum subselliis video, alterum tria huiusce praedia
[3] possidere audio; quas inimicitias si tam cavere potuisset quam metuere
[4] solebat, viveret. Neque enim, iudices, iniuria metuebat. Nam duo isti sunt
[5] T. Roscii – quorum alteri Capitoni cognomen est, iste qui adest Magnus
[6] vocatur – homines eiusmodi: alter plurimarum palmarum vetus ac nobilis
[7] gladiator habetur, hic autem nuper se ad eum lanistam contulit, quique
[8] ante hanc pugnam tiro esset, quod sciam, facile ipsum magistrum scelere
[9] audaciaque superavit.

Cicero, Pro Sexto Roscio Amerino 17

Tekst 4 Cicero richt de verdenking op iemand anders.

[1] Desinamus aliquando ea scrutari quae sunt inania; quaeramus ibi
[2] maleficium ubi et est et inveniri potest; iam intelleges, Eruci, certum
[3] crimen quam multis suspicionibus coarguatur, tametsi neque omnia dicam
[4] et leviter unumquidque tangam. Neque enim id facerem, nisi necesse
[5] esset, et id erit signi me invitum facere quod non persequar longius quam
[6] salus huius et mea fides postulabit.
[7] Causam tu nullam reperiebas in Sex. Roscio; at ego in T. Roscio reperio.
[8] Tecum enim mihi res est, T. Rosci, quoniam istic sedes ac te palam
[9] adversarium esse profiteris. De Capitone post viderimus si,
[10] quemadmodum paratum esse audio, testis prodierit: tum alias quoque
[11] suas palmas cognoscet de quibus me ne audisse quidem suspicatur. L.
[12] Cassius ille quem populus Romanus verissimum et sapientissimum iudicem
[13] putabat identidem in causis quaerere solebat ‘cui bono’ fuisset. Sic vita
[14] hominum est ut ad maleficium nemo conetur sine spe atque emolumento
[15] accedere. Hunc quaesitorem ac iudicem fugiebant atque horrebant ii
[16] quibus periculum creabatur ideo quod, tametsi veritatis erat amicus,
[17] tamen natura non tam propensus ad misericordiam quam applicatus ad
[18] severitatem videbatur. Ego, quamquam praeest huic quaestioni vir et
[19] contra audaciam fortissimus et ab innocentia clementissimus, tamen facile
[20] me paterer vel illo ipso acerrimo iudice quaerente vel apud Cassianos
[21] iudices, quorum etiamnunc ii quibus causa dicenda est nomen ipsum
[22] reformidant, pro Sex. Roscio dicere. In hac enim causa cum viderent illos
[23] amplissimam pecuniam possidere, hunc in summa mendicitate esse, illud
[24] quidem non quaererent, cui bono fuisset, sed eo perspicuo crimen et
[25] suspicionem potius ad praedam adiungerent quam ad egestatem. Quid si
[26] accedit eodem ut tenuis antea fueris? Quid si ut avarus? Quid si ut audax?
[27] Quid si ut illius qui occisus est inimicissimus? Num quaerenda causa quae
[28] te ad tantum facinus adduxerit? Quid ergo horum negari potest? Tenuitas
[29] hominis eiusmodi est ut dissimulari non queat atque eo magis eluceat quo
[30] magis occultatur. Avaritiam praefers qui societatem coieris de municipis
[31] cognatique fortunis cum alienissimo. Quam sis audax, ut alia obliviscar,
[32] hinc omnes intellegere potuerunt quod ex tota societate, hoc est ex tot
[33] sicariis, solus tu inventus es qui cum accusatoribus sederes atque os tuum
[34] non modo ostenderes sed etiam offerres. Inimicitias tibi fuisse cum Sex.
[35] Roscio et magnas rei familiaris controversias concedas necesse est.

Cicero, Pro Sexto Roscio Amerino 83-87

Vraag 10 2 punten

Tekst 4, regel 8-9 (Tecum t/m profiteris):
a. Citeer uit de regels 1-6 van tekst 3 (Erant t/m eiusmodi) het Latijnse tekstelement waarmee Cicero hetzelfde bedoelt als met istic in regel 8 van tekst 4.
b. Citeer uit de regels 6-9 van tekst 3 (alter t/m superavit) het Latijnse zelfstandig naamwoord waarmee Cicero dezelfde persoon bedoelt als met T. Rosci in regel 8 van tekst 4.

Bekijk het antwoord
  • Citeert in accusatorum subselliis (regel 2) (1p)
  • Citeert tiro (regel 8) (1p)

Bij a niet fout rekenen wanneer als antwoord is gegeven 'accusatorum subselliis (regel 2)'.

Vraag 10 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Tekst 4

Vraag 15 1 punt

Tekst 4, regel 21 (causa dicenda est): Citeer uit de regels 15-18 (Hunc t/m videbatur) het Latijnse tekstelement dat inhoudelijk overeenkomt met causa dicenda est.

Bekijk het antwoord
  • Citeert periculum creabatur (regel 16) (1p)

Vraag 15 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Tekst 5

Opgavetekst

Tekst 5

In een redevoering tot het verzamelde volk roept Cicero, die in dit jaar consul is, op tot het vieren van het grote feest waartoe net besloten is door de senaat. Cicero heeft namelijk zonder enig bloedvergieten een staatsgreep weten te voorkomen. In de tweede helft van de onderstaande tekst herinnert hij het volk eraan dat het er in het verleden vaak veel bloederiger aan toeging.
[1] Quam ob rem, Quirites, quoniam ad omnia pulvinaria supplicatio
[2] decreta est, celebratote illos dies cum coniugibus ac liberis vestris.
[3] Nam multi saepe honores dis immortalibus iusti habiti sunt ac debiti,
[4] sed profecto iustiores numquam. Erepti enim estis ex crudelissimo ac
[5] miserrimo interitu, et erepti sine caede, sine sanguine, sine exercitu, sine
[6] dimicatione: togati, me uno togato duce et imperatore, vicistis.
[7] Etenim recordamini, Quirites, omnes civiles dissensiones, non solum eas,
[8] quas audistis, sed eas, quas vosmet ipsi meministis atque vidistis. L. Sulla
[9] P. Sulpicium oppressit; C. Marium, custodem huius urbis, multosque fortes
[10] viros partim eiecit ex civitate, partim interemit. Cn. Octavius consul armis
[11] expulit ex urbe collegam; omnis hic locus acervis corporum et civium
[12] sanguine redundavit.

Aantekeningen
regel 1: Quam ob rem = Daarom; supplicatio = dankfeest
regel 2: celebratote = jullie moeten vieren
regel 3: dis = deis; iusti ac debiti = verbinden met honores (regel 3); habere = organiseren
regel 5: et erepti = vul aan: estis
regel 6: togatus = in toga gekleed (dus niet als militair gewapend); uno = in mijn eentje
regel 8: audistis = audivistis; sed = lees: sed etiam; vosmet = vos
regel 9: P. Sulpicius en C. Marius = politieke tegenstanders van L. Sulla
regel 10: Cn. Octavius = deze consul had een hevig conflict met zijn medeconsul.

Cicero, In Catilinam III 23-24

Vraag 24 37 punten

Bestudeer de inleiding en de aantekeningen bij tekst 5. Vertaal de regels 1 t/m 12 in het Nederlands.

Bekijk het antwoord
  • Kolon 24 (regel 1-2): Quam ob rem, Quirites, (kolon 25), celebratote illos dies. Daarom, Quirites, moeten jullie die dagen vieren. (1p)
  • Kolon 25 (regel 1-2): quoniam ad omnia pulvinaria supplicatio decreta est. Omdat er tot een dankfeest in of bij alle tempels besloten is. (2p)
  • Kolon 26 (regel 2): cum coniugibus ac liberis vestris. Met jullie echtgenotes of vrouwen en (jullie) kinderen. (2p)
  • Kolon 27 (regel 3): Nam multi saepe honores (kolon 28) iusti habiti sunt ac debiti. Want er zijn vaak veel gerechtvaardigde en verschuldigde eerbetonen, dankoffers of dankfeesten georganiseerd, omdat ze verdiend en verschuldigd waren. (2p)
  • Kolon 28 (regel 3): dis immortalibus. Voor of aan de onsterfelijke goden. (1p)
  • Kolon 29 (regel 4): sed profecto iustiores numquam. Maar zeker of absoluut (nog) nooit gerechtvaardigder of meer verdiend. (2p)
  • Kolon 30 (regel 4-5): Erepti enim estis ex crudelissimo ac miserrimo interitu. Jullie zijn immers gered van, of weggerukt uit, een zeer wrede en zeer ellendige ondergang of dood. (2p)
  • Kolon 31 (regel 5): et erepti sine caede, sine sanguine. En jullie zijn wel of werkelijk gered of weggerukt zonder bloedbad of gesneuvelden, zonder bloedvergieten. (2p)
  • Kolon 32 (regel 5-6): sine exercitu, sine dimicatione. Zonder het leger, en zonder strijd. (1p)
  • Kolon 33 (regel 6): togati, (kolon 34) vicistis. Jullie hebben in toga gekleed gewonnen of overwonnen. (1p)
  • Kolon 34 (regel 6): me uno togato duce et imperatore. Met mij in mijn eentje als in toga geklede leider en opperbevelhebber, of terwijl ik in mijn eentje de in toga geklede leider en opperbevelhebber was. (2p)
  • Kolon 35 (regel 7): Etenim recordamini, Quirites, omnes civiles dissensiones. Want haal je of halen jullie, Romeinen, alle burgeroorlogen weer voor de geest. (2p)
  • Kolon 36 (regel 7): non solum eas. Niet alleen die(gene). (1p)
  • Kolon 37 (regel 8): quas audistis. Waarvan of waarover jullie gehoord hebben, of die jullie gehoord hebben. (1p)
  • Kolon 38 (regel 8): sed eas, quas vosmet ipsi meministis atque vidistis. Maar ook die die jullie zelf je herinneren en die jullie zelf gezien of meegemaakt hebben. (2p)
  • Kolon 39 (regel 8-9): L. Sulla P. Sulpicium oppressit. L. Sulla heeft P. Sulpicius overweldigd of vernietigd. (1p)
  • Kolon 40 (regel 9-10): C. Marium, (kolon 41), multosque fortes viros. C. Marius en vele dappere of ferme mannen. (2p)
  • Kolon 41 (regel 9): custodem huius urbis. (De) beschermer of bewaarder van deze of onze stad. (1p)
  • Kolon 42 (regel 10): partim eiecit ex civitate. Heeft hij deels uit de stad verbannen of gegooid. (2p)
  • Kolon 43 (regel 10): partim interemit. En heeft hij deels gedood of vernietigd. (1p)
  • Kolon 44 (regel 10-11): Cn. Octavius consul armis expulit ex urbe collegam. Cn. Octavius heeft als consul met wapengeweld zijn collega of ambtgenoot uit de stad verdreven, verbannen of verstoten. (2p)
  • Kolon 45 (regel 11-12): omnis hic locus (kolon 46) (kolon 47) redundavit. Deze hele plaats stroomde over, of deze plaats stroomde geheel over. (2p)
  • Kolon 46 (regel 11): acervis corporum. Van of met (de) hopen of massa's van lijken of lichamen. (1p)
  • Kolon 47 (regel 11-12): et civium sanguine. En van of met het bloed van (mede)burgers. (1p)

Vertaling per kolon, de punten staan bij het subcriterium van die kolon. Een ernstige fout in een kolon geeft 0 punten voor die kolon; die fout wordt niet gecompenseerd door de juiste weergave van de rest van de kolon.
Kolon 24 (1 punt): celebratote als 'vier' of 'vieren jullie' is niet fout. Illos dies met enkelvoud vertaald: 0.
Kolon 25 (2 punten): ad als 'aan' of 'voor' is niet fout. Pulvinar als godenkussen of godenmaal: 1. Supplicatio als boetedag: 0. Decreta vertaald als meervoud van decretum: 0.
Kolon 26 (2 punten): 'met (de) echtgenotes of vrouwen en jullie kinderen' is niet fout.
Kolon 27 (2 punten): multi saepe als vaak of veel: 1. Habiti sunt ac debiti als georganiseerd en (zijn) verschuldigd: 1. Iustus als wettig of officieel is niet fout.
Kolon 28 (1 punt): voor of aan de onsterfelijke goden.
Kolon 29 (2 punten): iustus als wettig of officieel is niet fout. Iustiores numquam als nooit zó gerechtvaardigd, verdiend, wettig of officieel is niet fout. Iustiores niet vertaald met de vergrotende trap, tenzij als hierboven met 'zó': 0.
Kolon 30 (2 punten): enim als 'want' is niet fout. Crudelissimo en/of miserrimo vertaald met de overtreffende trap is niet fout; niet opgevat als superlativus: 1.
Kolon 31 (2 punten): et als 'en desondanks' is niet fout. Sine vertaald als sin of een vorm van sinere: 0. Sine caede, sine sanguine zonder bloedbad, gesneuvelden of bloed(vergieten): 1. Caede en sanguine beide met hetzelfde correcte woord vertaald: 1.
Kolon 32 (1 punt): dimicatio als beslissend gevecht is niet fout. Sine als sin of vorm van sinere: 0. Wanneer dit al in kolon 31 is aangerekend, hier niet opnieuw.
Kolon 33 (1 punt): zie het beoordelingsmodel.
Kolon 34 (2 punten): zie het beoordelingsmodel.
Kolon 35 (2 punten): recordamini als 'denk aan', 'jullie herinneren' of 'jullie denken aan' is niet fout. Quirites onjuist vertaald zoals in kolon 24: hier niet opnieuw aanrekenen. Civilis als vriendelijk of patriottisch: 0.
Kolon 36 (1 punt): zie het beoordelingsmodel.
Kolon 37 (1 punt): zie het beoordelingsmodel.
Kolon 38 (2 punten): quas vosmet ipsi meministis als 'die jullie jezelf herinneren' is niet fout. Memini als 'melding maken van': 0. Vidistis vertaald met de onvoltooid tegenwoordige tijd: 0.
Kolon 39 (1 punt): L. en P. uitgeschreven of verkeerd gespeld is niet fout. Sulpicium verkeerd overgenomen: 0.
Kolon 40 (2 punten): C. uitgeschreven of verkeerd gespeld is niet fout; multosque fortes als 'en vele en dappere of ferme' is niet fout. Kolon 40 niet of niet geheel vertaald als lijdend voorwerp bij eiecit (kolon 42) en interemit (kolon 43): 0. Marium: 1. Multosque fortes als vele en dappere of ferme: 1.
Kolon 41 (1 punt): zie het beoordelingsmodel.
Kolon 42 (2 punten): civitas als staat is niet fout. Civitas als burgerij: 1.
Kolon 43 (1 punt): zie het beoordelingsmodel.
Kolon 44 (2 punten): Cn. uitgeschreven of verkeerd gespeld is niet fout. Consul armis als gewapende consul: 0. Armis als 'met kletterende wapens': 1. Armis als 'met (zijn of de) (boven)armen' of 'op zijn of de schouders': 0. Collega als medelid (van een gilde) of kameraad: 1.
Kolon 45 (2 punten): omnis hic locus als elke plaats of woning hier is niet fout. Redundare als een overvloed hebben (aan of van) is niet fout. Locus als gebied of terrein is niet fout. Locus als akker, stelling, lichaamsdeel of tijd: 0.
Kolon 46 (1 punt): acervis als 'van of met een hoop of massa' is niet fout.
Kolon 47 (1 punt): civium als 'van de (mede)burgers' is niet fout.

Vraag 24 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Tekst 3

Opgavetekst

Tekst 3

Jupiter heeft door middel van een wereldwijde overstroming de hele mensheid uitgeroeid. Alleen Deucalion en zijn vrouw Pyrrha zijn gespaard gebleven. In de onderstaande tekst beschrijft Ovidius wat zij doen als het water weer gezakt is. De tekst begint met enkele sombere opmerkingen van Deucalion.
[363] “O utinam possim populos reparare
[364] artibus atque animas formatae infundere terrae!
[365] Nunc genus in nobis restat mortale duobus
[366] ― sic visum superis ― hominumque exempla manemus.”
[367] Dixerat, et flebant. Placuit caeleste precari
[368] numen et auxilium per sacras quaerere sortes.
[369] Nulla mora est; adeunt pariter Cephisidas undas,
[370] ut nondum liquidas, sic iam vada nota secantes.
[371] Inde ubi libatos irroravere liquores
[372] vestibus et capiti, flectunt vestigia sanctae
[373] ad delubra deae, quorum fastigia turpi
[374] pallebant musco stabantque sine ignibus arae.
[375] Ut templi tetigere gradus, procumbit uterque
[376] pronus humi gelidoque pavens dedit oscula saxo;
[377] atque ita “Si precibus” dixerunt “numina iustis
[378] victa remollescunt, si flectitur ira deorum,
[379] dic, Themi, qua generis damnum reparabile nostri
[380] arte sit, et mersis fer opem, mitissima, rebus.”

Ovidius, Metamorphoses 1.363-380

Aantekeningen Aantekeningen bij Tekst 3

regel 363-364 paternis artibus Deucalions vader Prometheus had vroeger de eerste mensen gevormd uit klei
regel 364 anima levensadem
infundo + dativus inblazen in
terra klei
regel 365 nos duo wij tweeën
resto in + ablativus alleen nog bestaan uit
regel 366 visum + dativus er is besloten door
exempla Predicatief vertalen
regel 367 flebant Onderwerp: Deucalion en Pyrrha
Placuit Vul aan: eis
regel 368 sors, sortis orakelspreuk
regel 369 Cephisidas undas (accusativus meervoud) de rivier de Cephisus
regel 370 ut t/m secantes die nog wel wat modderig was, maar toch al weer herkenbaar als rivier
regel 371 inde libatus uit de rivier geschept
irroravere = irroraverunt
regel 373 deae Bedoeld is de godin Themis
fastigium gevelsteen
regel 374 sine ignibus Alle offervuren waren door de overstroming uitgegaan
regel 375 tetigere = tetigerunt
regel 378 vinco overhalen
flecto tot bedaren brengen
regel 379 Themi (vocativus) Themis
qua Verbind met arte (regel 380)
genus nostrum de mensheid
regel 380 ars, artis manier

Vraag 26 38 punten

Bestudeer de inleiding en de aantekeningen bij Tekst 3. Vertaal de regels 363 t/m 380 in het Nederlands.

Bekijk het antwoord
  • Kolon 26 ‘O utinam possim populos reparare’: O/Ach kon ik de volken of de bevolking (weer) herstellen of vervangen, of een vergelijkbare wens. O mag onvertaald blijven en populos mag als mensen vertaald worden. Reparare met een andere betekenis dan (weer) herstellen of vervangen, of een synoniem daarvan, levert 0 punten op (2p)
  • Kolon 27 ‘paternis artibus’: met de bekwaamheid, met de middelen of kunst(en), of op de manier van mijn vader. Paternis als vaderlijke is niet fout (1p)
  • Kolon 28 ‘atque animas formatae infundere terrae’: en (de) levensadem inblazen in (de) gevormde klei. Animas als levensadems is niet fout (1p)
  • Kolon 29 ‘Nunc genus in nobis restat mortale duobus’: nu bestaat de menselijke soort, het sterfelijk geslacht, alleen nog uit ons tweeën. Genus met een andere betekenis dan soort of geslacht levert 0 punten op; mortale verbonden met nobis levert 0 punten op (2p)
  • Kolon 30 ‘sic visum superis’: zo is er besloten door de (hemel)goden. Superi met een andere betekenis dan (hemel)goden, of een synoniem daarvan, levert 0 punten op (1p)
  • Kolon 31 ‘hominumque exempla manemus’: en blijven wij (bestaan als) voorbeelden of originelen van de mensen. Exempla als enkelvoud is niet fout. Manere als wachten (op) levert 0 punten op (2p)
  • Kolon 32 ‘Dixerat, et flebant’: hij had (zo) gesproken, en zij (Deucalion en Pyrrha) huilden. Dixerat als hij sprak (zo) is niet fout (1p)
  • Kolon 33 ‘Placuit caeleste precari numen’: het beviel hun, zij besloten de goddelijke macht of de hemelse godheid te smeken. Caeleste niet verbonden met numen levert 0 punten op; caeleste precari numen vertaald als dat de goddelijke macht gesmeekt werd levert 1 punt op (2p)
  • Kolon 34 ‘et auxilium per sacras quaerere sortes’: en hulp te zoeken of te vragen (1p)
  • Kolon 34 ‘et auxilium per sacras quaerere sortes’: door of met (een) heilige orakelspreuk(en). Per vertaald als bij of aan levert 1 punt op (1p)
  • Kolon 35 ‘Nulla mora est’: er was geen uitstel. Het kon meteen gebeuren is niet fout (1p)
  • Kolon 36 ‘adeunt pariter Cephisidas undas’: zij gingen samen naar de rivier de Cephisus (1p)
  • Kolon 37 ‘Inde ubi libatos irroravere liquores’: zodra of toen zij de uit de rivier geschepte vloeistof of het water hadden gesprenkeld. Irroravere als zij sprenkelden of hebben gesprenkeld is niet fout (2p)
  • Kolon 38 ‘vestibus et capiti’: over (hun) kleding en (hun) hoofd (heen) (1p)
  • Kolon 39 ‘flectunt vestigia sanctae ad delubra deae’: zij richtten of wendden hun stappen naar de tempel van de (een) heilige godin. Flecto vestigia als zich omkeren is niet fout; delubra als meervoud is niet fout (2p)
  • Kolon 40 ‘quorum fastigia turpi pallebant musco’: waarvan de gevelstenen groenachtig waren door het ontsierende, lelijke mos. Quorum fastigia als de gevelstenen daarvan is niet fout; palleo als bleek zijn is niet fout (2p)
  • Kolon 41 ‘stabantque sine ignibus arae’: en (waarvan) de altaren zonder vuur stonden. Vertaald als hoofdzin is niet fout. Ignibus arae als vuren van het altaar levert 0 punten op; arae als brandstapel levert 0 punten op (1p)
  • Kolon 42 ‘Ut templi tetigere gradus’: zodra of toen zij de treden van de tempel bereikt hadden. Tetigere als zij bereikten is niet fout. Ut met een andere betekenis dan zodra of toen levert 0 punten op (2p)
  • Kolon 43 ‘procumbit uterque pronus humi’: beiden bogen zich voorover ter aarde, of gingen beiden voorover of plat op de grond liggen. Uterque als elk is niet fout. Pronus met een andere betekenis dan voorover of plat levert 0 punten op. Wordt de zin niet als hoofdzin vertaald, dan 1 punt (2p)
  • Kolon 44 ‘gelidoque pavens dedit oscula saxo’: en gaven bevend kussen aan de koude steen of het koude marmer. Dedit niet vertaald met uterque (kolon 43) als onderwerp levert 0 punten op; gelido saxo niet als datief vertaald levert 0 punten op (2p)
  • Kolon 45 ‘atque ita dixerunt’: en zo zeiden zij (1p)
  • Kolon 46 ‘Si precibus … numina iustis victa remollescunt’: als de goden, overgehaald door rechtvaardige of juiste smeekbeden, zich laten of laat vermurwen. Precibus iustis verbonden met remollescunt in plaats van met victa is niet fout (2p)
  • Kolon 47 ‘si flectitur ira deorum’: (en) als de woede van de goden tot bedaren gebracht wordt (zo of erdoor) (1p)
  • Kolon 48 ‘dic, Themi, qua generis damnum reparabile nostri arte sit’: zeg ons, Themis, op welke manier het verlies of de schade van de mensheid herstelbaar is. Themi als Themis levert 1 punt op. Damnum met een andere betekenis dan verlies of schade levert 0 punten op. Reparabile dat niet als naamwoordelijk deel van het gezegde is vertaald levert 0 punten op (2p)
  • Kolon 49 ‘et mersis fer opem, mitissima, rebus’: en bied of breng hulp, zeer milde (allermildste), aan of bij de overstroomde of verzonken wereld, natuur of dingen. Mersis rebus als ablativus absolutus is niet fout. Opem ferre met een andere betekenis dan hulp bieden of brengen, of een synoniem daarvan, levert 0 punten op (2p)

Een ernstige fout in een kolon geeft 0 punten voor dat kolon; de rest van dat kolon compenseert die fout niet. Is een aantekening genegeerd en is daardoor het tekstelement onjuist weergegeven, dan gaat naar de zwaarte van de fout één punt of meer af, tot maximaal het maximum van het kolon. Een Latijns woord dat niet is vertaald en niet essentieel is voor de betekenis van het kolon levert één punt aftrek op, tenzij het subcriterium anders aangeeft. Een praesens historicum mag met de onvoltooid tegenwoordige tijd, de onvoltooid verleden tijd of de voltooid tegenwoordige tijd vertaald worden.

Vraag 26 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Philemon en Baucis

[664] Ponitur hic bicolor sincerae baca Minervae
[665] conditaque in liquida corna autumnalia faece
[666] intibaque et radix et lactis massa coacti
[667] ovaque non acri leviter versata favilla,
[668] omnia fictilibus; post haec caelatus eodem
[669] sistitur argento crater fabricataque fago
[670] pocula, qua cava sunt, flaventibus inlita ceris.
[671] Parva mora est, epulasque foci misere calentes;
[672] nec longae rursus referuntur vina senectae
[673] dantque locum mensis paulum seducta secundis.
[674] Hic nux, hic mixta est rugosis carica palmis
[675] prunaque et in patulis redolentia mala canistris
[676] et de purpureis collectae vitibus uvae;
[677] candidus in medio favus est. Super omnia vultus
[678] accessere boni nec iners pauperque voluntas.
[679] Interea totiens haustum cratera repleri
[680] sponte sua per seque vident succrescere vina;
[681] attoniti novitate pavent manibusque supinis
[682] concipiunt Baucisque preces timidusque Philemon
[683] et veniam dapibus nullisque paratibus orant.
[684] Unicus anser erat, minimae custodia villae,
[685] quem dis hospitibus domini mactare parabant;
[686] ille celer penna tardos aetate fatigat
[687] eluditque diu tandemque est visus ad ipsos
[688] confugisse deos. Superi vetuere necari
[689] “Di” que “sumus, meritasque luet vicinia poenas
[690] impia” dixerunt; “vobis immunibus huius
[691] esse mali dabitur. Modo vestra relinquite tecta
[692] ac nostros comitate gradus et in ardua montis
[693] ite simul.” Parent ambo baculisque levati
[694] nituntur longo vestigia ponere clivo.
[695] Tantum aberant summo quantum semel ire sagitta
[696] missa potest; flexere oculos et mersa palude
[697] cetera prospiciunt, tantum sua tecta manere.

Ovidius, Metamorphoses 8.664-697

Vraag 10 2 punten

Regel 689-691 Di t/m tecta. Deze regels worden door M. d’Hane-Scheltema als volgt vertaald: “Ja, wij zijn goden,” zeggen ze, “en deze streek vol zondaars krijgt straks de straf die men verdiend heeft. Jullie gaan vrijuit en blijven ongedeerd, maar moeten wel dit huis verlaten.” a. Leg uit waarop de vertaling ‘straks’ is gebaseerd en citeer daarbij het desbetreffende Latijnse woord. b. Citeer het Latijnse woord waarop de vertaling ‘wel’ is gebaseerd.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat ‘straks’ is gebaseerd op het futurum luet (regel 689). (1p)
  • Citeert Modo (regel 691). (1p)

Bij 10a alleen 1 punt wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn: de uitleg (futurum) en het woord (luet).

Vraag 10 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Tekst 2

Opgavetekst

Tekst 2 Ovidius’ autobiografie

[55] Utque ego maiores, sic me coluere minores,
[56] notaque non tarde facta Thalia mea est.
[57] Carmina cum primum populo iuvenilia legi,
[58] barba resecta mihi bisve semelve fuit.
[59] Moverat ingenium totam cantata per urbem
[60] nomine non vero dicta Corinna mihi.
[61] Multa quidem scripsi, sed, quae vitiosa putavi,
[62] emendaturis ignibus ipse dedi.
[63] Tunc quoque, cum fugerem, quaedam placitura cremavi,
[64] iratus studio carminibusque meis.
[65] Molle Cupidineis nec inexpugnabile telis
[66] cor mihi, quodque levis causa moveret, erat.
[67] Cum tamen hic essem minimoque accenderer igni,
[68] nomine sub nostro fabula nulla fuit.
[69] Paene mihi puero nec digna nec utilis uxor
[70] est data, quae tempus perbreve nupta fuit.
[71] Illi successit, quamvis sine crimine coniunx,
[72] non tamen in nostro firma futura toro.
[73] Ultima, quae mecum seros permansit in annos,
[74] sustinuit coniunx exulis esse viri.
[75] Filia me mea bis prima fecunda iuventa,
[76] sed non ex uno coniuge, fecit avum.
[77] Et iam complerat genitor sua fata novemque
[78] addiderat lustris altera lustra novem.
[79] Non aliter flevi, quam me fleturus ademptum
[80] ille fuit. Matris proxima busta tuli.
[81] Felices ambo tempestiveque sepulti,
[82] ante diem poenae quod periere meae!
[83] Me quoque felicem, quod non viventibus illis
[84] sum miser, et de me quod doluere nihil!
[85] Si tamen extinctis aliquid nisi nomina restant,
[86] et gracilis structos effugit umbra rogos:
[87] fama, parentales, si vos mea contigit, umbrae,
[88] et sunt in Stygio crimina nostra foro,
[89] scite, precor, causam (nec vos mihi fallere fas est)
[90] errorem iussae, non scelus, esse fugae.
[91] Manibus hoc satis est: ad vos, studiosa, revertor,
[92] pectora, quae vitae quaeritis acta meae.
[93] Iam mihi canities pulsis melioribus annis
[94] venerat, antiquas miscueratque comas,
[95] postque meos ortus Pisaea vinctus oliva
[96] abstulerat deciens praemia victor eques,
[97] cum maris Euxini positos ad laeva Tomitas
[98] quaerere me laesi principis ira iubet.
[99] Causa meae cunctis nimium quoque nota ruinae
[100] indicio non est testificanda meo.

Ovidius, Tristia 4.10.55-100

Vraag 24 1 punt

Regel 95-96 postque t/m eques. Deze regels worden door G. Luck als volgt vertaald: Tienmaal sinds mijn geboorte had een zegevierend paard bekranst met de olijftak uit Pisa de prijs behaald. De vertaler is kennelijk van een andere versie van de tekst uitgegaan dan de versie van de tekst die in dit examen is afgedrukt. Als hij namelijk uitgegaan zou zijn van de tekst die in dit examen is afgedrukt, zou één Latijns woord als verkeerd vertaald beschouwd moeten worden. Citeer uit de regels 95-96 (postque t/m eques) het desbetreffende Latijnse woord.

Bekijk het antwoord
  • Citeert eques. (1p)

Vraag 24 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Tekst 3

Opgavetekst

Tekst 3

Ceyx is van plan een verre reis te maken. In de onderstaande tekst probeert zijn vrouw Alcyone hem daarvan te weerhouden. Ze begrijpt niet hoe hij haar alleen kan achterlaten en is daar heel verdrietig over. En als hij per schip moet reizen, vreest ze ook nog voor zijn leven.

[421] “Wat heb ik fout gedaan om je op dit idee te brengen?
[422] Ubi est quae cura mei prior esse solebat?
[423] Iam potes Alcyone securus abesse relicta?
[424] Iam via longa placet? Iam sum tibi carior absens?
[425] At, puto, per terras iter est, tantumque dolebo,
[426] non etiam metuam, curaeque timore carebunt.
[427] Aequora me terrent et ponti tristis imago:
[428] et laceras nuper tabulas in litore vidi
[429] et saepe in tumulis sine corpore nomina legi.
[430] Neve tuum fallax animum fiducia tangat,
[431] quod socer Hippotades tibi sit, qui carcere fortes
[432] contineat ventos, et, cum velit, aequora placet.
[433] Cum semel emissi tenuerunt aequora venti,
[434] nil illis vetitum est, incommendataque tellus
[435] omnis et omne fretum est; caeli quoque nubila vexant
[436] excutiuntque feris rutilos concursibus ignes.
[437] Quo magis hos novi ― nam novi et saepe paterna
[438] parva domo vidi ― magis hos reor esse timendos.
[439] Maar als je plan door geen smeekbede kan worden veranderd,
[440] lieve echtgenoot, en je vastbesloten bent te vertrekken,
[441] neem mij dan mee!”

Ovidius, Metamorphoses 11.421-441

Aantekeningen bij Tekst 3

regel 422 quae cura mei Lees: cura mei quae
cura mei jouw liefde voor mij
regel 423 Alcyone relicta ablativus absolutus
regel 425 At, puto, per terras iter est Je kunt toch ook over land reizen
tantum alleen maar
-que en in dat geval
regel 426 non etiam niet ook nog
curae (meervoud) verdriet
regel 427 Aequora (onzijdig meervoud) golven
regel 428 tabulas namelijk van schepen die vergaan waren
regel 429 tumulis sine corpore namelijk van mensen die op zee verdronken waren en voor wie een leeg graf was opgericht
regel 430-431 Neve t/m quod + coniunctivus En je moet geen valse hoop ontlenen aan het feit dat
regel 431 Hippotades zoon van Hippotes (Hiermee wordt Aeolus bedoeld, de god die heerst over de winden; Aeolus was Alcyone’s vader)
carcere De winden worden voorgesteld als gevangenen, die af en toe vrijgelaten worden
regel 432 aequora (onzijdig meervoud) golven
placet coniunctivus van placare
regel 433 emitto vrijlaten
teneo bereiken
aequora (onzijdig meervoud) golven
regel 434 incommendata Vul aan: est
regel 435 est Vul aan: incommendatum
regel 435-436 vexant, excutiunt Onderwerp: de winden
regel 436 excutio omlaag smijten
concursus, -us botsing
concursibus namelijk van de nubila (regel 435)
regel 437-438 Quo magis … magis Hoe beter … des te meer
regel 437 hos Hiermee worden de winden bedoeld
paterna ablativus; Alcyone’s vader was Aeolus, de god die heerst over de winden
regel 438 parva nominativus vrouwelijk enkelvoud; predicatief vertalen

Vraag 26 38 punten

Bestudeer de inleiding en de aantekeningen bij Tekst 3. Vertaal de regels 422 t/m 438 in het Nederlands.

Bekijk het antwoord
  • Kolon 26: Ubi est quae cura mei prior esse solebat? Juist: Waar is jouw liefde voor mij die er vroeger gewoonlijk/altijd was. Niet fout rekenen: Waar is jouw liefde die er vroeger gewoonlijk/altijd voor mij was / Waar is jouw vroegere liefde voor mij die er gewoonlijk/altijd was. (2p)
  • Kolon 27: Iam potes Alcyone securus abesse relicta? Juist: Kun je nu/al onbezorgd afwezig / ver weg zijn nadat/hoewel/terwijl Alcyone achtergelaten is / nadat/terwijl je Alcyone achtergelaten hebt / na/met achterlating van Alcyone. Niet fout rekenen: Alcyone abesse relicta als gescheiden zijn van de achtergelaten Alcyone; Alcyone relicta als terwijl Alcyone achtergelaten wordt / terwijl je Alcyone achterlaat. (2p)
  • Kolon 28: Iam via longa placet? Juist: Behaagt een lange reis (jou) nu/al. Niet fout rekenen: via als weg. (1p)
  • Kolon 29: Iam sum tibi carior absens? Juist: Ben ik jou nu/al dierbaarder (terwijl ik) ver weg / afwezig (ben). Fout (0 punten): absens als terwijl jij ver weg / afwezig bent. De woorden ‘At, puto, per terras iter est,’ zijn voorvertaald. (2p)
  • Kolon 30: tantumque dolebo, Juist: en in dat geval zal ik alleen maar droevig zijn. Niet fout rekenen: dolebo met onvoltooid tegenwoordige tijd vertaald. (1p)
  • Kolon 31: non etiam metuam, Juist: (en) zal ik / ik zal niet ook nog bang zijn. Niet fout rekenen: metuam met onvoltooid tegenwoordige tijd vertaald. Fout (0 punten): metuam als laat/moge ik bang zijn. (1p)
  • Kolon 32: curaeque timore carebunt. Juist: (en) mijn verdriet zal vrij zijn van angst/bezorgdheid / zal geen angst/bezorgdheid hebben. Niet fout rekenen: carebunt met onvoltooid tegenwoordige tijd vertaald. (1p)
  • Kolon 33: Aequora me terrent et ponti tristis imago: Juist: Golven / De golven maken mij bang en het droevige beeld van de (volle) zee (maakt mij bang). Niet fout rekenen: tristis verbonden met ponti. (2p)
  • Kolon 34: et laceras nuper tabulas in litore vidi. Juist: ik heb zowel onlangs / én ik heb onlangs uiteengereten planken op het strand gezien. Niet fout rekenen: et onvertaald gelaten. (2p)
  • Kolon 35: et saepe in tumulis sine corpore nomina legi. Juist: als vaak / én ik heb vaak (de) namen gelezen op/bij grafheuvels/gedenktekens zonder lichaam/lichamen. Niet fout rekenen: et als en; tumulis en/of nomina vertaald als enkelvoud: 1 punt. Fout (0 punten): lego met elke andere betekenis dan lezen of een synoniem daarvan. (2p)
  • Kolon 36: socer Hippotades tibi sit, Juist: je de zoon van Hippotes als schoonvader hebt / de zoon van Hippotes je schoonvader is / de zoon van Hippotes voor jou de schoonvader is. Niet fout rekenen: Hippotades als Aeolus. De woorden ‘Neve tuum fallax animum fiducia tangat, quod’ zijn voorvertaald. (2p)
  • Kolon 37: qui carcere fortes contineat ventos, Juist: die de sterke/machtige winden in zijn/hun/een gevangenis houdt/vasthoudt/bijeenhoudt/insluit. (2p)
  • Kolon 38: et, (kolon 39), aequora placet. Juist: en de golven glad maakt / kalmeert. (1p)
  • Kolon 39: cum velit, Juist: (telkens) wanneer hij wil. Niet fout rekenen: cum als omdat. (1p)
  • Kolon 40: Cum semel (kolon 41) tenuerunt aequora venti, Juist: Zodra/Wanneer de winden de golven eenmaal bereikt hebben. Niet fout rekenen: semel verbonden met kolon 41. Fout (0 punten): cum met elke andere betekenis dan zodra/wanneer of een synoniem daarvan. (2p)
  • Kolon 41: emissi, Juist: (nadat/als ze) vrijgelaten (zijn). Niet fout rekenen: emissi attributief vertaald bij venti (kolon 40). (1p)
  • Kolon 42: nil illis vetitum est, Juist: is hun niets verboden. Niet fout rekenen: is er voor hen geen (enkel) verbod / wordt hun niets verboden. Fout (0 punten): illis als door hen. (1p)
  • Kolon 43: incommendataque tellus omnis, Juist: en is de aarde helemaal / en is de gehele aarde (aan hen) prijsgegeven. Niet fout rekenen: tellus omnis als elk land/gebied. (1p)
  • Kolon 44: et omne fretum est; Juist: en is de zee helemaal / en is de gehele zee (aan hen) prijsgegeven. Niet fout rekenen: omne fretum als elke zee(engte). (1p)
  • Kolon 45: caeli quoque nubila vexant. Juist: (en) ze / de winden bewegen ook de wolken van/in de hemel hevig / teisteren ook de wolken van/in de hemel. Niet fout rekenen: caeli als onderwerp van vexant. Fout (0 punten): nubila als nominativus. (2p)
  • Kolon 46: excutiuntque feris rutilos concursibus ignes. Juist: en met wilde/harde botsingen smijten ze goudgeel/roodachtig vuur / goudgele/roodachtige vuren/bliksem(s) omlaag. Niet fout rekenen: caeli (kolon 45) opgevat als onderwerp van excutiunt. (2p)
  • Kolon 47: Quo magis hos novi, Juist: Hoe beter ik hen ken / heb leren kennen. (1p)
  • Kolon 48: ― nam novi, Juist: want ik ken hen / heb hen leren kennen. (1p)
  • Kolon 49: et saepe paterna parva domo vidi ―. Juist: en als (klein) meisje / toen ik klein was, heb ik hen vaak gezien in het huis van mijn vader. Niet fout rekenen: paterna als vaderlijk; paterna domo als bijvoeglijke bepaling bij parva vertaald. Fout (0 punten): vidi niet vertaald als eerste persoon enkelvoud. (2p)
  • Kolon 50: magis hos reor esse timendos. Juist: des te meer meen ik dat ze te vrezen / verschrikkelijk zijn / dat ze gevreesd moeten worden. Fout (0 punten): hos esse timendos als dat er gevreesd moet worden. (2p)

Vakspecifieke regels voor de vertaling: een kolon krijgt 0 punten bij een ernstige fout; die fout wordt niet gecompenseerd door de juiste weergave van de rest van het kolon. Is een aantekening genegeerd en leidt dat tot een onjuiste weergave van het tekstelement, dan gaat er 1 punt of meer af, naar de zwaarte van de fout en het maximum van het kolon. Is een Latijns woord niet vertaald en is het niet van essentieel belang voor de betekenis van het kolon, dan gaat er 1 punt af, tenzij het model anders aangeeft.

Vraag 26 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Tekst 3

Opgavetekst

Tekst 3

Zijn alcoholisten per definitie loslippig, of zijn er ook aan wie je best een geheim kunt toevertrouwen? Dat laatste is het geval, zo meent Seneca, en als voorbeeld daarvan beschrijft hij in onderstaande tekst Piso en Cossus, twee stadsbestuurders uit de tijd van keizer Augustus en Tiberius.
[1] L. Piso, urbis custos, ebrius, ex quo semel factus est, fuit. Maiorem noctis
[2] partem in convivio exigebat. Usque in horam sextam fere dormiebat: hoc
[3] eius erat matutinum. Officium tamen suum, quo tutela urbis continebatur,
[4] diligentissime administravit. Huic et divus Augustus dedit secreta
[5] mandata, cum illum praeponeret Thraciae, quam perdomuit, et Tiberius
[6] proficiscens in Campaniam, cum multa in urbe et suspecta relinqueret et
[7] invisa.
[8] Puto, quia bene illi cesserat Pisonis ebrietas, postea Cossum fecit urbis
[9] praefectum, virum gravem, moderatum, sed mersum vino et madentem,
[10] adeo ut ex senatu aliquando, in quem e convivio venerat, oppressus
[11] inexcitabili somno tolleretur. Huic tamen Tiberius multa sua manu scripsit
[12] quae committenda ne ministris quidem suis iudicabat: nullum Cosso aut
[13] privatum secretum aut publicum elapsum est.

Seneca, Epistula 83.14-15

Aantekeningen Aantekeningen bij Tekst 3

regel 1, ex quo semel factus est: vanaf zijn eerste kennismaking met alcohol
regel 2, hora sexta: het middaguur
regel 3, matutinum: ochtendbesteding
regel 3, contineor + ablativus: opgenomen zijn in
regel 4, et: onvertaald laten
regel 5, perdomuit: onderwerp: Piso
regel 5, et Tiberius: en Tiberius deed hetzelfde
regel 6-7, multa et suspecta et invisa: een situatie vol achterdocht en haat
regel 8, Puto: volgens mij
regel 8, illi: verwijst naar Tiberius
regel 8, cedo: aflopen
regel 8, fecit: onderwerp: Tiberius
regel 11, tollo: wegdragen
regel 11, Huic: verwijst naar Cossum (regel 8)
regel 11-12, multa quae committenda iudicabat: veel dingen die, naar zijn oordeel, toevertrouwd konden worden

Vraag 26 38 punten

Bestudeer de inleiding en de aantekeningen bij Tekst 3. Vertaal de regels 1 t/m 13 in het Nederlands.

Bekijk het antwoord
  • Kolon 26 ‘L. Piso, urbis custos’: L. Piso, de/een bestuurder/toezichthouder van de stad. Niet fout rekenen: custos als bewaker. (1p)
  • Kolon 27 ‘ebrius fuit’: was dronken. Verbonden met kolon 26 (L. Piso was een dronken bestuurder van de stad, of was als bestuurder van de stad dronken) is ook goed. (1p)
  • Kolon 28 ‘Maiorem noctis partem in convivio exigebat’: Het grootste deel van de nacht bracht hij door bij/op/met een feest / feesten. Niet fout rekenen: maiorem als groter / nogal groot; exigo als verdrijven. Exigo met een andere betekenis dan doorbrengen/verdrijven of een synoniem daarvan: 0 punten. (2p)
  • Kolon 29 ‘Usque in horam sextam fere dormiebat’: Hij sliep (ononderbroken) tot (aan) ongeveer het middaguur. Niet fout rekenen: fere als gewoonlijk. (2p)
  • Kolon 30 ‘hoc eius erat matutinum’: dit was zijn ochtendbesteding. Niet fout rekenen: eius als voor hem. (1p)
  • Kolon 31 ‘Officium tamen suum’ (met kolon 32): Toch verrichtte hij zijn taak/werk zeer nauwkeurig. Niet fout rekenen: diligentissime als het nauwkeurigst. Diligentissime niet vertaald als superlativus: 1 punt; niet vertaald als bijwoord: 0 punten. (2p)
  • Kolon 32 ‘quo tutela urbis continebatur’: waarin de bescherming van / het toezicht op de stad was opgenomen. Tutela niet vertaald als onderwerp van continebatur: 0 punten. (2p)
  • Kolon 33 ‘Huic et divus Augustus dedit secreta mandata’: Aan hem gaf de vergoddelijkte Augustus geheime opdrachten. Niet fout rekenen: divus als god/goddelijk; secreta als in het geheim. Secretus met een andere betekenis dan geheim(e) of een synoniem daarvan: 0 punten. Secreta mandata als opgedragen geheimen: 0 punten. (2p)
  • Kolon 34 ‘cum illum praeponeret Thraciae’: toen hij hem de leiding gaf over Thracië / aan het hoofd stelde van Thracië. Niet fout rekenen: cum als omdat. Cum niet vertaald als voegwoord: 0 punten. (2p)
  • Kolon 35 ‘quam perdomuit’: dat hij/Piso (volledig) bedwong/onderwierp / heeft bedwongen/onderworpen. (1p)
  • Kolon 36 ‘et Tiberius proficiscens in Campaniam’: en Tiberius deed hetzelfde, toen hij naar Campanië vertrok. (1p)
  • Kolon 37 ‘cum multa in urbe et suspecta relinqueret et invisa’: toen/hoewel hij een situatie vol achterdocht en haat achterliet in de stad / Rome. Niet fout rekenen: cum als omdat. Cum niet vertaald als voegwoord: 0 punten. (2p)
  • Kolon 38 ‘Puto’ (met kolon 39) ‘postea Cossum fecit urbis praefectum’: Volgens mij maakte hij/Tiberius later Cossus opzichter/commandant/bestuurder van de stad. Niet fout rekenen: Puto verbonden met kolon 39. (2p)
  • Kolon 39 ‘quia bene illi cesserat Pisonis ebrietas’: omdat de dronkenschap van Piso goed voor hem was afgelopen. Niet fout rekenen: illi als voor Tiberius. Illi niet vertaald als datief: 0 punten. (2p)
  • Kolon 40 ‘virum gravem, moderatum’: een ernstig (en) rustig/beheerst man. Gravis als zwaar: 0 punten. (1p)
  • Kolon 41 ‘sed mersum vino et madentem’: maar (onder)gedompeld in wijn / bedwelmd door wijn en dronken. (2p)
  • Kolon 42 ‘adeo ut ex senatu aliquando’ (met kolon 43 en 44) ‘tolleretur’: zozeer / zo erg dat hij eens uit de senaat / een senaatszitting werd weggedragen / moest worden weggedragen. (2p)
  • Kolon 43 ‘in quem e convivio venerat’: waarheen hij was gekomen uit/na een feest. (2p)
  • Kolon 44 ‘oppressus inexcitabili somno’: overweldigd/overwonnen door een diepe slaap / een slaap waaruit hij niet te wekken was. (2p)
  • Kolon 45 ‘Huic tamen Tiberius multa sua manu scripsit’: Toch schreef Tiberius hem eigenhandig / met (zijn) eigen hand veel dingen. Niet fout rekenen: huic als (aan) Cossus. (2p)
  • Kolon 46 ‘quae committenda ne ministris quidem suis iudicabat’: die naar zijn oordeel zelfs niet / niet eens aan zijn (eigen) dienaren/helpers toevertrouwd konden worden. Ne … quidem als (zeker/volstrekt) niet: 1 punt. Ministris suis als door zijn dienaren: 0 punten. (2p)
  • Kolon 47 ‘nullum Cosso aut privatum secretum aut publicum elapsum est’: geen (enkel) (of) privégeheim of staatsgeheim is aan Cossus ontglipt. (2p)

Vakspecifieke regels: een ernstige fout in een kolon geeft 0 punten voor dat kolon; die score wordt niet gecompenseerd door de juiste weergave van de rest van het kolon. Is een aantekening genegeerd en is daardoor een tekstelement onjuist weergegeven, dan worden één punt of meer afgetrokken, afhankelijk van de zwaarte van de fout en het maximum van het kolon. Een Latijns woord dat niet is vertaald en niet van essentieel belang is voor de betekenis van het kolon, levert één punt aftrek op, tenzij het subcriterium anders aangeeft.

Vraag 26 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Tekst 3

Vraag 27 38 punten

Bestudeer de inleiding en de aantekeningen bij Tekst 3. Vertaal de regels 1 t/m 12 in het Nederlands.

Bekijk het antwoord
  • Kolon 27 (Dionysius, met navigabat Syracusas na de kolons 28 en 29): Dionysius voer naar Syracuse. (1p)
  • Kolon 28 (de quo ante dixi): over wie ik eerder heb gesproken. (2p)
  • Kolon 29 (cum fanum Proserpinae Locris expilavisset): toen of nadat hij de tempel van Proserpina in Locri had leeggeplunderd of beroofd. (2p)
  • Kolon 30 (Isque, ridens inquit): en hij zei lachend. (1p)
  • Kolon 31 (cum secundissimo vento cursum teneret): omdat of toen hij met zeer gunstige wind koers hield of op koers bleef. (2p)
  • Kolon 32 (Videtisne, amici): zien jullie, vrienden. (1p)
  • Kolon 33 (quam bona a deis immortalibus navigatio sacrilegis detur): wat voor een goede zeereis door de onsterfelijke goden aan heiligschenners wordt gegeven. (2p)
  • Kolon 34 (Atque homo acutus, in eadem sententia perseverabat): en de scherpzinnige man, Dionysius, bleef bij dezelfde opvatting of volhardde erin. (2p)
  • Kolon 35 (cum bene planeque percepisset): omdat, toen of nadat hij dat goed en duidelijk had begrepen. (2p)
  • Kolon 36 (Qui, cum ad Peloponnesum classem appulisset): toen of nadat hij de vloot naar de Peloponnesus had doen landen of gebracht. (2p)
  • Kolon 37 (et in fanum venisset Iovis Olympii): en in de tempel van Jupiter in Olympia was gekomen. (2p)
  • Kolon 38 (aureum ei detraxit amiculum grandi pondere): nam hij hem de gouden mantel van groot gewicht af. (2p)
  • Kolon 39 (quo Iovem ornarat e manubiis Carthaginiensium tyrannus Gelo): waarmee de tiran Gelo Jupiter had versierd uit de opbrengst van de buit die hij op de Carthagers had behaald. (2p)
  • Kolon 40 (atque in eo etiam cavillatus est): en hij zei zelfs spottend daarover. (2p)
  • Kolon 41 (aestate grave esse aureum amiculum): dat een gouden mantel in de zomer zwaar was of is. (2p)
  • Kolon 42 (hieme frigidum): en of maar in de winter koud was of is. (1p)
  • Kolon 43 (eique laneum pallium iniecit): en hij wierp hem een wollen mantel om. (2p)
  • Kolon 44 (cum id esse ad omne anni tempus diceret): terwijl hij zei dat deze geschikt was voor elke tijd van het jaar. (2p)
  • Kolon 45 (Idemque Aesculapii Epidauri barbam auream demi iussit): en ook beval hij de gouden baard van Aesculapius in Epidaurus af te nemen of te verwijderen. (2p)
  • Kolon 46 (neque enim convenire barbatum esse filium): want hij zei dat het niet paste dat de zoon een baard had. (2p)
  • Kolon 47 (cum in omnibus fanis pater imberbis esset): terwijl in alle tempels de vader zonder baard was. (2p)

Opmerking vooraf: cum met plusquamperfectum mag als ‘nadat’ met de o.v.t. worden vertaald; niet fout rekenen. Kolon 28: quo niet vertaald met Dionysius als antecedent, of ante niet vertaald als bijwoord: 0 punten. Kolon 29: cum als ‘omdat’ niet fout rekenen; cum als ‘hoewel’: 1 punt; cum niet vertaald als voegwoord: 0 punten; ‘toen hij voor Proserpina de tempel in Locri had leeggeplunderd’: 0 punten. Kolon 30: inquit als ‘hij zegt’: 0 punten. Kolon 31: cum als ‘nadat’: 1 punt; cum als ‘hoewel’: 0 punten; cum niet vertaald als voegwoord: 0 punten; secundissimus niet vertaald als superlativus: 1 punt; secundus met een andere betekenis dan ‘gunstig’ of een synoniem: 0 punten. Kolon 33: quam als ‘dat’: 1 punt; quam met een andere betekenis dan ‘wat (voor) een’ of ‘dat’, of een synoniem daarvan: 0 punten. Kolon 35: cum als ‘hoewel’: 0 punten; cum niet vertaald als voegwoord: 0 punten; percipio met een andere betekenis dan ‘begrijpen’ of een synoniem: 0 punten. Kolon 36: qui als ‘wie’: 0 punten; cum als ‘hoewel’: 1 punt; cum niet vertaald als voegwoord: 0 punten; niet fout rekenen: cum als ‘omdat’. Kolon 38: niet fout rekenen: ei amiculum als ‘zijn mantel’. Kolon 39: niet fout rekenen: orno als ‘eren’; quo niet vertaald met amiculum als antecedent: 0 punten. Kolon 43: niet fout rekenen: inicio als ‘leggen op’ of ‘omdoen/aandoen’. Kolon 44: niet fout rekenen: cum als ‘toen’ of ‘omdat’; cum als ‘hoewel’: 0 punten; cum niet vertaald als voegwoord: 0 punten. Kolon 47: cum niet vertaald als voegwoord: 0 punten.

Vraag 27 in het hele examen

Hoe vaak vertalen in het examen komt

Vragen over vertalen per centraal examen Latijnse taal en cultuur vwo. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
ExamenVragenAantalAandeel
2026, tijdvak 19, 3326%
2026, tijdvak 27-8, 29, 31, 35514%
2025, tijdvak 12-4, 12, 18, 22, 25-26, 29, 32-33, 351234%
2025, tijdvak 22-3, 5, 11, 17, 23, 30-31, 34926%
2024, tijdvak 16, 21, 25312%
2024, tijdvak 25, 2827%
2023, tijdvak 16, 10, 25312%
2023, tijdvak 222-23, 27311%
2022, tijdvak 12414%
2022, tijdvak 26, 10, 23313%
2022, tijdvak 321, 2628%
2021, tijdvak 12414%
2021, tijdvak 22514%
2021, tijdvak 38, 10, 15, 24417%
2019, tijdvak 12614%
2019, tijdvak 210, 24, 26312%
2018, tijdvak 12614%
2018, tijdvak 22714%

In 18 van de 18 ingedeelde examens Latijnse taal en cultuur vwo staat een vraag over vertalen, samen 57 vragen (12% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2025, tijdvak 1: 12 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 17% van de vragen over vertalen, daarvoor 8%. Het onderwerp krijgt de laatste jaren meer ruimte.

Oefenen met vertalen

Maak de 15 nieuwste examenvragen over vertalen online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.

Oefen de vragen over vertalen

Andere onderwerpen Latijnse taal en cultuur vwo

Nakijken als docent

  1. Kies het examen in de vragenbank

    In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen Latijnse taal en cultuur vwo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op Latijn oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak komt vertalen voor in het eindexamen Latijnse taal en cultuur vwo?

In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 57 vragen over vertalen, 12% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 18 van die examens.

In welk examen Latijnse taal en cultuur vwo stonden de meeste vragen over vertalen?

In het examen van 2025, tijdvak 1, met 12 vragen: 2-4, 12, 18, 22, 25-26, 29, 32-33, 35.

Hoe oefen ik examenvragen over vertalen?

Op deze pagina staan alle vragen over vertalen met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.