Examenvragen werkwoordsvormen Latijnse taal en cultuur vwo

19 vragen over werkwoordsvormen uit 14 centrale examens van 2018 tot en met 2025.

Kort antwoord

Werkwoordsvormen komt in 14 van de 18 examens Latijnse taal en cultuur vwo voor, met 19 vragen (4% van alle examenvragen). Het meest in 2025, tijdvak 2 (2 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.

Alle examenvragen over werkwoordsvormen

Per examen de vragen over werkwoordsvormen, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.

Oefen de vragen over dit onderwerp online

2025, tijdvak 2: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Jupiter vertelt Venus over de nakomelingen van Aeneas.

257 Parce metu, Cytherea, manent immota tuorum
258 fata tibi; cernes urbem et promissa Lavini
259 moenia, sublimemque feres ad sidera caeli
260 magnanimum Aenean; neque me sententia vertit.
261 Hic tibi (fabor enim, quando haec te cura remordet,
262 longius, et volvens fatorum arcana movebo)
263 bellum ingens geret Italia populosque feroces
264 contundet moresque viris et moenia ponet,
265 tertia dum Latio regnantem viderit aestas
266 ternaque transierint Rutulis hiberna subactis.
267 At puer Ascanius, cui nunc cognomen Iulo
268 additur (Ilus erat, dum res stetit Ilia regno),
269 triginta magnos volvendis mensibus orbes
270 imperio explebit, regnumque ab sede Lavini
271 transferet, et Longam multa vi muniet Albam.
272 Hic iam ter centum totos regnabitur annos
273 gente sub Hectorea, donec regina sacerdos
274 Marte gravis geminam partu dabit Ilia prolem.
275 Inde lupae fulvo nutricis tegmine laetus
276 Romulus excipiet gentem et Mavortia condet
277 moenia Romanosque suo de nomine dicet.
278 His ego nec metas rerum nec tempora pono:
279 imperium sine fine dedi. Quin aspera Iuno,
280 quae mare nunc terrasque metu caelumque fatigat,
281 consilia in melius referet, mecumque fovebit
282 Romanos, rerum dominos gentemque togatam.
283 Sic placitum. Veniet lustris labentibus aetas
284 cum domus Assaraci Pthiam clarasque Mycenas
285 servitio premet ac victis dominabitur Argis.
286 Nascetur pulchra Troianus origine Caesar,
287 imperium Oceano, famam qui terminet astris,
288 Iulius, a magno demissum nomen Iulo.
289 Hunc tu olim caelo spoliis Orientis onustum
290 accipies secura; vocabitur hic quoque votis.
291 Aspera tum positis mitescent saecula bellis:
292 cana Fides et Vesta, Remo cum fratre Quirinus
293 iura dabunt; dirae ferro et compagibus artis
294 claudentur Belli portae; Furor impius intus
295 saeva sedens super arma et centum vinctus aënis
296 post tergum nodis fremet horridus ore cruento.

Vergilius, Aeneis 1.257-296

Vraag 10 1 punt

Regel 286-287 Nascetur t/m astris. In de vertaling is het woord 'Eens' gebaseerd op een grammaticaal gegeven uit het Latijn. Noteer dat grammaticale gegeven.

Bekijk het antwoord
  • Nascetur is een futurum (toekomende tijd). (1p)

Vraag 10 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Tekst 3

Opgavetekst

Tekst 3 Juno spreekt met Jupiter over de toekomst van de Trojanen.

818 “Et nunc cedo equidem pugnasque exosa relinquo.
819 Illud te, nulla fati quod lege tenetur,
820 pro Latio obtestor, pro maiestate tuorum:
821 cum iam conubiis pacem felicibus (esto)
822 component, cum iam leges et foedera iungent,
823 ne vetus indigenas nomen mutare Latinos
824 neu Troas fieri iubeas Teucrosque vocari
825 aut vocem mutare viros aut vertere vestem.
826 Sit Latium, sint Albani per saecula reges,
827 sit Romana potens Itala virtute propago:
828 occidit, occideritque sinas cum nomine Troia.”
829 Olli subridens hominum rerumque repertor:
830 “Es germana Iovis Saturnique altera proles,
831 irarum tantos volvis sub pectore fluctus.
832 Verum age et inceptum frustra summitte furorem:
833 do quod vis, et me victusque volensque remitto.
834 Sermonem Ausonii patrium moresque tenebunt,
835 utque est nomen erit; commixti corpore tantum
836 subsident Teucri. Morem ritusque sacrorum
837 adiciam faciamque omnes uno ore Latinos.
838 Hinc genus Ausonio mixtum quod sanguine surget,
839 supra homines, supra ire deos pietate videbis,
840 nec gens ulla tuos aeque celebrabit honores.”
841 Adnuit his Iuno et mentem laetata retorsit;
842 interea excedit caelo nubemque relinquit.

Vergilius, Aeneis 12.818-842

Vraag 33 1 punt

Regel 818 relinquo en regel 842 relinquit. Deze twee werkwoordsvormen staan in dezelfde werkwoordstijd, maar er is een verschil in het gebruik van de werkwoordstijd. Leg dit uit. Ga in je antwoord in op beide werkwoordsvormen.

Bekijk het antwoord
  • Relinquit (regel 842) is een praesens historicum en duidt een gebeurtenis in het verleden aan; relinquo (regel 818) staat in de directe rede en duidt een gebeurtenis op het spreekmoment aan (is gelijktijdig aan het spreekmoment). (1p)

Het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn. Niet fout rekenen wanneer met betrekking tot relinquo geantwoord is 'het is een gewoon praesens'. Of woorden van overeenkomstige strekking.

Vraag 33 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Tekst 2

Opgavetekst

Tekst 2 Hannibal in conflict met bergbewoners.

[1] Perventum inde ad frequentem cultoribus alium, ut inter montanos, [2] populum. Ibi non bello aperto sed suis artibus, fraude et insidiis, est [3] prope circumventus. Magno natu principes castellorum oratores ad [4] Poenum veniunt, alienis malis, utili exemplo, doctos memorantes [5] amicitiam malle quam vim experiri Poenorum; itaque oboedienter [6] imperata facturos; commeatum itinerisque duces et ad fidem promissorum [7] obsides acciperet. Hannibal nec temere credendum nec † asperandos † [8] ratus, ne repudiati aperte hostes fierent, benigne cum respondisset, [9] obsidibus quos dabant acceptis et commeatu quem in viam ipsi detulerant [10] usus, nequaquam ut inter pacatos composito agmine duces eorum [11] sequitur. Primum agmen elephanti et equites erant; ipse post cum robore [12] peditum circumspectans sollicitus omnia incedebat. Ubi in angustiorem [13] viam et ex parte altera subiectam iugo insuper imminenti ventum est, [14] undique ex insidiis barbari a fronte ab tergo coorti, comminus eminus [15] petunt, saxa ingentia in agmen devolvunt. Maxima ab tergo vis hominum [16] urgebat. In eos versa peditum acies haud dubium fecit quin, nisi firmata [17] extrema agminis fuissent, ingens in eo saltu accipienda clades fuerit. Tunc [18] quoque ad extremum periculi ac prope perniciem ventum est; nam dum [19] cunctatur Hannibal demittere agmen in angustias, quia non, ut ipse [20] equitibus praesidio erat, ita peditibus quicquam ab tergo auxilii reliquerat, [21] occursantes per obliqua montani interrupto medio agmine viam insedere, [22] noxque una Hannibali sine equitibus atque impedimentis acta est. [23] Postero die iam segnius intercursantibus barbaris iunctae copiae [24] saltusque haud sine clade, maiore tamen iumentorum quam hominum [25] pernicie, superatus.

Livius, Ab Urbe Condita 21.34-35.1

Vraag 12 2 punten

Regel 12 incedebat en regel 15 petunt. Deze werkwoordsvormen staan niet in dezelfde werkwoordstijd. Verklaar het verschil in gebruik van deze twee werkwoordstijden. Ga in je antwoord in op beide werkwoordsvormen en betrek in je antwoord ook de betekenis van beide werkwoordsvormen.

Bekijk het antwoord
  • Incedebat is een imperfectum: het beschrijft de achtergrond of de situatie waarin het verhaal zich afspeelt (een voortdurende situatie), namelijk dat hij marcheerde of voortging (achteraan). (1p)
  • Petunt is een praesens historicum of dramaticum: het legt de nadruk op een gebeurtenis en verlevendigt de vertelling, namelijk dat de barbaren of vijanden aanvielen of eraan kwamen. (1p)

Bij beide delen van het antwoord het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van het deelantwoord juist zijn (de tijd en de betekenis). Of woorden van overeenkomstige strekking.

Vraag 12 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Hannibal spreekt zijn mannen toe aan de Italische kant van de Alpen.

[1] “Quocumque circumtuli oculos, plena omnia video animorum ac
[2] roboris, veteranum peditem, generosissimarum gentium equites frenatos
[3] infrenatosque, vos socios fidelissimos fortissimosque, vos,
[4] Carthaginienses, cum ob patriam, tum ob iram iustissimam pugnaturos.
[5] Inferimus bellum infestisque signis descendimus in Italiam, tanto audacius
[6] fortiusque pugnaturi quam hostis, quanto maior spes, maior est animus
[7] inferentis vim quam arcentis. Accendit praeterea et stimulat animos dolor,
[8] iniuria, indignitas. Ad supplicium depoposcerunt me ducem primum,
[9] deinde vos omnes qui Saguntum oppugnassetis; deditos ultimis
[10] cruciatibus adfecturi fuerunt. Crudelissima ac superbissima gens sua
[11] omnia suique arbitrii facit; cum quibus bellum, cum quibus pacem
[12] habeamus, se modum imponere aequum censet. Circumscribit includitque
[13] nos terminis montium fluminumque, quos non excedamus, neque eos,
[14] quos statuit, terminos observat: “Ne transieris Hiberum; ne quid rei tibi sit
[15] cum Saguntinis.” Ad Hiberum est Saguntum? “Nusquam te vestigio
[16] moveris.” Parum est quod veterrimas provincias meas, Siciliam ac
[17] Sardiniam, ademisti? Adimis etiam Hispanias et, si inde cessero, in
[18] Africam transcendes. Transcendes autem? Transcendisse dico. Duos
[19] consules huius anni, unum in Africam, alterum in Hispaniam miserunt.
[20] Nihil usquam nobis relictum est nisi quod armis vindicarimus. Illis timidis
[21] et ignavis esse licet, qui respectum habent, quos sua terra, suus ager per
[22] tuta ac pacata itinera fugientes accipient: vobis necesse est fortibus viris
[23] esse et, omnibus inter victoriam mortemve certa desperatione abruptis,
[24] aut vincere aut, si fortuna dubitabit, in proelio potius quam in fuga
[25] mortem oppetere. Si hoc [bene fixum] omnibus destinatum in animo est,
[26] iterum dicam, vicistis; nullum contemptu mortis incitamentum ad
[27] vincendum homini ab dis immortalibus acrius datum est.”

Livius, Ab Urbe Condita 21.44

Vraag 3 2 punten

Regel 5 descendimus
Deze werkwoordsvorm kan op zichzelf zowel een perfectum als een praesens zijn.
a Noteer een inhoudelijk argument waarom descendimus hier een perfectum zou zijn. Betrek in je antwoord de situatie waarin Hannibal deze toespraak houdt.
b Noteer een grammaticaal argument waarom descendimus hier een praesens zou zijn. Baseer je antwoord op het tekstgedeelte Inferimus t/m arcentis (regel 5-7).

Bekijk het antwoord
  • a: Hannibal houdt deze toespraak na de tocht over de Alpen. / Ze zijn al afgedaald. (1p)
  • b: Inferimus (regel 5) / De andere persoonsvorm (van de hoofdzin is nevenschikkend met descendimus verbonden en) is ook praesens. (1p)

Of woorden van overeenkomstige strekking.

Vraag 3 in het hele examen

Vraag 8 2 punten

Regel 14-15 Ne transieris t/m Saguntum
Dit tekstgedeelte wordt door H. van Rooijen-Dijkman als volgt vertaald: “Je mag de Ebro niet oversteken!” zeggen ze. “Je mag je niet bemoeien met de Saguntijnen!” Ligt Saguntum dan aan de Ebro?
a Noteer het grammaticale gegeven dat in de vertaling is weergegeven met de woorden ‘mag niet’.
b Wat heeft de vertaler volgens jou willen uitdrukken door het woord ‘dan’ toe te voegen in de vertaling?

Bekijk het antwoord
  • a: de coniunctivus van verbod / de (coniunctivus) prohibitivus / (Ne en) de coniunctivus. (1p)
  • b: Voorbeelden van een goed antwoord zijn: wrevel/ergernis (bij Hannibal) / dat het (volgens Hannibal) overduidelijk is (dat Saguntum niet aan de Ebro ligt). (1p)

Bij a geen scorepunt toekennen wanneer alleen geantwoord is ‘Ne (transieris)’. Of woorden van overeenkomstige strekking.

Vraag 8 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Tekst 2

Opgavetekst

Tekst 2 Deianira verdenkt Hercules van ontrouw.

[134] Longa fuit medii mora temporis, actaque magni

[135] Herculis implerant terras odiumque novercae.

[136] Victor ab Oechalia Cenaeo sacra parabat

[137] vota Iovi, cum Fama loquax praecessit ad aures,

[138] Deianira, tuas, quae veris addere falsa

[139] gaudet et e minimo sua per mendacia crescit,

[140] Amphitryoniaden Ioles ardore teneri.

[141] Credit amans Venerisque novae perterrita fama

[142] indulsit primo lacrimis flendoque dolorem

[143] diffudit miseranda suum; mox deinde “Quid autem

[144] flemus?” ait “Paelex lacrimis laetabitur istis.

[145] Quae quoniam adveniet, properandum aliquidque novandum est,

[146] dum licet et nondum thalamos tenet altera nostros.

[147] [Conquerar an sileam? Repetam Calydona morerne?

[148] Excedam tectis an, si nihil amplius, obstem?]

[149] Quid si me, Meleagre, tuam memor esse sororem

[150] forte paro facinus, quantumque iniuria possit

[151] femineusque dolor, iugulata paelice testor?”

[152] In cursus animus varios abit; omnibus illis

[153] praetulit imbutam Nesseo sanguine vestem

[154] mittere, quae vires defecto reddat amori.

[155] Ignaroque Lichae quid tradat nescia luctus

[156] ipsa suos tradit blandisque miserrima verbis

[157] dona det illa viro mandat. Capit inscius heros

[158] induiturque umeris Lernaeae virus echidnae.

[159] Tura dabat primis et verba precantia flammis

[160] vinaque marmoreas patera fundebat in aras;

[161] incaluit vis illa mali resolutaque flammis

[162] Herculeos abiit late dilapsa per artus.

Ovidius, Metamorphoses 9.134-162

Vraag 11 2 punten

Regel 136 (parabat) en regel 137 (praecessit): Noteer van elke van deze beide persoonsvormen de werkwoordstijd en verklaar het gebruik van deze werkwoordstijden. Ga in je antwoord ook in op de betekenis van deze beide persoonsvormen.

Bekijk het antwoord
  • parabat is een imperfectum; het beschrijft de achtergrond (van de gebeurtenis in het verhaal die door praecessit beschreven wordt) / een situatie / een niet-afgesloten handeling: hij was (een offer) aan het voorbereiden. (1p)
  • praecessit is een perfectum; het beschrijft een afgesloten handeling: ze is gegaan / ging (naar Deianira). (1p)

Bij beide delen van het antwoord het scorepunt alleen toekennen wanneer alle drie de onderdelen van het deelantwoord juist zijn: de werkwoordstijd, de verklaring van het gebruik en de betekenis. Of woorden van overeenkomstige strekking.

Vraag 11 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Thisbe en Pyramus.

[63] Conscius omnis abest; nutu signisque loquuntur,
[64] quoque magis tegitur, tectus magis aestuat ignis.
[65] Fissus erat tenui rima, quam duxerat olim
[66] cum fieret, paries domui communis utrique.
[67] Id vitium nulli per saecula longa notatum
[68] (quid non sentit amor?) primi vidistis amantes
[69] et vocis fecistis iter, tutaeque per illud
[70] murmure blanditiae minimo transire solebant.
[71] Saepe, ubi constiterant hinc Thisbe, Pyramus illinc,
[72] inque vices fuerat captatus anhelitus oris,
[73] “Invide” dicebant “paries, quid amantibus obstas?
[74] Quantum erat, ut sineres toto nos corpore iungi?
[75] Aut, hoc si nimium est, vel ad oscula danda pateres!
[76] Nec sumus ingrati; tibi nos debere fatemur
[77] quod datus est verbis ad amicas transitus aures.”
[78] Talia diversa nequiquam sede locuti
[79] sub noctem dixere ”Vale” partique dedere
[80] oscula quisque suae non pervenientia contra.
[81] Postera nocturnos Aurora removerat ignes
[82] solque pruinosas radiis siccaverat herbas:
[83] ad solitum coiere locum. Tum murmure parvo
[84] multa prius questi statuunt ut nocte silenti
[85] fallere custodes foribusque excedere temptent,
[86] cumque domo exierint, urbis quoque tecta relinquant.
[87] Neve sit errandum lato spatiantibus arvo,
[88] conveniant ad busta Nini lateantque sub umbra
[89] arboris; arbor ibi niveis uberrima pomis,
[90] ardua morus, erat, gelido contermina fonti.
[91] Pacta placent; et lux tarde discedere visa
[92] praecipitatur aquis, et aquis nox exit ab isdem.
[93] Callida per tenebras versato cardine Thisbe
[94] egreditur fallitque suos adopertaque vultum
[95] pervenit ad tumulum dictaque sub arbore sedit;
[96] audacem faciebat amor. Venit ecce recenti
[97] caede leaena boum spumantes oblita rictus
[98] depositura sitim vicini fontis in unda;
[99] quam procul ad lunae radios Babylonia Thisbe
[100] vidit et obscurum timido pede fugit in antrum,
[101] dumque fugit, tergo velamina lapsa reliquit.
[102] Ut lea saeva sitim multa compescuit unda,
[103] dum redit in silvas, inventos forte sine ipsa
[104] ore cruentato tenues laniavit amictus.
[105] Serius egressus vestigia vidit in alto
[106] pulvere certa ferae totoque expalluit ore
[107] Pyramus; ut vero vestem quoque sanguine tinctam
[108] repperit, “Una duos” inquit “nox perdet amantes,
[109] e quibus illa fuit longa dignissima vita,
[110] nostra nocens anima est. Ego te, miseranda, peremi,
[111] in loca plena metus qui iussi nocte venires
[112] nec prior huc veni. Nostrum divellite corpus
[113] et scelerata fero consumite viscera morsu,
[114] o quicumque sub hac habitatis rupe leones!
[115] Sed timidi est optare necem.” Velamina Thisbes
[116] tollit et ad pactae secum fert arboris umbram,
[117] utque dedit notae lacrimas, dedit oscula vesti,
[118] “Accipe nunc” inquit “nostri quoque sanguinis haustus.”

Ovidius, Metamorphoses 4.63-118

Vraag 9 1 punt

Regel 83-90 (Tum t/m fonti): In dit tekstgedeelte wordt in bijna alle hoofdzinnen het praesens historicum gebruikt. Eenmaal wordt het imperfectum gebruikt.
Citeer uit het tekstgedeelte Tum t/m fonti (regel 83-90) de Latijnse imperfectumvorm en leg uit waarom voor deze persoonsvorm het imperfectum gebruikt is. Ga in je antwoord in op de zin waarin deze persoonsvorm staat.

Bekijk het antwoord
  • Citeert erat (regel 90) en legt uit dat hiermee een voortdurende situatie wordt aangeduid / een landschapselement wordt beschreven: er was/stond een (moerbei)boom (1p)

Het scorepunt alleen toekennen wanneer alle drie de onderdelen van het antwoord juist zijn. Woorden van overeenkomstige strekking zijn ook goed.

Vraag 9 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Arria en Paetus.

[1] C. PLINIUS NEPOTI SUO S. [2] Adnotasse videor facta dictaque virorum feminarumque alia clariora esse [3] alia maiora. Confirmata est opinio mea hesterno Fanniae sermone. Neptis [4] haec Arriae illius, quae marito et solacium mortis et exemplum fuit. Multa [5] referebat aviae suae non minora hoc sed obscuriora; quae tibi existimo [6] tam mirabilia legenti fore, quam mihi audienti fuerunt.

(In het hier weggelaten gedeelte beschrijft Plinius het gedrag van Arria na het overlijden van haar zoon.)

[7] Scribonianus arma in Illyrico contra Claudium moverat; fuerat Paetus in [8] partibus, et occiso Scriboniano Romam trahebatur. Erat ascensurus [9] navem; Arria milites orabat, ut simul imponeretur. ‘Nempe enim’ inquit [10] ‘daturi estis consulari viro servolos aliquos, quorum e manu cibum capiat, [11] a quibus vestiatur, a quibus calcietur; omnia sola praestabo.’ Non [12] impetravit: conduxit piscatoriam nauculam, ingensque navigium minimo [13] secuta est. Eadem apud Claudium uxori Scriboniani, cum illa profiteretur [14] indicium, ‘Ego’ inquit ‘te audiam, cuius in gremio Scribonianus occisus est, [15] et vivis?’ Ex quo manifestum est ei consilium pulcherrimae mortis non [16] subitum fuisse. Quin etiam, cum Thrasea gener eius deprecaretur, ne [17] mori pergeret, interque alia dixisset: ‘Vis ergo filiam tuam, si mihi [18] pereundum fuerit, mori mecum?’, respondit: ‘Si tam diu tantaque [19] concordia vixerit tecum quam ego cum Paeto, volo.’ Auxerat hoc responso [20] curam suorum; attentius custodiebatur; sensit et ‘Nihil agitis’ inquit; [21] ‘potestis enim efficere ut male moriar, ut non moriar non potestis.’ Dum [22] haec dicit, exsiluit cathedra adversoque parieti caput ingenti impetu [23] impegit et corruit. Focilata ‘Dixeram’ inquit ‘vobis inventuram me [24] quamlibet duram ad mortem viam, si vos facilem negassetis.’ Videnturne [25] haec tibi maiora illo ‘Paete, non dolet’, ad quod per haec perventum est? [26] Cum interim illud quidem ingens fama, haec nulla circumfert. Unde [27] colligitur, quod initio dixi, alia esse clariora alia maiora. Vale.

Plinius, Epistulae 3.16.1-2 en 7-13

Vraag 6 2 punten

Tekst 1. Regel 20 custodiebatur en sensit. Noteer van elk van deze beide persoonsvormen de werkwoordstijd en verklaar het verschil. Betrek in je antwoord de betekenis van beide persoonsvormen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt bij custodiebatur de tijd imperfectum en verklaart dat die de (voortdurende) situatie van het bewaken van Arria aanduidt. (1p)
  • Noemt bij sensit de tijd perfectum en verklaart dat die binnen de situatie van het bewaken de gebeurtenis aanduidt dat Arria het bewaken opmerkte. (1p)

Bij elk deelantwoord (tijd en verklaring samen) het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van dat deelantwoord juist zijn.

Vraag 6 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Tekst 2

Opgavetekst

Tekst 2

[1] Casta suo gladium cum traderet Arria Paeto, [2] quem de visceribus strinxerat ipsa suis, [3] ‘Si qua fides, vulnus quod feci non dolet,’ inquit, [4] ‘sed tu quod facies, hoc mihi, Paete, dolet.’

Martialis, Epigrammata 1.13

Vraag 11 1 punt

Tekst 2. Regel 1 traderet, regel 2 strinxerat, regel 3 feci en regel 4 facies. Deze persoonsvormen verwijzen naar gebeurtenissen die niet tegelijkertijd plaatsvinden. Noteer deze persoonsvormen in chronologische volgorde, van eerder naar later.

Bekijk het antwoord
  • Noteert de persoonsvormen in de volgorde: feci, strinxerat, traderet, facies. (1p)

Vraag 11 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Hoe om te gaan met christenen.

[1] C. PLINIUS TRAIANO IMPERATORI
[2] Sollemne est mihi, domine, omnia de quibus dubito ad te referre. Quis
[3] enim potest melius vel cunctationem meam regere vel ignorantiam
[4] instruere? Cognitionibus de Christianis interfui numquam: ideo nescio quid
[5] et quatenus aut puniri soleat aut quaeri. Nec mediocriter haesitavi, sitne
[6] aliquod discrimen aetatum, an quamlibet teneri nihil a robustioribus
[7] differant; detur paenitentiae venia, an ei, qui omnino Christianus fuit,
[8] desisse non prosit; nomen ipsum, si flagitiis careat, an flagitia cohaerentia
[9] nomini puniantur. Interim, ⟨in⟩ iis qui ad me tamquam Christiani
[10] deferebantur, hunc sum secutus modum. Interrogavi ipsos an essent
[11] Christiani. Confitentes iterum ac tertio interrogavi supplicium minatus:
[12] perseverantes duci iussi. Neque enim dubitabam, qualecumque esset
[13] quod faterentur, pertinaciam certe et inflexibilem obstinationem debere
[14] puniri. Fuerunt alii similis amentiae, quos, quia cives Romani erant,
[15] adnotavi in urbem remittendos.
[16] Mox ipso tractatu, ut fieri solet, diffundente se crimine plures species
[17] inciderunt. Propositus est libellus sine auctore multorum nomina
[18] continens. Qui negabant esse se Christianos aut fuisse, cum praeeunte
[19] me deos adpellarent et imagini tuae, quam propter hoc iusseram cum
[20] simulacris numinum adferri, ture ac vino supplicarent, praeterea male
[21] dicerent Christo, quorum nihil cogi posse dicuntur qui sunt re vera
[22] Christiani, dimittendos putavi. Alii ab indice nominati esse se Christianos
[23] dixerunt et mox negaverunt; fuisse quidem sed desisse, quidam ante
[24] triennium, quidam ante plures annos, non nemo etiam ante viginti. ⟨Hi⟩
[25] quoque omnes et imaginem tuam deorumque simulacra venerati sunt et
[26] Christo male dixerunt.
(In het hier weggelaten gedeelte schrijft Plinius wat vermeende christenen zoal deden en dat er al veel mensen bij betrokken waren.)
[27] Antwoord van Trajanus.
[28] Het is de juiste weg, mijn beste Plinius, die je gevolgd hebt bij het
[29] uitzoeken van de gevallen dat men mensen als Christenen bij je aangaf.
[30] Er is namelijk geen algemeen voorschrift te geven dat als vaste norm kan
[31] dienen.
[32] Actief opsporen moet men ze niet. Worden ze aangegeven en schuldig
[33] bevonden, dan dient men ze te straffen, met dien verstande dat wie
[34] ontkent Christen te zijn en dit metterdaad aantoont (dat wil zeggen: door
[35] te offeren aan onze goden), hoe verdacht zijn verleden ook moge zijn, op
[36] grond van zijn berouw genade krijgt.
[37] Voor anoniem ingediende beschuldigingen mag in een aanklacht geen
[38] plaats zijn. Dat geeft namelijk een bijzonder slecht voorbeeld en is niet
[39] meer van onze tijd.

Plinius, Epistulae 10.96.1-6 en 10.97

Vraag 4 2 punten

Regel 12 iussi en dubitabam. Noteer van deze beide persoonsvormen de werkwoordstijd en verklaar het gebruik van deze werkwoordstijden. Ga in je antwoord in op de betekenis van de zinnen waarin beide persoonsvormen staan.

Bekijk het antwoord
  • Iussi is een perfectum; het beschrijft een (aan het schrijfmoment voortijdige / afgesloten) gebeurtenis/handeling: Plinius beval bepaalde (aan hun bekentenis vasthoudende) christenen af te voeren / te executeren / ter dood te brengen. (1p)
  • Dubitabam is een imperfectum; het beschrijft een (aan het moment van bevelen / aan een moment in het verleden gelijktijdige / voortdurende) situatie / de achtergrond (waartegen het bevel tot executie zich afspeelde): Plinius twijfelde er niet aan dat mensen die aan hun bekentenis vasthielden, gestraft moesten worden. (1p)

Voor beide delen van het antwoord geldt: het scorepunt alleen toekennen wanneer alle drie de onderdelen van het deelantwoord juist zijn. Of woorden van overeenkomstige strekking.

Vraag 4 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1

[1] C. PLINIUS TACITO SUO S.
[2] Petis ut tibi avunculi mei exitum scribam, quo verius tradere posteris
[3] possis. Gratias ago; nam video morti eius si celebretur a te immortalem
[4] gloriam esse propositam. Quamvis enim pulcherrimarum clade terrarum,
[5] ut populi ut urbes memorabili casu, quasi semper victurus occiderit,
[6] quamvis ipse plurima opera et mansura condiderit, multum tamen
[7] perpetuitati eius scriptorum tuorum aeternitas addet. Equidem beatos
[8] puto, quibus deorum munere datum est aut facere scribenda aut scribere
[9] legenda, beatissimos vero quibus utrumque. Horum in numero avunculus
[10] meus et suis libris et tuis erit. Quo libentius suscipio, deposco etiam quod
[11] iniungis.
[12] Erat Miseni classemque imperio praesens regebat. Nonum kal.
[13] Septembres hora fere septima mater mea indicat ei adparere nubem
[14] inusitata et magnitudine et specie. Usus ille sole, mox frigida, gustaverat
[15] iacens studebatque; poscit soleas, ascendit locum ex quo maxime
[16] miraculum illud conspici poterat. Nubes — incertum procul intuentibus ex
[17] quo monte (Vesuvium fuisse postea cognitum est) — oriebatur, cuius
[18] similitudinem et formam non alia magis arbor quam pinus expresserit.
[19] Nam longissimo velut trunco elata in altum quibusdam ramis
[20] diffundebatur, credo quia recenti spiritu evecta, dein senescente eo
[21] destituta aut etiam pondere suo victa in latitudinem vanescebat, candida
[22] interdum, interdum sordida et maculosa prout terram cineremve
[23] sustulerat. Magnum propiusque noscendum ut eruditissimo viro visum.
[24] Iubet liburnicam aptari; mihi si venire una vellem facit copiam; respondi
[25] studere me malle, et forte ipse quod scriberem dederat.
(In het hier weggelaten gedeelte beschrijft Plinius wat zijn oom meegemaakt heeft.)
[26] Interim Miseni ego et mater — sed nihil ad historiam, nec tu aliud quam
[27] de exitu eius scire voluisti. Finem ergo faciam. Unum adiciam, omnia me
[28] quibus interfueram quaeque statim, cum maxime vera memorantur,
[29] audieram, persecutum. Tu potissima excerpes; aliud est enim epistulam
[30] aliud historiam, aliud amico aliud omnibus scribere. Vale.

Plinius, Epistulae 6.16.1-7 en 21-22

Vraag 4 2 punten

Regel 12 regebat en regel 15 poscit. Noteer van deze vormen de werkwoordstijd en verklaar voor elk van beide vormen het gebruik van de werkwoordstijd.

Bekijk het antwoord
  • regebat is imperfectum; het beschrijft de achtergrondsituatie / een kenmerk van een persoon / een voortdurende handeling. (1p)
  • poscit is praesens; het is een praesens historicum / het vestigt de aandacht op een belangrijk punt in het verhaal / het beschrijft een gebeurtenis (in het verhaal). (1p)

Opmerking: bij beide delen van het antwoord het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van het deelantwoord juist zijn (de tijd én de verklaring). Of woorden van overeenkomstige strekking.

Vraag 4 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Tekst 3

Opgavetekst

Tekst 3 Het slot van de redevoering.

[1] Dubium est ad quem maleficium pertineat, cum videatis ex altera parte
[2] sectorem, inimicum, sicarium eundemque accusatorem hoc tempore, ex
[3] altera parte egentem, probatum suis filium, in quo non modo culpa nulla
[4] sed ne suspicio quidem potuit consistere? Numquid hic aliud videtis
[5] obstare Roscio nisi quod patris bona venierunt?
[6] Quodsi id vos suscipitis et eam ad rem operam vestram profitemini, si
[7] idcirco sedetis ut ad vos adducantur eorum liberi quorum bona venierunt,
[8] cavete, per deos immortales! iudices, ne nova et multo crudelior per vos
[9] proscriptio instaurata esse videatur. Illam priorem quae facta est in eos
[10] qui arma capere potuerunt tamen senatus suscipere noluit, ne quid acrius
[11] quam more maiorum comparatum est publico consilio factum videretur,
[12] hanc vero quae ad eorum liberos atque ad infantium puerorum incunabula
[13] pertinet nisi hoc iudicio a vobis reicitis et aspernamini, videte per deos
[14] immortales! quem in locum rem publicam perventuram putetis! Homines
[15] sapientes et ista auctoritate et potestate praeditos qua vos estis ex quibus
[16] rebus maxime res publica laborat, iis maxime mederi convenit. Vestrum
[17] nemo est quin intellegat populum Romanum, qui quondam in hostes
[18] lenissimus existimabatur, hoc tempore domestica crudelitate laborare.
[19] Hanc tollite ex civitate, iudices, hanc pati nolite diutius in hac re publica
[20] versari. Quae non modo id habet in se mali quod tot cives atrocissime
[21] sustulit verum etiam hominibus lenissimis ademit misericordiam
[22] consuetudine incommodorum. Nam cum omnibus horis aliquid atrociter
[23] fieri videmus aut audimus, etiam qui natura mitissimi sumus assiduitate
[24] molestiarum sensum omnem humanitatis ex animis amittimus.

Cicero, Pro Sexto Roscio Amerino 152-154

Vraag 22 2 punten

Regel 21-22 hominibus t/m incommodorum. Cicero zegt in het vervolg (t/m regel 24 amittimus) ongeveer hetzelfde als hier. Verklaar het verschil in tijd tussen ademit (regel 21) en amittimus (regel 24). Betrek in je antwoord de context van beide werkwoordsvormen.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat het perfectum ademit iets betreft wat feitelijk gebeurd is: de vele gruwelijkheden die hebben plaatsgevonden, hebben de mensen ongevoelig gemaakt (1p)
  • Legt uit dat het praesens amittimus duidt op een gebeurtenis die in de gegeven situatie in het heden plaatsvindt of algemene geldigheid heeft: wie veel met gruwelijkheden te maken krijgt, verliest zijn gevoel voor menselijkheid (1p)

Bij beide delen van het antwoord telt het scorepunt alleen wanneer beide onderdelen van het deelantwoord juist zijn.

Vraag 22 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 De omstandigheden rond de moord.

[1] Posteaquam victoria constituta est ab armisque recessimus, cum
[2] proscriberentur homines atque ex omni regione caperentur ii qui
[3] adversarii fuisse putabantur, erat ille Romae frequens atque in foro et in
[4] ore omnium cotidie versabatur, magis ut exsultare victoria nobilitatis
[5] videretur quam timere ne quid ex ea calamitatis sibi accideret.
[6] Erant ei veteres inimicitiae cum duobus Rosciis Amerinis, quorum
[7] alterum sedere in accusatorum subselliis video, alterum tria huiusce
[8] praedia possidere audio; quas inimicitias si tam cavere potuisset quam
[9] metuere solebat, viveret. Neque enim, iudices, iniuria metuebat. Nam duo
[10] isti sunt T. Roscii (quorum alteri Capitoni cognomen est, iste qui adest
[11] Magnus vocatur) homines eiusmodi: alter plurimarum palmarum vetus ac
[12] nobilis gladiator habetur, hic autem nuper se ad eum lanistam contulit,
[13] quique ante hanc pugnam tiro esset, quod sciam, facile ipsum magistrum
[14] scelere audaciaque superavit. Nam cum hic Sex. Roscius esset Ameriae,
[15] T. autem iste Roscius Romae, cum hic filius assiduus in praediis esset
[16] cumque se voluntate patris rei familiari vitaeque rusticae dedisset, iste
[17] autem frequens Romae esset, occiditur ad balneas Pallacinas rediens a
[18] cena Sex. Roscius. Spero ex hoc ipso non esse obscurum ad quem
[19] suspicio malefici pertineat; verum id quod adhuc est suspiciosum, nisi
[20] perspicuum res ipsa fecerit, hunc affinem culpae iudicatote.
[21] Occiso Sex. Roscio primus Ameriam nuntiat Mallius Glaucia quidam,
[22] homo tenuis, libertinus, cliens et familiaris istius T. Rosci, et nuntiat
[23] domum non fili sed T. Capitonis inimici; et cum post horam primam noctis
[24] occisus esset, primo diluculo nuntius hic Ameriam venit; decem horis
[25] nocturnis sex et quinquaginta milia passuum cisiis pervolavit, non modo ut
[26] exoptatum inimico nuntium primus afferret sed etiam cruorem inimici
[27] quam recentissimum telumque paulo ante e corpore extractum
[28] ostenderet. Quadriduo quo haec gesta sunt res ad Chrysogonum in castra
[29] L. Sullae Volaterras defertur; magnitudo pecuniae demonstratur; bonitas
[30] praediorum (nam fundos decem et tres reliquit qui Tiberim fere omnes
[31] tangunt), huius inopia et solitudo commemoratur; demonstrant, cum
[32] pater huiusce Sex. Roscius, homo tam splendidus et gratiosus, nullo
[33] negotio sit occisus, perfacile hunc hominem incautum et rusticum et
[34] Romae ignotum de medio tolli posse; ad eam rem operam suam
[35] pollicentur. Ne diutius teneam, iudices, societas coitur. Cum nulla iam
[36] proscriptionis mentio fieret, cum etiam qui antea metuerant redirent ac
[37] iam defunctos sese periculis arbitrarentur, nomen refertur in tabulas Sex.
[38] Rosci, hominis studiosissimi nobilitatis, cuius bonorum manceps fit
[39] Chrysogonus; tria praedia vel nobilissima Capitoni propria traduntur, quae
[40] hodie possidet; in reliquas omnes fortunas iste T. Roscius nomine
[41] Chrysogoni, quemadmodum ipse dicit, impetum facit. Haec omnia,
[42] iudices, imprudente L. Sulla facta esse certo scio.

Cicero, Pro Sexto Roscio Amerino 16-21

Vraag 13 2 punten

Regel 35-42 Cum t/m scio. In deze regels komen persoonsvormen in verschillende werkwoordstijden voor. Citeer van deze persoonsvormen de twee praesensvormen die niet als praesens historicum opgevat kunnen worden. Laat dicit (regel 41) buiten beschouwing.

Bekijk het antwoord
  • Citeert possidet (regel 40) (1p)
  • Citeert scio (regel 42) (1p)

Vraag 13 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Tekst 2

Opgavetekst

Tekst 2 Cicero richt de verdenking op iemand anders.

[1] Erucius zou, als hij in deze zaak over die argumenten zou beschikken die
[2] ik vermeld heb, die net zo uitvoerig kunnen opnoemen als hij zou willen,
[3] en ik, leden van de jury, kan dat ook; maar ik ben van plan, zoals ik
[4] hiervoor al gezegd heb, ze vluchtig te bespreken en ze elk afzonderlijk
[5] slechts in zoverre aan te stippen, dat iedereen begrijpt dat ik er niet op
[6] uit ben iemand aan te klagen, maar dat ik mijn taak als verdediger serieus
[7] neem.
[8] Video igitur causas esse permultas quae istum impellerent; videamus
[9] nunc ecquae facultas suscipiendi malefici fuerit. Ubi occisus est Sex.
[10] Roscius? ‘Romae.’ Quid? Tu, T. Rosci, ubi tunc eras? ‘Romae. Verum
[11] quid ad rem? Et alii multi.’ Quasi nunc id agatur quis ex tanta
[12] multitudine occiderit, ac non hoc quaeratur, eum qui Romae sit occisus
[13] utrum verisimilius sit ab eo esse occisum qui assiduus eo tempore Romae
[14] fuerit, an ab eo qui multis annis Romam omnino non accesserit. Age nunc
[15] ceteras quoque facultates consideremus. Erat tum multitudo sicariorum,
[16] id quod commemoravit Erucius, et homines impune occidebantur. Quid?
[17] Ea multitudo quae erat? Opinor aut eorum qui in bonis erant occupati aut
[18] eorum qui ab iis conducebantur ut aliquem occiderent. Si eos putas qui
[19] alienum appetebant, tu es in eo numero qui nostra pecunia dives es; sin
[20] eos quos qui leviore nomine appellant percussores vocant, quaere in cuius
[21] fide sint et clientela; mihi crede, aliquem de societate tua reperies; et,
[22] quicquid tu contra dixeris, id cum defensione nostra contendito; ita
[23] facillime causa Sex. Rosci cum tua conferetur. Dices: ‘Quid postea, si
[24] Romae assiduus fui?’ Respondebo: ‘At ego omnino non fui.’ ‘Fateor me
[25] sectorem esse, verum et alii multi.’ ‘At ego,’ ut tute arguis, ‘agricola et
[26] rusticus.’ ‘Non continuo, si me in gregem sicariorum contuli, sum
[27] sicarius.’ ‘At ego profecto qui ne novi quidem quemquam sicarium longe
[28] absum ab eiusmodi crimine.’ Permulta sunt quae dici possunt quare
[29] intellegatur summam tibi facultatem fuisse malefici suscipiendi; quae non
[30] modo idcirco praetereo quod te ipsum non libenter accuso verum eo
[31] magis etiam quod, si de illis caedibus velim commemorare quae tum
[32] factae sunt ista eadem ratione qua Sex. Roscius occisus est, vereor ne ad
[33] plures oratio mea pertinere videatur.
[34] Videamus nunc strictim, sicut cetera, quae post mortem Sex. Rosci abs
[35] te, T. Rosci, facta sunt; quae ita aperta et manifesta sunt ut medius
[36] fidius, iudices, invitus ea dicam. Vereor enim, cuicuimodi es, T. Rosci, ne
[37] ita hunc videar voluisse servare ut tibi omnino non pepercerim. Cum hoc
[38] vereor et cupio tibi aliqua ex parte quod salva fide possim parcere, rursus
[39] immuto voluntatem meam; venit enim mihi in mentem oris tui. Tene, cum
[40] ceteri socii tui fugerent ac se occultarent, ut hoc iudicium non de illorum
[41] praeda sed de huius maleficio fieri videretur, potissimum tibi partes istas
[42] depoposcisse ut in iudicio versarere et sederes cum accusatore? Qua in re
[43] nihil aliud assequeris nisi ut ab omnibus mortalibus audacia tua
[44] cognoscatur et impudentia. Occiso Sex. Roscio quis primus Ameriam
[45] nuntiat? Mallius Glaucia, quem iam antea nominavi, tuus cliens et
[46] familiaris. Quid attinuit eum potissimum nuntiare quod, si nullum iam ante
[47] consilium de morte ac de bonis eius inieras nullamque societatem neque
[48] sceleris neque praemi cum homine ullo coieras, ad te minime omnium
[49] pertinebat? ‘Sua sponte Mallius nuntiat.’ Quid, quaeso, eius intererat?
[50] An, cum Ameriam non huiusce rei causa venisset, casu accidit ut id quod
[51] Romae audierat primus nuntiaret? Cuius rei causa venerat Ameriam? ‘Non
[52] possum’ inquit ‘divinare.’ Eo rem iam adducam ut nihil divinatione opus
[53] sit. Qua ratione T. Roscio Capitoni primo nuntiavit? Cum Ameriae Sex.
[54] Rosci domus uxor liberique essent, cum tot propinqui cognatique optime
[55] convenientes, qua ratione factum est ut iste tuus cliens, sceleris tui
[56] nuntius, T. Roscio Capitoni potissimum nuntiaret?

Cicero, Pro Sexto Roscio Amerino 91-96

Vraag 16 2 punten

Regel 19 nostra pecunia. Door het woord nostra te gebruiken vereenzelvigt Cicero zich met zijn cliënt. Citeer uit de regels 24-28 (Respondebo t/m crimine) de vier Latijnse werkwoordsvormen waarmee Cicero hetzelfde effect bereikt.

Bekijk het antwoord
  • Citeert vier van de werkwoordsvormen: Respondebo (regel 24), fui (regel 24), novi (regel 27), absum (regel 28) (2p)

Vier juiste antwoorden: 2 punten. Drie juiste antwoorden: 1 punt. Minder dan drie juiste antwoorden: 0 punten. Verwachte antwoorden: Respondebo (regel 24), fui (regel 24), novi (regel 27), absum (regel 28).

Vraag 16 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Tekst 4

Vraag 16 1 punt

Tekst 4, regel 15 (horrebant) en regel 22 (reformidant): Verklaar het verschil in tijd tussen deze twee persoonsvormen. Ga in je antwoord in op beide beschreven situaties.

Bekijk het antwoord
  • Verklaart dat horrebant (imperfectum) verwijst naar de tijd van de aangeklaagden onder L. Cassius, en reformidant (praesens) naar het moment van spreken, wanneer rechters als L. Cassius kunnen optreden (1p)

Het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn. Of woorden van overeenkomstige strekking.

Vraag 16 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Tekst 2

Opgavetekst

Tekst 2 Uit de brief van Paris aan Helena

[163] Da modo te, quae sit Paridis constantia nosces:
[164] flamma rogi flammas finiet una meas.
[165] Praeposui regnis ego te, quae maxima quondam
[166] pollicita est nobis nupta sororque Iovis,
[167] dumque tuo possem circumdare bracchia collo,
[168] contempta est virtus Pallade dante mihi.
[169] Nec piget aut umquam stulte legisse videbor:
[170] permanet in voto mens mea firma suo.
[171] Spem modo ne nostram fieri patiare caducam
[172] deprecor, o tanto digna labore peti.
[173] Non ego coniugium generosae degener opto,
[174] nec mea, crede mihi, turpiter uxor eris.
[175] Pliada, si quaeres, in nostra gente Iovemque
[176] invenies, medios ut taceamus avos.
[177] Regna parens Asiae, qua nulla beatior ora est,
[178] finibus immensis vix obeunda tenet.
[179] Innumeras urbes atque aurea tecta videbis
[180] quaeque suos dicas templa decere deos.
[181] Ilion aspicies firmataque turribus altis
[182] moenia Phoebeae structa canore lyrae.
[183] Quid tibi de turba narrem numeroque virorum?
[184] Vix populum tellus sustinet illa suum.
[185] Occurrent denso tibi Troades agmine matres,
[186] nec capient Phrygias atria nostra nurus.
[187] O quotiens dices “Quam pauper Achaia nostra est”!
[188] Una domus quaevis urbis habebit opes.
[189] Nec mihi fas fuerit Sparten contemnere vestram:
[190] in qua tu nata es, terra beata mihi est.
[191] Parca sed est Sparte, tu cultu divite digna;
[192] ad talem formam non facit iste locus.
[193] Hanc faciem largis sine fine paratibus uti
[194] deliciisque decet luxuriare novis.
[195] Cum videas cultus nostra de gente virorum,
[196] qualem Dardanias credis habere nurus?
[197] Da modo te facilem nec dedignare maritum
[198] rure Therapnaeo nata puella Phrygem.
[199] Phryx erat et nostro genitus de sanguine, qui nunc
[200] cum dis potando nectare miscet aquas;
[201] Phryx erat Aurorae coniunx, tamen abstulit illum
[202] extremum noctis quae dea finit iter;
[203] Phryx etiam Anchises, volucrum cui mater Amorum
[204] gaudet in Idaeis concubuisse iugis.
[205] Nec, puto, collatis forma Menelaus et armis
[206] iudice te nobis anteferendus erit.
[207] Non dabimus certe socerum tibi clara fugantem
[208] lumina, qui trepidos a dape vertat equos;
[209] nec Priamo pater est soceri de caede cruentus
[210] et qui Myrtoas crimine signat aquas;
[211] nec proavo Stygia nostro captantur in unda
[212] poma nec in mediis quaeritur umor aquis.

Ovidius, Heroides 16.163-212

Vraag 13 1 punt

Regel 164 flamma t/m meas. Deze zin wordt door W. Peters als volgt vertaald: ‘slechts de begrafenistoorts dooft straks mijn laaiende vlam’. Leg uit waarop de vertaling ‘straks’ gebaseerd is en citeer daarbij het desbetreffende Latijnse woord.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat ‘straks’ gebaseerd is op het futurum (toekomende tijd) en citeert ‘finiet’ (regel 164) (1p)

Alleen een punt als de uitleg (futurum) en het citaat (finiet) beide juist zijn. Of woorden van overeenkomstige strekking.

Vraag 13 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Reizen

[1] SENECA LUCILIO SUO SALUTEM
[2] Hoc tibi soli putas accidisse et admiraris quasi rem novam quod
[3] peregrinatione tam longa et tot locorum varietatibus non discussisti
[4] tristitiam gravitatemque mentis? Animum debes mutare, non caelum.
[5] Licet vastum traieceris mare, licet, ut ait Vergilius noster,
[6] terraeque urbesque recedant,
[7] sequentur te quocumque perveneris vitia. Hoc idem querenti cuidam
[8] Socrates ait, ‘quid miraris nihil tibi peregrinationes prodesse, cum te
[9] circumferas? Premit te eadem causa quae expulit’. Quid terrarum iuvare
[10] novitas potest? Quid cognitio urbium aut locorum? In irritum cedit ista
[11] iactatio. Quaeris quare te fuga ista non adiuvet? Tecum fugis. Onus animi
[12] deponendum est: non ante tibi ullus placebit locus. Talem nunc esse
[13] habitum tuum cogita qualem Vergilius noster vatis inducit iam concitatae
[14] et instigatae multumque habentis in se spiritus non sui:
[15] bacchatur vates, magnum si pectore possit
[16] excussisse deum.
[17] Vadis huc illuc ut excutias insidens pondus quod ipsa iactatione
[18] incommodius fit, sicut in navi onera immota minus urgent, inaequaliter
[19] convoluta citius eam partem in quam incubuere demergunt. Quidquid
[20] facis, contra te facis et motu ipso noces tibi; aegrum enim concutis. At
[21] cum istuc exemeris malum, omnis mutatio loci iucunda fiet; in ultimas
[22] expellaris terras licebit, in quolibet barbariae angulo colloceris, hospitalis
[23] tibi illa qualiscumque sedes erit. Magis quis veneris quam quo interest, et
[24] ideo nulli loco addicere debemus animum. Cum hac persuasione vivendum
[25] est: ‘non sum uni angulo natus, patria mea totus hic mundus est’. Quod si
[26] liqueret tibi, non admirareris nil adiuvari te regionum varietatibus in quas
[27] subinde priorum taedio migras; prima enim quaeque placuisset si omnem
[28] tuam crederes. Nunc non peregrinaris sed erras et ageris ac locum ex loco
[29] mutas, cum illud quod quaeris, bene vivere, omni loco positum sit. Num
[30] quid tam turbidum fieri potest quam forum? Ibi quoque licet quiete vivere,
[31] si necesse sit. Sed si liceat disponere se, conspectum quoque et viciniam
[32] fori procul fugiam; nam ut loca gravia etiam firmissimam valetudinem
[33] temptant, ita bonae quoque menti necdum adhuc perfectae et
[34] convalescenti sunt aliqua parum salubria. Dissentio ab his qui in fluctus
[35] medios eunt et tumultuosam probantes vitam cotidie cum difficultatibus
[36] rerum magno animo colluctantur. Sapiens feret ista, non eliget, et malet
[37] in pace esse quam in pugna; non multum prodest vitia sua proiecisse, si
[38] cum alienis rixandum est. ‘Triginta’ inquit ‘tyranni Socraten
[39] circumsteterunt nec potuerunt animum eius infringere.’ Quid interest quot
[40] domini sint? Servitus una est; hanc qui contempsit in quanta libet turba
[41] dominantium liber est.
[42] Tempus est desinere, sed si prius portorium solvero. ‘Initium est salutis
[43] notitia peccati.’ Egregie mihi hoc dixisse videtur Epicurus; nam qui
[44] peccare se nescit corrigi non vult; deprehendas te oportet antequam
[45] emendes. Quidam vitiis gloriantur: tu existimas aliquid de remedio
[46] cogitare qui mala sua virtutum loco numerant? Ideo quantum potes te
[47] ipse coargue, inquire in te; accusatoris primum partibus fungere, deinde
[48] iudicis, novissime deprecatoris; aliquando te offende. Vale.

Seneca, Epistula 28

Vraag 12 2 punten

Regel 45 remedio. Citeer de twee niet direct opeenvolgende Latijnse werkwoordsvormen uit het voorafgaande (vanaf Tempus regel 42) die inhoudelijk overeenkomen met remedio.

Bekijk het antwoord
  • Citeert corrigi (regel 44) (1p)
  • Citeert emendes (regel 45) (1p)

Vraag 12 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Tekst 1

Opgavetekst

Tekst 1 Kritiek op Seneca en zijn reactie daarop

[1] Si quis itaque ex istis qui philosophiam conlatrant quod solent dixerit:
[2] ‘Quare ergo tu fortius loqueris quam vivis? Quare et superiori verba
[3] summittis et pecuniam necessarium tibi instrumentum existimas et damno
[4] moveris et lacrimas audita coniugis aut amici morte demittis et respicis
[5] famam et malignis sermonibus tangeris? Quare cultius rus tibi est quam
[6] naturalis usus desiderat? Cur non ad praescriptum tuum cenas? Cur tibi
[7] nitidior supellex est? Cur apud te vinum aetate tua vetustius bibitur? Cur
[8] aurum disponitur? Cur arbores nihil praeter umbram daturae conseruntur?
[9] Quare uxor tua locupletis domus censum auribus gerit? Quare
[10] paedagogium pretiosa veste succingitur? Quare ars est apud te ministrare
[11] nec temere et ut libet conlocatur argentum sed perite struitur et est
[12] aliquis scindendi obsonii magister?’ Adice, si vis: ‘Cur trans mare
[13] possides? Cur plura quam nosti? <Cur> turpiter aut tam neglegens es ut
[14] non noveris pauculos servos aut tam luxuriosus ut plures habeas quam
[15] quorum notitiae memoria sufficiat?’ Adiuvabo postmodo convicia et plura
[16] mihi quam putas obiciam, nunc hoc respondeo tibi: non sum sapiens et,
[17] ut malivolentiam tuam pascam, nec ero. Exige itaque a me, non ut
[18] optimis par sim, sed ut malis melior: hoc mihi satis est, cotidie aliquid ex
[19] vitiis meis demere et errores meos obiurgare. Non perveni ad sanitatem,
[20] ne perveniam quidem; delenimenta magis quam remedia podagrae meae
[21] compono, contentus si rarius accedit et si minus verminatur: vestris
[22] quidem pedibus comparatus, debiles, cursor sum. Haec non pro me loquor
[23] — ego enim in alto vitiorum omnium sum — sed pro illo cui aliquid acti
[24] est. ‘Aliter’ inquis ‘loqueris, aliter vivis.’ Hoc, malignissima capita et
[25] optimo cuique inimicissima, Platoni obiectum est, obiectum Epicuro,
[26] obiectum Zenoni; omnes enim isti dicebant non quemadmodum ipsi
[27] viverent, sed quemadmodum esset <et> ipsis vivendum. De virtute, non
[28] de me loquor, et cum vitiis convicium facio, in primis meis facio: cum
[29] potuero, vivam quomodo oportet. Nec malignitas me ista multo veneno
[30] tincta deterrebit ab optimis; ne virus quidem istud quo alios spargitis, quo
[31] vos necatis, me inpediet quominus perseverem laudare vitam non quam
[32] ago sed quam agendam scio, quominus virtutem adorem et ex intervallo
[33] ingenti reptabundus sequar. Expectabo scilicet ut quicquam malivolentiae
[34] inviolatum sit, cui sacer nec Rutilius fuit nec Cato? Curet aliquis an istis
[35] nimis dives videatur quibus Demetrius Cynicus parum pauper est? Virum
[36] acerrimum et contra omnia naturae desideria pugnantem, hoc
[37] pauperiorem quam ceteros Cynicos quod, cum sibi interdixerint habere,
[38] interdixit et poscere, negant satis egere. Vides enim: non virtutis
[39] scientiam sed egestatis professus est.

Seneca, De vita beata 17-18

Vraag 1 1 punt

Regel 2 (Quare ergo t/m vivis). Deze zin wordt door C. Verhoeven als volgt vertaald: “Waarom ben je met je woorden dapperder dan in je leven?” In deze vertaling is de grammaticale structuur van het Latijn niet geheel overgenomen. Leg dat uit met betrekking tot loqueris. Ga in je antwoord in op zowel het Latijn als de vertaling.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat loqueris een persoonsvorm (werkwoord) is, maar in de vertaling met een bepaling, zoals ‘met je woorden’, of met een zelfstandig naamwoord is weergegeven. (1p)

Alleen 1 punt als beide onderdelen juist zijn: (1) loqueris is een persoonsvorm of werkwoord, en (2) in de vertaling is dat weergegeven met een bepaling, zoals ‘met je woorden’, of met een zelfstandig naamwoord.

Vraag 1 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Tekst 2

Opgavetekst

Tekst 2 Dionysius, tiran van Syracuse

[1] Duodequadraginta annos tyrannus Syracusanorum fuit Dionysius, cum
[2] quinque et viginti natus annos dominatum occupavisset. Qua
[3] pulchritudine urbem, quibus autem opibus praeditam servitute oppressam
[4] tenuit civitatem! Atqui de hoc homine a bonis auctoribus sic scriptum
[5] accepimus, summam fuisse eius in victu temperantiam in rebusque
[6] gerundis virum acrem et industrium, eundem tamen maleficum natura et
[7] iniustum; ex quo omnibus bene veritatem intuentibus videri necesse est
[8] miserrimum. Ea enim ipsa, quae concupierat, ne tum quidem, cum omnia
[9] se posse censebat, consequebatur.
[10] Qui cum esset bonis parentibus atque honesto loco natus — etsi id quidem
[11] alius alio modo tradidit — abundaretque et aequalium familiaritatibus et
[12] consuetudine propinquorum, haberet etiam more Graeciae quosdam
[13] adulescentes amore coniunctos, credebat eorum nemini, sed eis quos ex
[14] familiis locupletium servos delegerat, quibus nomen servitutis ipse
[15] detraxerat, et quibusdam convenis et feris barbaris corporis custodiam
[16] committebat. Ita propter iniustam dominatus cupiditatem in carcerem
[17] quodam modo ipse se incluserat. Quin etiam ne tonsori collum
[18] committeret, tondere filias suas docuit. Ita sordido ancillarique artificio
[19] regiae virgines ut tonstriculae tondebant barbam et capillum patris. Et
[20] tamen ab eis ipsis, cum iam essent adultae, ferrum removit instituitque,
[21] ut candentibus iuglandium putaminibus barbam sibi et capillum adurerent.
[22] Cumque duas uxores haberet, Aristomachen civem suam, Doridem autem
[23] Locrensem, sic noctu ad eas ventitabat, ut omnia specularetur et
[24] perscrutaretur ante. Et cum fossam latam cubiculari lecto circumdedisset
[25] eiusque fossae transitum ponticulo ligneo coniunxisset, eum ipsum, cum
[26] forem cubiculi clauserat, detorquebat. Idemque cum in communibus
[27] suggestis consistere non auderet, contionari ex turri alta solebat.
[28] Atque is cum pila ludere vellet — studiose enim id factitabat — tunicamque
[29] poneret, adulescentulo, quem amabat, tradidisse gladium dicitur. Hic cum
[30] quidam familiaris iocans dixisset: ‘Huic quidem certe vitam tuam
[31] committis’ adrisissetque adulescens, utrumque iussit interfici, alterum,
[32] quia viam demonstravisset interimendi sui, alterum, quia dictum id risu
[33] adprobavisset. Atque eo facto sic doluit, nihil ut tulerit gravius in vita;
[34] quem enim vehementer amarat, occiderat. Sic distrahuntur in contrarias
[35] partes impotentium cupiditates. Cum huic obsecutus sis illi est
[36] repugnandum.

Cicero, Tusculanae disputationes 5.57-60

Vraag 22 2 punten

Regel 19 tondebant en regel 20 removit. Verklaar de afwisseling in tijd van deze twee werkwoordsvormen en ga daarbij in op de inhoud van de tekst.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat het imperfectum tondebant een niet-afgesloten handeling of een situatie uit het verleden aangeeft: de meisjes hadden de gewoonte het haar van hun vader te knippen. (1p)
  • Legt uit dat het perfectum removit een afgesloten, eenmalige handeling aangeeft: hij nam het scheermes weg. (1p)

Vraag 22 in het hele examen

Hoe vaak werkwoordsvormen in het examen komt

Vragen over werkwoordsvormen per centraal examen Latijnse taal en cultuur vwo. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
ExamenVragenAantalAandeel
2025, tijdvak 210, 3326%
2024, tijdvak 11214%
2024, tijdvak 23, 827%
2023, tijdvak 11114%
2023, tijdvak 2914%
2022, tijdvak 16, 1128%
2022, tijdvak 2414%
2022, tijdvak 3414%
2021, tijdvak 12214%
2021, tijdvak 213, 1628%
2021, tijdvak 31614%
2019, tijdvak 11314%
2018, tijdvak 11214%
2018, tijdvak 21, 2227%

In 14 van de 18 ingedeelde examens Latijnse taal en cultuur vwo staat een vraag over werkwoordsvormen, samen 19 vragen (4% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2025, tijdvak 2: 2 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 3% van de vragen over werkwoordsvormen, daarvoor 5%. Dat aandeel is dus stabiel.

Oefenen met werkwoordsvormen

Maak de 15 nieuwste examenvragen over werkwoordsvormen online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.

Oefen de vragen over werkwoordsvormen

Andere onderwerpen Latijnse taal en cultuur vwo

Nakijken als docent

  1. Kies het examen in de vragenbank

    In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen Latijnse taal en cultuur vwo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op Latijn oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak komt werkwoordsvormen voor in het eindexamen Latijnse taal en cultuur vwo?

In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 19 vragen over werkwoordsvormen, 4% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 14 van die examens.

In welk examen Latijnse taal en cultuur vwo stonden de meeste vragen over werkwoordsvormen?

In het examen van 2025, tijdvak 2, met 2 vragen: 10, 33.

Hoe oefen ik examenvragen over werkwoordsvormen?

Op deze pagina staan alle vragen over werkwoordsvormen met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.