Examenvragen tekstbegrip Latijnse taal en cultuur vwo
226 vragen over tekstbegrip uit 15 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Tekstbegrip komt in 15 van de 18 examens Latijnse taal en cultuur vwo voor, met 226 vragen (46% van alle examenvragen). Het meest in 2022, tijdvak 3 (19 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over tekstbegrip
Per examen de vragen over tekstbegrip, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 2: Tekst 1 Laelius vertelt over het kiezen van vrienden
Opgavetekst
1 Sed — saepe enim redeo ad Scipionem, cuius omnis sermo erat de
2 amicitia — querebatur quod omnibus in rebus homines diligentiores
3 essent: capras et oves quot quisque haberet dicere posse, amicos quot
4 haberet non posse dicere; et in illis quidem parandis adhibere curam, in
5 amicis eligendis neglegentes esse, nec habere quasi signa quaedam et
6 notas, quibus eos qui ad amicitias essent idonei iudicarent.
7 Sunt igitur firmi et stabiles et constantes eligendi, cuius generis est
8 magna penuria. Et iudicare difficile est sane nisi expertum; experiendum
9 autem est in ipsa amicitia. Ita praecurrit amicitia iudicium, tollitque
10 experiendi potestatem. Est igitur prudentis sustinere ut currum, sic
11 impetum benevolentiae, quo utamur quasi equis temptatis, sic amicitia
12 aliqua parte periclitatis moribus amicorum. Quidam saepe in parva
13 pecunia perspiciuntur quam sint leves; quidam autem, quos parva movere
14 non potuit, cognoscuntur in magna. Sin vero erunt aliqui reperti qui
15 pecuniam praeferre amicitiae sordidum existiment, ubi eos inveniemus qui
16 honores, magistratus, imperia, potestates, opes, amicitiae non
17 anteponant, ut cum ex altera parte proposita haec sint, ex altera ius
18 amicitiae, non multo illa malint? Imbecilla enim est natura ad
19 contemnendam potentiam; quam etiamsi neglecta amicitia consecuti sint,
20 obscuratum iri arbitrantur, quia non sine magna causa sit neglecta
21 amicitia. Itaque verae amicitiae difficillime reperiuntur in eis qui in
22 honoribus reque publica versantur; ubi enim istum invenias, qui honorem
23 amici anteponat suo? Quid, haec ut omittam, quam graves, quam difficiles
24 plerisque videntur calamitatum societates? Ad quas non est facile inventu
25 qui descendant. Quamquam Ennius recte “Amicus certus in re incerta
26 cernitur”, tamen haec duo levitatis et infirmitatis plerosque convincunt,
27 aut si in bonis rebus contemnunt, aut in malis deserunt. Qui igitur utraque
28 in re gravem, constantem, stabilem se in amicitia praestiterit, hunc ex
29 maxime raro genere hominum iudicare debemus et paene divino.
Cicero, Laelius / De Amicitia 62-64
Regel 2-3 quod t/m essent
Uit het vervolg (t/m regel 6 iudicarent) is een verklaring op te maken voor de situatie die beschreven wordt in het tekstgedeelte quod t/m essent.
Vraag 2 1 punt
Noteer in eigen woorden deze verklaring.
Bekijk het antwoord
Voor al die zaken (behalve vriendschap) beschikt men over (duidelijke) criteria. / Voor vrienden kent men geen (duidelijke) criteria. / Men heeft geen (duidelijke) aanwijzingen (om vooraf te kunnen bepalen of iemand een geschikte vriend is / of iemand als vriend beschouwd kan worden). Of woorden van overeenkomstige strekking.
Regel 12 moribus amicorum
In het voorafgaande (vanaf regel 7 Sunt) is aangeduid aan welke voorwaarde het karakter van vrienden moet voldoen.
Vraag 5 1 punt
Noteer in eigen woorden deze voorwaarde.
Bekijk het antwoord
Het moet stevig/stabiel/evenwichtig/standvastig zijn. Of woorden van overeenkomstige strekking.
Regel 27-29 Qui t/m divino
In het tekstgedeelte Sed t/m amicorum (regel 1-12) heeft Laelius een opmerking gemaakt die inhoudelijk vergelijkbaar is met Qui t/m divino.
Vraag 11 1 punt
Noteer de nummers van de twee direct opeenvolgende regels waarin deze vergelijkbare opmerking staat.
Bekijk het antwoord
(de regels) 7 en 8
Opmerking: het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn.
De dichter Catullus schrijft in Carmen 77 dat hij tot het inzicht is gekomen dat Rufus geen echte vriend van hem is:
Rufus, ik dacht voor niets dat je mijn vriend was.
(Nou ja, voor niets ... het heeft me veel gekost, vooral verdriet.)
Heb je mij nu zó beslopen, brandwonden veroorzaakt in mijn ziel,
en mij tot mijn verdriet mijn liefste afgepakt?
Ja, afgepakt, jij gifslang met je dodelijke gif,
jij schimmelziekte van wat onze vriendschap was!
Vraag 12 1 punt
Zou Laelius het terecht vinden dat Catullus Rufus niet meer als vriend beschouwt? Ga in je antwoord in op de inhoud van het bovenstaande citaat en op de inhoud van tekst 1.
Bekijk het antwoord
Ja, want (een vriend moet betrouwbaar zijn en) Rufus is onbetrouwbaar gebleken; hij heeft namelijk de vriendin van Catullus afgepakt / is een liefdesrelatie met Catullus’ liefje begonnen. / Ja, want een slechte vriend veracht je als het jou goed gaat; Rufus is afgunstig gebleken op Catullus (in zijn relatie met Lesbia). Of woorden van overeenkomstige strekking.
Opmerking: het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn.
2026, tijdvak 2: Tekst 2 Wanneer is iemand een echte vriend?
Opgavetekst
SENECA LUCILIO SUO SALUTEM
1 Epistulas ad me perferendas tradidisti, ut scribis, amico tuo; deinde
2 admones me ne omnia cum eo ad te pertinentia communicem, quia non
3 soleas ne ipse quidem id facere: ita eadem epistula illum et dixisti amicum
4 et negasti. Itaque si proprio illo verbo quasi publico usus es et sic illum
5 amicum vocasti quomodo omnes candidatos ‘bonos viros’ dicimus,
6 quomodo obvios, si nomen non succurrit, ‘dominos’ salutamus, hac
7 abierit. Sed si aliquem amicum existimas cui non tantundem credis
8 quantum tibi, vehementer erras et non satis nosti vim verae amicitiae.
9 Tu vero omnia cum amico delibera, sed de ipso prius: post amicitiam
10 credendum est, ante amicitiam iudicandum. Isti vero praepostero officia
11 permiscent qui, contra praecepta Theophrasti, cum amaverunt iudicant,
12 et non amant cum iudicaverunt. Diu cogita an tibi in amicitiam aliquis
13 recipiendus sit. Cum placuerit fieri, toto illum pectore admitte; tam
14 audaciter cum illo loquere quam tecum. Tu quidem ita vive ut nihil tibi
15 committas nisi quod committere etiam inimico tuo possis; sed quia
16 interveniunt quaedam quae consuetudo fecit arcana, cum amico omnes
17 curas, omnes cogitationes tuas misce. Fidelem si putaveris, facies; nam
18 quidam fallere docuerunt dum timent falli, et illi ius peccandi suspicando
19 fecerunt. Quid est quare ego ulla verba coram amico meo retraham? Quid
20 est quare me coram illo non putem solum? Quidam quae tantum amicis
21 committenda sunt obviis narrant, et in quaslibet aures quidquid illos urit
22 exonerant; quidam rursus etiam carissimorum conscientiam reformidant
23 et, si possent, ne sibi quidem credituri interius premunt omne secretum.
24 Neutrum faciendum est; utrumque enim vitium est, et omnibus credere
25 et nulli, sed alterum honestius dixerim vitium, alterum tutius. Sic utrosque
26 reprehendas, et eos qui semper inquieti sunt, et eos qui semper
27 quiescunt. Nam illa tumultu gaudens non est industria sed exagitatae
28 mentis concursatio, et haec non est quies quae motum omnem molestiam
29 iudicat, sed dissolutio et languor. Itaque hoc quod apud Pomponium legi
30 animo mandabitur: “Quidam adeo in latebras refugerunt ut putent in
31 turbido esse quidquid in luce est.” Inter se ista miscenda sunt: et
32 quiescenti agendum et agenti quiescendum est. Cum rerum natura
33 delibera: illa dicet tibi et diem fecisse se et noctem. Vale.
Seneca, Epistulae Morales ad Lucilium 3
Regel 4-5 si t/m dicimus
Uit dit tekstgedeelte kan de volgende conclusie getrokken worden:
Zoals Romeinen in Seneca’s tijd alle verkiezingskandidaten ‘goede mannen’ noemden, zo noemden zij al hun ... in het algemene spraakgebruik ... .
In deze conclusie zijn twee plaatsen opengelaten, beide aangegeven met een drietal puntjes.
Vraag 14 1 punt
Noteer in de juiste volgorde twee Nederlandse woorden die op de plaats van de puntjes ingevuld moeten worden om de conclusie volledig te maken.
Bekijk het antwoord
kennissen/bekenden; (be)vriend(en) Of woorden van overeenkomstige strekking.
Opmerking: het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn en in de juiste volgorde staan.
Regel 11 praecepta Theophrasti
Vraag 15 1 punt
Noteer in eigen woorden de inhoud van praecepta Theophrasti. Baseer je antwoord op het tekstgedeelte Isti t/m iudicaverunt (regel 10-12).
Bekijk het antwoord
Je moet voordat je van iemand gaat houden / een relatie aangaat / vriendschap sluit / van tevoren (diegene be)oordelen / goed erover nadenken of de desbetreffende persoon geschikt is (en niet naderhand). Of woorden van overeenkomstige strekking.
Regel 16 quaedam quae consuetudo fecit arcana
Vraag 17 1 punt
Noteer een zelfbedacht hedendaags voorbeeld van wat Seneca bedoelt met quaedam quae consuetudo fecit arcana.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van een goed antwoord zijn: medische gegevens / guilty pleasures / banktegoeden / pin (persoonlijk identificatienummer).
Regel 24 Neutrum faciendum est
Vraag 19 2 punten
Noteer in eigen woorden welke twee manieren van gedrag Seneca bedoelt. Baseer je antwoord op het voorafgaande (vanaf regel 20 Quidam quae).
Bekijk het antwoord
• al je gedachten aan een willekeurig iemand toevertrouwen / alles aan iedereen vertellen (1)
• niemand in vertrouwen nemen / geen mens vertrouwen (1)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Tekst 2 kan ingedeeld worden in vier delen met de volgende kopjes:
Deel 1: Je moet een vriend vertrouwen.
Deel 2: Denk na voordat je vriendschap sluit met iemand.
Deel 3: Voor een vriend moet je geen geheimen hebben.
Deel 4: Houd in alles het juiste evenwicht.
Vraag 22 1 punt
Noteer het nummer van de regel waarin deel 2 begint.
Bekijk het antwoord
(regel) 9
Vraag 23 1 punt
Noteer het nummer van de regel waarin deel 3 begint.
Bekijk het antwoord
(regel) 13
2026, tijdvak 2: Tekst 3 Seneca schrijft over het belang van dankbaar zijn
Opgavetekst
1 Itaque ingrati esse vitemus non aliena causa sed nostra. Minimum ex
2 nequitia levissimumque ad alios redundat: quod pessimum ex illa est et,
3 ut ita dicam, spississimum, domi remanet et premit habentem,
4 quemadmodum Attalus noster dicere solebat, “Malitia ipsa maximam
5 partem veneni sui bibit”. Illud venenum quod serpentes in alienam
6 perniciem proferunt, sine sua continent, non est huic simile: hoc
7 habentibus pessimum est. Torquet se ingratus et macerat; odit quae
8 accepit, quia redditurus est, et extenuat, iniurias vero dilatat atque auget.
9 Quid autem eo miserius cui beneficia excidunt, haerent iniuriae? At contra
10 sapientia exornat omne beneficium ac sibi ipsa commendat et se adsidua
11 eius commemoratione delectat. Malis una voluptas est et haec brevis,
12 dum accipiunt beneficia, ex quibus sapienti longum gaudium manet ac
13 perenne. Non enim illum accipere sed accepisse delectat, quod inmortale
14 est et adsiduum. Illa contemnit quibus laesus est, nec obliviscitur per
15 neglegentiam sed volens. Non vertit omnia in peius nec quaerit cui inputet
16 casum, et peccata hominum ad fortunam potius refert. Non calumniatur
17 verba nec vultus; quidquid accidit benigne interpretando levat. Non
18 offensae potius quam offici meminit; quantum potest in priore ac meliore
19 se memoria detinet, nec mutat animum adversus bene meritos nisi
20 multum male facta praecedunt et manifestum etiam coniventi discrimen
21 est; tunc quoque in hoc dumtaxat, ut talis sit post maiorem iniuriam
22 qualis ante beneficium. Nam cum beneficio par est iniuria, aliquid in
23 animo benivolentiae remanet. Net zoals een verdachte wordt
24 vrijgesproken als de stemmen staken en zoals iets twijfelachtigs uit
25 wellevendheid altijd ten goede wordt opgevat, zo voelt de geest van een
26 wijze zich weliswaar tot niets verplicht wanneer iemands verdiensten
27 opwegen tegen zijn misstappen, maar blijft hij toch de wens koesteren
28 een verplichting te hebben en gedraagt hij zich net als mensen die nog
29 afbetalen nadat de schuld al vereffend is.
30 Niemand kan overigens dankbaarheid uiten wanneer hij zich iets
31 aantrekt van die dingen waarvan het gewone volk in paniek raakt: als je
32 iemand een wederdienst wilt bewijzen, stel je je bloot aan verbanning en
33 levensgevaar en armoede en aan regelmatige bezoedeling en smadelijke
34 belastering van je onschuld. Een dankbaar man betaalt zelf geen lage
35 prijs. Niets vinden we kostbaarder dan een weldaad zolang we ernaar
36 verlangen, niets waardelozer na het ontvangen ervan. Vraag je naar de
37 oorzaak waardoor we niet meer denken aan wat we ontvangen hebben?
38 De begeerte om dingen te ontvangen; we denken niet aan de wensen die
39 vervuld zijn, maar aan wat nog te wensen overblijft. We worden van de
40 wijs gebracht door rijkdom, eerbewijzen, macht en andere zaken die naar
41 onze mening kostbaar, in feite waardeloos zijn.
Seneca, Epistulae Morales ad Lucilium 81.22-30
Regel 4-7 Malitia t/m est
In dit tekstgedeelte wordt geschreven over een letterlijk vergif en een niet-letterlijk vergif. Volgens Seneca is er een groot verschil tussen deze twee soorten vergif.
Vraag 26 1 punt
Noteer in eigen woorden dit verschil. Ga in je antwoord in op beide soorten vergif.
Bekijk het antwoord
Het ene vergif / Slangengif is (alleen) schadelijk voor anderen / niet schadelijk voor de slang zelf; het andere vergif / het vergif van een ondankbare/slechte persoon / ondankbaarheid/slechtheid is (voornamelijk) schadelijk voor de drager ervan / voor diegene zelf. Of woorden van overeenkomstige strekking.
Opmerking: het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn.
Regel 35-36 Niets t/m ervan
Dit geldt volgens Seneca niet voor alle personen die in het voorafgaande beschreven zijn.
Vraag 33 1 punt
Noteer in eigen woorden voor welke soort personen het niet geldt.
Bekijk het antwoord
wijzen / echte/goede stoïcijnen / sapientes. Of woorden van overeenkomstige strekking.
2024, tijdvak 1: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Het begin van Hannibals militaire loopbaan; zijn persoonlijkheid.
[1] Missus Hannibal in Hispaniam primo statim adventu omnem exercitum [2] in se convertit; Hamilcarem iuvenem redditum sibi veteres milites credere; [3] eundem vigorem in voltu vimque in oculis, habitum oris lineamentaque [4] intueri. Dein brevi effecit ut pater in se minimum momentum ad favorem [5] conciliandum esset. Nunquam ingenium idem ad res diversissimas, [6] parendum atque imperandum, habilius fuit. Itaque haud facile discerneres [7] utrum imperatori an exercitui carior esset; neque Hasdrubal alium [8] quemquam praeficere malle ubi quid fortiter ac strenue agendum esset, [9] neque milites alio duce plus confidere aut audere. Plurimum audaciae ad [10] pericula capessenda, plurimum consilii inter ipsa pericula erat. Nullo [11] labore aut corpus fatigari aut animus vinci poterat. Caloris ac frigoris [12] patientia par; cibi potionisque desiderio naturali, non voluptate modus [13] finitus; vigiliarum somnique nec die nec nocte discriminata tempora; id [14] quod gerendis rebus superesset quieti datum; ea neque molli strato [15] neque silentio accersita; multi saepe militari sagulo opertum humi [16] iacentem inter custodias stationesque militum conspexerunt. Vestitus nihil [17] inter aequales excellens: arma atque equi conspiciebantur. Equitum [18] peditumque idem longe primus erat; princeps in proelium ibat, ultimus [19] conserto proelio excedebat. Has tantas viri virtutes ingentia vitia [20] aequabant, inhumana crudelitas, perfidia plus quam Punica, nihil veri, [21] nihil sancti, nullus deum metus, nullum ius iurandum, nulla religio. Cum [22] hac indole virtutum atque vitiorum triennio sub Hasdrubale imperatore [23] meruit, nulla re quae agenda videndaque magno futuro duci esset [24] praetermissa.
Livius, Ab Urbe Condita 21.4.1-10
Vraag 1 1 punt
Regel 2 sibi. Dit woord verwijst naar:
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Vraag 2 2 punten
Regel 4 Dein. Uit het gebruik van dit woord wordt duidelijk dat er twee stadia waren in het winnen van sympathie door Hannibal. Beschrijf in eigen woorden deze twee stadia. Baseer je antwoord op het tekstgedeelte Missus t/m fuit (regel 1-6).
Bekijk het antwoord
- Noemt het eerste stadium: Hannibal won eerst sympathie doordat hij de (oude) soldaten aan zijn vader herinnerde / (uiterlijk) op zijn vader leek. (1p)
- Noemt het tweede stadium: Hannibal won na een korte tijd sympathie door zijn (eigen) kwaliteiten, karakter of gedrag. (1p)
Vraag 5 2 punten
Regel 11-15 Caloris t/m accersita. In dit tekstgedeelte maakt Livius duidelijk dat Hannibal afwijkt van wat normaal gevonden wordt. Hij gebruikt daarvoor vijf voorbeelden, die van elkaar gescheiden worden door puntkomma’s. Beschrijf in eigen woorden voor drie van deze vijf voorbeelden het gedrag dat normaal gevonden wordt.
Bekijk het antwoord
- Beschrijft het normale gedrag voor drie van de vijf voorbeelden, uit: last hebben van (extreme) hitte of kou; van lekker eten en drinken houden (ook al heb je eigenlijk al genoeg gegeten of gedronken); overdag wakker zijn en ’s nachts slapen; tijd besteden aan andere zaken dan alleen werk en slaap; de slaapomstandigheden optimaliseren (door een lekker matras en stilte). (2p)
Drie juiste antwoorden: 2 punten. Twee juiste antwoorden: 1 punt. Minder dan twee: 0 punten. Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 8 1 punt
Regel 21-24 Cum t/m praetermissa. Leg uit dat het verteltempo in dit tekstgedeelte veel hoger is dan in het voorafgaande (vanaf regel 5 Nunquam). Ga in je antwoord in op de inhoud van zowel dit tekstgedeelte als het voorafgaande.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat in dit tekstgedeelte in enkele regels een periode van drie jaar wordt beschreven of samengevat (dus versnelling: de verteltijd is veel korter dan de vertelde tijd), terwijl in het voorafgaande een beschrijving van Hannibal wordt gegeven en in veel meer regels wordt beschreven wat er in die drie jaar gebeurde (dus vertraging). (1p)
Het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn. Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 9 1 punt
In tekst 1 beschrijft Livius de positieve kant van Hannibal en de negatieve kant. Welke kant wordt volgens jou benadrukt in tekst 1? Beargumenteer je antwoord op basis van de opbouw van tekst 1 als geheel.
Bekijk het antwoord
- Kiest een kant en beargumenteert die op basis van de opbouw van tekst 1 als geheel. (1p)
Voorbeelden van een goed antwoord: de positieve kant wordt benadrukt doordat daaraan veel meer woorden besteed worden dan aan de negatieve kant; of: de negatieve kant wordt benadrukt doordat die op het laatst genoemd wordt, waardoor de lezer die het best onthoudt. Niet fout rekenen wanneer een antwoord is genoteerd met een steekhoudend inhoudelijk argument in plaats van een argument op basis van de tekstopbouw, zoals: ‘De negatieve kant wordt benadrukt doordat Livius de positieve eigenschappen groot noemt, maar de negatieve enorm.’ of ‘De positieve kant wordt benadrukt doordat Livius van de positieve kant concrete voorbeelden geeft.’
2024, tijdvak 1: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 Hannibal in conflict met bergbewoners.
[1] Perventum inde ad frequentem cultoribus alium, ut inter montanos, [2] populum. Ibi non bello aperto sed suis artibus, fraude et insidiis, est [3] prope circumventus. Magno natu principes castellorum oratores ad [4] Poenum veniunt, alienis malis, utili exemplo, doctos memorantes [5] amicitiam malle quam vim experiri Poenorum; itaque oboedienter [6] imperata facturos; commeatum itinerisque duces et ad fidem promissorum [7] obsides acciperet. Hannibal nec temere credendum nec † asperandos † [8] ratus, ne repudiati aperte hostes fierent, benigne cum respondisset, [9] obsidibus quos dabant acceptis et commeatu quem in viam ipsi detulerant [10] usus, nequaquam ut inter pacatos composito agmine duces eorum [11] sequitur. Primum agmen elephanti et equites erant; ipse post cum robore [12] peditum circumspectans sollicitus omnia incedebat. Ubi in angustiorem [13] viam et ex parte altera subiectam iugo insuper imminenti ventum est, [14] undique ex insidiis barbari a fronte ab tergo coorti, comminus eminus [15] petunt, saxa ingentia in agmen devolvunt. Maxima ab tergo vis hominum [16] urgebat. In eos versa peditum acies haud dubium fecit quin, nisi firmata [17] extrema agminis fuissent, ingens in eo saltu accipienda clades fuerit. Tunc [18] quoque ad extremum periculi ac prope perniciem ventum est; nam dum [19] cunctatur Hannibal demittere agmen in angustias, quia non, ut ipse [20] equitibus praesidio erat, ita peditibus quicquam ab tergo auxilii reliquerat, [21] occursantes per obliqua montani interrupto medio agmine viam insedere, [22] noxque una Hannibali sine equitibus atque impedimentis acta est. [23] Postero die iam segnius intercursantibus barbaris iunctae copiae [24] saltusque haud sine clade, maiore tamen iumentorum quam hominum [25] pernicie, superatus.
Livius, Ab Urbe Condita 21.34-35.1
Vraag 10 2 punten
Regel 4 doctos. a Beschrijf de inhoud van het hier bedoelde inzicht. Baseer je antwoord op het tekstgedeelte Magno t/m acciperet (regel 3-7). b Noteer waardoor het hier bedoelde inzicht verkregen was. Baseer je antwoord op het tekstgedeelte Magno t/m acciperet (regel 3-7).
Bekijk het antwoord
- a: Beschrijft dat men beter of liever een vriend van de Carthagers is (dan een vijand). (1p)
- b: Noemt dat het inzicht verkregen was door de (slechte) ervaring van anderen, door het geweld dat anderen van de kant van de Carthagers ondervonden hadden, of door de strafmaatregelen die de Carthagers tegen anderen genomen hadden. (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 11 1 punt
Regel 7-8 Hannibal nec temere credendum ratus. Citeer uit het tekstgedeelte Primum t/m devolvunt (regel 11-15) een Latijns woord waaruit opgemaakt kan worden dat Hannibal twijfelt aan de betrouwbaarheid van de bergbewoners.
Bekijk het antwoord
- Citeert circumspectans of sollicitus (regel 12). (1p)
Vraag 14 1 punt
Regel 21 interrupto medio agmine. De vijand doorbreekt de colonne van Hannibal. Welk schema geeft de volgorde van de troepen ter plaatse weer, nadat de colonne doorbroken is? Baseer je antwoord op het tekstgedeelte Hannibal t/m incedebat (regel 7-12).
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
2024, tijdvak 1: Tekst 2 en Tekst 1
Vraag 15 1 punt
Tekst 2, regel 2 suis t/m insidiis. Hierover maakt Livius ook een opmerking in tekst 1, in het tekstgedeelte Equitum t/m religio (tekst 1, regel 17-21). Noteer in eigen woorden de strekking van de desbetreffende opmerking.
Bekijk het antwoord
- Noemt de strekking: Hannibal is zeer onbetrouwbaar, nog onbetrouwbaarder dan andere Carthagers. (1p)
Niet fout rekenen wanneer geantwoord is ‘Carthagers/Puniërs zijn zeer onbetrouwbaar.’ Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 16 2 punten
Tekst 1, regel 9-10 Plurimum audaciae ad pericula capessenda en plurimum consilii inter ipsa pericula erat. Tekst 2 kan beschouwd worden als een illustratie van deze twee opmerkingen uit tekst 1. a Beschrijf in eigen woorden een gebeurtenis uit tekst 2 die beschouwd kan worden als illustratie van de opmerking Plurimum audaciae ad pericula capessenda. b Beschrijf in eigen woorden een gebeurtenis uit tekst 2 die beschouwd kan worden als illustratie van de opmerking plurimum consilii inter ipsa pericula erat.
Bekijk het antwoord
- a: Beschrijft een gebeurtenis uit tekst 2 die illustratie is van de opmerking Plurimum audaciae ad pericula capessenda. (1p)
- b: Beschrijft een gebeurtenis uit tekst 2 die illustratie is van de opmerking plurimum consilii inter ipsa pericula erat. (1p)
Voorbeelden van een goed antwoord zijn. Bij a: Hannibal trekt over de Alpen; Hannibal gaat de strijd aan met de bergbewoners; Hannibal geeft zich niet over terwijl hij in het nauw gedreven is. Bij b: Hannibal overweegt wat het beste plan is na een argwaan wekkend aanbod van de bergbewoners; in het heetst van de strijd overweegt Hannibal zijn opties: moet hij zijn infanterie laten verder trekken of afdalen? Of woorden van overeenkomstige strekking.
2024, tijdvak 1: Tekst 3
Opgavetekst
Tekst 3 De verkiezing van Scipio.
[1] Maesta itaque civitas prope inops consilii comitiorum die tamen in [2] campum descendit; atque in magistratus versi circumspectant ora [3] principum aliorum alios intuentium fremuntque adeo perditas res [4] desperatumque de re publica esse ut nemo audeat in Hispaniam imperium [5] accipere, cum subito P. Cornelius Publi filius eius qui in Hispania [6] ceciderat, [filius] quattuor et viginti ferme annos natus, professus se [7] petere, in superiore unde conspici posset loco constitit. In quem [8] postquam omnium ora conversa sunt, clamore ac favore ominati extemplo [9] sunt felix faustumque imperium. Iussi deinde inire suffragium ad unum [10] omnes non centuriae modo, sed etiam homines P. Scipioni imperium esse [11] in Hispania iusserunt. Ceterum post rem actam ut iam resederat impetus [12] animorum ardorque, silentium subito ortum et tacita cogitatio quidnam [13] egissent; nonne favor plus valuisset quam ratio. Aetatis maxime [14] paenitebat; quidam fortunam etiam domus horrebant nomenque ex [15] funestis duabus familiis in eas provincias ubi inter sepulcra patris [16] patruique res gerendae essent proficiscentis. [17] Quam ubi ab re tanto impetu acta sollicitudinem curamque hominum [18] animadvertit, advocata contione ita de aetate sua imperioque mandato et [19] bello quod gerendum esset magno elatoque animo disseruit, ut ardorem [20] eum qui resederat excitaret rursus novaretque et impleret homines [21] certioris spei quam quantam fides promissi humani aut ratio ex fiducia [22] rerum subicere solet.
Livius, Ab Urbe Condita 26.18.6-19.2
Vraag 18 2 punten
Regel 5 P. Cornelius. Deze persoon wordt in het tekstgedeelte In t/m iusserunt (regel 7-11) nog tweemaal aangeduid. Citeer de twee desbetreffende Latijnse tekstelementen.
Bekijk het antwoord
- Citeert (In) quem (regel 7). (1p)
- Citeert P. Scipioni (regel 10). (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 19 1 punt
Regel 5 Publi filius eius. Dit tekstelement is aan de tekst toegevoegd door de moderne uitgever. Leg uit dat de inhoud van de zin cum t/m constitit (regel 5-7) onzinnig is als het tekstelement Publi filius eius er niet zou staan.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat er dan zou worden beweerd dat iemand die al gesneuveld was, op een verhoging ging staan of iets deed. (1p)
Geen scorepunt toekennen wanneer alleen geantwoord is ‘Er staat dat P. Cornelius in Hispania/Spanje gesneuveld was. / P. Cornelius was gesneuveld/dood.’
Vraag 20 3 punten
Regel 1-9 Maesta t/m imperium. In dit tekstgedeelte speelt visuele waarneming een belangrijke rol. a Noteer in eigen woorden de eerstgenoemde waarnemers in dit tekstgedeelte. b Noteer in eigen woorden de als tweede genoemde waarnemers in dit tekstgedeelte. c Beschrijf in eigen woorden het derde geval van visuele waarneming in dit tekstgedeelte.
Bekijk het antwoord
- a: Noemt de burgers of Romeinen als eerstgenoemde waarnemers. (1p)
- b: Noemt de magistraten als tweede genoemde waarnemers. (1p)
- c: Beschrijft dat Scipio zorgt dat hij goed gezien kan worden: iedereen kan Scipio zien, of iedereen kijkt naar Scipio. (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 22 3 punten
Regel 17 sollicitudinem curamque hominum. Baseer je antwoord op het voorafgaande (vanaf regel 13 Aetatis). a Beschrijf in eigen woorden de twee zaken waardoor dit veroorzaakt was. Scipio gaat in het vervolg slechts op een van deze twee zaken in. b Noteer een zelfbedachte aannemelijke reden waarom hij niet op de andere zaak ingaat.
Bekijk het antwoord
- a: Noemt als eerste zaak de (jonge) leeftijd van Scipio. (1p)
- a: Noemt als tweede zaak het lot van de familie van Scipio: het feit dat (een van) Scipio’s familieleden juist in Spanje gesneuveld waren of was. (1p)
- b: Noemt een zelfbedachte aannemelijke reden waarom Scipio niet ingaat op de andere zaak, bijvoorbeeld: dat zou de toehoorders bedroefd maken en hij wil ze juist weer enthousiasmeren; hij is er zelf nog te bedroefd over; hij vindt het zelf ook een bezwaar en kan er dus niets tegen inbrengen. (1p)
Bron 5
Stine Jensen schrijft in haar column in NRC dat de psycholoog Verhaeghe een onderscheid maakt tussen ‘autoriteit’ en ‘gezag’:
Autoriteit hoort bij bepaalde functies en rollen en gaat gepaard met macht. Gezag wijst naar de manier waarop autoriteit bij het individu verschijnt. Verhaeghe vertelt niet waarom de een wel gezag lijkt te hebben en de ander niet. Ik denk dat het een kwestie is van kunde, uitstraling en karakter en ook of anderen het je ‘gunnen’.
https://www.nrc.nl/nieuws/2022/10/06/de-gezagskloof-tussen-man-en-vrouw-is-nog-niet-weg-a4144385, bekeken op 25 oktober 2022
Vraag 23 2 punten
Na de gebeurtenissen die in tekst 3 beschreven zijn, heeft Scipio volgens de omschrijving in het bovenstaande citaat zowel autoriteit als gezag. a Beschrijf in eigen woorden op grond waarvan Scipio autoriteit heeft. Baseer je antwoord op het bovenstaande citaat en betrek in je antwoord een gegeven uit tekst 3. b Beschrijf in eigen woorden op grond waarvan Scipio gezag heeft. Baseer je antwoord op het bovenstaande citaat en betrek in je antwoord een gegeven uit tekst 3.
Bekijk het antwoord
- a: Noemt dat Scipio autoriteit heeft op grond van zijn functie of rol (bevelhebber of proconsul in Spanje), de macht over het leger, of het feit dat hij verkozen is, met een gegeven uit tekst 3. (1p)
- b: Noemt dat Scipio gezag heeft op grond van zijn kunde, karakter of het feit dat iedereen het hem gunt, bijvoorbeeld: zijn kunde als redenaar, waarmee hij de twijfels bij de mensen wegneemt; zijn kunde om de aandacht te vestigen door op een geschikt moment op een verhoging te gaan staan; het zelfvertrouwen dat hij uitstraalt door zich, zo jong als hij is, kandidaat te stellen of als enige kandidaat; zijn plichtsgetrouwe of moedige karakter, omdat hij ondanks gesneuvelde familieleden toch naar Spanje wil; het feit dat iedereen hem het bevelhebberschap gunt. (1p)
Bij a voorbeelden van een goed antwoord: Scipio heeft autoriteit op grond van de functie van bevelhebber (in Spanje), van zijn rol als proconsul (in Spanje), van de macht over het leger (in Spanje), of van het feit dat hij verkozen is. Of woorden van overeenkomstige strekking.
2024, tijdvak 2: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Hannibal spreekt zijn mannen toe aan de Italische kant van de Alpen.
[1] “Quocumque circumtuli oculos, plena omnia video animorum ac
[2] roboris, veteranum peditem, generosissimarum gentium equites frenatos
[3] infrenatosque, vos socios fidelissimos fortissimosque, vos,
[4] Carthaginienses, cum ob patriam, tum ob iram iustissimam pugnaturos.
[5] Inferimus bellum infestisque signis descendimus in Italiam, tanto audacius
[6] fortiusque pugnaturi quam hostis, quanto maior spes, maior est animus
[7] inferentis vim quam arcentis. Accendit praeterea et stimulat animos dolor,
[8] iniuria, indignitas. Ad supplicium depoposcerunt me ducem primum,
[9] deinde vos omnes qui Saguntum oppugnassetis; deditos ultimis
[10] cruciatibus adfecturi fuerunt. Crudelissima ac superbissima gens sua
[11] omnia suique arbitrii facit; cum quibus bellum, cum quibus pacem
[12] habeamus, se modum imponere aequum censet. Circumscribit includitque
[13] nos terminis montium fluminumque, quos non excedamus, neque eos,
[14] quos statuit, terminos observat: “Ne transieris Hiberum; ne quid rei tibi sit
[15] cum Saguntinis.” Ad Hiberum est Saguntum? “Nusquam te vestigio
[16] moveris.” Parum est quod veterrimas provincias meas, Siciliam ac
[17] Sardiniam, ademisti? Adimis etiam Hispanias et, si inde cessero, in
[18] Africam transcendes. Transcendes autem? Transcendisse dico. Duos
[19] consules huius anni, unum in Africam, alterum in Hispaniam miserunt.
[20] Nihil usquam nobis relictum est nisi quod armis vindicarimus. Illis timidis
[21] et ignavis esse licet, qui respectum habent, quos sua terra, suus ager per
[22] tuta ac pacata itinera fugientes accipient: vobis necesse est fortibus viris
[23] esse et, omnibus inter victoriam mortemve certa desperatione abruptis,
[24] aut vincere aut, si fortuna dubitabit, in proelio potius quam in fuga
[25] mortem oppetere. Si hoc [bene fixum] omnibus destinatum in animo est,
[26] iterum dicam, vicistis; nullum contemptu mortis incitamentum ad
[27] vincendum homini ab dis immortalibus acrius datum est.”
Livius, Ab Urbe Condita 21.44
Vraag 2 1 punt
In tekst 1 houdt Hannibal een toespraak om zijn leger te motiveren voor het komende gevecht. In het voorafgaande (niet in dit examen afgedrukt) heeft Hannibal zijn leger op een andere manier gemotiveerd voor dit komende gevecht.
Noteer wat hij toen deed om zijn leger te motiveren.
Bekijk het antwoord
- Hannibal/Hij liet (krijgs)gevangenen (voor hun vrijheid op leven en dood) tegen/met elkaar vechten. (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 4 1 punt
Regel 7 arcentis
Citeer uit het voorafgaande (vanaf regel 1 Quocumque) het Latijnse woord waarmee in deze context naar dezelfde groep wordt verwezen als met arcentis.
Bekijk het antwoord
- hostis (regel 6) (1p)
Vraag 6 2 punten
Regel 10 Crudelissima ac superbissima
Leg uit dat een van deze bijvoeglijke naamwoorden beter bij het voorafgaande tekstgedeelte past (vanaf regel 8 Ad) en het andere beter bij het vervolg (regel 10-19 sua t/m miserunt). Betrek in je antwoord de inhoud van beide tekstgedeelten. Volg in je antwoord dit schema: Crudelissima past beter bij ..., want ... ; superbissima past beter bij ..., want ...
Bekijk het antwoord
- Crudelissima past beter bij het voorafgaande, want de Romeinen willen de Carthagers / Hannibal de ergste folteringen / de doodstraf laten ondergaan (en dat is uiterst wreed / staat niet in verhouding tot de aanklacht). (1p)
- superbissima past beter bij het vervolg, want de Romeinen vinden (volgens Hannibal) dat zij als enigen alle regels mogen bepalen / willen precies voorschrijven wat de Carthagers moeten doen/laten / doen zelf precies waar ze zin in hebben zonder zich aan de afspraken te houden (en dat is volgens Hannibal zeer arrogant / want dat is meer arrogant dan wreed). (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 7 1 punt
Regel 10-12 Crudelissima t/m censet
Het is duidelijk dat Hannibal de hier beschreven gang van zaken absurd vindt.
Beschrijf in eigen woorden de gang van zaken die Hannibal in dit verband kennelijk wel normaal zou vinden.
Bekijk het antwoord
- de gang van zaken waarin de Carthagers / alle volken zelf (mogen) bepalen met wie ze oorlog voeren of in vrede leven / waarin de Romeinen zich niet met de (buitenlandse) politiek van Carthago/anderen bemoeien / niet de baas spelen (over Carthago/anderen). (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 9 1 punt
Regel 14-18 Ne transieris t/m dico
Drie van de onderstaande woorden uit dit tekstgedeelte hebben betrekking op dezelfde partij.
Welk woord heeft betrekking op de andere partij?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2024, tijdvak 2: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 Hannibal bij Rome.
[1] Intussen bracht Hannibal zijn kamp dichterbij, naar de rivier de Anio, drie
[2] mijl vanaf de stad. Nadat daar het kampement opgeslagen was, vertrok
[3] hijzelf te paard met tweeduizend ruiters naar de Porta Collina, tot bij de
[4] tempel van Hercules en bekeek hij van zo dichtbij mogelijk de muren en
[5] de ligging van de stad. Dat hij dat ongehinderd en in alle rust deed, vond
[6] Flaccus schandelijk; daarom stuurde hij er ruiters op af en beval hun de
[7] vijand weg te jagen en in hun kamp terug te drijven. Nadat het gevecht
[8] begonnen was, bevalen de consuls de Numidische overlopers, van wie er
[9] toen tegen de 1200 op de Aventijn waren, midden door de stad naar de
[10] Esquilijn te gaan; ze meenden dat niemand beter geschikt zou zijn voor
[11] een gevecht in de dalen en tussen de graven en de gebouwen in de
[12] parken en in de geheel verlaten straten. Maar toen sommige mensen
[13] vanaf de burcht op het Capitool hen te paard zagen afdalen langs de
[14] Clivus Publicius, riepen ze dat de Aventijn ingenomen was. Dat
[15] veroorzaakte zo’n chaos en paniek, dat de complete bange massa de stad
[16] verlaten zou hebben, als het Punische kamp niet voor de stad gelegen zou
[17] hebben. Nu vluchtten ze in hun huizen en in gebouwen, en vielen ze met
[18] stenen en speren hun eigen mensen aan die nog in de straten liepen,
[19] alsof dat vijanden waren. En de chaos kon niet tot rust gebracht worden
[20] en de vergissing niet opgehelderd, omdat de wegen overvol waren met
[21] grote hoeveelheden boeren en vee die door de plotselinge paniek naar de
[22] stad gedreven waren. Het gevecht tussen de ruiters verliep gunstig en de
[23] vijanden werden verdreven. En omdat op allerlei plaatsen opstootjes
[24] onderdrukt moesten worden die zomaar ontstaan waren, werd er besloten
[25] dat iedereen die ooit dictator, consul of censor geweest was, aangesteld
[26] werd als bevelvoerend officier, totdat de vijand zich van de muren
[27] teruggetrokken zou hebben. De rest van de dag en de volgende nacht
[28] ontstonden er nog veel spontane opstootjes, die onderdrukt werden.
[29] Postero die transgressus Anienem Hannibal in aciem omnes copias
[30] eduxit; nec Flaccus consulesque certamen detractavere. Instructis
[31] utrimque exercitibus in eius pugnae casum in qua urbs Roma victori
[32] praemium esset, imber ingens grandine mixtus ita utramque aciem
[33] turbavit ut vix armis retentis in castra sese receperint, nullius rei minore
[34] quam hostium metu. Et postero die eodem loco acies instructas eadem
[35] tempestas diremit; ubi recepissent se in castra, mira serenitas cum
[36] tranquillitate oriebatur. In religionem ea res apud Poenos versa est,
[37] auditaque vox Hannibalis fertur potiundae sibi urbis Romae modo mentem
[38] non dari, modo fortunam. Minuere etiam spem eius duae aliae, parva
[39] magnaque, res, magna illa quod cum ipse ad moenia urbis Romae
[40] armatus sederet milites sub vexillis in supplementum Hispaniae profectos
[41] audiit, parva autem quod per eos dies eum forte agrum in quo ipse castra
[42] haberet venisse nihil ob id deminuto pretio cognitum ex quodam captivo
[43] est. Id vero adeo superbum atque indignum visum eius soli quod ipse
[44] bello captum possideret haberetque inventum Romae emptorem ut
[45] extemplo vocato praecone tabernas argentarias quae circa forum
[46] Romanum essent iusserit venire.
His motus ad Tutiam fluvium castra rettulit sex milia passuum ab urbe.
Livius, Ab Urbe Condita 26.10.3-26.11.8
Vraag 12 1 punt
Regel 1-2 Intussen t/m stad
Vanuit Rome gezien lag Hannibals kamp aan de overkant van de Anio. Dit kan opgemaakt worden uit een gegeven in het tekstgedeelte Postero t/m metu (regel 29-34).
Noteer in eigen woorden dit gegeven.
Bekijk het antwoord
- Om slag te leveren (tegen Rome) / op te trekken naar Rome steekt Hannibal (vanuit het kamp) de Anio/rivier over. Of woorden van overeenkomstige strekking. (1p)
Vraag 13 1 punt
Regel 7-8 Nadat het gevecht begonnen was
Dit gevecht wordt door Livius vanuit Romeins perspectief beschreven, zoals blijkt uit enkele gegevens in het tekstgedeelte En t/m verdreven (regel 19-23).
Noteer in eigen woorden een van deze gegevens.
Bekijk het antwoord
- Er staat (in regel 22) dat het gevecht gunstig verliep (en uit de context blijkt dat de Carthagers verliezen). / Er wordt (in regel 23) het woord vijanden gebruikt (en uit de context blijkt dat daarmee de Carthagers bedoeld worden). (1p)
Het scorepunt niet toekennen wanneer geantwoord is ‘Er wordt (in regel 22) het woord stad gebruikt (en uit de context blijkt dat daarmee Rome bedoeld wordt).’ Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 14 1 punt
Regel 12-14 Maar t/m ingenomen was
Noteer de oorzaak waardoor deze reactie begrijpelijk is. Baseer je antwoord op het voorafgaande (vanaf regel 7 Nadat).
Bekijk het antwoord
- De ruiters zien eruit als soldaten/bondgenoten van het Carthaagse leger. / De bevolking was niet op de hoogte van het overlopen van de Numidiërs. / De bevolking denkt dat deze overlopers van de Aventijn vluchten voor vijanden / verdreven zijn door vijanden (die de Aventijn ingenomen hebben). (1p)
Niet fout rekenen wanneer geantwoord is ‘Het was Romeinse soldaten verboden zich in wapenrusting in Rome te bevinden (en deze Numidiërs zijn gevechtsklaar/gewapend).’ Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 15 1 punt
Regel 29-30 Hannibal t/m eduxit
In het tekstgedeelte Intussen t/m drijven (regel 1-7) is verteld, dat Hannibal het kamp al eerder een keer verlaten had. Er is echter een verschil tussen deze twee keren dat hij het kamp verliet.
Noteer in eigen woorden dit verschil. Ga in je antwoord in op zowel de situatie in het tekstgedeelte Hannibal t/m eduxit (regel 29-30) als de eerdere situatie.
Bekijk het antwoord
- In deze situatie (in de regels 29-30) is Hannibal van plan slag te leveren / stelt Hannibal zijn leger in slagorde op; in de eerdere situatie was hij op verkenning. / Hannibal neemt in deze situatie (in de regels 29-30) zijn hele leger mee; in de eerdere situatie alleen de ruiterij / een deel. (1p)
Het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn. Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 16 1 punt
Regel 30-31 Instructis t/m casum
Wordt hier met exercitibus (regel 31) hetzelfde bedoeld als met omnes copias in regel 29? Licht je antwoord toe en ga in je antwoord in op beide tekstelementen.
Bekijk het antwoord
- Nee, met exercitibus wordt zowel het Romeinse als het Carthaagse leger bedoeld / worden de legers van beide kanten/partijen bedoeld / worden beide legers bedoeld; met omnes copias wordt alleen het Carthaagse leger bedoeld. Of woorden van overeenkomstige strekking. (1p)
Het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn. Niet fout rekenen wanneer in een overigens correct antwoord de ontkenning impliciet gelaten is.
Vraag 19 3 punten
Regel 38-39 Minuere t/m res
Livius gebruikt hier het woord aliae omdat in het voorafgaande (vanaf regel 34 Et) al een reden genoemd is.
a Noteer in eigen woorden deze eerder genoemde reden.
b Noteer in eigen woorden de concrete reden die Livius aanduidt met parva (regel 38). Baseer je antwoord op het vervolg (t/m regel 46 venire).
c Noteer in eigen woorden de concrete reden die Livius aanduidt met magna (regel 39). Baseer je antwoord op het vervolg (t/m regel 46 venire).
Bekijk het antwoord
- a: Bij elke poging om Rome in te nemen / met de Romeinen slag te leveren breekt een noodweer los. / Het lot / De goden zou(den) Hannibal / de Carthagers ongunstig gezind zijn. (1p)
- b: (Hannibal hoort) dat de grond waarop Hannibal zijn legerkamp heeft opgeslagen (sindsdien/daardoor) niet minder waard is geworden / door iemand in Rome / door een Romein is gekocht / aan iemand in Rome / aan een Romein is verkocht. (1p)
- c: (Hannibal hoort) dat de Romeinen versterkingen/troepen naar Spanje gestuurd hebben (die de Romeinen kennelijk niet nodig vinden voor de verdediging van Rome) / dat er troepen/soldaten vanuit Rome (naar Spanje) vertrokken zijn. Of woorden van overeenkomstige strekking. (1p)
Bij b niet fout rekenen wanneer geantwoord is ‘(Hannibal hoort) dat de grond waarop Hannibal zijn legerkamp heeft opgeslagen is gekocht/verkocht’. Of woorden van overeenkomstige strekking.
2024, tijdvak 2: Tekst 3
Opgavetekst
Tekst 3 Hannibal krijgt opdracht Italië te verlaten.
[1] Postquam edita sunt mandata, “Iam non perplexe” inquit “sed palam
[2] revocant qui vetando supplementum et pecuniam mitti iam pridem
[3] retrahebant. Vicit ergo Hannibalem non populus Romanus totiens caesus
[4] fugatusque sed senatus Carthaginiensis obtrectatione atque invidia;
[5] neque hac deformitate reditus mei tam P. Scipio exsultabit atque efferet
[6] sese quam Hanno qui domum nostram quando alia re non potuit ruina
[7] Carthaginis oppressit.”
[8] Iam hoc ipsum praesagiens animo praeparaverat ante naves. Itaque
[9] inutili militum turba praesidii specie in oppida Bruttii agri quae pauca
[10] metu magis quam fide continebantur dimissa, quod roboris in exercitu
[11] erat in Africam transvexit, multis Italici generis, quia in Africam secuturos
[12] abnuentes concesserant in Iunonis Laciniae delubrum inviolatum ad eam
[13] diem, in templo ipso foede interfectis. Raro quemquam alium patriam
[14] exsilii causa relinquentem tam maestum abisse ferunt quam Hannibalem
[15] hostium terra excedentem; respexisse saepe Italiae litora, et deos
[16] hominesque accusantem in se quoque ac suum ipsius caput exsecratum
[17] quod non cruentum ab Cannensi victoria militem Romam duxisset;
[18] Scipionem ire ad Carthaginem ausum qui consul hostem Poenum in Italia
[19] non vidisset: se, centum milibus armatorum ad Trasumennum ad Cannas
[20] caesis, circa Casilinum Cumasque et Nolam consenuisse. Haec accusans
[21] querensque ex diutina possessione Italiae est detractus.
Livius, Ab Urbe Condita 30.20.2-9
Vraag 22 1 punt
Regel 2 vetando t/m mitti
Citeer uit het tekstgedeelte Postquam t/m invidia (regel 1-4) het Latijnse woord dat concreet gemaakt wordt met vetando t/m mitti (regel 2).
Bekijk het antwoord
- perplexe (regel 1) (1p)
Vraag 23 1 punt
Regel 6-7 qui t/m oppressit
De strekking van dit tekstgedeelte wordt het best weergegeven door:
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 24 1 punt
Regel 10-11 quod roboris in exercitu erat
Citeer uit het voorafgaande (vanaf regel 8 Iam) het Latijnse tekstelement dat een tegenstelling vormt met quod roboris in exercitu erat.
Bekijk het antwoord
- inutili militum turba (regel 9) (1p)
Vraag 25 1 punt
Regel 11-13 multis t/m interfectis
Volgens veel commentatoren heeft deze gebeurtenis niet werkelijk plaatsgevonden.
Met welk doel vertelt Livius dit verhaal dan toch volgens jou?
Bekijk het antwoord
- Voorbeelden van een goed antwoord zijn: Livius/Hij wil Hannibal in een kwaad daglicht stellen. / Livius/Hij wil spanning in het verhaal brengen (en is niet alleen geïnteresseerd in historische precisie). (1p)
Vraag 26 2 punten
Regel 16 in t/m exsecratum
In het vervolg (t/m regel 21 detractus) wordt duidelijk wat Hannibal zichzelf verwijt: enerzijds verwijt hij zichzelf iets wat hij niet gedaan heeft en anderzijds iets wat hij in plaats daarvan wel gedaan heeft.
Noteer in eigen woorden deze twee verschillende verwijtende opmerkingen van Hannibal.
Bekijk het antwoord
- Hannibal verwijt zichzelf dat hij niet opgetrokken is naar Rome (direct na de slag bij Cannae). (1p)
- Hannibal verwijt zichzelf dat hij zijn tijd/energie besteed heeft aan het veroveren van / aan het rondhangen bij plaatsen in (Zuid-)Italië / bij onbelangrijke plaatsen. (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 27 2 punten
Regel 21 est detractus
Citeer uit het tekstgedeelte Raro t/m excedentem (regel 13-15) twee niet direct opeenvolgende Latijnse woorden die inhoudelijk vergelijkbaar zijn met est detractus (regel 21).
Bekijk het antwoord
- Twee van de volgende antwoorden: relinquentem (regel 14); abisse (regel 14); excedentem (regel 15). (2p)
Per juist antwoord 1 punt; bij twee juiste antwoorden 2 punten.
2023, tijdvak 1: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Jaloezie gaat op bevel van Minerva naar Aglauros toe.
[778] Ze lacht uitsluitend als ze weet van andermans verdriet,
[779] geniet geen slaap, omdat ze wakker ligt van schrikgedachten;
[780] ze loert afgunstig op succes van mensen en ze kwijnt
[781] al loerend weg: ze proeft ervan én wordt beproefd, en daarmee
[782] wekt ze haar eigen kwelling. – Ondanks diepgevoelde haat
[783] riep de godin Minerva haar nu toch dit kort bevel toe:
[784] ‘Ga één van Cecrops’ dochters met je pus vergiftigen,
[785] doe wat ik zeg! Aglauros heet ze…’ en maakte dat ze wegkwam,
[786] zich met haar lans afzettend van de grond, geen woord te veel.
[787] De ander ziet met scheve ogen hoe Minerva wegvliegt,
[788] sputtert wat binnensmonds, omdat het pijn doet die godin
[789] haar zin te geven, grijpt dan toch haar staf, die is omwikkeld
[790] met doornprikkels, en in donker wolkenkleed gehuld
[791] gaat ze, en waar ze gaat vertrapt ze bloeiende gewassen,
[792] grassen verschroeit ze en papaverbollen breekt ze stuk
[793] en met haar adem blaast ze gif uit over mensen, steden
[794] en huizen…, tot ze eindelijk Athene’s burcht bereikt,
[795] waar zóveel rijkdom, macht en feestelijke vrede heersen,
[796] dat zij, omdat ze niets te huilen ziet, zelf huilen moet.
[797] Sed postquam thalamos intravit Cecrope natae,
[798] iussa facit pectusque manu ferrugine tincta
[799] tangit et hamatis praecordia sentibus implet
[800] inspiratque nocens virus piceumque per ossa
[801] dissipat et medio spargit pulmone venenum.
[802] Neve mali causae spatium per latius errent,
[803] germanam ante oculos fortunatumque sororis
[804] coniugium pulchraque deum sub imagine ponit
[805] cunctaque magna facit. Quibus inritata dolore
[806] Cecropis occulto mordetur et anxia nocte,
[807] anxia luce gemit lentaque miserrima tabe
[808] liquitur, ut glacies incerto saucia sole,
[809] felicisque bonis non lenius uritur Herses
[810] quam cum spinosis ignis supponitur herbis,
[811] quae neque dant flammas lentoque tepore cremantur.
[812] Saepe mori voluit, ne quidquam tale videret,
[813] saepe velut crimen rigido narrare parenti;
[814] denique in adverso venientem limine sedit
[815] exclusura deum. Cui blandimenta precesque
[816] verbaque iactanti mitissima “Desine,” dixit;
[817] “hinc ego me non sum nisi te motura repulso.”
[818] “Stemus” ait “pacto” velox Cyllenius “isto”
[819] caelestique fores virga patefecit; at illi
[820] surgere conanti partes quascumque sedendo
[821] flectimur ignava nequeunt gravitate moveri.
[822] Illa quidem pugnat recto se attollere trunco,
[823] sed genuum iunctura riget frigusque per ungues
[824] labitur et pallent amisso sanguine venae;
[825] utque malum late solet immedicabile cancer
[826] serpere et inlaesas vitiatis addere partes,
[827] sic letalis hiems paulatim in pectora venit
[828] vitalesque vias et respiramina clausit.
[829] Nec conata loqui est nec, si conata fuisset,
[830] vocis habebat iter; saxum iam colla tenebat
[831] oraque duruerant signumque exsangue sedebat.
[832] Nec lapis albus erat; sua mens infecerat illam.
[833] Has ubi verborum poenas mentisque profanae
[834] cepit Atlantiades, dictas a Pallade terras
[835] linquit et ingreditur iactatis aethera pennis.
Ovidius, Metamorphoses 2.778-835
Vraag 1 2 punten
Regel 784-786 (Ga t/m veel): Minerva geeft deze opdracht om wraak te nemen op Aglauros, zowel namens zichzelf als namens Mercurius. a. Voor welke daad tegen zichzelf wilde Minerva Aglauros straffen? Baseer je antwoord op de teksten die je voor dit examen gelezen hebt. b. Voor welke daad tegen Mercurius wilde Minerva Aglauros straffen? Baseer je antwoord op de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.
Bekijk het antwoord
- a: Aglauros had Minerva’s geheim ontdekt / de mand (met Erichthonius erin) geopend / in de mand (met Erichthonius erin) gekeken. (1p)
- b: Aglauros had Mercurius afgeperst / weggehouden bij het meisje op wie hij verliefd was / had Mercurius de toegang tot het paleis geweigerd. (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 2 2 punten
Regel 797 (Sed t/m natae). a. Schrijf regel 797 over en scandeer deze regel. Hieronder staan twee vertalingen van het tekstgedeelte Sed t/m facit (regel 797-798). I. Zij haastte zich de kamer van Aglauros te betreden om Minerva’s opdracht uit te voeren. II. Zij sloop de kamer van Aglauros binnen en begon het door Minerva opgedragen werk te doen. b. In een van deze vertalingen is in de woordkeus rekening gehouden met het metrum van regel 797 (Sed t/m natae). Leg uit in welke van deze vertalingen dit gedaan is. Ga in je antwoord in op zowel het metrum van regel 797 als de inhoud van de vertaling van je keuze.
Bekijk het antwoord
- a: Scandeert regel 797 als ― ― ǀ― ᵕ ᵕ ǀ ― ― ǀ ― ― ǀ ― ᵕ ᵕ ǀ ― ― (1p)
- b: Kiest vertaling II en legt uit dat daarin rekening is gehouden met het metrum: regel 797 bevat vier/veel spondeeën, of het woord intravit heeft drie lange lettergrepen (wat traagheid uitdrukt). In vertaling II is daarmee rekening gehouden door de keuze voor het woord sloop (want sluipen is iets wat langzaam gebeurt). (1p)
Bij b het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn: de keuze voor vertaling II en de uitleg over zowel het metrum als de inhoud. Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 3 2 punten
Regel 797-801 (Sed t/m venenum): In deze regels voegt Ovidius in de beschrijving van het uiterlijk van Jaloezie een nieuw element toe ten opzichte van de beschrijving in de regels 787-794 (De ander t/m huizen). a. Noteer in eigen woorden deze toevoeging. b. Noteer uit de regels 797-801 (Sed t/m venenum) het nummer van de regel waarin een mededeling wordt gedaan die inhoudelijk vergelijkbaar is met die is omwikkeld met doornprikkels (regel 789-790).
Bekijk het antwoord
- a: Jaloezie / zij heeft een roestkleurige hand. (1p)
- b: (regel) 799. (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 4 2 punten
Regel 797-805 (Sed t/m magna facit): De activiteiten van Jaloezie met betrekking tot Aglauros kunnen in twee fasen verdeeld worden. Beschrijf in eigen woorden deze twee fasen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat Jaloezie haar met gif infecteert / met een onverdraaglijke pijn / vervult met een (diep) gevoel van jaloezie. (1p)
- Noemt dat Jaloezie haar het/een gelukkig(e) huwelijk van haar zus voor ogen stelt / voor de geest zet / een concrete oorzaak verbindt aan de pijn of aan het gevoel van jaloezie (namelijk het huwelijk van haar zus). (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 5 2 punten
Regel 806 (Cecropis mordetur): In het vervolg (t/m regel 815 deum) wordt duidelijk dat Aglauros drie manieren bedenkt om aan de kwelling van de jaloezie te ontsnappen. Een van deze drie manieren voert zij uit, twee manieren voert zij niet uit. Beschrijf in eigen woorden de twee manieren die zij niet uitvoert.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat zij haar leven beëindigt / sterft. (1p)
- Noemt dat zij haar vader/ouder op de hoogte brengt (van het vermeende oneerbare handelen van haar zuster) / haar zuster aan haar vader/ouder verklikt. (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 7 1 punt
Regel 820 (conanti): Citeer uit het vervolg (t/m regel 824 venae) het Latijnse woord dat inhoudelijk vergelijkbaar is met conanti.
Bekijk het antwoord
- pugnat (regel 822) (1p)
Vraag 8 2 punten
Regel 823 (ungues): Sommige uitgevers menen dat hier oorspronkelijk artus (= ledematen) of inguen (= onderbuik) heeft gestaan in plaats van ungues. a. Noteer een reden waarom er oorspronkelijk niet ungues gestaan zou hebben. Betrek in je antwoord zowel de betekenis van ungues als de context. b. Welk woord zou er volgens jou oorspronkelijk gestaan hebben, als er geen ungues gestaan heeft: artus of inguen? Beargumenteer je keuze op basis van de context.
Bekijk het antwoord
- a: Een reden waarom er oorspronkelijk niet ungues gestaan zou hebben, met betrekking tot de betekenis van ungues en de context. (1p)
- b: Kiest artus of inguen en beargumenteert die keuze op basis van de context. (1p)
Voorbeelden van een goed antwoord bij a: Direct erna staat dat er geen bloed meer in de aderen zit en dan zijn echt niet alleen de nagels koud. / Eerst zegt Ovidius dat haar knieën stijf zijn en het is dus vreemd om dan over nagels te beginnen. / In de nagels zit al niet veel warmte (dus zegt het niet veel dat die koud worden/zijn). Voorbeelden van een goed antwoord bij b: De kou verspreidt zich (natuurlijk) door al haar ledematen, dus zal er wel artus gestaan hebben. / Het woord ungues lijkt op inguen, dus kan het gemakkelijk een schrijffout zijn (en er heeft oorspronkelijk dus inguen gestaan). / De onderbuik is het warmste deel / een relatief warm deel van het lichaam en met inguen heeft Ovidius dus willen benadrukken dat Aglauros helemaal niet meer warm was. Of woorden van overeenkomstige strekking.
2023, tijdvak 1: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 Deianira verdenkt Hercules van ontrouw.
[134] Longa fuit medii mora temporis, actaque magni
[135] Herculis implerant terras odiumque novercae.
[136] Victor ab Oechalia Cenaeo sacra parabat
[137] vota Iovi, cum Fama loquax praecessit ad aures,
[138] Deianira, tuas, quae veris addere falsa
[139] gaudet et e minimo sua per mendacia crescit,
[140] Amphitryoniaden Ioles ardore teneri.
[141] Credit amans Venerisque novae perterrita fama
[142] indulsit primo lacrimis flendoque dolorem
[143] diffudit miseranda suum; mox deinde “Quid autem
[144] flemus?” ait “Paelex lacrimis laetabitur istis.
[145] Quae quoniam adveniet, properandum aliquidque novandum est,
[146] dum licet et nondum thalamos tenet altera nostros.
[147] [Conquerar an sileam? Repetam Calydona morerne?
[148] Excedam tectis an, si nihil amplius, obstem?]
[149] Quid si me, Meleagre, tuam memor esse sororem
[150] forte paro facinus, quantumque iniuria possit
[151] femineusque dolor, iugulata paelice testor?”
[152] In cursus animus varios abit; omnibus illis
[153] praetulit imbutam Nesseo sanguine vestem
[154] mittere, quae vires defecto reddat amori.
[155] Ignaroque Lichae quid tradat nescia luctus
[156] ipsa suos tradit blandisque miserrima verbis
[157] dona det illa viro mandat. Capit inscius heros
[158] induiturque umeris Lernaeae virus echidnae.
[159] Tura dabat primis et verba precantia flammis
[160] vinaque marmoreas patera fundebat in aras;
[161] incaluit vis illa mali resolutaque flammis
[162] Herculeos abiit late dilapsa per artus.
Ovidius, Metamorphoses 9.134-162
Vraag 12 2 punten
Regel 134-140 (Longa t/m teneri): Een belangrijk gegeven in tekst 2 is het feit dat Deianira misleid is. Citeer uit de regels 134-140 (Longa t/m teneri) de twee Latijnse woorden die wijzen op dit gegeven.
Bekijk het antwoord
- falsa (regel 138) (1p)
- mendacia (regel 139) (1p)
Aanvulling op het correctievoorschrift 2023-1 bij vraag 12: geen scorepunt in mindering brengen wanneer in plaats van de twee antwoorden slechts één tekstelement van twee woorden is geciteerd dat op zichzelf wijst op het feit dat Deianira misleid is, zoals ‘addere falsa (regel 138)’, ‘sua mendacia (regel 139)’ of ‘per mendacia (regel 139)’. Dat telt dus als volledig goed. Toelichting: de vraagzin ‘de twee Latijnse woorden die wijzen op dit gegeven’ mag ook opgevat worden als ‘een Latijns tekstelement van twee woorden’ of als ‘twee Latijnse woorden die samen wijzen op dit gegeven’.
Vraag 14 1 punt
Regel 150 (facinus): Citeer uit het vervolg (t/m regel 154 amori) het Latijnse tekstelement waarmee de concrete inhoud van facinus weergegeven wordt.
Bekijk het antwoord
- iugulata paelice (regel 151) (1p)
Niet fout rekenen wanneer geantwoord is ‘iugulata (regel 151)’.
Vraag 15 1 punt
Regel 149-151 (Quid t/m testor): Vind je dat Ovidius door het gebruik van de bepaling femineus bij dolor zich in dit tekstgedeelte opstelt als feminist of juist niet? Beargumenteer je antwoord.
Bekijk het antwoord
- Kiest ja of nee en beargumenteert dat met de tekst. Goede voorbeelden: Ja, Ovidius laat zien hoe daadkrachtig (juist) een vrouw kan optreden. / Ja, Ovidius benadrukt dat ook een vrouw tot moord in staat kan zijn. / Nee, Ovidius maakt verdriet het exclusieve domein van vrouwen. / Nee, Ovidius doet alsof zo’n extreme reactie als (de gedachte aan) moord alleen bij een vrouw kan opkomen. (1p)
Vraag 17 1 punt
Regel 157 (dona t/m mandat): Het gevolg hiervan is anders dan Deianira verwacht. Citeer uit de regels 152-158 (In t/m echidnae) het Latijnse tekstelement dat weergeeft wat Deianira verwacht.
Bekijk het antwoord
- (quae) vires defecto reddat amori (regel 154) (1p)
Afbeelding 1

Gravure in zwart-wit. Links staat een gespierde, naakte man (Hercules) met een leeuwenhuid over zijn linkerarm en een staf in zijn rechterhand. Rechts staat een man in een korte tuniek, die een lang, wijd gewaad vasthoudt en dat naar de man links uitstrekt. Op de achtergrond staat een zuilengalerij met bogen en vensters.
Vraag 18 1 punt
Regel 155-160 (Ignaroque t/m aras en afbeelding 1): In dit tekstgedeelte wordt een aantal gebeurtenissen in chronologische volgorde beschreven. Op welke plaats past de beschrijving van de gebeurtenis die is weergegeven op afbeelding 1?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 19 2 punten
Tekst 2 kan ingedeeld worden in vier delen met de volgende inhoud: (1) Fama misleidt Deianira in afwezigheid van Hercules. (2) Deianira is verdrietig en overpeinst wat ze zal doen. (3) Deianira neemt een besluit en laat het uitvoeren. (4) Hercules en de mantel. Noteer de nummers van de regels waarin de delen 2, 3 en 4 beginnen.
Bekijk het antwoord
- Noemt de regelnummers waarin de delen 2, 3 en 4 beginnen: (regel) 141, (regel) 152 en (regel) 157. (2p)
Puntentabel uit het correctievoorschrift: indien drie antwoorden juist: 2 punten; indien twee antwoorden juist: 1 punt; indien minder dan twee antwoorden juist: 0 punten. Het juiste antwoord is (regel) 141, (regel) 152 en (regel) 157. Niet fout rekenen wanneer in plaats van ‘(regel) 141’ is genoteerd ‘(regel) 142’. Niet fout rekenen wanneer in plaats van ‘(regel) 152’ is genoteerd ‘(regel) 153’.
2023, tijdvak 1: Tekst 3
Opgavetekst
Tekst 3 Het huis van Fama.
[43] Fama tenet summaque domum sibi legit in arce,
[44] innumerosque aditus ac mille foramina tectis
[45] addidit et nullis inclusit limina portis;
[46] nocte dieque patet. Tota est ex aere sonanti,
[47] tota fremit vocesque refert iteratque quod audit.
[48] Nulla quies intus nullaque silentia parte,
[49] nec tamen est clamor, sed parvae murmura vocis,
[50] qualia de pelagi, si quis procul audiat, undis
[51] esse solent, qualemve sonum, cum Iuppiter atras
[52] increpuit nubes, extrema tonitrua reddunt.
[53] Atria turba tenet; veniunt, leve vulgus, euntque
[54] mixtaque cum veris passim commenta vagantur
[55] milia rumorum confusaque verba volutant.
[56] E quibus hi vacuas implent sermonibus aures,
[57] hi narrata ferunt alio, mensuraque ficti
[58] crescit, et auditis aliquid novus adicit auctor.
Ovidius, Metamorphoses 12.43-58
Vraag 23 2 punten
Regel 43-53 (Fama t/m euntque): Een classicus noemt Ovidius’ beschrijving van het huis van Fama een zeer goede beschrijving van het internet. Noteer twee overeenkomsten tussen het internet en het huis van Fama zoals dat beschreven wordt in de regels 43-53 (Fama t/m euntque).
Bekijk het antwoord
- Noemt twee overeenkomsten tussen het internet en het huis van Fama (per goed antwoord 1 punt), zoals: talloze ingangen; dag en nacht open; alles wordt gedeeld/doorgestuurd en het huis herhaalt/doorgeeft alles; altijd mensen actief op het internet, net zoals er in het huis van Fama nooit stilte heerst. (2p)
Noem twee van de volgende overeenkomsten, per goed antwoord 1 punt, maximaal 2 punten. Voorbeelden van goede antwoorden: Het internet en het huis van Fama hebben talloze ingangen. / Het internet en het huis van Fama zijn dag en nacht open. / Via het internet wordt alles gedeeld/doorgestuurd, net zoals het huis van Fama alles herhaalt/doorgeeft. / Er zijn altijd wel mensen actief op het internet, net zoals er in het huis van Fama nooit stilte heerst. Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 24 2 punten
Regel 54-58 (mixtaque t/m auctor): Er bestaan verscheidene overeenkomsten tussen wat er beschreven wordt in deze regels en wat er beschreven wordt in de regels 137-139 van tekst 2 (cum t/m crescit). Noteer in eigen woorden twee van deze overeenkomsten.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee overeenkomsten (per goed antwoord 1 punt), zoals: Fama gaat van oor tot oor / een gerucht gaat rond; Fama vermengt waarheid en onwaarheid / een gerucht bevat waarheid en onwaarheid; Fama groeit / een gerucht wordt (snel) groter; Fama praat graag; (een opmerking van) Fama komt binnen via de oren. (2p)
Noem twee van de volgende overeenkomsten, per goed antwoord 1 punt, maximaal 2 punten. Of woorden van overeenkomstige strekking.
2023, tijdvak 2: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Thisbe en Pyramus.
[63] Conscius omnis abest; nutu signisque loquuntur,
[64] quoque magis tegitur, tectus magis aestuat ignis.
[65] Fissus erat tenui rima, quam duxerat olim
[66] cum fieret, paries domui communis utrique.
[67] Id vitium nulli per saecula longa notatum
[68] (quid non sentit amor?) primi vidistis amantes
[69] et vocis fecistis iter, tutaeque per illud
[70] murmure blanditiae minimo transire solebant.
[71] Saepe, ubi constiterant hinc Thisbe, Pyramus illinc,
[72] inque vices fuerat captatus anhelitus oris,
[73] “Invide” dicebant “paries, quid amantibus obstas?
[74] Quantum erat, ut sineres toto nos corpore iungi?
[75] Aut, hoc si nimium est, vel ad oscula danda pateres!
[76] Nec sumus ingrati; tibi nos debere fatemur
[77] quod datus est verbis ad amicas transitus aures.”
[78] Talia diversa nequiquam sede locuti
[79] sub noctem dixere ”Vale” partique dedere
[80] oscula quisque suae non pervenientia contra.
[81] Postera nocturnos Aurora removerat ignes
[82] solque pruinosas radiis siccaverat herbas:
[83] ad solitum coiere locum. Tum murmure parvo
[84] multa prius questi statuunt ut nocte silenti
[85] fallere custodes foribusque excedere temptent,
[86] cumque domo exierint, urbis quoque tecta relinquant.
[87] Neve sit errandum lato spatiantibus arvo,
[88] conveniant ad busta Nini lateantque sub umbra
[89] arboris; arbor ibi niveis uberrima pomis,
[90] ardua morus, erat, gelido contermina fonti.
[91] Pacta placent; et lux tarde discedere visa
[92] praecipitatur aquis, et aquis nox exit ab isdem.
[93] Callida per tenebras versato cardine Thisbe
[94] egreditur fallitque suos adopertaque vultum
[95] pervenit ad tumulum dictaque sub arbore sedit;
[96] audacem faciebat amor. Venit ecce recenti
[97] caede leaena boum spumantes oblita rictus
[98] depositura sitim vicini fontis in unda;
[99] quam procul ad lunae radios Babylonia Thisbe
[100] vidit et obscurum timido pede fugit in antrum,
[101] dumque fugit, tergo velamina lapsa reliquit.
[102] Ut lea saeva sitim multa compescuit unda,
[103] dum redit in silvas, inventos forte sine ipsa
[104] ore cruentato tenues laniavit amictus.
[105] Serius egressus vestigia vidit in alto
[106] pulvere certa ferae totoque expalluit ore
[107] Pyramus; ut vero vestem quoque sanguine tinctam
[108] repperit, “Una duos” inquit “nox perdet amantes,
[109] e quibus illa fuit longa dignissima vita,
[110] nostra nocens anima est. Ego te, miseranda, peremi,
[111] in loca plena metus qui iussi nocte venires
[112] nec prior huc veni. Nostrum divellite corpus
[113] et scelerata fero consumite viscera morsu,
[114] o quicumque sub hac habitatis rupe leones!
[115] Sed timidi est optare necem.” Velamina Thisbes
[116] tollit et ad pactae secum fert arboris umbram,
[117] utque dedit notae lacrimas, dedit oscula vesti,
[118] “Accipe nunc” inquit “nostri quoque sanguinis haustus.”
Ovidius, Metamorphoses 4.63-118
Vraag 1 1 punt
Regel 63 (Conscius omnis abest): Noteer de informatie waarop de onwetendheid in dit verband betrekking heeft. Baseer je antwoord op het gedeelte dat voorafgaat aan tekst 1 (niet in dit examen afgedrukt).
Bekijk het antwoord
- Noemt dat er liefde/contact was tussen Thisbe en Pyramus (1p)
Woorden van overeenkomstige strekking zijn ook goed.
Vraag 3 1 punt
Regel 65 (tenui rima): In de regels 71-77 (Saepe t/m aures) blijkt dat Thisbe en Pyramus de scheur in de muur graag iets groter zouden willen hebben. Beschrijf in eigen woorden hoe groot Thisbe en Pyramus de scheur minstens zouden willen hebben.
Bekijk het antwoord
- Beschrijft dat de scheur zo groot zou moeten zijn dat ze elkaar zouden kunnen kussen (1p)
Woorden van overeenkomstige strekking zijn ook goed.
Vraag 5 2 punten
Regel 78 (Talia locuti): In het voorafgaande (vanaf regel 73 Invide) hebben Thisbe en Pyramus zowel kritiek als dankbaarheid geuit.
a Noteer in eigen woorden een punt van kritiek van Thisbe en Pyramus. Laat buiten beschouwing dat ze de scheur in de muur eigenlijk te klein vinden.
b Noteer in eigen woorden een punt van dankbaarheid van Thisbe en Pyramus.
Bekijk het antwoord
- Noemt een punt van kritiek: de muur verhindert een lichamelijk samenzijn / verhindert het geven van kussen / staat (hun) in de weg (1p)
- Noemt een punt van dankbaarheid: de muur biedt de mogelijkheid om elkaar te horen / met elkaar te praten (1p)
Woorden van overeenkomstige strekking zijn ook goed.
Vraag 7 2 punten
Regel 88-89 (lateantque sub umbra arboris):
a Citeer uit het tekstgedeelte Callida t/m amor (regel 93-96) het Latijnse woord dat het bestaan van deze umbra onwaarschijnlijk maakt.
b Citeer uit het tekstgedeelte Venit t/m reliquit (regel 96-101) het Latijnse tekstelement dat verklaart dat deze umbra toch aanwezig is.
Bekijk het antwoord
- Citeert tenebras (regel 93) (1p)
- Citeert (ad) lunae radios (regel 99) (1p)
Bij a niet fout rekenen wanneer geantwoord is ‘per tenebras’.
Vraag 8 1 punt
Regel 89 (pomis): Leg uit dat deze vruchten te maken hebben met een aetiologisch element in het verhaal. Baseer je antwoord op het deel van het verhaal dat volgt op tekst 1 (niet in dit examen afgedrukt).
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat in het vervolg van het verhaal de (huidige) kleur van deze vruchten / van moerbeien wordt verklaard: waardoor deze vruchten zwart/donker/purper/rood van kleur zijn (doordat ze bespat/besproeid worden met het bloed van Pyramus) (1p)
Woorden van overeenkomstige strekking zijn ook goed.
Vraag 10 2 punten
Regel 96 (audacem): Deze eigenschap wordt door liefde teweeggebracht.
a Leg uit dat deze eigenschap niet onbegrensd is. Baseer je antwoord op het vervolg (t/m regel 104 amictus).
b Noteer een andere eigenschap die volgens de verteller door liefde teweeggebracht wordt. Baseer je antwoord op de regels 65-70 (Fissus t/m solebant).
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de eigenschap niet onbegrensd is: in regel 100 / het vervolg is Thisbe/ze niet dapper genoeg om een leeuw(in) te trotseren / is Thisbe/ze toch bang (en vlucht ze in een grot) (1p)
- Noemt opmerkzaamheid/inventiviteit (1p)
Woorden van overeenkomstige strekking zijn ook goed.
Vraag 11 2 punten
Regel 96-98 (Venit t/m unda): In een bewerking van dit verhaal wordt dit tekstgedeelte als volgt weergegeven:
Die leeuw zat daar op Ninus' graf en at wat eens een ree was
Deze bewerking wijkt wat de inhoud betreft op enkele punten af van wat Ovidius schrijft in het tekstgedeelte Venit t/m unda (regel 96-98).
Noteer in eigen woorden drie van deze punten. Ga in je antwoord telkens in op beide versies.
Bekijk het antwoord
- Noemt drie van de punten waarin de bewerking afwijkt van Ovidius, met beide versies erbij (zie de punten in het aiContext) (2p)
Puntentabel: indien drie antwoorden juist 2 punten; indien twee antwoorden juist 1 punt; indien minder dan twee antwoorden juist 0 punten. Alleen antwoorden meetellen waarvan beide onderdelen juist zijn. Mogelijke juiste punten: (1) bij Ovidius is het een leeuwin en in de bewerking een leeuw; (2) bij Ovidius komt het dier aanlopen en in de bewerking zit het er al; (3) bij Ovidius komt/is het dier bij de bron/fontein (om te drinken) en in de bewerking zit het dier op het graf van Ninus; (4) bij Ovidius heeft het dier de prooi niet bij zich / al opgegeten en in de bewerking is het dier nog aan het eten; (5) bij Ovidius bestaat de prooi uit runderen / uit een koe en in de bewerking is de prooi een ree. Woorden van overeenkomstige strekking zijn ook goed.
Afbeelding 1

Zwart-wit stripbeeld. Links een meisje met krullend haar dat geschrokken kijkt, met een hand bij de mond. Rechts een leeuw(in) in een rotsachtige omgeving, met de tekst RRRR in een tekstballon.
Vraag 12 1 punt
Welk Latijns tekstelement past het best als onderschrift bij afbeelding 1?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Vraag 14 1 punt
Regel 108 (Una t/m amantes): Leg uit dat Ovidius hier het narratologisch middel dramatische ironie gebruikt.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat Pyramus niet weet dat Thisbe nog leeft en ervan uitgaat dat zij dood is, terwijl de lezer weet dat zij nog leeft / dat de lezer weet dat Thisbe nog leeft, terwijl Pyramus ervan uitgaat dat zij dood is / dat Thisbe na Pyramus (later ook) zal sterven, maar Pyramus bedoelt dat hij, nu Thisbe al dood is, ook zal/wil sterven (1p)
Het scorepunt alleen toekennen wanneer enerzijds is ingegaan op de kennis van de lezer of het ontbreken hiervan bij Pyramus en anderzijds op de inhoud van die kennis. Niet fout rekenen wanneer alleen geantwoord is ‘Pyramus heeft op een andere manier gelijk dan hij denkt/bedoelt.’ Woorden van overeenkomstige strekking zijn ook goed.
2023, tijdvak 2: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 Morpheus bezoekt Alcyone.
[650] Ille volat nullos strepitus facientibus alis
[651] per tenebras intraque morae breve tempus in urbem
[652] pervenit Haemoniam, positisque e corpore pennis
[653] in faciem Ceycis abit sumptaque figura
[654] luridus, exanimi similis, sine vestibus ullis
[655] coniugis ante torum miserae stetit; uda videtur
[656] barba viri madidisque gravis fluere unda capillis.
[657] Tum lecto incumbens, fletu super ora profuso,
[658] haec ait: “Agnoscis Ceyca, miserrima coniunx?
[659] An mea mutata est facies nece? Respice: nosces
[660] inveniesque tuo pro coniuge coniugis umbram.
[661] Nil opis, Alcyone, nobis tua vota tulerunt:
[662] occidimus. Falso tibi me promittere noli.
[663] Nubilus Aegaeo deprendit in aequore navem
[664] Auster et ingenti iactatam flamine solvit,
[665] oraque nostra tuum frustra clamantia nomen
[666] implerunt fluctus. Non haec tibi nuntiat auctor
[667] ambiguus, non ista vagis rumoribus audis;
[668] ipse ego fata tibi praesens mea naufragus edo.
[669] Surge, age, da lacrimas lugubriaque indue nec me
[670] indeploratum sub inania Tartara mitte.”
[671] Morpheus sprak alles met een stem, waarvan Alcyone
[672] geloofde dat het die van Ceyx was; zijn tranen leken
[673] even oprecht te zijn, zijn hand had het gebaar van Ceyx.
[674] Ze slaakt een diepe zucht, barst in haar slaap in huilen uit
[675] en strekt haar armen om hem vast te grijpen, maar vangt nevels
[676] en roept: ‘Blijf hier! Waar ga je heen? Wij kunnen samen gaan!’
[677] Haar eigen stem en ook de schok van zijn verschijning wekken
[678] haar uit de slaap. Eerst kijkt ze rond of hij er werkelijk is,
[679] dat droombeeld van zo-even; op haar kreten hadden dienaars
[680] reeds lamplicht aangedragen. Dan, als zij hem nergens ziet,
[681] slaat zij zich in ’t gelaat en rukt haar bovenkleed aan flarden,
[682] stompt zich met vuisten op de borst en trekt, nee, rukt zich wild
[683] de haren los, en als haar voedster vraagt wat haar zo droef stemt,
[684] roept ze: ‘Ik leef niet meer! Alcyone bestaat niet meer,
[685] zij stierf gelijk met Ceyx! Nee, probeer mij niet te troosten:
[686] hij kwam door schipbreuk om. Ik zag hem hier, herkende hem,
[687] wou hem nog grijpen, maar hij week, toen ik mijn armen strekte.’
Ovidius, Metamorphoses 11.650-687
Vraag 17 1 punt
Regel 650 (nullos strepitus): Leg uit dat het van belang is dat Morpheus geen geluid maakt.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat Morpheus niemand wakker moet maken: hij moet/wil Alcyone in haar slaap bezoeken / niet wakker maken / moet/wil niemand wakker maken (1p)
Woorden van overeenkomstige strekking zijn ook goed.
Vraag 19 2 punten
Regel 653 (faciem Ceycis): Enkele details hiervan worden precies beschreven in de regels 650-656 (Ille t/m capillis).
Beschrijf in eigen woorden drie van deze details.
Bekijk het antwoord
- Beschrijft drie van de details uit regel 650-656 (zie het aiContext voor de mogelijke antwoorden) (2p)
Puntentabel: indien drie antwoorden juist 2 punten; indien twee antwoorden juist 1 punt; indien minder dan twee antwoorden juist 0 punten. Mogelijke juiste antwoorden: hij heeft geen vleugels (meer); hij is (lijk)bleek / lijkt op een dode; hij is ongekleed; zijn baard is vochtig; zijn haren zijn kletsnat. Wanneer ‘Hij is (lijk)bleek.’ en ‘Hij lijkt op een dode.’ als twee aparte antwoorden zijn genoteerd, mogen deze als twee juiste antwoorden meegeteld worden. Wanneer als een van de antwoorden is genoteerd ‘Hij is (drijf)nat.’, mag dit als twee juiste antwoorden meegeteld worden. Woorden van overeenkomstige strekking zijn ook goed.
Vraag 20 1 punt
Regel 658 (coniunx) en regel 660 (coniugis): Wie worden bedoeld?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 24 1 punt
Regel 676 (Wij kunnen samen gaan!): Alcyone heeft hierbij een bestemming in gedachten die genoemd is in de regels 663-670 (Nubilus t/m mitte). Citeer het desbetreffende Latijnse woord.
Bekijk het antwoord
- Citeert Tartara (regel 670) (1p)
Vraag 25 1 punt
Regel 680-683 (Dan t/m los): Dit soort gedrag wordt in de regels 661-670 (Nil t/m mitte) al beschreven. Noteer de nummers van de twee opeenvolgende regels waarin deze beschrijving staat.
Bekijk het antwoord
- Noemt de regels 669 en 670 (1p)
2023, tijdvak 2: Tekst 3 en Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 3 De twee droompoorten.
[559] “Helaas,” sprak de verstandige Penelope,
[560] “dromen zijn ongrijpbaar en onbegrijpelijk;
[561] niet alles wordt voor de mensen vervuld.
[562] Want er zijn twee poorten, waardoor de krachteloze dromen
[563] tot ons komen. De een is gemaakt van hoorn, de ander van ivoor.
[564] Dromen die gaan door het gezaagde ivoor,
[565] zijn bedrieglijk en wat zij zeggen, gebeurt niet.
[566] Zij, echter, die door het geschaafde hoorn naar buiten zweven,
[567] voorspellen de werkelijkheid aan alle mensen door wie zij worden gezien.”
Homerus, Odyssee 19.559-567
Vraag 26 1 punt
In tekst 3 worden twee droompoorten beschreven. Is de droom van Alcyone, die in tekst 2 beschreven wordt, volgens jou door de poort van hoorn of door de poort van ivoor gekomen? Beargumenteer je antwoord.
Bekijk het antwoord
- Kiest voor de poort van hoorn of de poort van ivoor en beargumenteert die keuze. Hoorn: de droom is door de poort van hoorn gekomen, want de boodschap dat Ceyx gestorven is, is waar. Ivoor: de droom is door de poort van ivoor gekomen, want Morpheus bedriegt haar door te zeggen dat hij (de schim van) Ceyx is. Een van beide uitleggen is volledig goed. (1p)
Voorbeelden van een goed antwoord zijn beide keuzes; de beargumentatie telt mee. Woorden van overeenkomstige strekking zijn ook goed.
2022, tijdvak 1: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Arria en Paetus.
[1] C. PLINIUS NEPOTI SUO S. [2] Adnotasse videor facta dictaque virorum feminarumque alia clariora esse [3] alia maiora. Confirmata est opinio mea hesterno Fanniae sermone. Neptis [4] haec Arriae illius, quae marito et solacium mortis et exemplum fuit. Multa [5] referebat aviae suae non minora hoc sed obscuriora; quae tibi existimo [6] tam mirabilia legenti fore, quam mihi audienti fuerunt.
(In het hier weggelaten gedeelte beschrijft Plinius het gedrag van Arria na het overlijden van haar zoon.)
[7] Scribonianus arma in Illyrico contra Claudium moverat; fuerat Paetus in [8] partibus, et occiso Scriboniano Romam trahebatur. Erat ascensurus [9] navem; Arria milites orabat, ut simul imponeretur. ‘Nempe enim’ inquit [10] ‘daturi estis consulari viro servolos aliquos, quorum e manu cibum capiat, [11] a quibus vestiatur, a quibus calcietur; omnia sola praestabo.’ Non [12] impetravit: conduxit piscatoriam nauculam, ingensque navigium minimo [13] secuta est. Eadem apud Claudium uxori Scriboniani, cum illa profiteretur [14] indicium, ‘Ego’ inquit ‘te audiam, cuius in gremio Scribonianus occisus est, [15] et vivis?’ Ex quo manifestum est ei consilium pulcherrimae mortis non [16] subitum fuisse. Quin etiam, cum Thrasea gener eius deprecaretur, ne [17] mori pergeret, interque alia dixisset: ‘Vis ergo filiam tuam, si mihi [18] pereundum fuerit, mori mecum?’, respondit: ‘Si tam diu tantaque [19] concordia vixerit tecum quam ego cum Paeto, volo.’ Auxerat hoc responso [20] curam suorum; attentius custodiebatur; sensit et ‘Nihil agitis’ inquit; [21] ‘potestis enim efficere ut male moriar, ut non moriar non potestis.’ Dum [22] haec dicit, exsiluit cathedra adversoque parieti caput ingenti impetu [23] impegit et corruit. Focilata ‘Dixeram’ inquit ‘vobis inventuram me [24] quamlibet duram ad mortem viam, si vos facilem negassetis.’ Videnturne [25] haec tibi maiora illo ‘Paete, non dolet’, ad quod per haec perventum est? [26] Cum interim illud quidem ingens fama, haec nulla circumfert. Unde [27] colligitur, quod initio dixi, alia esse clariora alia maiora. Vale.
Plinius, Epistulae 3.16.1-2 en 7-13
Vraag 2 1 punt
Tekst 1. Regel 8 Romam trahebatur. Hier wordt niet vermeld door wie deze handeling werd uitgevoerd. Uit de context valt dit echter wel op te maken. Citeer uit de regels 7-11 (fuerat t/m praestabo) het desbetreffende Latijnse woord.
Bekijk het antwoord
- Citeert milites (regel 9). (1p)
Vraag 3 2 punten
Tekst 1. Regel 9 Arria t/m imponeretur. In het vervolg (t/m regel 13 secuta est) geeft Arria een argument voor dit verzoek. a. Noteer in eigen woorden dit argument. b. Noteer een zelfbedachte aannemelijke reden waarom de soldaten niet wilden voldoen aan haar verzoek.
Bekijk het antwoord
- a. Geeft in eigen woorden het argument: Arria zal (in haar eentje) zelf voor Paetus zorgen en het werk doen van de slaven die de soldaten voor zijn verzorging zouden inzetten. (1p)
- b. Noemt een zelfbedachte, aannemelijke reden waarom de soldaten niet wilden voldoen aan haar verzoek. Voorbeelden van een goed antwoord: de soldaten zouden in de problemen kunnen komen als de keizer zou horen dat ze een tegenstander een gunst hadden toegestaan; de soldaten waren bang dat zij een list in de zin had; Arria was een vrouw. (1p)
Vraag 4 2 punten
Tekst 1. Regel 9 navem en regel 12 piscatoriam nauculam. a. Citeer uit de regels 11-13 (Non t/m secuta est) het Latijnse tekstelement waarmee navem (regel 9) nogmaals wordt aangeduid, en noteer de naam van een van de opvarenden. b. Citeer uit de regels 11-13 (Non t/m secuta est) het Latijnse tekstelement waarmee piscatoriam nauculam (regel 12) nogmaals wordt aangeduid.
Bekijk het antwoord
- a. Citeert (ingens) navigium (regel 12) en noemt Paetus als naam van een van de opvarenden. (1p)
- b. Citeert minimo (regel 12). (1p)
Bij a het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn. Bij a niet fout rekenen wanneer is geantwoord ‘ingensque navigium (regel 12)’.
Vraag 5 1 punt
Tekst 1. Regel 17-18 Vis t/m mecum. In deze regels gebruikt Thrasea het argumentatief middel analogie. Deze analogie is niet volledig onder woorden gebracht. Noteer in eigen woorden de volledige analogie die Thrasea gebruikt.
Bekijk het antwoord
- Noteert de volledige analogie: wil je (dan/soms) dat je dochter mij (als ik zou moeten sterven) in de dood volgt, zoals jij jouw man in de dood volgt / zoals jij van plan bent je man in de dood te volgen? (1p)
Niet fout rekenen wanneer in het antwoord in plaats van ‘zoals’ is genoteerd ‘omdat’. Niet fout rekenen wanneer is geantwoord ‘Je dochter volgt mij (ook) niet in de dood, dus/dan moet jij dat ook niet doen.’
Vraag 8 1 punt
Tekst 1. Regel 27 alia esse clariora alia maiora. Bij welke categorie horen illud (regel 26) en haec (regel 26) volgens Plinius?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Afbeelding 1

Schilderij in grijstinten. Links staat een vrouw in een donker gewaad die haar hand op de arm van de middelste vrouw legt. In het midden staat een vrouw in een wit gewaad, die met uitgestrekte arm een kort mes of dolk naar voren houdt. Rechts staat een man in een donkere mantel en tunica, die zijn ene arm hoog opheft en achteruit lijkt te deinzen. Op de achtergrond een donkere stenen muur.
Vraag 9 1 punt
Afbeelding 1 en Tekst 1. Citeer uit de regels 21-27 van tekst 1 (Dum t/m Vale) het Latijnse tekstelement dat een toepasselijk onderschrift is voor het schilderij van afbeelding 1.
Bekijk het antwoord
- Citeert Paete, non dolet (regel 25). (1p)
2022, tijdvak 1: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2
[1] Casta suo gladium cum traderet Arria Paeto, [2] quem de visceribus strinxerat ipsa suis, [3] ‘Si qua fides, vulnus quod feci non dolet,’ inquit, [4] ‘sed tu quod facies, hoc mihi, Paete, dolet.’
Martialis, Epigrammata 1.13
Vraag 12 1 punt
Tekst 2. Regel 4 tu quod facies. Noteer in eigen woorden wat Arria concreet bedoelt met tu quod facies.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat Arria de wond bedoelt die Paetus zichzelf zal toebrengen, of de verwonding van Paetus. (1p)
Niet fout rekenen wanneer is geantwoord ‘de zelfmoord (van Paetus)’.
2022, tijdvak 1: Tekst 3
Opgavetekst
Tekst 3 Plinius vergelijkt Trajanus met vorige keizers.
[1] Sic fit, ut di tibi summum inter homines fastigium servent, cum deorum [2] ipse non adpetas. Itaque tuam statuam in vestibulo Iovis optimi maximi [3] unam alteramve et hanc aeream cernimus. At paulo ante aditus omnes [4] omnes gradus totaque area hinc auro hinc argento relucebat, seu potius [5] polluebatur, cum incesti principis statuis permixta deorum simulacra [6] sorderent. Ergo istae quidem aereae et paucae manent manebuntque [7] quam diu templum ipsum, illae autem aureae et innumerabiles strage ac [8] ruina publico gaudio litaverunt. Iuvabat illidere solo superbissimos vultus, [9] instare ferro, saevire securibus, ut si singulos ictus sanguis dolorque [10] sequeretur. Nemo tam temperans gaudii seraeque laetitiae, quin instar [11] ultionis videretur cernere laceros artus truncata membra, postremo truces [12] horrendasque imagines obiectas excoctasque flammis, ut ex illo terrore et [13] minis in usum hominum ac voluptates ignibus mutarentur. Simili [14] reverentia, Caesar, non apud genium tuum bonitati tuae gratias agi, sed [15] apud numen Iovis optimi maximi pateris: illi debere nos quidquid tibi [16] debeamus, illius quod bene facias muneris esse qui te dedit. Ante quidem [17] ingentes hostiarum greges per Capitolinum iter magna sui parte velut [18] intercepti devertere via cogebantur, cum saevissimi domini atrocissima [19] effigies tanto victimarum cruore coleretur, quantum ipse humani sanguinis [20] profundebat. [21] Omnia, patres conscripti, quae de aliis principibus a me aut dicuntur [22] aut dicta sunt, eo pertinent ut ostendam, quam longa consuetudine [23] corruptos depravatosque mores principatus parens noster reformet et [24] corrigat. Alioqui nihil non parum grate sine comparatione laudatur. [25] Praeterea hoc primum erga optimum imperatorem piorum civium officium [26] est, insequi dissimiles; neque enim satis amarit bonos principes, qui malos [27] satis non oderit. Adice quod imperatoris nostri non aliud amplius ac [28] diffusius meritum est, quam quod insectari malos principes tutum est.
Plinius, Panegyricus 52.2-53.3
Vraag 13 3 punten
Tekst 3. Regel 1-2 deorum t/m adpetas. Plinius baseert zijn bewering deorum t/m adpetas op enkele feiten, die hij vermeldt in het vervolg (t/m regel 6 sorderent). a. Noteer in eigen woorden wat met dit tekstgedeelte concreet bedoeld wordt. b. Noteer in eigen woorden twee van deze feiten.
Bekijk het antwoord
- a. Noemt dat Trajanus geen aanspraak maakt op een goddelijke status, of niet als een god vereerd wil worden. (1p)
- b. Noemt twee van de volgende feiten: van Trajanus staat er (slechts) één standbeeld (of hooguit twee) in of bij de tempel van Jupiter; Trajanus heeft zijn standbeeld(en) (slechts) in de voorhal van de tempel gezet, op een bescheiden plek of niet tussen de andere godenbeelden; Trajanus heeft zijn standbeeld(en) in brons laten vervaardigen en niet in goud of zilver. (2p)
Vraag 15 2 punten
Tekst 3. Regel 10-13 Nemo t/m mutarentur. a. Citeer uit dit tekstgedeelte het Latijnse woord waaruit afgeleid kan worden dat het vorige regime lang geduurd heeft. b. Noteer in eigen woorden wat concreet het onderwerp is van mutarentur (regel 13).
Bekijk het antwoord
- a. Citeert serae(que) (regel 10). (1p)
- b. Noemt de (afschrikwekkende, in het vuur gegooide) beelden van Domitianus als onderwerp van mutarentur. (1p)
Vraag 16 2 punten
Tekst 3. Regel 19 effigies. Hiermee wordt een ruiterstandbeeld van Domitianus bedoeld. De Romeinse dichter Statius heeft tussen 90 en 95 na Christus een dichtbundel gepubliceerd, waarin hij het paard van dit standbeeld vergelijkt met het houten paard van Troje: ‘Dát paard bracht verderf en verborg woeste Grieken in zich, terwijl dít paard ons juist vertrouwen geeft door de vriendelijke ruiter die erop zit. Het is prettig om naar zijn gezicht te kijken, waarop de sporen zichtbaar zijn van oorlog, maar ook van aangename vrede.’ a. Noteer het verschil in toon tussen deze beschrijving door Statius en Plinius’ vermelding van dit beeld in de regels 18-20 (cum t/m profundebat). Ga in je antwoord in op zowel Statius’ toon als die van Plinius. b. Waardoor was het voor Statius niet mogelijk in het bovenstaande citaat dezelfde toon te gebruiken die Plinius gebruikt in de regels 18-20 (cum t/m profundebat)? Baseer je antwoord op de achtergronden bij de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.
Bekijk het antwoord
- a. Noemt dat de toon van Plinius negatief is en die van Statius juist erg positief of vleiend. (1p)
- b. Noemt dat Statius dit schreef tijdens het leven en de regeerperiode van Domitianus, met het risico zwaar gestraft te worden, terwijl Plinius dit na de dood van Domitianus schreef. (1p)
Bij a het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn.
Vraag 17 5 punten
Tekst 3. Regel 2-20 Itaque t/m profundebat. In een van zijn brieven schrijft Plinius over de Panegyricus onder meer het volgende: ‘Als nu tenminste nog op indeling, overgangen en stijlfiguren tegelijk werd gelet. Want briljante ingevingen en adembenemende wendingen, die vind je ook wel eens bij barbaren, maar een sluitende compositie en gevarieerde figuren zijn uitsluitend aan geschoolde schrijvers voorbehouden.’ De regels 2-20 (Itaque t/m profundebat) zijn in te delen in drie gedeelten, waarin Plinius telkens eerst over Trajanus en dan over Domitianus spreekt. Bij de overgang van Trajanus naar Domitianus gebruikt Plinius in elk gedeelte een ander woord om aan te geven dat er een tegenstelling bestaat tussen beide keizers. In het korte tekstgedeelte aditus t/m relucebat (regel 3-4) gebruikt Plinius een groot aantal stilistische middelen. a. Citeer het Latijnse woord waarmee het tweede gedeelte begint en citeer het Latijnse woord waarmee het derde gedeelte begint. b. Citeer uit elk van de drie gedeelten het desbetreffende Latijnse woord. c. Noteer de namen van twee verschillende van deze stilistische middelen.
Bekijk het antwoord
- a. Citeert Ergo (regel 6) als het woord waarmee het tweede gedeelte begint. (1p)
- a. Citeert Simili (regel 13) als het woord waarmee het derde gedeelte begint. (1p)
- b. Citeert de drie woorden At (regel 3), autem (regel 7) en quidem (regel 16), elk uit een ander gedeelte. (2p)
- c. Noemt twee van de volgende stilistische middelen: anafora, asyndeton, chiasme, climax, hyperbool, tricolon, parallellisme. (1p)
Puntentabel bij b: drie antwoorden juist 2 punten; twee juist 1 punt; minder dan twee juist 0 punten. Bij c het scorepunt alleen toekennen wanneer twee juiste antwoorden genoteerd zijn.
Vraag 18 1 punt
Tekst 3. Regel 23-24 reformet et corrigat. In het vervolg (t/m regel 28 tutum est) wordt hiervan een voorbeeld genoemd. Beschrijf in eigen woorden dit voorbeeld.
Bekijk het antwoord
- Beschrijft het voorbeeld: Trajanus zorgt ervoor dat er een vrijer, veiliger klimaat van spreken is; of: slechte keizers kunnen straffeloos of veilig gehekeld worden. (1p)
Vraag 19 1 punt
Tekst 3. Regel 21-28 Omnia t/m tutum est. Met noster (regel 23) en nostri (regel 27) verwijst Plinius onder anderen naar zichzelf. Citeer uit de regels 21-28 (Omnia t/m tutum est) het andere Latijnse tekstelement waarmee Plinius de groep mensen aanduidt waartoe hij zichzelf hier rekent.
Bekijk het antwoord
- Citeert piorum civium (regel 25). (1p)
2022, tijdvak 1: Tekst 4
Opgavetekst
Tekst 4 Nieuwbouw in Rome.
[1] Hic ubi sidereus propius videt astra colossus [2] et crescunt media pegmata celsa via, [3] invidiosa feri radiabant atria regis [4] unaque iam tota stabat in urbe domus. [5] Hic ubi conspicui venerabilis Amphitheatri [6] erigitur moles, stagna Neronis erant. [7] Hic ubi miramur velocia munera thermas, [8] abstulerat miseris tecta superbus ager. [9] Claudia diffusas ubi porticus explicat umbras, [10] ultima pars aulae deficientis erat. [11] Reddita Roma sibi est et sunt te praeside, Caesar, [12] deliciae populi, quae fuerant domini.
Martialis, De Spectaculis 2
Vraag 20 3 punten
Tekst 4. Regel 1-6 Hic ubi sidereus t/m erant. De Romeinse schrijver Suetonius schrijft over keizer Nero: ‘Het meeste geld verkwistte hij echter aan zijn bouwprojecten. Hij liet een paleis bouwen dat zich helemaal uitstrekte van de Palatijn tot de Esquilijn. Hij noemde het eerst De Passage, later, toen het bij de brand van Rome verwoest en herbouwd was, Het Gouden Huis. (…) Er waren ook landelijke gedeelten met een afwisseling van akkers, wijngaarden, weilanden en bossen met allerlei tamme en wilde dieren. (…) In de overige gedeelten was alles met bladgoud bedekt en versierd met edelstenen en parelmoer.’ a. Citeer uit de regels 1-6 (Hic ubi sidereus t/m erant) een Latijns woord waarmee Martialis het door Suetonius genoemde paleis bedoelt (‘dat zich helemaal uitstrekte van de Palatijn tot de Esquilijn’). b. Noteer uit de regels 1-6 het nummer van de regel waarin Martialis een soortgelijke opmerking maakt (‘was alles met bladgoud bedekt en versierd met edelstenen en parelmoer’). c. Citeer uit de regels 1-6 het Latijnse woord waarmee Martialis dit aspect tot uiting brengt.
Bekijk het antwoord
- a. Citeert atria (regel 3) of domus (regel 4). (1p)
- b. Noemt regel 4 als de regel waarin Martialis een soortgelijke opmerking maakt (unaque iam tota stabat in urbe domus). (1p)
- c. Citeert radiabant (regel 3). (1p)
Vraag 21 1 punt
Tekst 4. Regel 6 Neronis. Citeer uit het vervolg (t/m regel 12 domini) het Latijnse woord waarmee Nero aangeduid wordt.
Bekijk het antwoord
- Citeert domini (regel 12). (1p)
Vraag 22 1 punt
Tekst 4. Regel 11 Reddita est. Citeer uit het voorafgaande (vanaf regel 1 Hic ubi sidereus) het Latijnse woord dat de tegengestelde handeling weergeeft.
Bekijk het antwoord
- Citeert abstulerat (regel 8). (1p)
2022, tijdvak 2: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Hoe om te gaan met christenen.
[1] C. PLINIUS TRAIANO IMPERATORI
[2] Sollemne est mihi, domine, omnia de quibus dubito ad te referre. Quis
[3] enim potest melius vel cunctationem meam regere vel ignorantiam
[4] instruere? Cognitionibus de Christianis interfui numquam: ideo nescio quid
[5] et quatenus aut puniri soleat aut quaeri. Nec mediocriter haesitavi, sitne
[6] aliquod discrimen aetatum, an quamlibet teneri nihil a robustioribus
[7] differant; detur paenitentiae venia, an ei, qui omnino Christianus fuit,
[8] desisse non prosit; nomen ipsum, si flagitiis careat, an flagitia cohaerentia
[9] nomini puniantur. Interim, ⟨in⟩ iis qui ad me tamquam Christiani
[10] deferebantur, hunc sum secutus modum. Interrogavi ipsos an essent
[11] Christiani. Confitentes iterum ac tertio interrogavi supplicium minatus:
[12] perseverantes duci iussi. Neque enim dubitabam, qualecumque esset
[13] quod faterentur, pertinaciam certe et inflexibilem obstinationem debere
[14] puniri. Fuerunt alii similis amentiae, quos, quia cives Romani erant,
[15] adnotavi in urbem remittendos.
[16] Mox ipso tractatu, ut fieri solet, diffundente se crimine plures species
[17] inciderunt. Propositus est libellus sine auctore multorum nomina
[18] continens. Qui negabant esse se Christianos aut fuisse, cum praeeunte
[19] me deos adpellarent et imagini tuae, quam propter hoc iusseram cum
[20] simulacris numinum adferri, ture ac vino supplicarent, praeterea male
[21] dicerent Christo, quorum nihil cogi posse dicuntur qui sunt re vera
[22] Christiani, dimittendos putavi. Alii ab indice nominati esse se Christianos
[23] dixerunt et mox negaverunt; fuisse quidem sed desisse, quidam ante
[24] triennium, quidam ante plures annos, non nemo etiam ante viginti. ⟨Hi⟩
[25] quoque omnes et imaginem tuam deorumque simulacra venerati sunt et
[26] Christo male dixerunt.
(In het hier weggelaten gedeelte schrijft Plinius wat vermeende christenen zoal deden en dat er al veel mensen bij betrokken waren.)
[27] Antwoord van Trajanus.
[28] Het is de juiste weg, mijn beste Plinius, die je gevolgd hebt bij het
[29] uitzoeken van de gevallen dat men mensen als Christenen bij je aangaf.
[30] Er is namelijk geen algemeen voorschrift te geven dat als vaste norm kan
[31] dienen.
[32] Actief opsporen moet men ze niet. Worden ze aangegeven en schuldig
[33] bevonden, dan dient men ze te straffen, met dien verstande dat wie
[34] ontkent Christen te zijn en dit metterdaad aantoont (dat wil zeggen: door
[35] te offeren aan onze goden), hoe verdacht zijn verleden ook moge zijn, op
[36] grond van zijn berouw genade krijgt.
[37] Voor anoniem ingediende beschuldigingen mag in een aanklacht geen
[38] plaats zijn. Dat geeft namelijk een bijzonder slecht voorbeeld en is niet
[39] meer van onze tijd.
Plinius, Epistulae 10.96.1-6 en 10.97
Vraag 2 1 punt
Citeer uit de regels 2-5 (Sollemne t/m quaeri) het Latijnse tekstelement waarmee Plinius de oorzaak van zijn twijfel verwoordt.
Bekijk het antwoord
- Cognitionibus de Christianis interfui numquam (regel 4) (1p)
Vraag 3 3 punten
Regel 5-9 Nec t/m puniantur. In deze zin vertelt Plinius dat hij op drie punten getwijfeld heeft of hij zich streng moest opstellen of minder streng. Beschrijf in eigen woorden voor elk van deze drie punten wat de strenge opstelling inhield.
Bekijk het antwoord
- Geen onderscheid maken naar leeftijd. (1p)
- Ook mensen straffen die nu geen christen meer zijn (maar het wel geweest zijn) / geen vergeving schenken aan (gewezen) christenen die berouw tonen. (1p)
- Christen zijn op zichzelf al strafbaar stellen / afstraffen (ook als iemand verder niets misdaan heeft). (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 5 2 punten
Regel 15 remittendos en regel 22 dimittendos. Beschrijf het verschil tussen deze beide handelingen. Betrek in je antwoord de context van beide woorden.
Bekijk het antwoord
- Met remittendos (regel 15) wordt bedoeld mensen / Romeinse burgers (die aan hun bekentenis vasthouden) / christenen (die Romeins burger zijn,) doorverwijzen/doorsturen naar (de keizer in) Rome. (1p)
- Met dimittendos (regel 22) wordt bedoeld aangeklaagden/verdachten die (gezegd hebben en) metterdaad bewezen hebben dat ze geen christen (geweest) zijn, vrijspreken / laten gaan / vermeende christenen vrijspreken / laten gaan. (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 7 1 punt
Regel 30-31 Er t/m dienen. Citeer uit de regels 16-22 (Mox t/m putavi) het Latijnse tekstelement dat aangeeft wat de oorzaak zou kunnen zijn van het feit dat er geen algemeen voorschrift te geven is.
Bekijk het antwoord
- (diffundente se crimine) plures species (inciderunt) (regel 16-17) (1p)
Gedeelten tussen haakjes hoeven niet in het antwoord voor te komen.
Vraag 8 3 punten
In de regels 16-24 (Mox t/m viginti) wordt in twee opmerkingen onder woorden gebracht dat er beschuldigingen werden ingediend bij Plinius. a Citeer uit elk van deze twee opmerkingen de werkwoordsvorm. b Beredeneer of Plinius heeft gehandeld in overeenstemming met wat Trajanus schrijft in de regels 37-39 (Voor t/m tijd). Betrek in je antwoord een gegeven uit de regels 16-24 (Mox t/m viginti).
Bekijk het antwoord
- a: Propositus (est) (regel 17) (1p)
- a: nominati (regel 22) (1p)
- b: Plinius (heeft niet in overeenstemming gehandeld met wat Trajanus schrijft in de regels 37-39, want hij) is mensen gaan verhoren nadat er anoniem een lijst/boekje met namen (van vermeende christenen) bij hem ingediend was. (1p)
Bij het tweede deel van het antwoord van a geen scorepunt toekennen wanneer in plaats van ‘nominati (regel 22)’ geantwoord is ‘nominati esse (regel 22)’. Bij b: of woorden van overeenkomstige strekking.
2022, tijdvak 2: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 Een boekje voor Plinius.
[1] Nec doctum satis et parum severum,
[2] sed non rusticulum tamen libellum
[3] facundo mea Plinio Thalia
[4] i perfer: brevis est labor peractae
[5] altum vincere tramitem Suburae.
[6] Illic Orphea protinus videbis
[7] udi vertice lubricum theatri
[8] mirantesque feras avemque regem,
[9] raptum quae Phryga pertulit Tonanti;
[10] illic parva tui domus Pedonis
[11] caelata est aquilae minore pinna.
[12] Sed ne tempore non tuo disertam
[13] pulses ebria ianuam videto:
[14] totos dat tetricae dies Minervae,
[15] dum centum studet auribus virorum
[16] hoc quod saecula posterique possint
[17] Arpinis quoque comparare chartis.
[18] Seras tutior ibis ad lucernas:
[19] haec hora est tua, cum furit Lyaeus,
[20] cum regnat rosa, cum madent capilli:
[21] tunc me vel rigidi legant Catones.
Martialis, Epigrammata 10.20
Vraag 9 1 punt
Regel 1-4 Nec t/m perfer. In deze regels blijkt dat Martialis enige aarzeling heeft om zijn boekje aan Plinius aan te bieden. Citeer uit deze regels het Latijnse tekstelement dat voor Martialis een argument vormt om het boekje toch wél aan Plinius te durven aanbieden.
Bekijk het antwoord
- (sed) non rusticulum (tamen libellum) (regel 2) (1p)
Gedeelten tussen haakjes hoeven niet in het antwoord voor te komen.
Vraag 12 1 punt
Regel 21 tunc t/m Catones. Martialis gebruikt hier een a-fortiori-redenering die hij slechts voor de helft opgeschreven heeft. Noteer in eigen woorden de volledige a-fortiori-redenering.
Bekijk het antwoord
- Als mensen als Cato / Als zeer strenge mensen mij(n gedichten) / dit boekje (’s avonds) al (willen/moeten) lezen, dan zal Plinius dat (op dat moment) al helemaal / des te meer (willen/moeten) doen. / Mensen als Cato / Strenge mensen zouden mij (dan) zelfs lezen / lezen mij (dan) zelfs, dus Plinius zeker. (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
2022, tijdvak 2: Tekst 3
Opgavetekst
Tekst 3 Een nieuw politiek klimaat.
[1] Frustra, Blanditiae, venitis ad me
[2] attritis miserabiles labellis:
[3] dicturus dominum deumque non sum.
[4] Iam non est locus hac in urbe vobis;
[5] ad Parthos procul ite pilleatos
[6] et turpes humilesque supplicesque
[7] pictorum sola basiate regum.
[8] Non est hic dominus sed imperator,
[9] sed iustissimus omnium senator,
[10] per quem de Stygia domo reducta est
[11] siccis rustica Veritas capillis.
[12] Hoc sub principe, si sapis, caveto
[13] verbis, Roma, prioribus loquaris.
Martialis, Epigrammata 10.72
Vraag 15 2 punten
Regel 10-11 per t/m capillis. Beschrijf in eigen woorden wat Martialis met deze zin concreet bedoelt. In je antwoord moet ook duidelijk zijn wie hij hier bedoelt met quem.
Bekijk het antwoord
- Met quem wordt Nerva/Trajanus / de huidige keizer bedoeld. (1p)
- Nu / Door toedoen van hem mag/kan de (eenvoudige, onopgesmukte) waarheid (weer) gesproken/geschreven worden. (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 16 1 punt
Regel 13 verbis prioribus. Het soort woorden dat met verbis prioribus aangeduid wordt, kan het best beschreven worden als:
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2022, tijdvak 2: Tekst 4
Opgavetekst
Tekst 4 Openingswoorden van de Panegyricus.
[1] Bene ac sapienter, patres conscripti, maiores instituerunt ut rerum
[2] agendarum ita dicendi initium a precationibus capere, quod nihil rite nihil
[3] providenter homines sine deorum immortalium ope consilio honore
[4] auspicarentur. Qui mos cui potius quam consuli aut quando magis
[5] usurpandus colendusque est, quam cum imperio senatus, auctoritate rei
[6] publicae ad agendas optimo principi gratias excitamur? Quod enim
[7] praestabilius est aut pulchrius munus deorum, quam castus et sanctus et
[8] dis simillimus princeps? Ac si adhuc dubium fuisset, forte casuque
[9] rectores terris an aliquo numine darentur, principem tamen nostrum
[10] liqueret divinitus constitutum. Non enim occulta potestate fatorum, sed ab
[11] Iove ipso coram ac palam repertus electus est: quippe inter aras et
[12] altaria, eodemque loci quem deus ille tam manifestus ac praesens quam
[13] caelum ac sidera insedit. Quo magis aptum piumque est te, Iuppiter
[14] optime, antea conditorem, nunc conservatorem imperii nostri precari, ut
[15] mihi digna consule digna senatu digna principe contingat oratio, utque
[16] omnibus quae dicentur a me, libertas fides veritas constet, tantumque a
[17] specie adulationis absit gratiarum actio mea quantum abest a necessitate.
Plinius, Panegyricus 1
Vraag 17 1 punt
Regel 1-4 Bene t/m auspicarentur. Verdedig de stelling dat Plinius in deze zin gebruik maakt van een autoriteitsargument.
Bekijk het antwoord
- Plinius beroept zich op de voorouders (bij zijn impliciete bewering dat het uitspreken van een openingsgebed een goede/wijze gewoonte is). (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 21 2 punten
In een van de eerste zinnen die in de Panegyricus volgen op tekst 4, zegt Plinius over keizer Trajanus: Nergens moeten wij hem vleien als een god of een goddelijk wezen. Op grond van enkele opmerkingen die Plinius maakt in tekst 4, kan beweerd worden dat Plinius zichzelf niet gehouden heeft aan zijn eigen advies ‘Nergens moeten wij hem vleien als een god of een goddelijk wezen.’ Noteer in eigen woorden twee van dergelijke opmerkingen uit tekst 4.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee van de volgende opmerkingen: Plinius zegt dat de keizer een (zeer kostbaar en zeer mooi) geschenk van de goden is. / Plinius noemt de keizer zeer gelijkend op de goden. / Plinius zegt (dat het duidelijk is) dat de keizer door goddelijke beschikking aangesteld is. / Plinius zegt dat de keizer door Jupiter uitgekozen is. / Plinius zegt dat de keizer dezelfde plaats in Rome inneemt als Jupiter / net als Jupiter op het Capitool verblijft. (2p)
Per juist antwoord 1 punt, maximaal 2 punten. Of woorden van overeenkomstige strekking.
2022, tijdvak 3: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1
[1] C. PLINIUS TACITO SUO S.
[2] Petis ut tibi avunculi mei exitum scribam, quo verius tradere posteris
[3] possis. Gratias ago; nam video morti eius si celebretur a te immortalem
[4] gloriam esse propositam. Quamvis enim pulcherrimarum clade terrarum,
[5] ut populi ut urbes memorabili casu, quasi semper victurus occiderit,
[6] quamvis ipse plurima opera et mansura condiderit, multum tamen
[7] perpetuitati eius scriptorum tuorum aeternitas addet. Equidem beatos
[8] puto, quibus deorum munere datum est aut facere scribenda aut scribere
[9] legenda, beatissimos vero quibus utrumque. Horum in numero avunculus
[10] meus et suis libris et tuis erit. Quo libentius suscipio, deposco etiam quod
[11] iniungis.
[12] Erat Miseni classemque imperio praesens regebat. Nonum kal.
[13] Septembres hora fere septima mater mea indicat ei adparere nubem
[14] inusitata et magnitudine et specie. Usus ille sole, mox frigida, gustaverat
[15] iacens studebatque; poscit soleas, ascendit locum ex quo maxime
[16] miraculum illud conspici poterat. Nubes — incertum procul intuentibus ex
[17] quo monte (Vesuvium fuisse postea cognitum est) — oriebatur, cuius
[18] similitudinem et formam non alia magis arbor quam pinus expresserit.
[19] Nam longissimo velut trunco elata in altum quibusdam ramis
[20] diffundebatur, credo quia recenti spiritu evecta, dein senescente eo
[21] destituta aut etiam pondere suo victa in latitudinem vanescebat, candida
[22] interdum, interdum sordida et maculosa prout terram cineremve
[23] sustulerat. Magnum propiusque noscendum ut eruditissimo viro visum.
[24] Iubet liburnicam aptari; mihi si venire una vellem facit copiam; respondi
[25] studere me malle, et forte ipse quod scriberem dederat.
(In het hier weggelaten gedeelte beschrijft Plinius wat zijn oom meegemaakt heeft.)
[26] Interim Miseni ego et mater — sed nihil ad historiam, nec tu aliud quam
[27] de exitu eius scire voluisti. Finem ergo faciam. Unum adiciam, omnia me
[28] quibus interfueram quaeque statim, cum maxime vera memorantur,
[29] audieram, persecutum. Tu potissima excerpes; aliud est enim epistulam
[30] aliud historiam, aliud amico aliud omnibus scribere. Vale.
Plinius, Epistulae 6.16.1-7 en 21-22
Vraag 1 1 punt
Regel 3-4 Nam t/m propositam. Beschrijf in eigen woorden het impliciete compliment aan Tacitus dat Plinius met deze woorden geeft.
Bekijk het antwoord
- Tacitus is een groot/beroemd schrijver / schrijft boeken die door veel mensen gelezen worden / boeken met eeuwigheidswaarde. Of woorden van overeenkomstige strekking. (1p)
Vraag 2 2 punten
Regel 4-7 Quamvis enim t/m addet. In dit tekstgedeelte noemt Plinius drie manieren waarop zijn oom als het ware onsterfelijk zal worden. Beschrijf in eigen woorden deze drie manieren.
Bekijk het antwoord
- Noemt de drie manieren, in eigen woorden: hij is omgekomen bij een gedenkwaardige gebeurtenis; hij laat geschriften na (van blijvende waarde); hij wordt in andermans geschriften vermeld. Of woorden van overeenkomstige strekking. (2p)
Puntentelling: indien drie antwoorden juist 2; indien twee antwoorden juist 1; indien minder dan twee antwoorden juist 0.
Vraag 3 1 punt
Regel 10-11 Quo t/m iniungis. Plinius maakt in dit tekstgedeelte zijn enthousiasme onder meer duidelijk door het woord libentius te gebruiken. Beschrijf in eigen woorden de andere manier waarop Plinius in dit tekstgedeelte (regel 10-11 Quo t/m iniungis) zijn enthousiasme duidelijk maakt.
Bekijk het antwoord
- Hij corrigeert zichzelf en drukt zijn bereidheid in tweede instantie nog krachtiger uit / hij neemt de taak niet alleen graag op zich maar eist (in tweede instantie) de taak (zelfs) op. Of woorden van overeenkomstige strekking. (1p)
Bron 7

Vier bomen onder elkaar, met van boven naar beneden de letters A, B, C en D. A: een kale boom zonder blad. B: een boom met een platte, uitgespreide kruin. C: een palmboom met een slanke stam en lange bladeren bovenop. D: een boom met een dichte, bolvormige kruin.
Vraag 6 1 punt
Regel 16-21 Nubes t/m vanescebat. Welke boom geeft volgens Plinius de vorm van de wolk het best weer?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 7 2 punten
Regel 19-23 Nam t/m sustulerat. a Citeer uit dit tekstgedeelte het Latijnse woord dat een tegenstelling vormt met recenti (regel 20). b Citeer uit dit tekstgedeelte het Latijnse tekstelement waarmee Plinius hetzelfde aspect van de wolk beschrijft als met de woorden in latitudinem vanescebat (regel 21).
Bekijk het antwoord
- a: senescente (regel 20). (1p)
- b: (quibusdam) ramis diffundebatur (regel 19-20). (1p)
Vraag 9 2 punten
Plinius Minor karakteriseert zijn oom in deze brief als intellectueel. a Citeer uit de regels 12-18 (Erat t/m expresserit) het Latijnse woord waarmee Plinius Minor zijn oom als intellectueel karakteriseert. b Citeer uit de regels 19-25 (Nam t/m dederat) het Latijnse woord waarmee Plinius Minor zijn oom als intellectueel karakteriseert.
Bekijk het antwoord
- a: studebat(que) (regel 15). (1p)
- b: eruditissimo (regel 23). (1p)
2022, tijdvak 3: Tekst 2 en Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 2
[1] Beste Tacitus,
[2] Je zegt dat mijn brief, die ik op jouw verzoek schreef over de dood van
[3] mijn oom, je nieuwsgierig heeft gemaakt. Ik was achtergebleven in
[4] Misenum (op dat punt had ik mijn verslag afgebroken). Nu wil je weten
[5] wat ik daar voor angsten en gevaren heb doorstaan. Hoewel mijn hart bij
[6] de herinnering huivert… zal ik beginnen.
[7] Na het vertrek van mijn oom besteedde ik de rest van mijn tijd aan
[8] studie. Daarvoor was ik immers thuisgebleven.
Plinius, Epistulae 6.20.1-2
Vraag 10 1 punt
Regel 4 afgebroken. Wat was de reden die Plinius gegeven had voor deze afbreking? Baseer je antwoord op de regels 26-30 van tekst 1 (Interim t/m Vale).
Bekijk het antwoord
- Het vervolg had (volgens Plinius) niets met het gevraagde verslag te maken. / Tacitus had alleen informatie over de dood van Plinius (Maior) gevraagd. Of woorden van overeenkomstige strekking. (1p)
Vraag 11 2 punten
Regel 7 het vertrek van mijn oom. Plinius’ oom had twee redenen om in de richting van de vulkaanuitbarsting te willen reizen. a Noteer in eigen woorden de reden die opgemaakt kan worden uit het tekstgedeelte Nonum t/m dederat van tekst 1 (regel 12-25). b Noteer de reden die genoemd wordt in het gedeelte van de brief dat in dit examen is weggelaten tussen de regels 25 en 26 van tekst 1.
Bekijk het antwoord
- a: Hij wilde op onderzoek uitgaan / het verschijnsel van dichtbij bekijken. Of woorden van overeenkomstige strekking. (1p)
- b: Hij wilde een reddingsactie ondernemen. / Iemand had hem om hulp gevraagd. Of woorden van overeenkomstige strekking. (1p)
Vraag 12 1 punt
Regel 7-8 Na t/m thuisgebleven. Uit dit tekstgedeelte kan afgeleid worden dat Plinius Minor theoretische studie belangrijker vond dan praktische studie. Leg uit dat dit ook afgeleid kan worden uit de regels 19-25 van tekst 1 (Nam t/m dederat). Betrek in je antwoord zowel de theoretische als de praktische studie die aan de orde is in de regels 19-25 van tekst 1 (Nam t/m dederat).
Bekijk het antwoord
- Hij had de kans een (boeiend) natuurverschijnsel van dichtbij te bestuderen; hij bleef (echter liever thuis om te) studeren/schrijven. (1p)
Opmerking: het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn.
2022, tijdvak 3: Tekst 3
Opgavetekst
Tekst 3
[1] Sum, fateor, semperque fui, Callistrate, pauper,
[2] sed non obscurus nec male notus eques,
[3] sed toto legor orbe frequens et dicitur ‘Hic est’,
[4] quodque cinis paucis hoc mihi vita dedit.
[5] At tua centenis incumbunt tecta columnis,
[6] et libertinas arca flagellat opes,
[7] magnaque Niliacae servit tibi gleba Syenes,
[8] tondet et innumeros Gallica Parma greges.
[9] Hoc ego tuque sumus: sed quod sum, non potes esse:
[10] tu quod es, e populo quilibet esse potest.
Martialis, Epigrammata 5.13
Vraag 13 1 punt
Regel 3 dicitur ‘Hic est’. Beschrijf in eigen woorden een concrete situatie waarin dit voor kon komen. Betrek in je antwoord de betekenis van Hic est.
Bekijk het antwoord
- Een toepasselijke situatie en een juiste betekenis van ‘Hic est’ (‘Dat is hem’ / ‘Hier is hij’). Voorbeelden van een goed antwoord zijn: Martialis loopt op straat, twee anderen zien hem lopen en de een zegt tegen de ander: “Dat is hem.” / “Hier/daar is hij.”; iemand leest een epigram van Martialis en fluistert tegen een ander: “Dit is hem.” (1p)
Opmerking: het scorepunt alleen toekennen wanneer zowel een toepasselijke situatie is beschreven als een juiste betekenis van ‘Hic est’ is genoteerd.
Vraag 14 1 punt
Regel 4 hoc. Noteer in één Nederlands woord wat concreet bedoeld wordt met hoc.
Bekijk het antwoord
- Bekendheid / roem / populariteit / succes. Of een woord van overeenkomstige strekking. (1p)
Vraag 15 2 punten
Regel 5-8 At t/m greges. a Citeer uit dit tekstgedeelte het Latijnse woord dat opgevat kan worden als tegenhanger van eques (regel 2). De regels 5-8 (At t/m greges) vormen als geheel een tegenstelling met een gegeven uit het voorafgaande (vanaf regel 1 Sum). b Noteer in eigen woorden dit gegeven.
Bekijk het antwoord
- a: libertinas (regel 6). (1p)
- b: dat Martialis arm is / Ik ben arm. / armoede. Of woorden van overeenkomstige strekking. (1p)
Vraag 17 1 punt
Martialis heeft een belangrijke bijdrage geleverd aan de ontwikkeling van de ‘pointe’ in het epigram. Noteer in eigen woorden de ‘pointe’ van tekst 3.
Bekijk het antwoord
- Wat ik ben, zul jij nooit kunnen worden en wat jij bent, kan iedereen worden. / Jij bent maar een gewone man, maar ik ben uniek (ondanks jouw kritiek). / Roem is niet voor iedereen bereikbaar, rijkdom in principe wel. / Roem is niet te koop. Of woorden van overeenkomstige strekking. (1p)
Vraag 18 1 punt
Vind je de ik-persoon in tekst 3 sympathiek of niet? Beargumenteer je antwoord met een gegeven uit tekst 3.
Bekijk het antwoord
- Voorbeelden van een goed antwoord zijn: ik vind hem niet sympathiek, want hij schept op over zijn talent en laat zich laatdunkend uit over een rijk man (die met niets begonnen is); ik vind hem niet sympathiek, want hij laat zich laatdunkend uit over een vrijgelatene; ik vind hem (wel) sympathiek, want hij vindt artistieke zelfexpressie / kunst/poëzie / bekendheid als dichter belangrijk(er dan rijkdom/geld) (en hij is blijkbaar net verbaal aangevallen door Callistratus). (1p)
2022, tijdvak 3: Tekst 4
Opgavetekst
Tekst 4 Een nieuw politiek klimaat.
[1] Frustra, Blanditiae, venitis ad me
[2] attritis miserabiles labellis:
[3] dicturus dominum deumque non sum.
[4] Iam non est locus hac in urbe vobis;
[5] ad Parthos procul ite pilleatos
[6] et turpes humilesque supplicesque
[7] pictorum sola basiate regum.
[8] Non est hic dominus sed imperator,
[9] sed iustissimus omnium senator,
[10] per quem de Stygia domo reducta est
[11] siccis rustica Veritas capillis.
[12] Hoc sub principe, si sapis, caveto
[13] verbis, Roma, prioribus loquaris.
Martialis, Epigrammata 10.72
Vraag 19 2 punten
Regel 1 Blanditiae. a Citeer uit de regels 8-13 (Non t/m loquaris) het Latijnse tekstelement dat in deze context inhoudelijk vergelijkbaar is met Blanditiae. b Citeer uit de regels 8-13 (Non t/m loquaris) het Latijnse tekstelement dat in deze context een tegenstelling vormt met Blanditiae.
Bekijk het antwoord
- a: verbis prioribus (regel 13). (1p)
- b: (rustica) Veritas / siccis rustica Veritas capillis (regel 11). (1p)
Opmerking: bij a niet fout rekenen wanneer als antwoord is geciteerd ‘verbis prioribus loquaris (regel 13)’.
Vraag 20 2 punten
Regel 3 dicturus t/m sum. Citeer uit het vervolg (t/m regel 11 capillis) de twee verschillende Latijnse tekstelementen die Martialis wél geschikt vindt om de keizer mee aan te duiden.
Bekijk het antwoord
- imperator (regel 8). (1p)
- (iustissimus omnium) senator / iustissimus (omnium) (regel 9). (1p)
2022, tijdvak 3: Tekst 5
Opgavetekst
Tekst 5 Slotwoorden van de Panegyricus.
[1] Tu voce imperatoris quid sentires locutus, filium illi nobis parentem tibi
[2] pontificem maximum elegisti. Quo maiore fiducia isdem illis votis, quae
[3] ipse pro se nuncupari iubet, oro et obtestor, ‘si bene rem publicam, si ex
[4] utilitate omnium regit’, primum ut illum nepotibus nostris ac pronepotibus
[5] serves, deinde ut quandoque successorem ei tribuas, quem genuerit quem
[6] formaverit similemque fecerit adoptato, aut si hoc fato negatur, in consilio
[7] sis eligenti monstresque aliquem, quem adoptari in Capitolio deceat.
[8] Vobis, patres conscripti, quantum debeam, publicis etiam monimentis
[9] continetur. Vos mihi in tribunatu quietis, in praetura modestiae, vos in
[10] istis etiam officiis, quae studiis nostris circa tuendos socios iniunxeratis,
[11] cum fidei tum constantiae antiquissimum testimonium perhibuistis. Vos
[12] proxime destinationem consulatus mei his acclamationibus adprobavistis,
[13] ut intelligam etiam atque etiam enitendum mihi, ut hunc consensum
[14] vestrum complectar et teneam, et in dies augeam. Etenim memini tunc
[15] verissime iudicari, meruerit quis honorem necne, cum adeptus est. Vos
[16] modo favete huic proposito et credite: si cursu quodam provectus ab illo
[17] insidiosissimo principe, ante quam profiteretur odium bonorum, postquam
[18] professus est substiti, cum viderem quae ad honores compendia paterent
[19] longius iter malui; si malis temporibus inter maestos et paventes, bonis
[20] inter securos gaudentesque numeror; si denique in tantum diligo optimum
[21] principem, in quantum invisus pessimo fui; ego reverentiae vestrae sic
[22] semper inserviam, non ut me consulem et mox consularem, sed ut
[23] candidatum consulatus putem.
Plinius, Panegyricus 94.4-95.5
Vraag 23 2 punten
Regel 18 compendia. a Citeer uit het vervolg (t/m regel 20 numeror) het Latijnse tekstelement dat een tegenstelling vormt met compendia. Plinius geeft geen concrete voorbeelden van compendia. b Beschrijf een zelfbedacht concreet voorbeeld van wat Plinius hier bedoelt met compendia.
Bekijk het antwoord
- a: longius iter (regel 19). (1p)
- b: Een zelfbedacht concreet voorbeeld van compendia. Voorbeelden van een goed antwoord zijn: zich dienstwillig opstellen ten opzichte van Domitianus; Domitianus vleien; anderen vals beschuldigen; roddels over anderen verspreiden. (1p)
Vraag 24 2 punten
Regel 15-21 Vos modo t/m fui. Aan het begin van de Panegyricus schrijft Plinius: Ik bid dat uit mijn woorden vrijmoedigheid, loyaliteit en oprechtheid spreken en dat de schijn van vleierij evenzeer mag ontbreken als elke dwang ontbroken heeft. a Verdedig de stelling dat het laten ontbreken van de schijn van vleierij niet gelukt is. Baseer je antwoord op het tekstgedeelte Vos modo t/m fui (regel 15-21). b Leg uit dat het begrijpelijk is als in tekst 5 de schijn van vleierij aanwezig is. Ga in je antwoord in op de soort tekst waarvan tekst 5 een onderdeel is.
Bekijk het antwoord
- a: Plinius noemt (Domitianus zeer achterbaks/gevaarlijk / de slechtste keizer en) Trajanus de beste keizer / noemt (de eerdere tijden onder Domitianus slecht en) de huidige tijd (onder Trajanus) goed / zegt dat hij van Trajanus houdt. (1p)
- b: Tekst 5 is een onderdeel van een rede waarin Plinius (de keizer) dankzegt bij zijn ambtsaanvaarding als consul (en positieve opmerkingen over de keizer passen daar goed bij) / een onderdeel van een lofrede (op de keizer) / een onderdeel van de Panegyricus. (1p)
Opmerking: bij b niet fout rekenen wanneer geantwoord is ‘Tekst 5 is een onderdeel van (de Panegyricus,) een rede waarin Plinius de keizer dankt voor zijn benoeming/verkiezing tot consul.’
Vraag 25 1 punt
Regel 21-23 ego t/m putem. In dit tekstgedeelte noemt Plinius drie stadia in zijn carrière. De drie woorden voor deze stadia staan niet in de volgorde waarin deze stadia doorlopen worden. Citeer deze drie Latijnse woorden in de volgorde waarin de stadia doorlopen worden. Begin met het vroegste stadium.
Bekijk het antwoord
- candidatum (regel 23); consulem (regel 22); consularem (regel 22). (1p)
Opmerkingen: het scorepunt alleen toekennen wanneer alle drie de onderdelen van het antwoord juist zijn en in de juiste volgorde genoteerd zijn. Niet fout rekenen wanneer als eerste deel van het antwoord in plaats van ‘candidatum’ is geciteerd ‘candidatum consulatus’.
2021, tijdvak 1: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Over Sextus Roscius als persoon.
[1] Patrem occidit Sex. Roscius. Qui homo? Adulescentulus corruptus et
[2] ab hominibus nequam inductus? Annos natus maior quadraginta. Vetus
[3] videlicet sicarius, homo audax et saepe in caede versatus? At hoc ab
[4] accusatore ne dici quidem audistis. Luxuries igitur hominem nimirum et
[5] aeris alieni magnitudo et indomitae animi cupiditates ad hoc scelus
[6] impulerunt? De luxuria purgavit Erucius cum dixit hunc ne in convivio
[7] quidem ullo fere interfuisse. Nihil autem umquam debuit. Cupiditates
[8] porro quae possunt esse in eo qui, ut ipse accusator obiecit, ruri semper
[9] habitarit et in agro colendo vixerit? Quae vita maxime disiuncta a
[10] cupiditate et cum officio coniuncta est.
[11] Quae res igitur tantum istum furorem Sex. Roscio obiecit? ‘Patri’ inquit
[12] ‘non placebat.’ Patri non placebat? Quam ob causam? Necesse est enim
[13] eam quoque iustam et magnam et perspicuam fuisse. Nam ut illud
[14] incredibile est, mortem oblatam esse patri a filio sine plurimis et maximis
[15] causis, sic hoc veri simile non est, odio fuisse parenti filium sine causis
[16] multis et magnis et necessariis. Rursus igitur eodem revertamur et
[17] quaeramus quae tanta vitia fuerint in unico filio quare is patri displiceret.
[18] At perspicuum est nullum fuisse. Pater igitur amens, qui odisset eum sine
[19] causa quem procrearat? At is quidem fuit omnium constantissimus. Ergo
[20] illud iam perspicuum profecto est, si neque amens pater neque perditus
[21] filius fuerit, neque odi causam patri neque sceleris filio fuisse.
[22] ‘Nescio’ inquit ‘quae causa odi fuerit; fuisse odium intellego quia
[23] antea, cum duos filios haberet, illum alterum qui mortuus est secum omni
[24] tempore volebat esse, hunc in praedia rustica relegavit.’ Quod Erucio
[25] accidebat in mala nugatoriaque accusatione, idem mihi usu venit in causa
[26] optima: ille quomodo crimen commenticium confirmaret non inveniebat,
[27] ego res tam leves qua ratione infirmem ac diluam reperire non possum.
[28] Quid ais, Eruci? Tot praedia, tam pulchra, tam fructuosa Sex. Roscius filio
[29] suo relegationis ac supplici gratia colenda ac tuenda tradiderat? Quid?
[30] Hoc patres familiae qui liberos habent, praesertim homines illius ordinis ex
[31] municipiis rusticanis, nonne optatissimum sibi putant esse filios suos rei
[32] familiari maxime servire et in praediis colendis operae plurimum studique
[33] consumere? An amandarat hunc sic ut esset in agro ac tantummodo
[34] aleretur ad villam, ut commodis omnibus careret? Quid? Si constat hunc
[35] non modo colendis praediis praefuisse sed certis fundis patre vivo frui
[36] solitum esse, tamenne haec a te vita eius rusticana relegatio atque
[37] amandatio appellabitur? Vides, Eruci, quantum distet argumentatio tua ab
[38] re ipsa atque a veritate: quod consuetudine patres faciunt, id quasi
[39] novum reprehendis; quod benevolentia fit, id odio factum criminaris; quod
[40] honoris causa pater filio suo concessit, id eum supplici causa fecisse dicis.
[41] Van dit alles ben je zeker niet onkundig, maar je hebt zo bitter weinig
[42] argumenten tot je beschikking, dat je niet alleen ons, maar ook de
[43] normale gang van zaken, de gewone levenswijze van de mensen en de
[44] opinie van iedereen meent te moeten tegenspreken.
Cicero, Pro Sexto Roscio Amerino 39-45
Vraag 1 1 punt
Regel 2 Annos t/m quadraginta. Leg uit dat met deze woorden de voorafgaande suggestie Adulescentulus t/m inductus (regel 1-2) niet volledig weerlegd wordt.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat Cicero alleen reageert op adulescentulus, op de vermeende extreme jeugdigheid van Sex. Roscius junior, en niet op corruptus, niet op de vermeende verdorvenheid, niet op ab hominibus nequam inductus en niet op de slechte invloeden waaraan hij mogelijk had blootgestaan. (1p)
Vraag 2 1 punt
Regel 7 Nihil autem umquam debuit. Citeer uit het voorafgaande (vanaf regel 1 Patrem) het Latijnse tekstelement waarop Cicero met deze woorden ingaat.
Bekijk het antwoord
- Citeert aeris alieni (magnitudo) (regel 5) (1p)
Vraag 3 2 punten
Regel 8-9 ruri t/m vixerit. Erucius geeft voor dit feit een andere verklaring dan Cicero. a Beschrijf in eigen woorden de verklaring die Erucius geeft. Betrek in je antwoord een gegeven uit de regels 22-27 (Nescio t/m possum). b Beschrijf in eigen woorden de verklaring die Cicero geeft. Betrek in je antwoord een gegeven uit de regels 28-33 (Quid ais t/m consumere).
Bekijk het antwoord
- a: Beschrijft dat Sex. Roscius senior zijn zoon (voor straf) had weggestuurd; de relatie tussen vader en zoon was slecht, het was een straf van de vader voor de zoon. (1p)
- b: Beschrijft dat Sex. Roscius senior de landgoederen door Sex. Roscius junior liet beheren; vaders laten dat hun zoons gewoonlijk doen. (1p)
Vraag 4 2 punten
Regel 1-19 Patrem t/m constantissimus. In zijn boek De inventione beschrijft Cicero de techniek van de opsomming: bij de opsomming worden verscheidene mogelijkheden naast elkaar gezet. Nadat alle andere mogelijkheden zijn ontkracht, blijft er een over die noodzakelijkerwijs de juiste moet zijn. Voorbeeld: ‘Het moet wel zo zijn dat het slachtoffer ofwel vanwege vijandschap door mijn cliënt is gedood, ofwel uit vrees, of omdat hij hoopte er beter van te worden, of om een vriend een plezier te doen, of het is zo, als geen van deze omstandigheden aan de orde is, dat het slachtoffer niet door mijn cliënt is gedood.’ a Citeer uit de regels 13-19 (Nam t/m constantissimus) het Latijnse zelfstandig naamwoord waarmee Cicero naar het motief vijandschap verwijst. b Noteer een motief dat Cicero in de bovenstaande passage uit De inventione noemt, dat hij ook in de regels 1-7 (Patrem t/m interfuisse) aan de orde stelt.
Bekijk het antwoord
- a: Citeert odio (regel 15) (1p)
- b: Noemt als motief dat het slachtoffer niet door de cliënt is gedood omdat hij hoopte er beter van te worden, of het cui-bono-principe, of woorden van overeenkomstige strekking (1p)
Vraag 5 3 punten
Regel 21 filius. a Citeer uit het voorafgaande (vanaf regel 16 Rursus) de twee Latijnse tekstelementen waarmee Cicero deze persoon op een meer uitgebreide wijze heeft beschreven. b Leg uit welk doel Cicero met deze meer uitgebreide beschrijving had.
Bekijk het antwoord
- a: Citeert (in) unico (filio) (regel 17) (1p)
- a: Citeert (eum) quem procrearat (regel 18-19) (1p)
- b: Legt uit dat Cicero wilde beargumenteren dat de vader de zoon niet gehaat kan hebben, of op het gevoel van de toehoorders wilde spelen, of medelijden bij de toehoorders wilde wekken, of woorden van overeenkomstige strekking (1p)
Vraag 7 2 punten
Regel 22-27 Nescio t/m possum. In deze regels kwalificeert Cicero de aanklacht van Erucius onder andere met de woorden mala (regel 25) en nugatoria (regel 25). Citeer uit de regels 22-27 (Nescio t/m possum) de andere twee niet direct opeenvolgende Latijnse woorden waarmee Cicero de aanklacht van Erucius kwalificeert.
Bekijk het antwoord
- Citeert commenticium (regel 26) (1p)
- Citeert leves (regel 27) (1p)
Vraag 8 2 punten
Regel 29 relegationis ac supplici. In het vervolg noemt Cicero drie redenen die volgens hem veel meer voor de hand liggen. Citeer uit de regels 37-40 (Vides t/m dicis) de drie desbetreffende Latijnse woorden.
Bekijk het antwoord
- Citeert de drie woorden: consuetudine (regel 38), benevolentia (regel 39), honoris (regel 40) (2p)
Drie juiste woorden: 2 punten. Twee juiste woorden: 1 punt. Minder dan twee juiste woorden: 0 punten.
Vraag 9 1 punt
Regel 41-42 weinig argumenten. In het voorafgaande heeft Cicero opgemerkt dat Erucius hem daarmee een probleem bezorgt. Beschrijf in eigen woorden dit probleem. Baseer je antwoord op een gegeven uit de regels 22-27 (Nescio t/m possum).
Bekijk het antwoord
- Beschrijft dat Cicero de flinterdunne argumenten van Erucius niet kan ontkrachten, omdat ze al krachteloos zijn; of dat er eigenlijk geen argumenten zijn, waardoor verdedigen niet mogelijk is omdat er geen aanval is (1p)
2021, tijdvak 1: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 Over de bezittingen van Sextus Roscius.
[1] Dum praesidia ulla fuerunt, in Sullae praesidiis fuit; posteaquam ab armis
[2] omnes recesserunt, in summo otio rediens a cena Romae occisus est. Si
[3] lege, bona quoque lege venisse fateor. Sin autem constat contra omnes
[4] non modo veteres leges verum etiam novas occisum esse, bona quo iure
[5] aut quo more aut qua lege venierint quaero.
[6] In quem hoc dicam quaeris, Eruci. Non in eum quem vis et putas; nam
[7] Sullam et oratio mea ab initio et ipsius eximia virtus omni tempore
[8] purgavit. Ego haec omnia Chrysogonum fecisse dico, ut ementiretur, ut
[9] malum civem Roscium fuisse fingeret, ut eum apud adversarios occisum
[10] esse diceret, ut his de rebus a legatis Amerinorum doceri L. Sullam passus
[11] non sit. Denique etiam illud suspicor, omnino haec bona non venisse; id
[12] quod postea, si per vos, iudices, licitum erit, aperietur. Opinor enim esse
[13] in lege quam ad diem proscriptiones venditionesque fiant, nimirum
[14] kalendas Iunias. Aliquot post menses et homo occisus est et bona venisse
[15] dicuntur. Profecto aut haec bona in tabulas publicas nulla redierunt
[16] nosque ab isto nebulone facetius eludimur quam putamus, aut, si
[17] redierunt, tabulae publicae corruptae aliqua ratione sunt; nam lege
[18] quidem bona venire non potuisse constat.
Cicero, Pro Sexto Roscio Amerino 126-128
Vraag 10 1 punt
Regel 1 in Sullae praesidiis fuit. Dit gegeven wordt door Cicero herhaaldelijk in zijn redevoering benadrukt. Leg uit dat dit gegeven een belangrijk argument vormt in het betoog van Cicero. Betrek in je antwoord de betekenis van de woorden in Sullae praesidiis fuit.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat Sex. Roscius (senior) een aanhanger van de partij van Sulla was, waardoor zijn naam volgens Cicero niet op de proscriptielijst kan hebben gestaan, of het onwaarschijnlijk is dat Sulla hem vijandig gezind was (1p)
Vraag 15 1 punt
Regel 14-15 Aliquot t/m dicuntur. Welk woord geeft het best het verband weer tussen deze zin en de voorafgaande zin (regel 12-14 Opinor t/m Iunias)?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 16 2 punten
Tekst 2 bestaat voornamelijk uit een bespreking van wat er met de bezittingen van Sex. Roscius gebeurd is. Ergens in tekst 2 onderbreekt Cicero deze bespreking even om tussendoor in enkele regels iets anders aan de orde te stellen. a Noteer het nummer van de regel waarin deze onderbreking begint en het nummer van de regel waarin deze onderbreking eindigt. b Noteer in eigen woorden in één zin wat Cicero in deze onderbreking aan de orde stelt.
Bekijk het antwoord
- a: Noteert regel 6 en regel 11 (1p)
- b: Noemt in één zin dat Chrysogonus (en niet Sulla) de hele misdaad heeft georganiseerd of de hoofdschuldige is (1p)
Bij a telt het scorepunt alleen wanneer beide regelnummers juist zijn (regel 6 en regel 11). Bij b: Chrysogonus (en niet Sulla) heeft de hele misdaad georganiseerd, of Chrysogonus (en niet Sulla) is de hoofdschuldige.
2021, tijdvak 1: Tekst 3
Opgavetekst
Tekst 3 Het slot van de redevoering.
[1] Dubium est ad quem maleficium pertineat, cum videatis ex altera parte
[2] sectorem, inimicum, sicarium eundemque accusatorem hoc tempore, ex
[3] altera parte egentem, probatum suis filium, in quo non modo culpa nulla
[4] sed ne suspicio quidem potuit consistere? Numquid hic aliud videtis
[5] obstare Roscio nisi quod patris bona venierunt?
[6] Quodsi id vos suscipitis et eam ad rem operam vestram profitemini, si
[7] idcirco sedetis ut ad vos adducantur eorum liberi quorum bona venierunt,
[8] cavete, per deos immortales! iudices, ne nova et multo crudelior per vos
[9] proscriptio instaurata esse videatur. Illam priorem quae facta est in eos
[10] qui arma capere potuerunt tamen senatus suscipere noluit, ne quid acrius
[11] quam more maiorum comparatum est publico consilio factum videretur,
[12] hanc vero quae ad eorum liberos atque ad infantium puerorum incunabula
[13] pertinet nisi hoc iudicio a vobis reicitis et aspernamini, videte per deos
[14] immortales! quem in locum rem publicam perventuram putetis! Homines
[15] sapientes et ista auctoritate et potestate praeditos qua vos estis ex quibus
[16] rebus maxime res publica laborat, iis maxime mederi convenit. Vestrum
[17] nemo est quin intellegat populum Romanum, qui quondam in hostes
[18] lenissimus existimabatur, hoc tempore domestica crudelitate laborare.
[19] Hanc tollite ex civitate, iudices, hanc pati nolite diutius in hac re publica
[20] versari. Quae non modo id habet in se mali quod tot cives atrocissime
[21] sustulit verum etiam hominibus lenissimis ademit misericordiam
[22] consuetudine incommodorum. Nam cum omnibus horis aliquid atrociter
[23] fieri videmus aut audimus, etiam qui natura mitissimi sumus assiduitate
[24] molestiarum sensum omnem humanitatis ex animis amittimus.
Cicero, Pro Sexto Roscio Amerino 152-154
Vraag 17 1 punt
Regel 2 eundem. Door het gebruik van het woord eundem vestigt Cicero terloops de aandacht op een naar zijn mening absurde situatie. Beschrijf in eigen woorden deze absurde situatie.
Bekijk het antwoord
- Beschrijft dat dezelfde persoon die volgens Cicero de moord heeft gepleegd, zelf iemand anders van die moord beschuldigt, of dat de aanklager zelf de dader is (1p)
Vraag 18 2 punten
Regel 9-14 Illam t/m putetis. Een van de wapens waarmee een redenaar zijn publiek probeerde te overtuigen was movere. Beschrijf in eigen woorden uit deze regels twee verschillende opmerkingen waarin Cicero dit wapen toepast.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee verschillende opmerkingen van Cicero waarmee hij het wapen movere toepast, uit de vijf mogelijkheden in de aiContext of woorden van overeenkomstige strekking (2p)
Twee van de vijf onderstaande antwoorden juist. Per juist antwoord 1 punt, met een maximum van 2. (1) Cicero roept de goden aan en geeft daarmee uiting aan zijn eigen verontwaardiging of doet een beroep op de vroomheid. (2) Cicero zegt dat de senaat een eerdere proscriptie tegen volwassenen niet goedgekeurd heeft, en wekt daarmee terughoudendheid op om strenger te zijn dan de senaat. (3) Cicero zegt dat de senaat niet strenger wilde zijn dan de gewoonte van hun voorvaderen, of herinnert aan de voorvaderen, en wekt daarmee angst op om tegen hun zienswijze in te gaan. (4) Cicero zegt dat dit proces kan leiden tot het vervolgen van baby’s in de wieg, en wekt daarmee medelijden op. (5) Cicero zegt dat dit proces kan leiden tot verval van de staat, en wekt daarmee angst of verontwaardiging op. Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 20 1 punt
Regel 16 iis. Citeer uit het vervolg (t/m regel 18 laborare) het Latijnse tekstelement waarmee Cicero iis nader concretiseert.
Bekijk het antwoord
- Citeert domestica crudelitate (regel 18) (1p)
Vraag 21 1 punt
Regel 16-18 Vestrum t/m laborare. Noteer in eigen woorden de a-fortiori-redenering die uit deze regels op te maken is.
Bekijk het antwoord
- Beschrijft dat het Romeinse volk (zeer) mild is jegens vijanden, en des te meer mild zou moeten zijn jegens medeburgers; of dat wie mild is jegens vijanden naar verwachting minstens zo mild is jegens medeburgers of vrienden (1p)
Vraag 23 2 punten
Regel 20-24 Quae t/m amittimus. In een artikel over deze redevoering schrijft Chr. Pieper dat Cicero het proces wil presenteren als een zaak waarin de vrijheid van de Romeinse republiek verloren dreigt te gaan. In deze laatste regels van zijn redevoering noemt Cicero niet vrijheid, maar een andere belangrijke waarde die verloren dreigt te gaan. a Noteer een Nederlands woord waarmee deze waarde wordt weergegeven. b Noteer de Latijnse benaming van het slotgedeelte van een redevoering.
Bekijk het antwoord
- a: Noemt medelijden, medegevoel of (mede)menselijkheid (1p)
- b: Noemt de Latijnse benaming peroratio (1p)
Onderdeel a: medelijden, medegevoel of (mede)menselijkheid, of een woord van overeenkomstige strekking. Onderdeel b: peroratio.
2021, tijdvak 2: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 De omstandigheden rond de moord.
[1] Posteaquam victoria constituta est ab armisque recessimus, cum
[2] proscriberentur homines atque ex omni regione caperentur ii qui
[3] adversarii fuisse putabantur, erat ille Romae frequens atque in foro et in
[4] ore omnium cotidie versabatur, magis ut exsultare victoria nobilitatis
[5] videretur quam timere ne quid ex ea calamitatis sibi accideret.
[6] Erant ei veteres inimicitiae cum duobus Rosciis Amerinis, quorum
[7] alterum sedere in accusatorum subselliis video, alterum tria huiusce
[8] praedia possidere audio; quas inimicitias si tam cavere potuisset quam
[9] metuere solebat, viveret. Neque enim, iudices, iniuria metuebat. Nam duo
[10] isti sunt T. Roscii (quorum alteri Capitoni cognomen est, iste qui adest
[11] Magnus vocatur) homines eiusmodi: alter plurimarum palmarum vetus ac
[12] nobilis gladiator habetur, hic autem nuper se ad eum lanistam contulit,
[13] quique ante hanc pugnam tiro esset, quod sciam, facile ipsum magistrum
[14] scelere audaciaque superavit. Nam cum hic Sex. Roscius esset Ameriae,
[15] T. autem iste Roscius Romae, cum hic filius assiduus in praediis esset
[16] cumque se voluntate patris rei familiari vitaeque rusticae dedisset, iste
[17] autem frequens Romae esset, occiditur ad balneas Pallacinas rediens a
[18] cena Sex. Roscius. Spero ex hoc ipso non esse obscurum ad quem
[19] suspicio malefici pertineat; verum id quod adhuc est suspiciosum, nisi
[20] perspicuum res ipsa fecerit, hunc affinem culpae iudicatote.
[21] Occiso Sex. Roscio primus Ameriam nuntiat Mallius Glaucia quidam,
[22] homo tenuis, libertinus, cliens et familiaris istius T. Rosci, et nuntiat
[23] domum non fili sed T. Capitonis inimici; et cum post horam primam noctis
[24] occisus esset, primo diluculo nuntius hic Ameriam venit; decem horis
[25] nocturnis sex et quinquaginta milia passuum cisiis pervolavit, non modo ut
[26] exoptatum inimico nuntium primus afferret sed etiam cruorem inimici
[27] quam recentissimum telumque paulo ante e corpore extractum
[28] ostenderet. Quadriduo quo haec gesta sunt res ad Chrysogonum in castra
[29] L. Sullae Volaterras defertur; magnitudo pecuniae demonstratur; bonitas
[30] praediorum (nam fundos decem et tres reliquit qui Tiberim fere omnes
[31] tangunt), huius inopia et solitudo commemoratur; demonstrant, cum
[32] pater huiusce Sex. Roscius, homo tam splendidus et gratiosus, nullo
[33] negotio sit occisus, perfacile hunc hominem incautum et rusticum et
[34] Romae ignotum de medio tolli posse; ad eam rem operam suam
[35] pollicentur. Ne diutius teneam, iudices, societas coitur. Cum nulla iam
[36] proscriptionis mentio fieret, cum etiam qui antea metuerant redirent ac
[37] iam defunctos sese periculis arbitrarentur, nomen refertur in tabulas Sex.
[38] Rosci, hominis studiosissimi nobilitatis, cuius bonorum manceps fit
[39] Chrysogonus; tria praedia vel nobilissima Capitoni propria traduntur, quae
[40] hodie possidet; in reliquas omnes fortunas iste T. Roscius nomine
[41] Chrysogoni, quemadmodum ipse dicit, impetum facit. Haec omnia,
[42] iudices, imprudente L. Sulla facta esse certo scio.
Cicero, Pro Sexto Roscio Amerino 16-21
Vraag 2 1 punt
Regel 13 hanc pugnam. Wat wordt met dit tekstelement in deze context concreet bedoeld?
Bekijk het antwoord
- Noemt: de moord (op Sex. Roscius) (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 3 2 punten
Regel 6-14 Erant t/m superavit. Met de onderstaande vijf woorden duidt Cicero twee verschillende personen aan: alterum (het eerste alterum in regel 7); alteri (regel 10); alter (regel 11); se (regel 12); tiro (regel 13). Noteer van deze vijf woorden de woorden waarmee T. Roscius Magnus aangeduid wordt.
Bekijk het antwoord
- Noemt alterum (het eerste alterum in regel 7), se (regel 12) en tiro (regel 13) (2p)
Voor elk onjuist genoteerd woord 1 punt aftrek en voor elk ontbrekend juist woord 1 punt aftrek. Voorbeelden: 'alteri, se, tiro' geeft 2 punten aftrek (een fout, een ontbrekend). 'alterum, alteri, se, tiro' geeft 1 punt aftrek (een fout). Minimaal 0 punten.
Vraag 6 1 punt
Regel 14-20 Nam t/m iudicatote. De omstandigheid dat Sex. Roscius senior in Rome verbleef, maar zijn zoon in Ameria, was voor de aanklagers aanleiding om te beweren dat er een conflict was tussen vader en zoon. Citeer uit de regels 14-20 (Nam t/m iudicatote) het Latijnse tekstelement waarmee Cicero aangeeft dat deze omstandigheid juist niet het gevolg van een conflict was.
Bekijk het antwoord
- Citeert voluntate patris (regel 16), of (cumque) se voluntate patris rei familiari vitaeque rusticae dedisset (regel 16) (1p)
Vraag 8 1 punt
Regel 30-31 Tiberim tangunt. Dit vormt een verklaring van een woord uit het voorafgaande (vanaf regel 28 Quadriduo). Citeer het desbetreffende Latijnse woord.
Bekijk het antwoord
- Citeert bonitas (regel 29) (1p)
Vraag 9 2 punten
Regel 31 inopia et solitudo.
a) Beschrijf in eigen woorden wat de spreker volgens Cicero met deze woorden wilde suggereren. Baseer je antwoord op het vervolg (t/m regel 35 coitur).
b) Beschrijf in eigen woorden het effect dat Cicero zelf met deze woorden wil bereiken bij zijn toehoorders.
Bekijk het antwoord
- a: beschrijft dat de spreker wilde suggereren dat ze deze man gemakkelijk uit de weg konden ruimen (1p)
- b: beschrijft dat Cicero medelijden (met zijn cliënt) wil opwekken (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 11 2 punten
Regel 37-38 nomen refertur in tabulas Sex. Rosci. Cicero meent dat het volkomen onlogisch is dat dit gebeurd is. Hij heeft voor deze mening twee argumenten.
a) Beschrijf in eigen woorden het argument dat op te maken is uit het voorafgaande (vanaf regel 35 Cum).
b) Beschrijf in eigen woorden het argument dat op te maken is uit het vervolg (t/m regel 41 facit).
Bekijk het antwoord
- a: beschrijft dat de tijd van proscripties (duidelijk) voorbij was (1p)
- b: beschrijft dat het ging om een man die juist een (fervent) aanhanger van de nobilitas / van Sulla was (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
2021, tijdvak 2: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 Cicero richt de verdenking op iemand anders.
[1] Erucius zou, als hij in deze zaak over die argumenten zou beschikken die
[2] ik vermeld heb, die net zo uitvoerig kunnen opnoemen als hij zou willen,
[3] en ik, leden van de jury, kan dat ook; maar ik ben van plan, zoals ik
[4] hiervoor al gezegd heb, ze vluchtig te bespreken en ze elk afzonderlijk
[5] slechts in zoverre aan te stippen, dat iedereen begrijpt dat ik er niet op
[6] uit ben iemand aan te klagen, maar dat ik mijn taak als verdediger serieus
[7] neem.
[8] Video igitur causas esse permultas quae istum impellerent; videamus
[9] nunc ecquae facultas suscipiendi malefici fuerit. Ubi occisus est Sex.
[10] Roscius? ‘Romae.’ Quid? Tu, T. Rosci, ubi tunc eras? ‘Romae. Verum
[11] quid ad rem? Et alii multi.’ Quasi nunc id agatur quis ex tanta
[12] multitudine occiderit, ac non hoc quaeratur, eum qui Romae sit occisus
[13] utrum verisimilius sit ab eo esse occisum qui assiduus eo tempore Romae
[14] fuerit, an ab eo qui multis annis Romam omnino non accesserit. Age nunc
[15] ceteras quoque facultates consideremus. Erat tum multitudo sicariorum,
[16] id quod commemoravit Erucius, et homines impune occidebantur. Quid?
[17] Ea multitudo quae erat? Opinor aut eorum qui in bonis erant occupati aut
[18] eorum qui ab iis conducebantur ut aliquem occiderent. Si eos putas qui
[19] alienum appetebant, tu es in eo numero qui nostra pecunia dives es; sin
[20] eos quos qui leviore nomine appellant percussores vocant, quaere in cuius
[21] fide sint et clientela; mihi crede, aliquem de societate tua reperies; et,
[22] quicquid tu contra dixeris, id cum defensione nostra contendito; ita
[23] facillime causa Sex. Rosci cum tua conferetur. Dices: ‘Quid postea, si
[24] Romae assiduus fui?’ Respondebo: ‘At ego omnino non fui.’ ‘Fateor me
[25] sectorem esse, verum et alii multi.’ ‘At ego,’ ut tute arguis, ‘agricola et
[26] rusticus.’ ‘Non continuo, si me in gregem sicariorum contuli, sum
[27] sicarius.’ ‘At ego profecto qui ne novi quidem quemquam sicarium longe
[28] absum ab eiusmodi crimine.’ Permulta sunt quae dici possunt quare
[29] intellegatur summam tibi facultatem fuisse malefici suscipiendi; quae non
[30] modo idcirco praetereo quod te ipsum non libenter accuso verum eo
[31] magis etiam quod, si de illis caedibus velim commemorare quae tum
[32] factae sunt ista eadem ratione qua Sex. Roscius occisus est, vereor ne ad
[33] plures oratio mea pertinere videatur.
[34] Videamus nunc strictim, sicut cetera, quae post mortem Sex. Rosci abs
[35] te, T. Rosci, facta sunt; quae ita aperta et manifesta sunt ut medius
[36] fidius, iudices, invitus ea dicam. Vereor enim, cuicuimodi es, T. Rosci, ne
[37] ita hunc videar voluisse servare ut tibi omnino non pepercerim. Cum hoc
[38] vereor et cupio tibi aliqua ex parte quod salva fide possim parcere, rursus
[39] immuto voluntatem meam; venit enim mihi in mentem oris tui. Tene, cum
[40] ceteri socii tui fugerent ac se occultarent, ut hoc iudicium non de illorum
[41] praeda sed de huius maleficio fieri videretur, potissimum tibi partes istas
[42] depoposcisse ut in iudicio versarere et sederes cum accusatore? Qua in re
[43] nihil aliud assequeris nisi ut ab omnibus mortalibus audacia tua
[44] cognoscatur et impudentia. Occiso Sex. Roscio quis primus Ameriam
[45] nuntiat? Mallius Glaucia, quem iam antea nominavi, tuus cliens et
[46] familiaris. Quid attinuit eum potissimum nuntiare quod, si nullum iam ante
[47] consilium de morte ac de bonis eius inieras nullamque societatem neque
[48] sceleris neque praemi cum homine ullo coieras, ad te minime omnium
[49] pertinebat? ‘Sua sponte Mallius nuntiat.’ Quid, quaeso, eius intererat?
[50] An, cum Ameriam non huiusce rei causa venisset, casu accidit ut id quod
[51] Romae audierat primus nuntiaret? Cuius rei causa venerat Ameriam? ‘Non
[52] possum’ inquit ‘divinare.’ Eo rem iam adducam ut nihil divinatione opus
[53] sit. Qua ratione T. Roscio Capitoni primo nuntiavit? Cum Ameriae Sex.
[54] Rosci domus uxor liberique essent, cum tot propinqui cognatique optime
[55] convenientes, qua ratione factum est ut iste tuus cliens, sceleris tui
[56] nuntius, T. Roscio Capitoni potissimum nuntiaret?
Cicero, Pro Sexto Roscio Amerino 91-96
Vraag 15 2 punten
Regel 16 id quod commemoravit Erucius.
a) Leg uit dat deze toevoeging Cicero’s betoog sterker maakt. Ga in je antwoord in op de rol van Erucius in het proces.
b) Citeer uit de regels 24-28 (Respondebo t/m crimine) het Latijnse tekstelement dat dezelfde functie heeft in Cicero’s betoog als id quod commemoravit Erucius (regel 16).
Bekijk het antwoord
- a: legt uit dat Erucius de aanklager was, dus wat hij zegt niet komt uit een bron die Sex. Roscius positief gezind was, en daardoor des te geloofwaardiger is (1p)
- b: citeert ut tute arguis (regel 25) (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 17 2 punten
Regel 25 sectorem. In de regels 17-23 (Opinor t/m conferetur) heeft Cicero de activiteit van dergelijke personen in twee verschillende bewoordingen beschreven. Citeer uit de regels 17-23 (Opinor t/m conferetur) de twee desbetreffende Latijnse tekstelementen.
Bekijk het antwoord
- Citeert (qui) in bonis erant occupati (regel 17) (1p)
- Citeert (qui) alienum appetebant (regel 18-19) (1p)
Vraag 18 2 punten
Regel 23-28 Dices t/m crimine. Cicero zegt in deze regels dat zijn tegenstander op drie punten toegeeft wat Cicero over hem beweert. Noteer in eigen woorden deze drie punten.
Bekijk het antwoord
- Noemt drie van deze punten: hij was (voortdurend) in Rome; hij was een opkoper (van goederen); hij begaf zich in een kring van moordenaars (of woorden van overeenkomstige strekking) (2p)
Drie juiste punten: 2 punten. Twee juiste punten: 1 punt. Minder dan twee juiste punten: 0 punten. Verwachte punten: hij was (voortdurend) in Rome; hij was een opkoper (van goederen); hij begaf zich in een kring van moordenaars.
Vraag 19 1 punt
Regel 27-28 At t/m crimine. Uit deze woorden is een a-fortiori-redenering op te maken. Noteer in eigen woorden deze a-fortiori-redenering.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat hij niet eens een sluipmoordenaar kent, laat staan dat hij er zelf een is (of dat hij er iets mee te maken heeft) (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 20 1 punt
Regel 34-35 Videamus t/m facta sunt. Beschrijf de inhoudelijke overeenkomst tussen deze woorden en een opmerking uit de regels 1-7 (Erucius t/m neem).
Bekijk het antwoord
- Noemt dat Cicero in beide gevallen zegt dat hij het kort zal houden (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 21 1 punt
Regel 36-37 Vereor t/m pepercerim. De strekking van deze zin wordt het best weergegeven door:
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 22 2 punten
Regel 39-42 Tene t/m accusatore. In deze regels noemt Cicero het onderwerp waarover het proces volgens hem eigenlijk zou moeten gaan.
a) Citeer uit deze regels het desbetreffende Latijnse tekstelement.
b) Beschrijf in eigen woorden de tegenstelling die Cicero in deze regels aangeeft tussen de ceteri socii (regel 40) en T. Roscius Magnus.
Bekijk het antwoord
- a: citeert (de illorum) praeda (regel 40-41) (1p)
- b: beschrijft dat de ceteri socii zich niet laten zien bij het proces, terwijl T. Roscius Magnus zich (daarentegen) openlijk aan de kant van de aanklager stelt (1p)
Bij b het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn.
Vraag 23 2 punten
Regel 46-49 Quid t/m pertinebat.
a) Noteer in eigen woorden wat concreet het onderwerp is van pertinebat (regel 49).
b) Noteer een inhoudelijk argument voor de bewering dat de woorden ad te minime omnium (regel 48) terecht gebruikt zijn door Cicero. Baseer je antwoord op een gegeven uit de regels 6-9 van tekst 1 (Erant t/m metuebat).
Bekijk het antwoord
- a: noemt (het bericht van) de dood van Sex. Roscius (1p)
- b: noemt dat T. Roscius Magnus en Sex. Roscius vijanden van elkaar waren (1p)
Bij a niet fout rekenen wanneer als antwoord is gegeven '(de inhoud van) het bericht van Mallius'.
Vraag 24 2 punten
Regel 50-56 An t/m nuntiaret. In deze regels bestrijdt Cicero een mogelijk tegenargument.
a) Beschrijf in eigen woorden dit tegenargument.
b) Beschrijf in eigen woorden de redenering die Cicero in deze regels gebruikt om dit tegenargument te bestrijden.
Bekijk het antwoord
- a: beschrijft dat Mallius Glaucia toevallig op dat moment (vlak na de moord) in Ameria was en het nieuws van de moord overbracht (1p)
- b: beschrijft dat Mallius Glaucia in Ameria de verwanten van Sex. Roscius (die een goede relatie met hem hadden) het eerst had kunnen berichten, maar dat hij juist T. Roscius Capito het eerst op de hoogte bracht, die een vijandige relatie had met het slachtoffer; dan zou hij eerder naar een verwant gegaan zijn dan naar een vijand (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
2021, tijdvak 3: Tekst 1 en Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 Cicero’s inzet en de taak van de rechters.
[1] His de rebus tantis tamque atrocibus neque satis me commode dicere
[2] neque satis graviter conqueri neque satis libere vociferari posse intellego.
[3] Nam commoditati ingenium, gravitati aetas, libertati tempora sunt
[4] impedimento. Huc accedit summus timor quem mihi natura pudorque
[5] meus attribuit et vestra dignitas et vis adversariorum et Sex. Rosci
[6] pericula. Quapropter vos oro atque obsecro, iudices, ut attente bonaque
[7] cum venia verba mea audiatis. Fide sapientiaque vestra fretus plus oneris
[8] sustuli quam ferre me posse intellego. Hoc onus si vos aliqua ex parte
[9] allevabitis, feram ut potero studio et industria, iudices; sin a vobis – id
[10] quod non spero – deserar, tamen animo non deficiam et id quod suscepi,
[11] quoad potero, perferam. Quod si perferre non potero, opprimi me onere
[12] offici malo quam id quod mihi cum fide semel impositum est aut propter
[13] perfidiam abicere aut propter infirmitatem animi deponere. Te quoque
[14] magnopere, M. Fanni, quaeso ut qualem te iam antea populo Romano
[15] praebuisti, cum huic eidem quaestioni iudex praeesses, talem te et nobis
[16] et rei publicae hoc tempore impertias. Quanta multitudo hominum
[17] convenerit ad hoc iudicium vides; quae sit omnium mortalium exspectatio,
[18] quae cupiditas ut acria ac severa iudicia fiant intellegis. Longo intervallo
[19] iudicium inter sicarios hoc primum committitur, cum interea caedes
[20] indignissimae maximaeque factae sunt; omnes hanc quaestionem te
[21] praetore manifestis maleficiis cotidianoque sanguine dimisso virtutis
[22] ostentui sperant futuram.
[23] Qua vociferatione in ceteris iudiciis accusatores uti consuerunt, ea nos
[24] hoc tempore utimur qui causam dicimus. Petimus abs te, M. Fanni, a
[25] vobisque, iudices, ut quam acerrime maleficia vindicetis, ut quam
[26] fortissime hominibus audacissimis resistatis, ut hoc cogitetis, nisi in hac
[27] causa qui vester animus sit ostendetis, eo prorumpere hominum
[28] cupiditatem et scelus et audaciam ut non modo clam verum etiam hic in
[29] foro ante tribunal tuum, M. Fanni, ante pedes vestros, iudices, inter ipsa
[30] subsellia caedes futurae sint. Etenim quid aliud hoc iudicio temptatur nisi
[31] ut id fieri liceat? Accusant ii qui in fortunas huius invaserunt, causam dicit
[32] is cui praeter calamitatem nihil reliquerunt; accusant ii quibus occidi
[33] patrem Sex. Rosci bono fuit, causam dicit is cui non modo luctum mors
[34] patris attulit verum etiam egestatem; accusant ii qui hunc ipsum iugulare
[35] summe cupierunt, causam dicit is qui etiam ad hoc ipsum iudicium cum
[36] praesidio venit ne hic ibidem ante oculos vestros trucidetur; denique
[37] accusant ii quos populus poscit, causam dicit is qui unus relictus ex
[38] illorum nefaria caede restat.
Cicero, Pro Sexto Roscio Amerino 9-13
Vraag 4 3 punten
Tekst 1 en tekst 2, regel 4 (timor): Het begrip timor speelt een grote rol in dit proces.
a. Beschrijf in eigen woorden wat het effect hiervan is op de summi oratores (tekst 1, regel 1). Baseer je antwoord op de regels 1-7 van tekst 1 (Credo t/m vitant).
b. Beschrijf in eigen woorden de vier oorzaken van Cicero's eigen timor, die hij noemt in de regels 4-6 van tekst 2 (Huc t/m pericula).
Bekijk het antwoord
- Beschrijft dat de redenaars de verdediging niet durven op te nemen en dus zwijgen (1p)
- Noemt de vier oorzaken van Cicero's timor: zijn eigen aard, de waardigheid van de rechters, de gewelddadigheid van de tegenstanders en het gevaar voor zijn cliënt (2p)
Bij a: 'Ze durven de verdediging niet op zich te nemen', 'Ze durven niet te spreken', 'Ze nemen de verdediging niet op zich' of 'Ze zwijgen' zijn goed; of woorden van overeenkomstige strekking. Bij b: indien vier oorzaken juist 2 punten, indien drie juist 1 punt, indien minder dan drie juist 0 punten. De vier oorzaken zijn: de eigen aard, natuur, schroom of bescheidenheid van Cicero; de (eerbied)waardigheid van de rechters of jury; de gewelddadigheid van de tegenstanders of aanklagers; het gevaar voor zijn cliënt. Of woorden van overeenkomstige strekking.
2021, tijdvak 3: Tekst 2
Vraag 5 1 punt
Tekst 2, regel 12 (offici): Beschrijf in eigen woorden wat Cicero hiermee concreet bedoelt.
Bekijk het antwoord
- Beschrijft dat Cicero Sextus Roscius verdedigt, ook al bezwijkt hij eronder (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 6 2 punten
Tekst 2, regel 15 (iudex praeesses): M. Fannius maakte bij deze zaak als voorzitter deel uit van de jury. Citeer uit de regels 18-30 (Longo t/m sint) de twee tekstelementen die verwijzen naar de twee andere officiële rollen bij deze rechtszaak. Laat de jury buiten beschouwing.
Bekijk het antwoord
- Citeert accusatores (regel 23) (1p)
- Citeert (qui) causam dicimus (regel 24) (1p)
Niet fout rekenen wanneer in plaats van '(qui) causam dicimus (regel 24)' als antwoord is gegeven 'nos qui causam dicimus (regel 23-24)'. Wanneer in plaats van '(qui) causam dicimus (regel 24)' als antwoord is gegeven 'nos (regel 23)', hiervoor geen scorepunt toekennen.
Vraag 9 2 punten
Tekst 2, regel 30-38 (Etenim t/m restat):
a. Leg in eigen woorden uit dat Cicero in deze regels betoogt dat er in dit proces sprake is van 'de omgekeerde wereld'. Ga in je antwoord in op beide partijen.
b. Leg uit welke rol het begrip bono (regel 33) speelt in Cicero's argumentatie voor zijn stelling dat er sprake is van 'de omgekeerde wereld'.
Bekijk het antwoord
- Beschrijft dat de aanklagers de misdadigers zijn en dat de verdachte of aangeklaagde het slachtoffer is (1p)
- Legt uit dat bono aangeeft dat de aanklagers voordeel hadden van de moord en daarom de schuldigen zijn (1p)
Bij a het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn. Bij b: Cicero zegt dat de verdachte geen voordeel had van de moord, of dat de aanklagers wel voordeel hadden van de moord; de aanklagers zijn dus de schuldigen en moeten aangeklaagd worden. Of woorden van overeenkomstige strekking.
2021, tijdvak 3: Tekst 4
Vraag 11 1 punt
Tekst 4, regel 2 (Eruci): Noteer de rol van deze persoon in het proces.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat Eruci de aanklager was (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking. Geen scorepunt toekennen wanneer als antwoord is gegeven 'Hij was de tegenstander' of 'hij hoorde bij de tegenpartij'.
Vraag 14 1 punt
Tekst 4, regel 15 (Hunc) en regel 18 (vir): Beschrijf in eigen woorden het verschil tussen deze beide personen dat Cicero aangeeft in de regels 15-22 (Hunc t/m dicere).
Bekijk het antwoord
- Beschrijft dat de voorzitter van het huidige proces (vir) wat meer geneigd is tot mildheid dan de ander, naar wie Hunc verwijst, en dus dan L. Cassius (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 17 1 punt
Tekst 4, regel 21-22 (nomen ipsum reformidant): Cicero gebruikt hier een a-fortiori-redenering, die hij slechts voor de helft uitspreekt. Noteer in eigen woorden de volledige a-fortiori-redenering.
Bekijk het antwoord
- Noteert dat als de naam van Cassius al angst wekt, het optreden van Cassius zelf dat des te meer doet, of dat als de naam van rechters als Cassius al angst wekt, het optreden van zulke rechters dat des te meer doet (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 18 1 punt
Tekst 4, regel 18-22 (Ego t/m dicere): De strekking van deze zin is het best te omschrijven als:
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
Vraag 19 3 punten
Tekst 4, regel 22-30 (In t/m occultatur): Cicero gebruikt verscheidene argumenten om de verdenking op T. Roscius te richten.
a. Noteer in eigen woorden het argument in de regels 22-26 (In t/m fueris).
b. Noteer in eigen woorden het argument in regel 26 (Quid si ut avarus t/m audax).
c. Noteer in eigen woorden het argument in regel 27 (Quid si ut illius t/m inimicissimus).
Bekijk het antwoord
- Noemt het argument dat T. Roscius voordeel van de moord heeft gehad, nu vermogend is en eerst arm was (1p)
- Noemt het argument dat T. Roscius een slecht of misdadig karakter heeft (1p)
- Noemt het argument dat T. Roscius het slachtoffer (zeer) vijandig gezind was (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 21 2 punten
Tekst 4, regel 30-31 (Avaritiam t/m alienissimo): Cicero beschrijft in deze zin een handelwijze die volgens hem tegengesteld is aan de handelwijze die men zou verwachten.
a. Beschrijf in eigen woorden de handelwijze die men volgens Cicero zou verwachten.
b. Noteer de naam van degene die bedoeld wordt met alienissimo (regel 31).
Bekijk het antwoord
- Beschrijft dat men zou verwachten dat iemand een verbond sluit met een bekende, een stadgenoot of een verwant, over de bezittingen van een wildvreemde (1p)
- Noemt Chrysogonus (1p)
Bij a: of woorden van overeenkomstige strekking.
2021, tijdvak 3: Algemeen
Vraag 22 1 punt
In Cicero's redevoering Pro Sexto Roscio Amerino komen kenmerken van de oratio invectiva voor. Licht deze stelling toe en onderbouw haar met een voorbeeld uit tekst 4.
Bekijk het antwoord
- Licht toe dat de oratio invectiva de tegenstander aanvalt en onderuit probeert te halen, en onderbouwt dat met een voorbeeld uit tekst 4, bijvoorbeeld de hebzucht en driestheid van T. Roscius die breed worden uitgemeten (regels 22-30) (1p)
Het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn. Het tweede onderdeel (het voorbeeld) is bedoeld als voorbeeld van een juist antwoord. Toegelicht mag worden dat in de oratio invectiva het doel is de tegenstander aan te vallen en onderuit te halen, hem van allerlei lelijks te beschuldigen, of argumenten ad hominem te gebruiken. Of woorden van overeenkomstige strekking.
2019, tijdvak 1: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Apollo en Daphne
[497] Spectat inornatos collo pendere capillos,
[498] et “Quid, si comantur?” ait; videt igne micantes
[499] sideribus similes oculos; videt oscula, quae non
[500] est vidisse satis; laudat digitosque manusque
[501] bracchiaque et nudos media plus parte lacertos;
[502] si qua latent, meliora putat. Fugit ocior aura
[503] illa levi neque ad haec revocantis verba resistit:
[504] “Nympha, precor, Penei, mane! Non insequor hostis;
[505] nympha, mane! Sic agna lupum, sic cerva leonem,
[506] sic aquilam penna fugiunt trepidante columbae,
[507] hostes quaeque suos; amor est mihi causa sequendi.
[508] Me miserum, ne prona cadas indignave laedi
[509] crura notent sentes, et sim tibi causa doloris!
[510] Aspera qua properas loca sunt. Moderatius, oro,
[511] curre fugamque inhibe; moderatius insequar ipse.
[512] Cui placeas inquire tamen; non incola montis,
[513] non ego sum pastor, non hic armenta gregesque
[514] horridus observo. Nescis, temeraria, nescis
[515] quem fugias, ideoque fugis. Mihi Delphica tellus
[516] et Claros et Tenedos Pataraeaque regia servit;
[517] Iuppiter est genitor; per me quod eritque fuitque
[518] estque patet; per me concordant carmina nervis.
[519] Certa quidem nostra est, nostra tamen una sagitta
[520] certior, in vacuo quae vulnera pectore fecit.
[521] Inventum medicina meum est opiferque per orbem
[522] dicor et herbarum subiecta potentia nobis.
[523] Ei mihi, quod nullis amor est sanabilis herbis
[524] nec prosunt domino quae prosunt omnibus artes!”
[525] Plura locuturum timido Peneia cursu
[526] fugit cumque ipso verba imperfecta reliquit,
[527] tum quoque visa decens. Nudabant corpora venti,
[528] obviaque adversas vibrabant flamina vestes,
[529] et levis impulsos retro dabat aura capillos;
[530] aucta fuga forma est. Sed enim non sustinet ultra
[531] perdere blanditias iuvenis deus, utque monebat
[532] ipse Amor, admisso sequitur vestigia passu.
[533] Ut canis in vacuo leporem cum Gallicus arvo
[534] vidit, et hic praedam pedibus petit, ille salutem,
[535] alter inhaesuro similis iam iamque tenere
[536] sperat et extento stringit vestigia rostro,
[537] alter in ambiguo est an sit comprensus et ipsis
[538] morsibus eripitur tangentiaque ora relinquit;
[539] sic deus et virgo est, hic spe celer, illa timore.
Ovidius, Metamorphoses 1.497-539
Vraag 1 1 punt
Regel 502 meliora. Door middel van het woord meliora worden twee zaken met elkaar vergeleken. Beschrijf in eigen woorden de twee zaken die vergeleken worden.
Bekijk het antwoord
- Beschrijft de bedekte en de onbedekte delen van Daphne’s lichaam (de armen) (1p)
Alleen een punt als beide onderdelen van het antwoord juist zijn.
Vraag 2 1 punt
Regel 515 ideoque fugis. Heeft Apollo gelijk met de verklaring die hij hier geeft? Licht je antwoord toe en betrek daarbij het voorafgaande deel van het verhaal (niet in dit examen afgedrukt).
Bekijk het antwoord
- Antwoordt nee en geeft als reden dat Daphne helemaal geen (liefdes)relatie wil, of dat zij door de anti-liefdespijl van Amor getroffen is (1p)
Zonder toelichting geen punt, want de toelichting is gevraagd.
Vraag 3 3 punten
Apollo’s betoog is een oproep aan Daphne om niet zo hard voor hem weg te lopen. Zijn betoog kan samengevat worden in drie inhoudelijk verschillende argumenten. a. Beschrijf in eigen woorden het argument in de regels 504-507 (Nympha t/m sequendi). b. Beschrijf in eigen woorden het argument in de regels 508-510 (Me t/m sunt). c. Beschrijf in eigen woorden het argument in de regels 512-522 (Cui t/m nobis).
Bekijk het antwoord
- a. Argument in de regels 504-507: Ik ben geen vijand / Ik houd van je (1p)
- b. Argument in de regels 508-510: Je zou je pijn kunnen doen / Je zou kunnen vallen / Je zou je benen kunnen verwonden (1p)
- c. Argument in de regels 512-522: Ik ben niet zo maar iemand (maar de god Apollo) / Ik ben belangrijk / Ik ben een (veelzijdige) god (1p)
Vraag 4 1 punt
In een verhaal van de Griekse schrijver Lucianus maakt iemand de volgende hatelijke opmerking over Apollo: Hij wist niet te voorspellen dat Daphne voor hem zou vluchten, hoewel hij mooi is en lang haar draagt. Citeer uit de regels 517-524 (Iuppiter t/m artes) de Latijnse zin waarin Apollo de eigenschap van zichzelf noemt die in het bovenstaande citaat gerelativeerd wordt.
Bekijk het antwoord
- Citeert de zin per me quod eritque fuitque estque patet (regel 517-518). Het deel que fuitque estque mag ontbreken. (1p)
Vraag 5 2 punten
Een opmerking in deze regels (519-524 Certa t/m artes) lijkt in tegenspraak te zijn met de inhoud van de Remedia Amoris, een van Ovidius’ andere werken. Leg dit uit. Ga in je antwoord in op zowel de desbetreffende opmerking in deze regels als de inhoud van de Remedia Amoris.
Bekijk het antwoord
- Noemt de opmerking ‘(Ei mihi, quod) nullis amor est sanabilis herbis’ (mijn liefde is niet te genezen; er is tegen mijn liefde geen kruid gewassen), regel 523, als de opmerking die in tegenspraak lijkt (1p)
- Noemt dat de Remedia Amoris juist (genees)middelen tegen de liefde aanreikt (1p)
Vraag 6 1 punt
Citeer uit het voorafgaande (vanaf regel 519 Certa) het Latijnse tekstelement waarmee Apollo eveneens benadrukt dat zijn invloed betrekking heeft op iedereen.
Bekijk het antwoord
- Citeert ‘per orbem’ (regel 521) (1p)
‘opiferque’ en ‘dicor’ mogen erbij staan of ontbreken.
Vraag 7 1 punt
Regel 526 verba. Citeer uit het vervolg (t/m regel 532 passu) het Latijnse woord waarmee de inhoud van Apollo’s woorden wordt gekwalificeerd.
Bekijk het antwoord
- Citeert ‘blanditias’ (regel 531) (1p)
Vraag 11 2 punten
Leg op basis van de regels 504-509 (Nympha t/m doloris) uit, welk bezwaar Apollo zou hebben tegen de vergelijking in de regels 533-539 (Ut t/m timore). Ga in je antwoord in op zowel de regels 504-509 (Nympha t/m doloris) als de regels 533-539 (Ut t/m timore).
Bekijk het antwoord
- Apollo heeft in de regels 504-509 betoogd dat zijn achtervolging niet door vijandschap wordt gedreven, maar door liefde (1p)
- In de vergelijking (regels 533-539) is de drijfveer vijandschap (1p)
2019, tijdvak 1: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 Uit de brief van Paris aan Helena
[163] Da modo te, quae sit Paridis constantia nosces:
[164] flamma rogi flammas finiet una meas.
[165] Praeposui regnis ego te, quae maxima quondam
[166] pollicita est nobis nupta sororque Iovis,
[167] dumque tuo possem circumdare bracchia collo,
[168] contempta est virtus Pallade dante mihi.
[169] Nec piget aut umquam stulte legisse videbor:
[170] permanet in voto mens mea firma suo.
[171] Spem modo ne nostram fieri patiare caducam
[172] deprecor, o tanto digna labore peti.
[173] Non ego coniugium generosae degener opto,
[174] nec mea, crede mihi, turpiter uxor eris.
[175] Pliada, si quaeres, in nostra gente Iovemque
[176] invenies, medios ut taceamus avos.
[177] Regna parens Asiae, qua nulla beatior ora est,
[178] finibus immensis vix obeunda tenet.
[179] Innumeras urbes atque aurea tecta videbis
[180] quaeque suos dicas templa decere deos.
[181] Ilion aspicies firmataque turribus altis
[182] moenia Phoebeae structa canore lyrae.
[183] Quid tibi de turba narrem numeroque virorum?
[184] Vix populum tellus sustinet illa suum.
[185] Occurrent denso tibi Troades agmine matres,
[186] nec capient Phrygias atria nostra nurus.
[187] O quotiens dices “Quam pauper Achaia nostra est”!
[188] Una domus quaevis urbis habebit opes.
[189] Nec mihi fas fuerit Sparten contemnere vestram:
[190] in qua tu nata es, terra beata mihi est.
[191] Parca sed est Sparte, tu cultu divite digna;
[192] ad talem formam non facit iste locus.
[193] Hanc faciem largis sine fine paratibus uti
[194] deliciisque decet luxuriare novis.
[195] Cum videas cultus nostra de gente virorum,
[196] qualem Dardanias credis habere nurus?
[197] Da modo te facilem nec dedignare maritum
[198] rure Therapnaeo nata puella Phrygem.
[199] Phryx erat et nostro genitus de sanguine, qui nunc
[200] cum dis potando nectare miscet aquas;
[201] Phryx erat Aurorae coniunx, tamen abstulit illum
[202] extremum noctis quae dea finit iter;
[203] Phryx etiam Anchises, volucrum cui mater Amorum
[204] gaudet in Idaeis concubuisse iugis.
[205] Nec, puto, collatis forma Menelaus et armis
[206] iudice te nobis anteferendus erit.
[207] Non dabimus certe socerum tibi clara fugantem
[208] lumina, qui trepidos a dape vertat equos;
[209] nec Priamo pater est soceri de caede cruentus
[210] et qui Myrtoas crimine signat aquas;
[211] nec proavo Stygia nostro captantur in unda
[212] poma nec in mediis quaeritur umor aquis.
Ovidius, Heroides 16.163-212
Vraag 12 1 punt
Regel 163 constantia. Waarop heeft het begrip constantia in deze context concreet betrekking?
Bekijk het antwoord
- Noemt de liefde of trouw van Paris (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 14 3 punten
In haar brief aan Paris schrijft Helena: tres tibi se nudas exhibuere deae; unaque cum regnum, belli daret altera laudem, “Tyndaridis coniunx,” tertia dixit, “eris!” Regel 165-170 Praeposui t/m suo. a. Citeer uit de regels 165-170 (Praeposui t/m suo) het Latijnse woord waarmee hetzelfde bedoeld wordt als met ‘belli laudem’. b. Citeer uit de regels 165-170 (Praeposui t/m suo) het Latijnse woord waarmee dezelfde persoon bedoeld wordt als met ‘altera’. c. Citeer uit de regels 165-170 (Praeposui t/m suo) het Latijnse woord waarmee dezelfde persoon bedoeld wordt als met ‘Tyndaridis’.
Bekijk het antwoord
- a. Citeert ‘virtus’ (regel 168) (1p)
- b. Citeert ‘Pallade’ (regel 168) (1p)
- c. Citeert ‘te’ (regel 165) (1p)
Bij c niet fout rekenen wanneer als antwoord ‘tuo’ (regel 167) is gegeven.
Vraag 17 1 punt
Regel 188 Una t/m opes. Leg uit wat het verband is tussen deze regel en regel 187 (O t/m est). Ga in je antwoord in op de inhoud van beide regels.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat Paris in regel 187 beweert dat Helena in Troje zal zeggen dat Griekenland (heel) arm is, en dat regel 188 dit verklaart: elk huis in Troje is (heel) rijk, net zo rijk als een hele stad elders (1p)
Alleen een punt als zowel de inhoud van regel 187 als die van regel 188 juist is weergegeven.
Vraag 18 2 punten
Regel 189 Nec t/m vestram. a. Leg uit dat deze opmerking goed aansluit bij het doel van Paris’ brief. b. Leg uit wat de directe aanleiding voor Paris is om deze opmerking op deze plaats in de brief te maken.
Bekijk het antwoord
- a. Legt uit dat Paris met zijn brief Helena voor zich wil winnen, en dat een negatieve opmerking over Sparta beledigend zou zijn voor de in Sparta wonende Helena (1p)
- b. Legt uit dat Paris in de vorige regels een negatieve opmerking over Griekenland heeft gemaakt, en dat Sparta een Griekse stad is (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 19 3 punten
In de tragedie Trojaanse vrouwen van Euripides, die zich afspeelt na afloop van de Trojaanse oorlog, richt Hecuba, de moeder van Paris, zich tot Helena met onder meer de volgende woorden: Zodra je Paris gezien had, schitterend door zijn exotische kleding en goud, raakte je totaal buiten zinnen. Want je leidde in Argos een sober bestaan en je verwachtte na je vertrek uit Sparta overspoeld te worden door goud in de stad van de Phrygiërs en daar te baden in weelde. Het huis van Menelaos voldeed niet aan jouw behoefte aan uitspattingen. Regel 191-196 Parca t/m nurus. a. Citeer uit de regels 191-196 (Parca t/m nurus) het Latijnse tekstelement waarmee Paris zijn eigen kleding en de kleding van zijn metgezellen aanduidt. b. Citeer uit de regels 191-196 (Parca t/m nurus) het Latijnse tekstelement dat inhoudelijk vergelijkbaar is met ‘Het huis van Menelaos voldeed niet’. c. Leg uit dat de functie van Paris’ woorden bij Ovidius verschilt van de functie van Hecuba’s woorden bij Euripides. Ga in je antwoord in op beide passages.
Bekijk het antwoord
- a. Citeert ‘cultus (nostra de gente virorum)’ (regel 195) (1p)
- b. Citeert ‘non facit iste locus’ (regel 192) (1p)
- c. Legt uit dat Paris bij Ovidius hoopt dat Helena zich door de verwachting van weelde zal laten verleiden, en dat Hecuba bij Euripides Helena verwijt dat zij zich door deze verwachting heeft laten verleiden (1p)
Bij c alleen een punt als beide onderdelen (de passage bij Ovidius en die bij Euripides) juist zijn. Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 20 1 punt
Regel 195-196 Cum t/m nurus. De strekking van deze regels kan als een a-fortiori-redenering weergegeven worden. Noteer in eigen woorden deze a-fortiori-redenering.
Bekijk het antwoord
- Als Trojaanse mannen er al zo prachtig (verzorgd) uitzien, dan zal (de verzorging van) het uiterlijk van Trojaanse vrouwen al helemaal prachtig, des te prachtiger, zijn (1p)
Vraag 21 1 punt
Regel 197-198 Da t/m Phrygem. Deze regels bevatten een element dat door Helena als een belediging kan worden opgevat. Leg dit uit.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat Helena wordt neergezet als een plattelandsmeisje, afkomstig uit een of andere onbetekenende plaats (1p)
Vraag 24 1 punt
Regel 205-212 Nec t/m umor aquis. In de regels 265-266 van deze brief (niet in dit examen afgedrukt) schrijft Paris: Zo won Hippomenes door zijn nog snellere loop Atalanta, kreeg ook de Phrygische held Hippodameia als bruid. Noteer de nummers van de twee opeenvolgende regels waarmee in de regels 205-212 naar dezelfde gebeurtenis verwezen wordt als met ‘kreeg ook de Phrygische held Hippodameia als bruid’.
Bekijk het antwoord
- Noemt de regels 209 en 210 (1p)
2019, tijdvak 2: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Philemon en Baucis
[664] Ponitur hic bicolor sincerae baca Minervae
[665] conditaque in liquida corna autumnalia faece
[666] intibaque et radix et lactis massa coacti
[667] ovaque non acri leviter versata favilla,
[668] omnia fictilibus; post haec caelatus eodem
[669] sistitur argento crater fabricataque fago
[670] pocula, qua cava sunt, flaventibus inlita ceris.
[671] Parva mora est, epulasque foci misere calentes;
[672] nec longae rursus referuntur vina senectae
[673] dantque locum mensis paulum seducta secundis.
[674] Hic nux, hic mixta est rugosis carica palmis
[675] prunaque et in patulis redolentia mala canistris
[676] et de purpureis collectae vitibus uvae;
[677] candidus in medio favus est. Super omnia vultus
[678] accessere boni nec iners pauperque voluntas.
[679] Interea totiens haustum cratera repleri
[680] sponte sua per seque vident succrescere vina;
[681] attoniti novitate pavent manibusque supinis
[682] concipiunt Baucisque preces timidusque Philemon
[683] et veniam dapibus nullisque paratibus orant.
[684] Unicus anser erat, minimae custodia villae,
[685] quem dis hospitibus domini mactare parabant;
[686] ille celer penna tardos aetate fatigat
[687] eluditque diu tandemque est visus ad ipsos
[688] confugisse deos. Superi vetuere necari
[689] “Di” que “sumus, meritasque luet vicinia poenas
[690] impia” dixerunt; “vobis immunibus huius
[691] esse mali dabitur. Modo vestra relinquite tecta
[692] ac nostros comitate gradus et in ardua montis
[693] ite simul.” Parent ambo baculisque levati
[694] nituntur longo vestigia ponere clivo.
[695] Tantum aberant summo quantum semel ire sagitta
[696] missa potest; flexere oculos et mersa palude
[697] cetera prospiciunt, tantum sua tecta manere.
Ovidius, Metamorphoses 8.664-697
Vraag 2 2 punten
Regel 668-669 eodem argento. Er is gesuggereerd dat hier in plaats van eodem argento oorspronkelijk eadem argilla (argilla = pottenbakkersklei) heeft gestaan, omdat eodem argento hier inhoudelijk niet zou passen. a. Citeer uit het voorafgaande het Latijnse woord dat de bovenstaande suggestie ondersteunt. b. Leg uit dat eodem argento juist wél goed past bij wat Ovidius over Philemon en Baucis duidelijk wil maken in de regels 664-678 (Ponitur t/m voluntas).
Bekijk het antwoord
- Citeert fictilibus (regel 668). (1p)
- Legt uit dat de (ironisch / niet letterlijk bedoelde) woorden eodem argento benadrukken dat Philemon en Baucis geen zilver / geen dure bezittingen / alleen maar eenvoudige bezittingen hebben / benadrukken dat Philemon en Baucis hun gasten het beste bieden wat ze hebben / hun aardewerk als zilver behandelen. Of woorden van overeenkomstige strekking. (1p)
Vraag 4 1 punt
Regel 678 nec pauper voluntas. Met deze woorden wordt impliciet een tegenstelling uitgedrukt. Beschrijf in eigen woorden deze tegenstelling. Baseer je antwoord op het voorafgaande (vanaf regel 664 Ponitur).
Bekijk het antwoord
- Beschrijft dat Philemon en Baucis weinig bezittingen hebben, maar erg gastvrij zijn. Of woorden van overeenkomstige strekking. (1p)
Vraag 5 1 punt
Regel 679-680 Interea t/m vina. Beschrijf in eigen woorden wat Philemon en Baucis op grond van de in deze regels beschreven gebeurtenis concluderen. Baseer je antwoord op de regels 681-685 (manibusque t/m parabant).
Bekijk het antwoord
- Noemt een van de voorbeelden van een goed antwoord: dat hun gasten goden waren / dat de maaltijd onvoldoende was geweest / dat zijzelf iets verkeerd gedaan hadden. (1p)
Vraag 8 1 punt
Regel 690 impia. Wat is de reden voor deze kwalificatie? Baseer je antwoord op het deel van het verhaal dat aan tekst 1 voorafgaat.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de goden of gasten niet ontvangen zijn door de mensen in dit gebied. Of woorden van overeenkomstige strekking. (1p)
Vraag 9 2 punten
Regel 690-691 huius mali. a. Citeer uit het voorafgaande (vanaf regel 688 Superi) het Latijnse zelfstandig naamwoord waarnaar verwezen wordt met huius mali. b. Citeer uit het vervolg (t/m regel 697 manere) het Latijnse tekstelement waarmee de concrete inhoud van huius mali weergegeven wordt.
Bekijk het antwoord
- Citeert poenas (regel 689). (1p)
- Citeert mersa palude (cetera) (regel 696-697). (1p)
2019, tijdvak 2: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 Ovidius’ autobiografie
[55] Utque ego maiores, sic me coluere minores,
[56] notaque non tarde facta Thalia mea est.
[57] Carmina cum primum populo iuvenilia legi,
[58] barba resecta mihi bisve semelve fuit.
[59] Moverat ingenium totam cantata per urbem
[60] nomine non vero dicta Corinna mihi.
[61] Multa quidem scripsi, sed, quae vitiosa putavi,
[62] emendaturis ignibus ipse dedi.
[63] Tunc quoque, cum fugerem, quaedam placitura cremavi,
[64] iratus studio carminibusque meis.
[65] Molle Cupidineis nec inexpugnabile telis
[66] cor mihi, quodque levis causa moveret, erat.
[67] Cum tamen hic essem minimoque accenderer igni,
[68] nomine sub nostro fabula nulla fuit.
[69] Paene mihi puero nec digna nec utilis uxor
[70] est data, quae tempus perbreve nupta fuit.
[71] Illi successit, quamvis sine crimine coniunx,
[72] non tamen in nostro firma futura toro.
[73] Ultima, quae mecum seros permansit in annos,
[74] sustinuit coniunx exulis esse viri.
[75] Filia me mea bis prima fecunda iuventa,
[76] sed non ex uno coniuge, fecit avum.
[77] Et iam complerat genitor sua fata novemque
[78] addiderat lustris altera lustra novem.
[79] Non aliter flevi, quam me fleturus ademptum
[80] ille fuit. Matris proxima busta tuli.
[81] Felices ambo tempestiveque sepulti,
[82] ante diem poenae quod periere meae!
[83] Me quoque felicem, quod non viventibus illis
[84] sum miser, et de me quod doluere nihil!
[85] Si tamen extinctis aliquid nisi nomina restant,
[86] et gracilis structos effugit umbra rogos:
[87] fama, parentales, si vos mea contigit, umbrae,
[88] et sunt in Stygio crimina nostra foro,
[89] scite, precor, causam (nec vos mihi fallere fas est)
[90] errorem iussae, non scelus, esse fugae.
[91] Manibus hoc satis est: ad vos, studiosa, revertor,
[92] pectora, quae vitae quaeritis acta meae.
[93] Iam mihi canities pulsis melioribus annis
[94] venerat, antiquas miscueratque comas,
[95] postque meos ortus Pisaea vinctus oliva
[96] abstulerat deciens praemia victor eques,
[97] cum maris Euxini positos ad laeva Tomitas
[98] quaerere me laesi principis ira iubet.
[99] Causa meae cunctis nimium quoque nota ruinae
[100] indicio non est testificanda meo.
Ovidius, Tristia 4.10.55-100
Vraag 15 1 punt
Regel 63 placitura. Citeer uit het voorafgaande (vanaf regel 57 Carmina) het Latijnse woord dat een tegenstelling vormt met placitura.
Bekijk het antwoord
- Citeert vitiosa (regel 61). (1p)
Vraag 16 1 punt
Regel 67 minimo igni. Citeer uit het voorafgaande (vanaf regel 63 Tunc) het Latijnse tekstelement dat inhoudelijk vergelijkbaar is met minimo igni.
Bekijk het antwoord
- Citeert levis causa (regel 66). (1p)
Vraag 18 1 punt
Regel 75-76 Filia t/m avum. Om hoeveel personen gaat het in deze regels in totaal?
Bekijk het antwoord
- Noemt zes personen. (1p)
Vraag 19 4 punten
Regel 82 poenae meae. a. Citeer uit het voorafgaande (vanaf regel 73 Ultima) het Latijnse woord dat duidelijk maakt wat deze poena concreet inhield. b. Citeer uit het vervolg (t/m regel 92 meae) het Latijnse woord dat duidelijk maakt wat deze poena concreet inhield. c. Citeer uit het vervolg (t/m regel 92 meae) het Latijnse woord dat aanduidt wat Ovidius als reden voor de poena beschouwt. Laat crimina (regel 88) buiten beschouwing. d. Citeer uit de regels 93-100 (Iam t/m meo) het Latijnse woord dat de persoon aanduidt die de poena heeft opgelegd.
Bekijk het antwoord
- Citeert exulis (regel 74). (1p)
- Citeert fugae (regel 90). (1p)
- Citeert errorem (regel 90). (1p)
- Citeert principis (regel 98). (1p)
Vraag 20 1 punt
Regel 83-84 Me t/m nihil. Deze regels bevatten een paradox. Leg de paradox uit.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat hij zichzelf tegelijkertijd gelukkig en ongelukkig noemt (en dat lijkt tegenstrijdig). Of woorden van overeenkomstige strekking. (1p)
Niet fout rekenen wanneer als antwoord is gegeven: ‘Hij is blij met de dood van zijn ouders.’
Vraag 21 1 punt
Regel 85 aliquid. Citeer uit het vervolg (t/m regel 90 fugae) het Latijnse woord dat duidelijk maakt wat Ovidius met aliquid bedoelt.
Bekijk het antwoord
- Citeert umbra (regel 86) of umbrae (regel 87). (1p)
Vraag 22 1 punt
Regel 89 nec vos mihi fallere fas est. Beschrijf in eigen woorden wat fallere in de geschetste situatie concreet inhoudt.
Bekijk het antwoord
- Beschrijft dat het gaat om liegen / zwijgen over de reden van zijn verbanning. Of woorden van overeenkomstige strekking. (1p)
Vraag 23 2 punten
Regel 89 vos en regel 91 vos. a. Tot wie richt Ovidius zich met vos in regel 89? Beantwoord de vraag in het Nederlands. b. Tot wie richt Ovidius zich met vos in regel 91? Beantwoord de vraag in het Nederlands.
Bekijk het antwoord
- Noemt (de schimmen van) zijn ouders. Of woorden van overeenkomstige strekking. (1p)
- Noemt (zijn) lezers. Of woorden van overeenkomstige strekking. (1p)
2018, tijdvak 1: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Reizen
[1] SENECA LUCILIO SUO SALUTEM
[2] Hoc tibi soli putas accidisse et admiraris quasi rem novam quod
[3] peregrinatione tam longa et tot locorum varietatibus non discussisti
[4] tristitiam gravitatemque mentis? Animum debes mutare, non caelum.
[5] Licet vastum traieceris mare, licet, ut ait Vergilius noster,
[6] terraeque urbesque recedant,
[7] sequentur te quocumque perveneris vitia. Hoc idem querenti cuidam
[8] Socrates ait, ‘quid miraris nihil tibi peregrinationes prodesse, cum te
[9] circumferas? Premit te eadem causa quae expulit’. Quid terrarum iuvare
[10] novitas potest? Quid cognitio urbium aut locorum? In irritum cedit ista
[11] iactatio. Quaeris quare te fuga ista non adiuvet? Tecum fugis. Onus animi
[12] deponendum est: non ante tibi ullus placebit locus. Talem nunc esse
[13] habitum tuum cogita qualem Vergilius noster vatis inducit iam concitatae
[14] et instigatae multumque habentis in se spiritus non sui:
[15] bacchatur vates, magnum si pectore possit
[16] excussisse deum.
[17] Vadis huc illuc ut excutias insidens pondus quod ipsa iactatione
[18] incommodius fit, sicut in navi onera immota minus urgent, inaequaliter
[19] convoluta citius eam partem in quam incubuere demergunt. Quidquid
[20] facis, contra te facis et motu ipso noces tibi; aegrum enim concutis. At
[21] cum istuc exemeris malum, omnis mutatio loci iucunda fiet; in ultimas
[22] expellaris terras licebit, in quolibet barbariae angulo colloceris, hospitalis
[23] tibi illa qualiscumque sedes erit. Magis quis veneris quam quo interest, et
[24] ideo nulli loco addicere debemus animum. Cum hac persuasione vivendum
[25] est: ‘non sum uni angulo natus, patria mea totus hic mundus est’. Quod si
[26] liqueret tibi, non admirareris nil adiuvari te regionum varietatibus in quas
[27] subinde priorum taedio migras; prima enim quaeque placuisset si omnem
[28] tuam crederes. Nunc non peregrinaris sed erras et ageris ac locum ex loco
[29] mutas, cum illud quod quaeris, bene vivere, omni loco positum sit. Num
[30] quid tam turbidum fieri potest quam forum? Ibi quoque licet quiete vivere,
[31] si necesse sit. Sed si liceat disponere se, conspectum quoque et viciniam
[32] fori procul fugiam; nam ut loca gravia etiam firmissimam valetudinem
[33] temptant, ita bonae quoque menti necdum adhuc perfectae et
[34] convalescenti sunt aliqua parum salubria. Dissentio ab his qui in fluctus
[35] medios eunt et tumultuosam probantes vitam cotidie cum difficultatibus
[36] rerum magno animo colluctantur. Sapiens feret ista, non eliget, et malet
[37] in pace esse quam in pugna; non multum prodest vitia sua proiecisse, si
[38] cum alienis rixandum est. ‘Triginta’ inquit ‘tyranni Socraten
[39] circumsteterunt nec potuerunt animum eius infringere.’ Quid interest quot
[40] domini sint? Servitus una est; hanc qui contempsit in quanta libet turba
[41] dominantium liber est.
[42] Tempus est desinere, sed si prius portorium solvero. ‘Initium est salutis
[43] notitia peccati.’ Egregie mihi hoc dixisse videtur Epicurus; nam qui
[44] peccare se nescit corrigi non vult; deprehendas te oportet antequam
[45] emendes. Quidam vitiis gloriantur: tu existimas aliquid de remedio
[46] cogitare qui mala sua virtutum loco numerant? Ideo quantum potes te
[47] ipse coargue, inquire in te; accusatoris primum partibus fungere, deinde
[48] iudicis, novissime deprecatoris; aliquando te offende. Vale.
Seneca, Epistula 28
Vraag 1 2 punten
Regel 3 peregrinatione. Citeer uit de regels 7-11 (Hoc t/m fugis) de twee Latijnse zelfstandige naamwoorden die negatieve aanduidingen zijn van het begrip peregrinatio.
Bekijk het antwoord
- Citeert iactatio (regel 11) (1p)
- Citeert fuga (regel 11) (1p)
Vraag 2 2 punten
Regel 7 Hoc idem. a. Beschrijf in eigen woorden wat Seneca met Hoc idem bedoelt. Baseer je antwoord op het voorafgaande. b. Citeer het Latijnse tekstelement uit het vervolg (t/m locorum regel 10) dat beschrijft wat Seneca met Hoc idem bedoelt.
Bekijk het antwoord
- a. Beschrijft dat reizen niet heeft geholpen om van depressie/verdriet af te komen (1p)
- b. Citeert nihil tibi peregrinationes prodesse (cum te circumferas) (regel 8-9) (1p)
Bij a. telt ook een antwoord met woorden van overeenkomstige strekking.
Bron 2
Psycholoog A. Vingerhoets zegt in een interview:
“Relatieproblemen? Hup, op vakantie. Een dipje? Ga er even tussenuit en alles komt goed. Steeds meer mensen denken dat vakantie een wondermiddel is, een panacee tegen allerhande kwalen. Ze geloven in een reclameterm als ‘Vitamine V’. Maar mensen vergeten dat ze zich een boel extra dingen op de hals halen door op vakantie te gaan.”
Vraag 3 2 punten
Psycholoog A. Vingerhoets zegt in een interview (zie de bron met het citaat). a. Citeer uit de regels 2-11 (Hoc t/m iactatio) het Latijnse tekstelement dat inhoudelijk vergelijkbaar is met het woord ‘dipje’ uit dat citaat. b. Citeer uit de regels 2-11 (Hoc t/m iactatio) het Latijnse woord dat inhoudelijk vergelijkbaar is met het woord ‘kwalen’ uit dat citaat.
Bekijk het antwoord
- a. Citeert tristitiam gravitatemque mentis (regel 4) (1p)
- b. Citeert vitia (regel 7) (1p)
Niet fout rekenen wanneer bij a. als antwoord is gegeven ‘tristitiam (regel 4)’ of ‘gravitatem(que) mentis (regel 4)’.
Vraag 4 2 punten
Regel 12-16 Talem t/m deum. a. Beschrijf in eigen woorden de overeenkomst tussen de gemoedstoestand van Lucilius en die van de zieneres. b. Leg uit dat deum (regel 16) hier niet in stoïsche zin gebruikt is.
Bekijk het antwoord
- a. Noemt dat Lucilius en de zieneres allebei een last hebben die ze van zich af willen schudden (1p)
- b. Legt uit dat met deum een specifieke god (Apollo) wordt bedoeld en niet de ratio; of dat in de Stoa deus niet een instantie is die je in verwarring brengt (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 5 3 punten
Regel 15-16 bacchatur t/m deum. In deze regels wordt het optreden van Lucilius vergeleken met dat van een zieneres. a. Citeer uit het vervolg (t/m demergunt regel 19) de twee niet direct opeenvolgende Latijnse tekstelementen die in het geval van Lucilius inhoudelijk vergelijkbaar zijn met bacchatur (regel 15). b. Citeer het Latijnse woord uit het vervolg (t/m demergunt regel 19) dat in het geval van Lucilius inhoudelijk vergelijkbaar is met deum (regel 16).
Bekijk het antwoord
- a. Citeert Vadis huc illuc (regel 17) (1p)
- a. Citeert (ipsa) iactatione (regel 17) (1p)
- b. Citeert pondus (regel 17) (1p)
Wanneer bij b. als antwoord is gegeven ‘onera (regel 18)’, geen scorepunt toekennen.
Vraag 6 2 punten
In de regels 2-16 (Hoc t/m deum) neemt Seneca drie keer een citaat op: 1 terraeque urbesque recedant (regel 6); 2 quid t/m expulit (regel 8-9); 3 bacchatur t/m deum (regel 15-16). In welk van deze drie gevallen moet het citaat opgevat worden als een autoriteitsargument? Licht je antwoord toe.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat het citaat van Socrates (citaat 2, regel 8-9) een autoriteitsargument is (1p)
- Licht toe dat het feit dat Socrates de bewering heeft gedaan, de juistheid van Seneca’s opvatting onderstreept (de citaten van Vergilius zijn slechts een poëtische omschrijving) (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 7 2 punten
Regel 18-19 sicut t/m demergunt. a. Beschrijf in eigen woorden waarmee navi (regel 18) volgens Seneca vergelijkbaar is. b. Beschrijf in eigen woorden waarmee onera (regel 18) volgens Seneca vergelijkbaar is.
Bekijk het antwoord
- a. Noemt Lucilius, de geest van een mens of de geest (van een mens) (1p)
- b. Noemt de geestelijke last of de sombere gemoedstoestand (van Lucilius) (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 8 2 punten
Regel 17-20 Vadis t/m concutis. Verdedig de stelling dat Seneca’s standpunt over reizen in deze regels nog negatiever is dan in het voorafgaande gedeelte van de brief. Ga in je antwoord in op zowel het voorafgaande als de regels 17-20 (Vadis t/m concutis).
Bekijk het antwoord
- Noemt dat Seneca in het voorafgaande beweert dat reizen een geestelijk probleem niet oplost (1p)
- Noemt dat Seneca in de regels 17-20 beweert dat reizen een geestelijk probleem verergert (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 11 1 punt
Regel 34-38 Dissentio t/m est. Hoe kun je wat Seneca in deze regels zegt over moeilijke omstandigheden het best samenvatten?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Bron 6
“Heel lang was reizen allesbehalve de weg naar geluk en geestelijke ontwikkeling. Seneca schreef al spottend over mensen die als trekvogels plaatsen met grote gretigheid opzochten en met nog groter gretigheid weer verlieten. Alsof hij in de 21ste eeuw kon kijken en horden backpackers en rennende vliegveldtoeristen zag. ‘Reizen is dolen’, oordeelde de Romeinse denker.”
Vraag 13 1 punt
Het volgende citaat is afkomstig uit een krantenartikel (zie de bron). Leg uit dat de uitspraak ‘Reizen is dolen’ een te negatieve weergave is van het oordeel van Seneca, zoals hij dat in deze brief verwoordt.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat Seneca reizen alleen dolen vindt als men op reis gaat om een geestelijke last kwijt te raken (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
2018, tijdvak 1: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 Canius en Pythius
[1] Quod si vituperandi qui reticuerunt, quid de iis existimandum est, qui
[2] orationis vanitatem adhibuerunt? C. Canius, eques Romanus, nec
[3] infacetus et satis litteratus, cum se Syracusas otiandi, ut ipse dicere
[4] solebat, non negotiandi causa contulisset, dictitabat se hortulos aliquos
[5] emere velle, quo invitare amicos et ubi se oblectare sine interpellatoribus
[6] posset. Quod cum percrebuisset, Pythius ei quidam, qui argentariam
[7] faceret Syracusis, venales quidem se hortos non habere, sed licere uti
[8] Canio, si vellet, ut suis, et simul ad cenam hominem in hortos invitavit in
[9] posterum diem. Cum ille promisisset, tum Pythius, qui esset ut
[10] argentarius apud omnes ordines gratiosus, piscatores ad se convocavit, et
[11] ab iis petivit, ut ante suos hortulos postridie piscarentur, dixitque quid eos
[12] facere vellet. Ad cenam tempori venit Canius; opipare a Pythio apparatum
[13] convivium, cumbarum ante oculos multitudo, pro se quisque, quod
[14] ceperat, adferebat; ante pedes Pythi pisces abiciebantur.
[15] Tum Canius ‘quaeso’, inquit, ‘quid est hoc, Pythi? Tantumne piscium?
[16] Tantumne cumbarum?’ Et ille: ‘Quid mirum?’ inquit. ‘Hoc loco est
[17] Syracusis quidquid est piscium, hic aquatio, hac villa isti carere non
[18] possunt.’ Incensus Canius cupiditate contendit a Pythio, ut venderet.
[19] Gravate ille primo. Quid multa? Impetrat. Emit homo cupidus et locuples
[20] tanti, quanti Pythius voluit, et emit instructos. Nomina facit, negotium
[21] conficit. Invitat Canius postridie familiares suos, venit ipse mature,
[22] scalmum nullum videt. Quaerit ex proximo vicino, num feriae quaedam
[23] piscatorum essent, quod eos nullos videret. ‘Nullae, quod sciam,’ inquit
[24] ille, ‘sed hic piscari nulli solent. Itaque heri mirabar quid accidisset.’
[25] Stomachari Canius, sed quid faceret? Nondum enim C. Aquilius, collega et
[26] familiaris meus, protulerat de dolo malo formulas; in quibus ipsis, cum ex
[27] eo quaereretur, quid esset dolus malus, respondebat, cum esset aliud
[28] simulatum, aliud actum. Hoc quidem sane luculente, ut ab homine perito
[29] definiendi. Ergo et Pythius et omnes aliud agentes, aliud simulantes
[30] perfidi, improbi, malitiosi. Nullum igitur eorum factum potest utile esse,
[31] cum sit tot vitiis inquinatum.
Cicero, De officiis 3.58-60
Vraag 14 2 punten
Regel 1-2 Quod t/m adhibuerunt. Ook in de huidige tijd maken mensen zich schuldig aan het in deze regels beschreven gedrag. reticuerunt (regel 1). a. Beschrijf in eigen woorden een voorbeeld uit de huidige tijd van iemand die zich hieraan schuldig maakt. Ontleen je voorbeeld aan de situatie waarin iemand een huis verkoopt. orationis vanitatem adhibuerunt (regel 2). b. Beschrijf in eigen woorden een voorbeeld uit de huidige tijd van iemand die zich hieraan schuldig maakt. Ontleen je voorbeeld aan de situatie waarin iemand een tweedehands auto verkoopt.
Bekijk het antwoord
- a. Geeft een voorbeeld van iemand die verzwijgt dat het dak van het huis dat hij verkoopt lek is (1p)
- b. Geeft een voorbeeld van iemand die zegt dat de auto die hij verkoopt nog nooit schade heeft gehad, terwijl de auto al vele malen is gerepareerd (1p)
Een voorbeeld van een goed antwoord is in het model gegeven. Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 15 1 punt
Regel 2-3 C. Canius t/m litteratus. In de regels 15-20 (Tum t/m instructos) noemt Cicero nog een andere karaktereigenschap van C. Canius. Beschrijf deze karaktereigenschap van C. Canius in eigen woorden.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat Canius hebberig of hebzuchtig is (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 17 1 punt
Regel 6 Quod. Beschrijf in eigen woorden wat Quod concreet inhoudt.
Bekijk het antwoord
- Noemt het feit dat Canius (hij) een landgoed wilde kopen (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 19 1 punt
Regel 9-10 qui t/m gratiosus. Deze bijzin geeft een verklaring. Beschrijf in eigen woorden waarvoor deze bijzin de verklaring geeft. Baseer je antwoord op het vervolg (t/m abiciebantur regel 14).
Bekijk het antwoord
- Noemt dat er zoveel vissers naar het landgoed kwamen, of dat de vissers precies deden wat Pythius (hij) vroeg (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 23 2 punten
Regel 25-26 C. Aquilius, collega et familiaris meus. Citeer de twee niet direct opeenvolgende Latijnse woorden uit het vervolg die beschouwd kunnen worden als complimenten voor C. Aquilius.
Bekijk het antwoord
- Citeert luculente (regel 28) (1p)
- Citeert perito (regel 28) (1p)
Vraag 24 1 punt
Regel 29 aliud simulantes. Leg uit wat dit in het geval van Pythius inhoudt.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat Pythius deed alsof er veel vis gevangen kon worden bij zijn landgoed (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
2018, tijdvak 2: Tekst 1
Opgavetekst
Tekst 1 Kritiek op Seneca en zijn reactie daarop
[1] Si quis itaque ex istis qui philosophiam conlatrant quod solent dixerit:
[2] ‘Quare ergo tu fortius loqueris quam vivis? Quare et superiori verba
[3] summittis et pecuniam necessarium tibi instrumentum existimas et damno
[4] moveris et lacrimas audita coniugis aut amici morte demittis et respicis
[5] famam et malignis sermonibus tangeris? Quare cultius rus tibi est quam
[6] naturalis usus desiderat? Cur non ad praescriptum tuum cenas? Cur tibi
[7] nitidior supellex est? Cur apud te vinum aetate tua vetustius bibitur? Cur
[8] aurum disponitur? Cur arbores nihil praeter umbram daturae conseruntur?
[9] Quare uxor tua locupletis domus censum auribus gerit? Quare
[10] paedagogium pretiosa veste succingitur? Quare ars est apud te ministrare
[11] nec temere et ut libet conlocatur argentum sed perite struitur et est
[12] aliquis scindendi obsonii magister?’ Adice, si vis: ‘Cur trans mare
[13] possides? Cur plura quam nosti? <Cur> turpiter aut tam neglegens es ut
[14] non noveris pauculos servos aut tam luxuriosus ut plures habeas quam
[15] quorum notitiae memoria sufficiat?’ Adiuvabo postmodo convicia et plura
[16] mihi quam putas obiciam, nunc hoc respondeo tibi: non sum sapiens et,
[17] ut malivolentiam tuam pascam, nec ero. Exige itaque a me, non ut
[18] optimis par sim, sed ut malis melior: hoc mihi satis est, cotidie aliquid ex
[19] vitiis meis demere et errores meos obiurgare. Non perveni ad sanitatem,
[20] ne perveniam quidem; delenimenta magis quam remedia podagrae meae
[21] compono, contentus si rarius accedit et si minus verminatur: vestris
[22] quidem pedibus comparatus, debiles, cursor sum. Haec non pro me loquor
[23] — ego enim in alto vitiorum omnium sum — sed pro illo cui aliquid acti
[24] est. ‘Aliter’ inquis ‘loqueris, aliter vivis.’ Hoc, malignissima capita et
[25] optimo cuique inimicissima, Platoni obiectum est, obiectum Epicuro,
[26] obiectum Zenoni; omnes enim isti dicebant non quemadmodum ipsi
[27] viverent, sed quemadmodum esset <et> ipsis vivendum. De virtute, non
[28] de me loquor, et cum vitiis convicium facio, in primis meis facio: cum
[29] potuero, vivam quomodo oportet. Nec malignitas me ista multo veneno
[30] tincta deterrebit ab optimis; ne virus quidem istud quo alios spargitis, quo
[31] vos necatis, me inpediet quominus perseverem laudare vitam non quam
[32] ago sed quam agendam scio, quominus virtutem adorem et ex intervallo
[33] ingenti reptabundus sequar. Expectabo scilicet ut quicquam malivolentiae
[34] inviolatum sit, cui sacer nec Rutilius fuit nec Cato? Curet aliquis an istis
[35] nimis dives videatur quibus Demetrius Cynicus parum pauper est? Virum
[36] acerrimum et contra omnia naturae desideria pugnantem, hoc
[37] pauperiorem quam ceteros Cynicos quod, cum sibi interdixerint habere,
[38] interdixit et poscere, negant satis egere. Vides enim: non virtutis
[39] scientiam sed egestatis professus est.
Seneca, De vita beata 17-18
Vraag 3 2 punten
De meeste verwijten over Seneca’s gedrag die in de regels 2-12 (Quare ergo t/m magister) worden genoemd, betreffen gehechtheid aan bezit en een luxueuze levenswijze. Beschrijf in eigen woorden twee andere verwijten over Seneca’s gedrag die in de regels 2-12 (Quare ergo t/m magister) worden genoemd.
Bekijk het antwoord
- Beschrijft twee verschillende verwijten in eigen woorden, uit: zich onderdanig gedragen tegenover een superieur; treuren om het overlijden van een dierbare of emoties tonen; gevoelig zijn voor roddelpraat of belang hechten aan reputatie. (2p)
Twee verschillende verwijten uit de lijst geven 2 punten. Vraagt de opgave om twee verwijten en geeft de leerling er meer, dan tellen alleen de eerste twee.
Vraag 4 1 punt
Uit het vervolg kun je afleiden in welk geval Seneca de in de regels 2-15 (Quare ergo t/m sufficiat) genoemde kritiek wél terecht zou hebben gevonden. Leg dat uit. Baseer je antwoord op het vervolg (t/m sum regel 22).
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de kritiek terecht zou zijn geweest als Seneca zich als sapiens zou hebben voorgedaan, of als Seneca zijn fouten niet wilde verbeteren. (1p)
Vraag 5 1 punt
Citeer uit de regels 5-15 (Quare cultius t/m sufficiat) het Latijnse tekstelement dat een voorbeeld is van Quare cultius t/m desiderat (regel 5-6).
Bekijk het antwoord
- Citeert: Cur arbores nihil praeter umbram daturae conseruntur? (regel 8) (1p)
Vraag 6 1 punt
Regel 18 malis melior. Leg uit wat dit voor Seneca concreet inhoudt. Baseer je antwoord op het vervolg (t/m sum regel 22).
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat Seneca dagelijks werkt aan de verbetering van zijn gebreken en daar al enig resultaat mee heeft geboekt. (1p)
Vraag 7 1 punt
In de regels 19-22 (Non t/m sum) vergelijkt Seneca zijn levenswijze met de toestand van zijn lichaam. Citeer uit de regels 19-22 (Non t/m sum) het Latijnse tekstelement dat, wat zijn lichaam betreft, vergelijkbaar is met vitiis meis (regel 19).
Bekijk het antwoord
- Citeert: podagrae (meae) (regel 20). (1p)
Vraag 8 1 punt
Regel 24 Aliter loqueris. Citeer uit de regels 2-5 (Quare ergo t/m tangeris) het Latijnse woord dat een concrete invulling is van Aliter (regel 24).
Bekijk het antwoord
- Citeert: fortius (regel 2). (1p)
Vraag 9 2 punten
Regel 28-29 cum potuero, vivam quomodo oportet. In het voorafgaande heeft Seneca aangegeven dat dit stadium voor hem nooit haalbaar zal zijn. a. Citeer uit de regels 17-22 (Exige t/m sum) het Latijnse tekstelement waarmee hij aangeeft dat dit stadium voor hem nooit haalbaar zal zijn. b. Citeer uit de regels 29-33 (Nec t/m sequar) het Latijnse tekstelement waarmee Seneca aangeeft dat hij nog ver verwijderd is van dit stadium.
Bekijk het antwoord
- a. Citeert ne perveniam quidem (regel 20). (1p)
- b. Citeert (virtutem adorem et ex) intervallo ingenti (reptabundus sequar), regel 32-33. (1p)
Bij b. is ook ‘(vitam) non quam ago sed quam agendam scio (regel 31-32)’ goed.
Vraag 10 1 punt
Regel 29 malignitas ista. Leg op grond van het voorafgaande (vanaf Hoc regel 24) uit waarop Seneca met malignitas ista doelt.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat malignitas ista slaat op de boosaardigheid om filosofen ervan te beschuldigen dat zij niet leven naar hun eigen voorschriften. (1p)
Vraag 11 2 punten
Regel 18 optimis en regel 30 optimis. Met dit woord wordt in deze twee regels níet hetzelfde bedoeld. a. Beschrijf in eigen woorden wie of wat met optimis in regel 18 wordt of worden bedoeld. b. Beschrijf in eigen woorden wie of wat met optimis in regel 30 wordt of worden bedoeld.
Bekijk het antwoord
- a. Beschrijft dat met optimis in regel 18 wijze mensen worden bedoeld. (1p)
- b. Beschrijft dat met optimis in regel 30 het stoïsche ideaal of de virtus wordt bedoeld. (1p)
Vraag 13 1 punt
Regel 33-34 Expectabo t/m Cato. In deze regels komt een a-fortiori-redenering voor. Beschrijf deze a-fortiori-redenering in eigen woorden.
Bekijk het antwoord
- Beschrijft de redenering: als mensen al kritiek hebben op de moreel meest hoogstaande mannen, Rutilius en Cato, dan zullen ze zeker kritiek hebben op Seneca, die veel minder hoogstaand is. (1p)
Vraag 14 2 punten
Regel 34-35 Curet t/m est. Vergelijk hiermee regel 5-15 Quare cultius t/m sufficiat. Sommige geleerden beschouwen Curet t/m est (regel 34-35) als een zwak excuus van Seneca, gezien de inhoud van de regels 5-15 (Quare cultius t/m sufficiat). Verdedig het standpunt dat dit een zwak excuus is. Ga in je antwoord in op beide passages.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat Seneca in de regels 34-35 suggereert dat de criticasters toch nooit tevreden zijn, hoe arm men ook is. (1p)
- Legt uit dat in de regels 5-15 geen sprake is van armoede maar van (excessieve) rijkdom van Seneca. (1p)
2018, tijdvak 2: Tekst 2
Opgavetekst
Tekst 2 Dionysius, tiran van Syracuse
[1] Duodequadraginta annos tyrannus Syracusanorum fuit Dionysius, cum
[2] quinque et viginti natus annos dominatum occupavisset. Qua
[3] pulchritudine urbem, quibus autem opibus praeditam servitute oppressam
[4] tenuit civitatem! Atqui de hoc homine a bonis auctoribus sic scriptum
[5] accepimus, summam fuisse eius in victu temperantiam in rebusque
[6] gerundis virum acrem et industrium, eundem tamen maleficum natura et
[7] iniustum; ex quo omnibus bene veritatem intuentibus videri necesse est
[8] miserrimum. Ea enim ipsa, quae concupierat, ne tum quidem, cum omnia
[9] se posse censebat, consequebatur.
[10] Qui cum esset bonis parentibus atque honesto loco natus — etsi id quidem
[11] alius alio modo tradidit — abundaretque et aequalium familiaritatibus et
[12] consuetudine propinquorum, haberet etiam more Graeciae quosdam
[13] adulescentes amore coniunctos, credebat eorum nemini, sed eis quos ex
[14] familiis locupletium servos delegerat, quibus nomen servitutis ipse
[15] detraxerat, et quibusdam convenis et feris barbaris corporis custodiam
[16] committebat. Ita propter iniustam dominatus cupiditatem in carcerem
[17] quodam modo ipse se incluserat. Quin etiam ne tonsori collum
[18] committeret, tondere filias suas docuit. Ita sordido ancillarique artificio
[19] regiae virgines ut tonstriculae tondebant barbam et capillum patris. Et
[20] tamen ab eis ipsis, cum iam essent adultae, ferrum removit instituitque,
[21] ut candentibus iuglandium putaminibus barbam sibi et capillum adurerent.
[22] Cumque duas uxores haberet, Aristomachen civem suam, Doridem autem
[23] Locrensem, sic noctu ad eas ventitabat, ut omnia specularetur et
[24] perscrutaretur ante. Et cum fossam latam cubiculari lecto circumdedisset
[25] eiusque fossae transitum ponticulo ligneo coniunxisset, eum ipsum, cum
[26] forem cubiculi clauserat, detorquebat. Idemque cum in communibus
[27] suggestis consistere non auderet, contionari ex turri alta solebat.
[28] Atque is cum pila ludere vellet — studiose enim id factitabat — tunicamque
[29] poneret, adulescentulo, quem amabat, tradidisse gladium dicitur. Hic cum
[30] quidam familiaris iocans dixisset: ‘Huic quidem certe vitam tuam
[31] committis’ adrisissetque adulescens, utrumque iussit interfici, alterum,
[32] quia viam demonstravisset interimendi sui, alterum, quia dictum id risu
[33] adprobavisset. Atque eo facto sic doluit, nihil ut tulerit gravius in vita;
[34] quem enim vehementer amarat, occiderat. Sic distrahuntur in contrarias
[35] partes impotentium cupiditates. Cum huic obsecutus sis illi est
[36] repugnandum.
Cicero, Tusculanae disputationes 5.57-60
Vraag 15 2 punten
Regel 2-4 Qua t/m civitatem. Deze zin bevat een tegenstelling die vergelijkbaar is met een tegenstelling in het vervolg (t/m iniustum regel 7). Leg dit uit. Ga in je antwoord in op beide tegenstellingen.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat in de geciteerde zin de schoonheid van de stad Syracuse wordt geplaatst tegenover het tirannieke bewind (slavernij) van Dionysius. (1p)
- Legt uit dat in de regels 5-7 (summam t/m iniustum) positieve eigenschappen van Dionysius worden geplaatst tegenover een slecht karakter. (1p)
Vraag 16 1 punt
Regel 4 a bonis auctoribus sic scriptum. Ook in het vervolg maakt Cicero duidelijk dat hij zich baseert op anderen. Citeer uit de regels 10-16 (Qui t/m committebat) het Latijnse tekstelement waaruit dat blijkt.
Bekijk het antwoord
- Citeert: (etsi id quidem) alius alio modo tradidit (regel 10-11). (1p)
Vraag 18 2 punten
Regel 13 eorum. Citeer uit de regels 11-16 (abundaretque t/m committebat) de drie niet direct opeenvolgende Latijnse woorden waarnaar eorum verwijst.
Bekijk het antwoord
- Citeert de drie woorden waarnaar eorum verwijst: aequalium (regel 11), propinquorum (regel 12) en adulescentes (regel 13). (2p)
Puntentabel uit het model: drie juiste woorden geven 2 punten, twee juiste woorden 1 punt, en één of geen juist 0 punten. Niet fout rekenen wanneer in plaats van ‘adulescentes (regel 13)’ is gegeven ‘quosdam (regel 12)’.
Vraag 19 2 punten
Regel 1-16 Duodequadraginta t/m committebat. De Romeinse schrijver Sallustius beschrijft de samenzweerder Catilina als volgt: “Catilina stamde uit een adellijke familie. Psychisch en fysiek stond hij erg sterk, maar zijn karakter was boosaardig en verdorven.” a. Citeer uit de regels 4-8 (Atqui t/m miserrimum) het Latijnse tekstelement dat inhoudelijk vergelijkbaar is met ‘zijn karakter was boosaardig en verdorven’ uit bovenstaand citaat. b. Citeer uit bovenstaand citaat het Nederlandse tekstelement dat inhoudelijk vergelijkbaar is met honesto loco natus (regel 10).
Bekijk het antwoord
- a. Citeert (eundem tamen) maleficum natura et iniustum (regel 6-7). (1p)
- b. Citeert: (stamde) uit een adellijke familie. (1p)
Bij a. is ook ‘maleficum natura (regel 6)’ alleen goed, en dat levert het volle punt op.
Vraag 21 1 punt
Regel 20 ipsis. Leg uit dat Cicero met het woord ipsis de paranoia van Dionysius benadrukt.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat Cicero met ipsis benadrukt dat Dionysius zelfs zijn eigen dochters niet meer vertrouwde, om zich door hen te laten scheren. (1p)
Vraag 23 1 punt
De regels 28-29 (Atque t/m dicitur) zijn in tegenspraak met de regels 10-13 (Qui t/m nemini). Leg dit uit. Ga in je antwoord in op beide passages.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat zijn vriendjes worden genoemd als een van de groepen die hij niet vertrouwt, terwijl hij toch aan een van die jongens zijn zwaard in bewaring geeft. (1p)
Alleen 1 punt als beide onderdelen juist zijn: (1) zijn vriendjes worden genoemd als een van de groepen die hij niet vertrouwt, en (2) toch geeft hij een van die jongens zijn zwaard in bewaring.
Vraag 24 2 punten
Regel 31 alterum en regel 32 alterum. a. Citeer het Latijnse tekstelement uit de regels 28-30 (Atque t/m dixisset) waarnaar alterum in regel 31 verwijst. b. Citeer het Latijnse woord uit de regels 28-30 (Atque t/m dixisset) waarnaar alterum in regel 32 verwijst.
Bekijk het antwoord
- a. Citeert (quidam) familiaris (regel 30). (1p)
- b. Citeert adulescentulo (regel 29). (1p)
Wanneer bij a. ‘Hic (regel 29)’ aan het antwoord is toegevoegd, geen scorepunt toekennen.
Vraag 25 2 punten
Regel 34-36 Sic t/m repugnandum. De specifieke situatie van Dionysius die in het voorafgaande is beschreven, wordt in de regels 34-36 (Sic t/m repugnandum) veralgemeniseerd. Citeer twee niet direct opeenvolgende Latijnse woorden uit de regels 34-36 (Sic t/m repugnandum) waaruit de veralgemenisering blijkt.
Bekijk het antwoord
- Citeert twee van de volgende woorden: distrahuntur (regel 34), impotentium (regel 35), sis (regel 35). (2p)
Hoe vaak tekstbegrip in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 2 | 2, 5, 11-12, 14-15, 17, 19, 22-23, 26, 33 | 12 | 34% |
| 2024, tijdvak 1 | 1-2, 5, 8-11, 14-16, 18-20, 22-23 | 15 | 60% |
| 2024, tijdvak 2 | 2, 4, 6-7, 9, 12-16, 19, 22-27 | 17 | 61% |
| 2023, tijdvak 1 | 1-5, 7-8, 12, 14-15, 17-19, 23-24 | 15 | 60% |
| 2023, tijdvak 2 | 1, 3, 5, 7-8, 10-12, 14, 17, 19-20, 24-26 | 15 | 56% |
| 2022, tijdvak 1 | 2-5, 8-9, 12-13, 15-22 | 16 | 67% |
| 2022, tijdvak 2 | 2-3, 5, 7-9, 12, 15-17, 21 | 11 | 48% |
| 2022, tijdvak 3 | 1-3, 6-7, 9-15, 17-20, 23-25 | 19 | 73% |
| 2021, tijdvak 1 | 1-5, 7-10, 15-18, 20-21, 23 | 16 | 67% |
| 2021, tijdvak 2 | 2-3, 6, 8-9, 11, 15, 17-24 | 15 | 60% |
| 2021, tijdvak 3 | 4-6, 9, 11, 14, 17-19, 21-22 | 11 | 46% |
| 2019, tijdvak 1 | 1-7, 11-12, 14, 17-21, 24 | 16 | 62% |
| 2019, tijdvak 2 | 2, 4-5, 8-9, 15-16, 18-23 | 13 | 50% |
| 2018, tijdvak 1 | 1-8, 11, 13-15, 17, 19, 23-24 | 16 | 62% |
| 2018, tijdvak 2 | 3-11, 13-16, 18-19, 21, 23-25 | 19 | 70% |
In 15 van de 18 ingedeelde examens Latijnse taal en cultuur vwo staat een vraag over tekstbegrip, samen 226 vragen (46% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2022, tijdvak 3: 19 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 23% van de vragen over tekstbegrip, daarvoor 60%. Het onderwerp krijgt de laatste jaren minder ruimte.
Oefenen met tekstbegrip
Maak de 15 nieuwste examenvragen over tekstbegrip online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over tekstbegrip
Andere onderwerpen Latijnse taal en cultuur vwo
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen Latijnse taal en cultuur vwo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op Latijn oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt tekstbegrip voor in het eindexamen Latijnse taal en cultuur vwo?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 226 vragen over tekstbegrip, 46% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 15 van die examens.
In welk examen Latijnse taal en cultuur vwo stonden de meeste vragen over tekstbegrip?
In het examen van 2022, tijdvak 3, met 19 vragen: 1-3, 6-7, 9-15, 17-20, 23-25.
Hoe oefen ik examenvragen over tekstbegrip?
Op deze pagina staan alle vragen over tekstbegrip met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.