Eindexamen Latijnse taal en cultuur vwo 2024, tijdvak 2: vragen en antwoorden
Alle vragen met het antwoord uit het correctievoorschrift. Opgaven: Afbeelding 1, Tekst 1, Tekst 2, De Noorse metalband In Vain, Tekst 3, Tekst 4.
Het centraal examen Latijnse taal en cultuur vwo 2024, tijdvak 2 telt 28 vragen. De meeste vragen gaan over tekstbegrip (17), cultuur en geschiedenis (3) en stijlfiguren (3). De opgaven en het correctievoorschrift staan op examenblad.nl. Met ToetsChecker maakt een klas het examen op papier en doet het AI-model per vraag een nakijkvoorstel met feedback, dat de docent controleert en vrijgeeft.
Vragen en antwoorden
Hieronder staan de opgaven en vragen van het examen Latijnse taal en cultuur vwo 2024, tijdvak 2. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open. Probeer de vraag eerst zelf, of maak het examen online en laat het nakijken.
Afbeelding 1
Afbeelding 1

Zwart-wit gravure van een steil rotslandschap in de Alpen. In het midden een ruiter met helm en harnas op een paard, die naar voren kijkt. Onderaan een groep mannen aan het werk bij de rots: een van hen slaat met een hamer of houweel op het gesteente, naast een vat. Op de rotsen en het pad daarboven zijn meer mannen en paarden te zien. Rechts op de achtergrond een dal met bergen.
Vraag 1 1 punt
Met afbeelding 1 wordt verwezen naar Hannibals tocht over de Alpen.
Beschrijf het deel van Hannibals tocht over de Alpen dat is afgebeeld op afbeelding 1. Baseer je antwoord op de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.
Bekijk het antwoord
- De soldaten van Hannibal zijn bezig een (nieuwe) doorgang te maken / een (nieuw) pad door de rotsen aan te leggen / begieten de rotsen met azijn. (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Tekst 1
Tekst 1 Hannibal spreekt zijn mannen toe aan de Italische kant van de Alpen.
[1] “Quocumque circumtuli oculos, plena omnia video animorum ac
[2] roboris, veteranum peditem, generosissimarum gentium equites frenatos
[3] infrenatosque, vos socios fidelissimos fortissimosque, vos,
[4] Carthaginienses, cum ob patriam, tum ob iram iustissimam pugnaturos.
[5] Inferimus bellum infestisque signis descendimus in Italiam, tanto audacius
[6] fortiusque pugnaturi quam hostis, quanto maior spes, maior est animus
[7] inferentis vim quam arcentis. Accendit praeterea et stimulat animos dolor,
[8] iniuria, indignitas. Ad supplicium depoposcerunt me ducem primum,
[9] deinde vos omnes qui Saguntum oppugnassetis; deditos ultimis
[10] cruciatibus adfecturi fuerunt. Crudelissima ac superbissima gens sua
[11] omnia suique arbitrii facit; cum quibus bellum, cum quibus pacem
[12] habeamus, se modum imponere aequum censet. Circumscribit includitque
[13] nos terminis montium fluminumque, quos non excedamus, neque eos,
[14] quos statuit, terminos observat: “Ne transieris Hiberum; ne quid rei tibi sit
[15] cum Saguntinis.” Ad Hiberum est Saguntum? “Nusquam te vestigio
[16] moveris.” Parum est quod veterrimas provincias meas, Siciliam ac
[17] Sardiniam, ademisti? Adimis etiam Hispanias et, si inde cessero, in
[18] Africam transcendes. Transcendes autem? Transcendisse dico. Duos
[19] consules huius anni, unum in Africam, alterum in Hispaniam miserunt.
[20] Nihil usquam nobis relictum est nisi quod armis vindicarimus. Illis timidis
[21] et ignavis esse licet, qui respectum habent, quos sua terra, suus ager per
[22] tuta ac pacata itinera fugientes accipient: vobis necesse est fortibus viris
[23] esse et, omnibus inter victoriam mortemve certa desperatione abruptis,
[24] aut vincere aut, si fortuna dubitabit, in proelio potius quam in fuga
[25] mortem oppetere. Si hoc [bene fixum] omnibus destinatum in animo est,
[26] iterum dicam, vicistis; nullum contemptu mortis incitamentum ad
[27] vincendum homini ab dis immortalibus acrius datum est.”
Livius, Ab Urbe Condita 21.44
Vraag 2 1 punt
In tekst 1 houdt Hannibal een toespraak om zijn leger te motiveren voor het komende gevecht. In het voorafgaande (niet in dit examen afgedrukt) heeft Hannibal zijn leger op een andere manier gemotiveerd voor dit komende gevecht.
Noteer wat hij toen deed om zijn leger te motiveren.
Bekijk het antwoord
- Hannibal/Hij liet (krijgs)gevangenen (voor hun vrijheid op leven en dood) tegen/met elkaar vechten. (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 3 2 punten
Regel 5 descendimus
Deze werkwoordsvorm kan op zichzelf zowel een perfectum als een praesens zijn.
a Noteer een inhoudelijk argument waarom descendimus hier een perfectum zou zijn. Betrek in je antwoord de situatie waarin Hannibal deze toespraak houdt.
b Noteer een grammaticaal argument waarom descendimus hier een praesens zou zijn. Baseer je antwoord op het tekstgedeelte Inferimus t/m arcentis (regel 5-7).
Bekijk het antwoord
- a: Hannibal houdt deze toespraak na de tocht over de Alpen. / Ze zijn al afgedaald. (1p)
- b: Inferimus (regel 5) / De andere persoonsvorm (van de hoofdzin is nevenschikkend met descendimus verbonden en) is ook praesens. (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 4 1 punt
Regel 7 arcentis
Citeer uit het voorafgaande (vanaf regel 1 Quocumque) het Latijnse woord waarmee in deze context naar dezelfde groep wordt verwezen als met arcentis.
Bekijk het antwoord
- hostis (regel 6) (1p)
Vraag 5 1 punt
Regel 9 qui Saguntum oppugnassetis
Welk voegwoord kan in een Nederlandse vertaling van dit tekstgedeelte gebruikt worden?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 6 2 punten
Regel 10 Crudelissima ac superbissima
Leg uit dat een van deze bijvoeglijke naamwoorden beter bij het voorafgaande tekstgedeelte past (vanaf regel 8 Ad) en het andere beter bij het vervolg (regel 10-19 sua t/m miserunt). Betrek in je antwoord de inhoud van beide tekstgedeelten. Volg in je antwoord dit schema: Crudelissima past beter bij ..., want ... ; superbissima past beter bij ..., want ...
Bekijk het antwoord
- Crudelissima past beter bij het voorafgaande, want de Romeinen willen de Carthagers / Hannibal de ergste folteringen / de doodstraf laten ondergaan (en dat is uiterst wreed / staat niet in verhouding tot de aanklacht). (1p)
- superbissima past beter bij het vervolg, want de Romeinen vinden (volgens Hannibal) dat zij als enigen alle regels mogen bepalen / willen precies voorschrijven wat de Carthagers moeten doen/laten / doen zelf precies waar ze zin in hebben zonder zich aan de afspraken te houden (en dat is volgens Hannibal zeer arrogant / want dat is meer arrogant dan wreed). (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 7 1 punt
Regel 10-12 Crudelissima t/m censet
Het is duidelijk dat Hannibal de hier beschreven gang van zaken absurd vindt.
Beschrijf in eigen woorden de gang van zaken die Hannibal in dit verband kennelijk wel normaal zou vinden.
Bekijk het antwoord
- de gang van zaken waarin de Carthagers / alle volken zelf (mogen) bepalen met wie ze oorlog voeren of in vrede leven / waarin de Romeinen zich niet met de (buitenlandse) politiek van Carthago/anderen bemoeien / niet de baas spelen (over Carthago/anderen). (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 8 2 punten
Regel 14-15 Ne transieris t/m Saguntum
Dit tekstgedeelte wordt door H. van Rooijen-Dijkman als volgt vertaald: “Je mag de Ebro niet oversteken!” zeggen ze. “Je mag je niet bemoeien met de Saguntijnen!” Ligt Saguntum dan aan de Ebro?
a Noteer het grammaticale gegeven dat in de vertaling is weergegeven met de woorden ‘mag niet’.
b Wat heeft de vertaler volgens jou willen uitdrukken door het woord ‘dan’ toe te voegen in de vertaling?
Bekijk het antwoord
- a: de coniunctivus van verbod / de (coniunctivus) prohibitivus / (Ne en) de coniunctivus. (1p)
- b: Voorbeelden van een goed antwoord zijn: wrevel/ergernis (bij Hannibal) / dat het (volgens Hannibal) overduidelijk is (dat Saguntum niet aan de Ebro ligt). (1p)
Bij a geen scorepunt toekennen wanneer alleen geantwoord is ‘Ne (transieris)’. Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 9 1 punt
Regel 14-18 Ne transieris t/m dico
Drie van de onderstaande woorden uit dit tekstgedeelte hebben betrekking op dezelfde partij.
Welk woord heeft betrekking op de andere partij?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Vraag 10 2 punten
Regel 24 si fortuna dubitabit
a Leg uit dat dit een eufemisme is. Betrek in je antwoord de letterlijke betekenis van si fortuna dubitabit (regel 24).
b Citeer uit het voorafgaande (vanaf regel 20 Illis) het Latijnse woord waarmee Hannibal al verwezen heeft naar wat hij bedoelt met si fortuna dubitabit (regel 24).
Bekijk het antwoord
- a: Letterlijk betekent het ‘als het lot/geluk zal aarzelen/twijfelen’; er wordt (met deze verzachtende woorden) bedoeld ‘als we geen geluk hebben / als we zullen verliezen / als we (moeten) sneuvelen’. Of woorden van overeenkomstige strekking. (1p)
- b: mortem(ve) (regel 23) (1p)
Bij a het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn: de letterlijke betekenis en de bedoelde betekenis.
Vraag 11 1 punt
Regel 26-27 nullum t/m datum est
Noteer de naam van het stilistisch begrip waarvan deze zin in zijn geheel een geval is.
Bekijk het antwoord
- sententia (1p)
Niet fout rekenen wanneer geantwoord is ‘γνώμη’ of ‘hyperbool’.
Tekst 2
Tekst 2 Hannibal bij Rome.
[1] Intussen bracht Hannibal zijn kamp dichterbij, naar de rivier de Anio, drie
[2] mijl vanaf de stad. Nadat daar het kampement opgeslagen was, vertrok
[3] hijzelf te paard met tweeduizend ruiters naar de Porta Collina, tot bij de
[4] tempel van Hercules en bekeek hij van zo dichtbij mogelijk de muren en
[5] de ligging van de stad. Dat hij dat ongehinderd en in alle rust deed, vond
[6] Flaccus schandelijk; daarom stuurde hij er ruiters op af en beval hun de
[7] vijand weg te jagen en in hun kamp terug te drijven. Nadat het gevecht
[8] begonnen was, bevalen de consuls de Numidische overlopers, van wie er
[9] toen tegen de 1200 op de Aventijn waren, midden door de stad naar de
[10] Esquilijn te gaan; ze meenden dat niemand beter geschikt zou zijn voor
[11] een gevecht in de dalen en tussen de graven en de gebouwen in de
[12] parken en in de geheel verlaten straten. Maar toen sommige mensen
[13] vanaf de burcht op het Capitool hen te paard zagen afdalen langs de
[14] Clivus Publicius, riepen ze dat de Aventijn ingenomen was. Dat
[15] veroorzaakte zo’n chaos en paniek, dat de complete bange massa de stad
[16] verlaten zou hebben, als het Punische kamp niet voor de stad gelegen zou
[17] hebben. Nu vluchtten ze in hun huizen en in gebouwen, en vielen ze met
[18] stenen en speren hun eigen mensen aan die nog in de straten liepen,
[19] alsof dat vijanden waren. En de chaos kon niet tot rust gebracht worden
[20] en de vergissing niet opgehelderd, omdat de wegen overvol waren met
[21] grote hoeveelheden boeren en vee die door de plotselinge paniek naar de
[22] stad gedreven waren. Het gevecht tussen de ruiters verliep gunstig en de
[23] vijanden werden verdreven. En omdat op allerlei plaatsen opstootjes
[24] onderdrukt moesten worden die zomaar ontstaan waren, werd er besloten
[25] dat iedereen die ooit dictator, consul of censor geweest was, aangesteld
[26] werd als bevelvoerend officier, totdat de vijand zich van de muren
[27] teruggetrokken zou hebben. De rest van de dag en de volgende nacht
[28] ontstonden er nog veel spontane opstootjes, die onderdrukt werden.
[29] Postero die transgressus Anienem Hannibal in aciem omnes copias
[30] eduxit; nec Flaccus consulesque certamen detractavere. Instructis
[31] utrimque exercitibus in eius pugnae casum in qua urbs Roma victori
[32] praemium esset, imber ingens grandine mixtus ita utramque aciem
[33] turbavit ut vix armis retentis in castra sese receperint, nullius rei minore
[34] quam hostium metu. Et postero die eodem loco acies instructas eadem
[35] tempestas diremit; ubi recepissent se in castra, mira serenitas cum
[36] tranquillitate oriebatur. In religionem ea res apud Poenos versa est,
[37] auditaque vox Hannibalis fertur potiundae sibi urbis Romae modo mentem
[38] non dari, modo fortunam. Minuere etiam spem eius duae aliae, parva
[39] magnaque, res, magna illa quod cum ipse ad moenia urbis Romae
[40] armatus sederet milites sub vexillis in supplementum Hispaniae profectos
[41] audiit, parva autem quod per eos dies eum forte agrum in quo ipse castra
[42] haberet venisse nihil ob id deminuto pretio cognitum ex quodam captivo
[43] est. Id vero adeo superbum atque indignum visum eius soli quod ipse
[44] bello captum possideret haberetque inventum Romae emptorem ut
[45] extemplo vocato praecone tabernas argentarias quae circa forum
[46] Romanum essent iusserit venire.
His motus ad Tutiam fluvium castra rettulit sex milia passuum ab urbe.
Livius, Ab Urbe Condita 26.10.3-26.11.8
Vraag 12 1 punt
Regel 1-2 Intussen t/m stad
Vanuit Rome gezien lag Hannibals kamp aan de overkant van de Anio. Dit kan opgemaakt worden uit een gegeven in het tekstgedeelte Postero t/m metu (regel 29-34).
Noteer in eigen woorden dit gegeven.
Bekijk het antwoord
- Om slag te leveren (tegen Rome) / op te trekken naar Rome steekt Hannibal (vanuit het kamp) de Anio/rivier over. Of woorden van overeenkomstige strekking. (1p)
Vraag 13 1 punt
Regel 7-8 Nadat het gevecht begonnen was
Dit gevecht wordt door Livius vanuit Romeins perspectief beschreven, zoals blijkt uit enkele gegevens in het tekstgedeelte En t/m verdreven (regel 19-23).
Noteer in eigen woorden een van deze gegevens.
Bekijk het antwoord
- Er staat (in regel 22) dat het gevecht gunstig verliep (en uit de context blijkt dat de Carthagers verliezen). / Er wordt (in regel 23) het woord vijanden gebruikt (en uit de context blijkt dat daarmee de Carthagers bedoeld worden). (1p)
Het scorepunt niet toekennen wanneer geantwoord is ‘Er wordt (in regel 22) het woord stad gebruikt (en uit de context blijkt dat daarmee Rome bedoeld wordt).’ Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 14 1 punt
Regel 12-14 Maar t/m ingenomen was
Noteer de oorzaak waardoor deze reactie begrijpelijk is. Baseer je antwoord op het voorafgaande (vanaf regel 7 Nadat).
Bekijk het antwoord
- De ruiters zien eruit als soldaten/bondgenoten van het Carthaagse leger. / De bevolking was niet op de hoogte van het overlopen van de Numidiërs. / De bevolking denkt dat deze overlopers van de Aventijn vluchten voor vijanden / verdreven zijn door vijanden (die de Aventijn ingenomen hebben). (1p)
Niet fout rekenen wanneer geantwoord is ‘Het was Romeinse soldaten verboden zich in wapenrusting in Rome te bevinden (en deze Numidiërs zijn gevechtsklaar/gewapend).’ Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 15 1 punt
Regel 29-30 Hannibal t/m eduxit
In het tekstgedeelte Intussen t/m drijven (regel 1-7) is verteld, dat Hannibal het kamp al eerder een keer verlaten had. Er is echter een verschil tussen deze twee keren dat hij het kamp verliet.
Noteer in eigen woorden dit verschil. Ga in je antwoord in op zowel de situatie in het tekstgedeelte Hannibal t/m eduxit (regel 29-30) als de eerdere situatie.
Bekijk het antwoord
- In deze situatie (in de regels 29-30) is Hannibal van plan slag te leveren / stelt Hannibal zijn leger in slagorde op; in de eerdere situatie was hij op verkenning. / Hannibal neemt in deze situatie (in de regels 29-30) zijn hele leger mee; in de eerdere situatie alleen de ruiterij / een deel. (1p)
Het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn. Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 16 1 punt
Regel 30-31 Instructis t/m casum
Wordt hier met exercitibus (regel 31) hetzelfde bedoeld als met omnes copias in regel 29? Licht je antwoord toe en ga in je antwoord in op beide tekstelementen.
Bekijk het antwoord
- Nee, met exercitibus wordt zowel het Romeinse als het Carthaagse leger bedoeld / worden de legers van beide kanten/partijen bedoeld / worden beide legers bedoeld; met omnes copias wordt alleen het Carthaagse leger bedoeld. Of woorden van overeenkomstige strekking. (1p)
Het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn. Niet fout rekenen wanneer in een overigens correct antwoord de ontkenning impliciet gelaten is.
Vraag 17 2 punten
Regel 33 vix armis retentis in castra sese receperint
In de rest van de zin (t/m regel 34 metu) wordt impliciet aangegeven wat een gebruikelijke reden zou zijn voor de handeling in castra sese receperint.
a Noteer in eigen woorden deze gebruikelijke reden.
b Leg uit dat met het tekstelement vix armis retentis enargeia bewerkstelligd wordt. Ga in je antwoord in op het begrip enargeia en op de inhoud van het tekstelement vix armis retentis.
Bekijk het antwoord
- a: angst/vluchten voor de vijand / dreiging/overmacht van vijanden (1p)
- b: Je ziet de soldaten met moeite hun wapens meenemen; dit is een levendige beschrijving van de situatie. Of woorden van overeenkomstige strekking. (1p)
Bij b het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn.
Vraag 18 1 punt
Regel 36-38 In t/m fortunam
In dit tekstgedeelte wordt een opmerking van Hannibal in de indirecte rede weergegeven.
Citeer het eerste Latijnse woord van deze opmerking van Hannibal.
Bekijk het antwoord
- potiundae (regel 37) (1p)
Vraag 19 3 punten
Regel 38-39 Minuere t/m res
Livius gebruikt hier het woord aliae omdat in het voorafgaande (vanaf regel 34 Et) al een reden genoemd is.
a Noteer in eigen woorden deze eerder genoemde reden.
b Noteer in eigen woorden de concrete reden die Livius aanduidt met parva (regel 38). Baseer je antwoord op het vervolg (t/m regel 46 venire).
c Noteer in eigen woorden de concrete reden die Livius aanduidt met magna (regel 39). Baseer je antwoord op het vervolg (t/m regel 46 venire).
Bekijk het antwoord
- a: Bij elke poging om Rome in te nemen / met de Romeinen slag te leveren breekt een noodweer los. / Het lot / De goden zou(den) Hannibal / de Carthagers ongunstig gezind zijn. (1p)
- b: (Hannibal hoort) dat de grond waarop Hannibal zijn legerkamp heeft opgeslagen (sindsdien/daardoor) niet minder waard is geworden / door iemand in Rome / door een Romein is gekocht / aan iemand in Rome / aan een Romein is verkocht. (1p)
- c: (Hannibal hoort) dat de Romeinen versterkingen/troepen naar Spanje gestuurd hebben (die de Romeinen kennelijk niet nodig vinden voor de verdediging van Rome) / dat er troepen/soldaten vanuit Rome (naar Spanje) vertrokken zijn. Of woorden van overeenkomstige strekking. (1p)
Bij b niet fout rekenen wanneer geantwoord is ‘(Hannibal hoort) dat de grond waarop Hannibal zijn legerkamp heeft opgeslagen is gekocht/verkocht’. Of woorden van overeenkomstige strekking.
De Noorse metalband In Vain
De Noorse metalband In Vain laat in een van hun nummers Hannibal aan het woord:
Hier zweer ik dat ik met vuur en ijzer
Rome’s toekomst breken zal. Een redder zullen ze niet vinden.
Vanaf Gadir hebben we heel Iberia in brand gestoken,
Carthago’s roem met glans hersteld.
Leugenaars en verraders, Rome is verdoemd.
Trillend van angst, alleen al bij het horen van mijn naam:
Hannibal voor de poorten!
Vraag 20 2 punten
‘Een redder zullen ze niet vinden’
a Noteer de naam van de persoon die wel degelijk de redder van de Romeinen werd. Baseer je antwoord op de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.
‘Trillend’ t/m ‘poorten’
Een gegeven uit deze zin uit het nummer van In Vain is in tegenspraak met een gegeven uit tekst 2.
b Noteer in eigen woorden de twee gegevens die met elkaar in tegenspraak zijn.
Bekijk het antwoord
- a: (Publius Cornelius) Scipio (Africanus Maior) (1p)
- b: Voorbeelden van een goed antwoord zijn: Er staat dat de Romeinen heel bang zijn; in tekst 2 verjagen de Romeinen Hannibal tijdens zijn verkenningstocht nabij Rome. / Er staat dat de Romeinen heel bang zijn; in tekst 2 krijgt Hannibal (misschien ten onrechte) te horen dat het stuk grond waarop zijn kamp staat, verkocht is (voor de normale prijs). / Er staat dat de Romeinen bang worden bij het horen van de naam Hannibal; in tekst 2 worden de Romeinen bang bij het zien van de Numidische overlopers in de stad. (1p)
Bij a niet fout rekenen wanneer geantwoord is ‘Scipio Minor’. Bij b geen scorepunt toekennen wanneer alleen geantwoord is ‘Er staat dat er geroepen wordt ‘Hannibal voor de poorten!’ / dat de Romeinen Hannibals naam te horen krijgen; in tekst 2 wordt alleen beschreven dat de Romeinen Hannibal dicht bij de muren zien rondkijken.’
Tekst 3
Tekst 3 Hannibal krijgt opdracht Italië te verlaten.
[1] Postquam edita sunt mandata, “Iam non perplexe” inquit “sed palam
[2] revocant qui vetando supplementum et pecuniam mitti iam pridem
[3] retrahebant. Vicit ergo Hannibalem non populus Romanus totiens caesus
[4] fugatusque sed senatus Carthaginiensis obtrectatione atque invidia;
[5] neque hac deformitate reditus mei tam P. Scipio exsultabit atque efferet
[6] sese quam Hanno qui domum nostram quando alia re non potuit ruina
[7] Carthaginis oppressit.”
[8] Iam hoc ipsum praesagiens animo praeparaverat ante naves. Itaque
[9] inutili militum turba praesidii specie in oppida Bruttii agri quae pauca
[10] metu magis quam fide continebantur dimissa, quod roboris in exercitu
[11] erat in Africam transvexit, multis Italici generis, quia in Africam secuturos
[12] abnuentes concesserant in Iunonis Laciniae delubrum inviolatum ad eam
[13] diem, in templo ipso foede interfectis. Raro quemquam alium patriam
[14] exsilii causa relinquentem tam maestum abisse ferunt quam Hannibalem
[15] hostium terra excedentem; respexisse saepe Italiae litora, et deos
[16] hominesque accusantem in se quoque ac suum ipsius caput exsecratum
[17] quod non cruentum ab Cannensi victoria militem Romam duxisset;
[18] Scipionem ire ad Carthaginem ausum qui consul hostem Poenum in Italia
[19] non vidisset: se, centum milibus armatorum ad Trasumennum ad Cannas
[20] caesis, circa Casilinum Cumasque et Nolam consenuisse. Haec accusans
[21] querensque ex diutina possessione Italiae est detractus.
Livius, Ab Urbe Condita 30.20.2-9
Vraag 21 2 punten
Regel 1 mandata
Uit het vervolg (t/m regel 7 oppressit) is op te maken wat volgens Hannibal de beweegreden voor deze mandata is.
a Citeer uit het vervolg (t/m regel 7 oppressit) de twee Latijnse zelfstandige naamwoorden waarmee Hannibal deze beweegreden aanduidt.
b Noteer in eigen woorden de historische omstandigheid die voor de Carthaagse senaat de aanleiding vormde om deze mandata te geven. Baseer je antwoord op de achtergronden bij de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.
Bekijk het antwoord
- a: obtrectatione (regel 4); invidia (regel 4) (1p)
- b: Scipio had het strijdtoneel naar Noord-Afrika verlegd. / Het (Afrikaanse) vaderland moest verdedigd worden. Of woorden van overeenkomstige strekking. (1p)
Bij a het scorepunt alleen toekennen wanneer beide onderdelen van het antwoord juist zijn. Bij a niet fout rekenen wanneer geantwoord is ‘obtrectatione atque invidia (regel 4)’.
Vraag 22 1 punt
Regel 2 vetando t/m mitti
Citeer uit het tekstgedeelte Postquam t/m invidia (regel 1-4) het Latijnse woord dat concreet gemaakt wordt met vetando t/m mitti (regel 2).
Bekijk het antwoord
- perplexe (regel 1) (1p)
Vraag 23 1 punt
Regel 6-7 qui t/m oppressit
De strekking van dit tekstgedeelte wordt het best weergegeven door:
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 24 1 punt
Regel 10-11 quod roboris in exercitu erat
Citeer uit het voorafgaande (vanaf regel 8 Iam) het Latijnse tekstelement dat een tegenstelling vormt met quod roboris in exercitu erat.
Bekijk het antwoord
- inutili militum turba (regel 9) (1p)
Vraag 25 1 punt
Regel 11-13 multis t/m interfectis
Volgens veel commentatoren heeft deze gebeurtenis niet werkelijk plaatsgevonden.
Met welk doel vertelt Livius dit verhaal dan toch volgens jou?
Bekijk het antwoord
- Voorbeelden van een goed antwoord zijn: Livius/Hij wil Hannibal in een kwaad daglicht stellen. / Livius/Hij wil spanning in het verhaal brengen (en is niet alleen geïnteresseerd in historische precisie). (1p)
Vraag 26 2 punten
Regel 16 in t/m exsecratum
In het vervolg (t/m regel 21 detractus) wordt duidelijk wat Hannibal zichzelf verwijt: enerzijds verwijt hij zichzelf iets wat hij niet gedaan heeft en anderzijds iets wat hij in plaats daarvan wel gedaan heeft.
Noteer in eigen woorden deze twee verschillende verwijtende opmerkingen van Hannibal.
Bekijk het antwoord
- Hannibal verwijt zichzelf dat hij niet opgetrokken is naar Rome (direct na de slag bij Cannae). (1p)
- Hannibal verwijt zichzelf dat hij zijn tijd/energie besteed heeft aan het veroveren van / aan het rondhangen bij plaatsen in (Zuid-)Italië / bij onbelangrijke plaatsen. (1p)
Of woorden van overeenkomstige strekking.
Vraag 27 2 punten
Regel 21 est detractus
Citeer uit het tekstgedeelte Raro t/m excedentem (regel 13-15) twee niet direct opeenvolgende Latijnse woorden die inhoudelijk vergelijkbaar zijn met est detractus (regel 21).
Bekijk het antwoord
- Twee van de volgende antwoorden: relinquentem (regel 14); abisse (regel 14); excedentem (regel 15). (2p)
Per juist antwoord 1 punt; bij twee juiste antwoorden 2 punten.
Tekst 4
Tekst 4
De Romeinse generaal Manlius heeft in Klein-Azië het volk van de Galaten verslagen. Hij keert in 188 voor Christus met zijn leger en enorm veel buit terug naar Italië.
In de onderstaande tekst is Manlius in Noord-Griekenland onderweg in het bergachtige gebied van de Thraciërs. De Thraciërs bestaan uit veel verschillende volken.
[1] Vanaf de stad Cypsela volgde een smalle, steile weg door de bossen,
[2] met een lengte van ongeveer tien mijl. Propter cuius difficultatem itineris
[3] in duas partes divisus exercitus, et praecedere una iussa, altera magno
[4] intervallo cogere agmen. Media impedimenta interposuit. Plaustra cum
[5] pecunia publica erant pretiosaque alia praeda. Ita cum per saltum iret,
[6] Thraecum decem haud amplius milia ex quattuor populis, Astii et Caeni
[7] et Maduateni et Coreli, ad ipsas angustias viam circumsederunt.
[8] Opinio erat non sine Philippi Macedonum regis fraude id factum; eum
[9] scisse non alia quam per Thraeciam redituros Romanos, et quantam
[10] pecuniam secum portarent. In primo agmine imperator erat, sollicitus
[11] propter iniquitatem locorum. Thraeces nihil se moverunt, donec armati
[12] transirent. Postquam primos superasse angustias viderunt, postremos
[13] nondum appropinquantes, impedimenta et sarcinas invadunt. Ze doodden
[14] de bewakers en gingen er met veel buit vandoor.
Livius, Ab Urbe Condita 38.40.6-10
Aantekeningen
regel 2: cuius itineris = eius itineris
regel 3: divisus: Vul aan: est
regel 3: una: Vul aan: pars
regel 3: iussa: Vul aan: est
regel 3: altera: Vul aan: pars
regel 4: cogere agmen: de achterhoede vormen
regel 4: Media: predicatief vertalen.
regel 4: impedimenta (onzijdig meervoud): bagagetroepen
regel 4: interposuit: onderwerp: hij (= Manlius)
regel 5: erant: dat waren (‘dat’ verwijst naar de bagagetroepen)
regel 5: Ita cum = Cum ita
regel 6: Thraex, -cis: Thraciër
regel 6: decem haud amplius milia: hoogstens tienduizend
regel 6-7: Astii, Caeni, Maduateni, Coreli: Astiërs, Caeniërs, Maduateniërs, Coreliërs
regel 7: ipsas: onvertaald laten.
regel 8: Opinio: namelijk bij de Romeinen
regel 8: non t/m fraude: door verraad door de Macedonische koning Philippus (Macedonië grenst aan Thracië)
regel 8: factum: vul aan: esse
regel 9: scisse = scivisse: hiervan is eerst een a.c.i.-constructie afhankelijk, en daarna ook de bijzin quantam t/m portarent (regel 9-10).
regel 9: alia: langs een andere route
regel 9: Thraecia: Thracië
regel 9: redituros: vul aan: esse
regel 10: imperator: hiermee wordt Manlius bedoeld.
regel 11: Thraex, -cis: Thraciër
regel 11: armati: de gewapenden (de Romeinen die voorop liepen)
regel 12: transire: langsmarcheren
regel 12: superasse = superavisse
regel 12-13: postremos nondum appropinquantes = et postremos nondum appropinquantes viderunt
regel 13: impedimenta (onzijdig meervoud): bagagetroepen
Vraag 28 38 punten
Bestudeer de inleiding en de aantekeningen bij tekst 4.
Vertaal de regels 2 t/m 13 in het Nederlands (Propter t/m invadunt).
Bekijk het antwoord
- Kolon 28 (regel 2): Propter cuius difficultatem itineris = Wegens de lastigheid/moeilijkheid van die/deze weg. Puntverdeling: wegens die/deze moeilijkheid van de weg (1); van de weg hiervan / van de weg van hem bij cuius itineris (1); propter als naast (0); cuius als van wie / wiens (0). Niet fout rekenen: propter als door/dankzij; iter als tocht; difficultas als hindernis/probleem. (2p)
- Kolon 29 (regel 3): in duas partes divisus exercitus, = werd/is het leger in twee delen verdeeld. Niet fout rekenen: was/kwam er een verdeling van het leger in twee delen; exercitus als landleger/infanterie. Puntverdeling: verdeelde hij/Manlius het leger in twee delen (1); duo als beide/allebei / de twee (1); pars anders dan deel of een synoniem daarvan (0); exercitus als groep/troep (1). (2p)
- Kolon 30 (regel 3): et praecedere una iussa, = en werd/is het ene deel / (er) een deel bevolen voor(op) te gaan, of en beval hij/Manlius het ene deel / een deel voor(op) te gaan. Is kolon 29 al met hij/Manlius als onderwerp vertaald, dan die onjuistheid hier niet opnieuw aanrekenen. Puntverdeling: iubere als verzoeken/vragen (1); praecedere anders dan voor(op)gaan (0); una als samen (0); iussa als zelfstandig naamwoord (0). Niet fout rekenen: una als eerste. (2p)
- Kolon 31 (regel 3-4): altera magno intervallo cogere agmen. = (en) het andere deel met/na een grote tussenruimte / op grote afstand de achterhoede te vormen. Niet fout rekenen: altera als een ander (deel) / het tweede; magno intervallo als na/met een lange/grote tussentijd. (1p)
- Kolon 32 (regel 4): Media impedimenta interposuit. = In het midden plaatste hij (de) bagagetroepen (ertussen). Niet fout rekenen: hij plaatste (de) bagagetroepen ertussen(in) / er midden tussen(in); Media als middelste; interponere als invoegen; interposuit als Manlius plaatste. (1p)
- Kolon 33 (regel 4-5): Plaustra cum pecunia publica erant = Dat waren (vracht)wagens met (het) staatsgeld / (de) staatsgelden. Niet fout rekenen: vrachtwagens waren voorzien van / (voorzien) met (het) staatsgeld / (de) staatsgelden; pecunia publica als staatsinkomsten/staatskas/oorlogskas; pecunia als vermogen/eigendom; publicus als van het volk / openbaar. Puntverdeling: Dat waren (vracht)wagens van de staat met (het) geld (1); cum niet opgevat als voorzetsel (0). (2p)
- Kolon 34 (regel 5): pretiosaque alia praeda. = en (met) (de) kostbare andere (krijgs)buit / (de) overige waardevolle buit. (1p)
- Kolon 35 (regel 5): Ita cum per saltum iret, = Toen hij zo door/over de/een pas / door een/het (bosrijke) dal / door een/de kloof / een/het bergwoud ging. Niet fout rekenen: Ita als dus; cum als terwijl. Puntverdeling: cum als nadat/omdat (1); cum als hoewel (0); cum niet als voegwoord (0); saltus als weide (1); saltus als sprong (0); iret als ze gingen (1). (2p)
- Kolon 36 (regel 6-7): Thraecum decem haud amplius milia (kolon 37) (kolon 38) viam circumsederunt. = omsingelden hoogstens tienduizend (van de) Thraciërs de weg. Niet fout rekenen: circumsedere als belegeren / (gaan) zitten rondom. Thraecum opgevat als accusativus enkelvoud: 0. (2p)
- Kolon 37 (regel 6-7): ex quattuor populis, Astii et Caeni et Maduateni et Coreli, = uit/van vier volken, Astiërs en Caeniërs en Maduateniërs en Coreliërs. Niet fout rekenen: bepaald lidwoord bij de volksnamen, de Latijnse namen van de volken, of ‘en’ eenmaal of meermaals weggelaten. populus als menigte: 0. (1p)
- Kolon 38 (regel 7): ad ipsas angustias = (precies) bij/in de engte(n) / in/op/bij de (berg)pas. Niet fout rekenen: ad als tot (aan); ipsas angustias als de engte(n) zelf / de (berg)pas zelf; angustias als een engte/(berg)pas. ad als naar: 0; angustiae als moeilijkheid: 0. (1p)
- Kolon 39 (regel 8): Opinio erat = Er bestond/was de mening / het/een vermoeden / er ging een/het gerucht / men was van mening / had het/een vermoeden. Niet fout rekenen: de Romeinen hadden de mening / het vermoeden. (1p)
- Kolon 40 (regel 8): non sine Philippi Macedonum regis fraude id factum; = dat dit/dat/het door verraad door de Macedonische koning Philippus gebeurd/gedaan was. Niet fout rekenen: id factum als dat deze daad was / dat dit een daad was; factum als gebeurd/gedaan is / gebeurde / gedaan werd. (1p)
- Kolon 41 (regel 8-9): eum scisse = (dat) hij had geweten / hij zou geweten hebben. Niet fout rekenen: (dat) hij wist / (dat) hij heeft geweten. (1p)
- Kolon 42 (regel 9): non alia (kolon 43) redituros Romanos, = dat de Romeinen niet langs een andere route zouden terugkeren. Niet fout rekenen: redituros Romanos als dat de Romeinen zullen terugkeren. Puntverdeling: alia als anders (1); alia als in andere opzichten / verder (0); redituros Romanos als dat de Romeinen terugkeerden (1); redituros Romanos als dat de Romeinen teruggekeerd zijn (0). (2p)
- Kolon 43 (regel 9): quam per Thraeciam = dan door/via/over Thracië. (1p)
- Kolon 44 (regel 9-10): et quantam pecuniam secum portarent. = en hoeveel geld ze met zich meevoerden. Niet fout rekenen: pecunia als vermogen/eigendom; secum als met/bij zichzelf; secum portare als bij zich hebben. Puntverdeling: quantam als zoveel als (1); en zoveel geld voerden ze met zich mee (0). (2p)
- Kolon 45 (regel 10): In primo agmine imperator erat, = aan/bij/in het begin van de colonne/stoet / aan de kop van de colonne/stoet / in/bij de voorhoede was de (opper)bevelhebber. Niet fout rekenen: primo agmine als de voorste/eerste colonne/stoet; imperator als (zegevierend) veldheer. Puntverdeling: primo als bijwoord (0); imperator als Manlius (1); imperator als keizer (0). (2p)
- Kolon 46 (regel 10-11): sollicitus propter iniquitatem locorum. = ongerust/angstig/aandachtig wegens/door de oneffenheid/moeilijkheid van de omgeving / het terrein. Niet fout rekenen: propter als dankzij; locorum met meervoud; locus als plaats/streek/gebied. Puntverdeling: sollicitus als hevig bewogen (1); propter als naast (0), en niet opnieuw aanrekenen als dat bij kolon 28 al is gebeurd; locorum zonder het bepaald lidwoord (1); locus als positie/situatie (1); locus met een andere betekenis dan omgeving/terrein/plaats/streek/gebied (0). (2p)
- Kolon 47 (regel 11): Thraeces nihil se moverunt, = De Thraciërs bewogen (zich) helemaal niet / geenszins. Niet fout rekenen: nihil als wat betreft niets. Geen punten bij: er bewogen (zich) (helemaal) geen Thraciërs; nihil se moverunt als (ze) bewogen (zich) niets; se movere als zich verwijderen. (1p)
- Kolon 48 (regel 11-12): donec armati transirent. = zolang de gewapenden langsmarcheerden. Donec als tot(dat): 0. (1p)
- Kolon 49 (regel 12): Postquam (kolon 50) viderunt, = Nadat/Toen ze gezien hadden. Niet fout rekenen: nadat/toen ze zagen / gezien hebben. Zijn kolon 49 en 50 samen vertaald als ‘nadat/toen ze de voorsten/de voorhoede de engte(n)/(berg)pas hadden zien passeren’, dan geen aftrek. Zijn ze samen vertaald als ‘toen ze de voorsten/de voorhoede de engte(n)/(berg)pas zagen passeren’, dan 1 punt in mindering bij kolon 50. (1p)
- Kolon 50 (regel 12): primos superasse angustias = dat de voorsten/eersten / de voorhoede de engte(n)/(berg)pas gepasseerd waren/was/had(den). Puntverdeling: primos als eerst / als eerste(n) (0); primos verbonden met angustias (0); primos superasse als dat de voorsten/eersten / de voorhoede passeerde(n) (1); angustias zonder het bepaald lidwoord (1). Is angustiae met dezelfde onjuiste betekenis vertaald als in kolon 38, dan hier niet opnieuw aanrekenen. (2p)
- Kolon 51 (regel 12-13): postremos nondum appropinquantes, = en ze de achtersten/laatsten/achterhoede nog niet hadden zien / zagen naderen. Niet fout rekenen: en (ze gezien hadden / zagen) dat de achtersten/laatsten/achterhoede nog niet naderde(n). Puntverdeling: en (ze gezien hadden / zagen) dat de achtersten/laatsten/achterhoede nog niet genaderd waren/was (1); terwijl de achtersten/laatsten/achterhoede nog niet genaderd waren/was (1); postremos als tenslotte / als laatste(n) (0); appropinquantes opgevat als nominativus (0). Is primos (kolon 50) hetzelfde onjuist vertaald, dan hier niet opnieuw aanrekenen. (2p)
- Kolon 52 (regel 13): impedimenta et sarcinas invadunt. = overvielen ze de bagagetroepen en (namen ze) de bagage (met geweld in bezit). Niet fout rekenen: namen ze de bagagetroepen en de bagage (met geweld) in bezit; invadunt met onvoltooid tegenwoordige tijd; et als met. Puntverdeling: sarcinas als lasten/gewichten (1); sarcinas als kind(eren) (0). (2p)
Elk subcriterium is een kolon met de punten die het CvTE daarvoor geeft. Een ernstige fout in een kolon levert 0 punten voor dat kolon op, en dat wordt niet gecompenseerd door de rest van het kolon. Een genegeerde aantekening die tot een onjuiste weergave van een tekstelement leidt, kost één of meer punten, naar zwaarte van de fout en het maximum van het kolon. Een niet vertaald Latijns woord van niet-essentieel belang kost één punt, tenzij het model anders vermeldt.
Bron: College voor Toetsen en Examens, centraal examen vwo Latijnse taal en cultuur 2024, tijdvak 2. Figuren en de exacte opmaak staan in het originele examen.
Onderwerpen in dit examen
| Onderwerp | Vragen | Aantal |
|---|---|---|
| Tekstbegrip | 2, 4, 6-7, 9, 12-16, 19, 22-27 | 17 |
| Cultuur en geschiedenis | 1, 20-21 | 3 |
| Stijlfiguren | 10-11, 17 | 3 |
| Werkwoordsvormen | 3, 8 | 2 |
| Vertalen | 5, 28 | 2 |
| Syntaxis | 18 | 1 |
Vergeleken met andere jaren
Vergeleken met de andere 17 examens Latijnse taal en cultuur vwo sinds 2018: dit examen vroeg meer over tekstbegrip (61% van de vragen, gemiddeld 48%).
Opgaven en correctievoorschrift
De documenten staan op examenblad.nl, de officiële site van het College voor Toetsen en Examens. ToetsChecker haalt ze daar op als je het examen in de vragenbank kiest.
Oefenen als leerling
Een oud examen maken is de beste voorbereiding, maar zonder nakijken weet je niet waar je punten verliest. Met ToetsChecker maak je het examen Latijnse taal en cultuur vwo 2024, tijdvak 2 hier online, het hele examen of één opgave. Het AI-model kijkt het na volgens het officiële correctievoorschrift, en je docent keurt het resultaat goed. Daarna krijg je per vraag je punten en feedback in je mail.
Nakijken als docent
Start gratis vanaf deze pagina
Maak een gratis account vanaf deze pagina, dan staat het examen Latijnse taal en cultuur vwo 2024, tijdvak 2 meteen voor je klaar als correctiemodel, met alle vragen en het correctievoorschrift. Dat kost geen credits.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Andere examens Latijnse taal en cultuur vwo
- 2026, tijdvak 1
- 2026, tijdvak 2
- 2025, tijdvak 1
- 2025, tijdvak 2
- 2024, tijdvak 1
- 2023, tijdvak 1
- 2023, tijdvak 2
- 2022, tijdvak 1
- 2022, tijdvak 2
- 2022, tijdvak 3
- 2021, tijdvak 1
- 2021, tijdvak 2
- 2021, tijdvak 3
- 2019, tijdvak 1
- 2019, tijdvak 2
- 2018, tijdvak 1
- 2018, tijdvak 2
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op Latijn oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoeveel vragen heeft het eindexamen Latijnse taal en cultuur vwo 2024, tijdvak 2?
Het centraal examen Latijnse taal en cultuur vwo 2024, tijdvak 2 telt 28 vragen. De meeste vragen gaan over tekstbegrip (17), cultuur en geschiedenis (3) en stijlfiguren (3).
Wat zijn de antwoorden van het examen Latijnse taal en cultuur vwo 2024, tijdvak 2?
Op deze pagina staat bij elke vraag het antwoord uit het officiële correctievoorschrift van het College voor Toetsen en Examens, met de punten per onderdeel. Bij meerkeuzevragen staat de juiste letter erbij.
Waar vind ik het correctievoorschrift van Latijnse taal en cultuur vwo 2024, tijdvak 2?
Het correctievoorschrift staat op examenblad.nl, de site van het College voor Toetsen en Examens (https://www.examenblad.nl/2024/vwo/documenten/cse-2/vw-1110-a-24-2-c).
Hoe oefen ik met het examen Latijnse taal en cultuur vwo 2024, tijdvak 2 en krijg ik feedback?
Maak het examen online op deze pagina, helemaal of één opgave. Je vult je naam, je e-mailadres en dat van je docent in, zonder account. Het AI-model kijkt het na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.