Examenvragen evolutie biologie vwo

39 vragen over evolutie uit 16 centrale examens van 2018 tot en met 2026.

Kort antwoord

Evolutie komt in 16 van de 18 examens biologie vwo voor, met 39 vragen (6% van alle examenvragen). Het meest in 2024, tijdvak 2 (4 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.

Alle examenvragen over evolutie

Per examen de vragen over evolutie, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.

Oefen de vragen over dit onderwerp online

2026, tijdvak 1: Synthetische biologie: ombouwen van E. coli

Opgavetekst

Biologen hebben onderzocht welke stappen nodig zijn om een heterotrofe bacterie om te bouwen tot een chemo-autotrofe bacterie.

De biologen gebruikten voor hun onderzoek de darmbacterie Escherichia coli. Het genoom van deze bacterie is bekend, en de bacterie is snel en eenvoudig te kweken. E. coli is heterotroof en kan zowel aerobe als anaerobe dissimilatie uitvoeren. In de darmen van mensen bevordert E. coli de vertering en produceert B-vitamines en vitamine K. Sommige varianten van de bacterie zijn voor mensen ziekmakend.

De volgende stap was het stimuleren van de autotrofe levenswijze van E. coli. Dit kan worden bereikt door ervoor te zorgen dat E. coli geen glucose meer kan gebruiken voor de productie van ATP. De biologen schakelden daartoe drie genen uit die coderen voor enzymen die betrokken zijn bij de glycolyse. Vervolgens werd deze gemodificeerde E. coli gekweekt in een bioreactor (afbeelding 2) waaraan continu een voedingsmedium werd toegevoegd. Dit bevatte onder andere methaanzuur en de monosacharide xylose.

Xylose was nodig om ervoor te zorgen dat de bacteriën niet meteen zouden sterven aan energiegebrek. E. coli kan xylose namelijk omzetten in pyrodruivenzuur zonder daarbij gebruik te maken van de glycolyse. Tijdens de kweekperiode werd de hoeveelheid xylose in het voedingsmedium geleidelijk afgebouwd naar nul. Vanaf de bodem van de reactor werd lucht met CO₂ toegevoegd.

De E. coli-bacteriën waarmee werd gestart, hadden nog veel stofwisselingsprocessen die passen bij een heterotrofe levenswijze. Na 300 dagen waren de bacteriën in de bioreactor echter volledig autotroof.

Vraag 16 2 punten

Leg uit hoe de E. coli-bacteriën in de bioreactor konden evolueren tot volledig autotrofe bacteriën. Benoem ook de selectiedruk die hierbij een rol speelde.

Schema van de bioreactor met voedingsmedium met xylose en methaanzuur, luchttoevoer met CO₂, roerder, ontluchting en afvoer. Bekijk in Opgaven, pagina 7

Bekijk het antwoord

Uit het antwoord moet blijken dat

  • er genetische variatie is in de mate waarin E. coli-bacteriën (al) autotroof zijn. / er mutaties ontstaan die sommige E. coli-bacteriën meer autotroof maken.
  • de lage concentratie xylose / de afnemende hoeveelheid xylose de selectiedruk vormt (die de meer autotrofe bacteriën een selectievoordeel geeft).

Vraag 16 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Opwinding door kattenkruid

Opgavetekst

Veel katten raken opgewonden als ze afbeelding 1 kattenkruid ruiken (afbeelding 1).

De geur van kattenkruid wordt veroorzaakt door stoffen (nepetalactonen) die de plant produceert als afweer tegen insecten.

afbeelding 1
afbeelding 1

Wetenschappers onderzochten de reactie op kattenkruid van katten die familie van elkaar zijn. Met de gegevens stelden ze een stamboom op (afbeelding 2). Daaruit leidden ze af dat de reactie op kattenkruid een autosomale dominante eigenschap is die wordt veroorzaakt door één gen.

afbeelding 2
afbeelding 2

Uit afbeelding 2 is af te leiden dat het reageren op kattenkruid dominant overerft.

Kattenkruid behoort tot de lipbloemigen. Ook basilicum, munt en rozemarijn horen bij deze familie.

Bij een voorouder van kattenkruid is het ISY-gen door een deletie verloren gegaan. Hierdoor kan een deel van de lipbloemigen geen nepetalactonen aanmaken. Kattenkruid heeft de mogelijkheid om het ISY-enzym te produceren opnieuw verkregen.

Afbeelding 4 is een fylogenetische stamboom van een aantal soorten uit de lipbloemigenfamilie. Daarin is aangegeven welke soorten het ISYenzym produceren.

afbeelding 4
afbeelding 4

In de uitwerkbijlage staat dezelfde stamboom met daarin een aantal cirkels.

Vraag 4 2 punten

Noteer in een cirkel

  • een letter X op de plaats waar de eigenschap ‘productie van ISYenzym’ verloren is gegaan;
  • een letter N op de plaats of op de plaatsen waar de eigenschap opnieuw is ontstaan.
uitwerkbijlage
uitwerkbijlage
Bekijk het antwoord

de juist aangevulde stamboom:

Antwoordfiguur bij vraag 4 (cv-p5-2-4.webp).
  • X op de juiste plaats (1)
  • (alleen één) N op de juiste plaats (1)

Vraag 4 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Waterspreeuw duikt op in dierentuin

Opgavetekst

In het buitenverblijf van de olifanten in de dierentuin in Emmen is ’s winters soms een waterspreeuw te zien. Dat is bijzonder, omdat de soort in Nederland nauwelijks voorkomt.

De waterspreeuw (Cinclus cinclus, afbeelding 1) is een kleine zwarte zangvogel met een witte borst en een bruine kop. De vogel komt van nature vooral voor rond beken met helder, snelstromend water. In Nederland is hij zeer zeldzaam. De vogel wordt het meest waargenomen in Zuid-Limburg (afbeelding 2).

afbeelding 1 afbeelding 2
afbeelding 1 afbeelding 2

De waterspreeuw eet voornamelijk de larven van haften, steenvliegen en schietmotten. Deze larven leven van de algen in het water. De larven worden ook gegeten door kleine visjes. De waterspreeuw eet ook kleine visjes.

De waterspreeuw is de enige zangvogel die onder water zwemt. Er zijn wel andere vogels die onder water kunnen zwemmen, zoals pinguïns en papegaaiduikers. Ook bij de stormvogels komen geslachten (genera) voor die dit kunnen. Deze vogels hebben – net als waterspreeuwen – eigenschappen die het mogelijk maken om onder water te zwemmen, zoals een extra dicht verenkleed. De andere geslachten stormvogels hebben deze eigenschappen niet.

Vraag 14 1 punt

Is het ontstaan van een extra dicht verenkleed bij waterspreeuwen en stormvogels een voorbeeld van convergente evolutie of van divergente evolutie? Licht je antwoord toe.

Bekijk het antwoord

convergente evolutie, met een juiste toelichting

voorbeelden van een juiste toelichting:

− Het dichte verenkleed is een aantal keer afzonderlijk van elkaar ontstaan.

− De eigenschap is steeds opnieuw ontstaan bij de verschillende soorten.

− Dezelfde eigenschap bij niet-verwante geslachten is ontstaan. − De eigenschap niet afkomstig van een gemeenschappelijke voorouder.

Opmerking

Als de kandidaat alleen toelicht dat het geen divergente evolutie is, het scorepunt niet toekennen.

Vraag 14 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Flamingo’s op Bonaire

Opgavetekst

De inwoners van Bonaire vinden vaak verdwaalde, zieke en dode flamingokuikens. Wetenschappers onderzochten of de flamingo-populatie (Caraïbische flamingo, Phoenicopterus ruber) op Bonaire in gevaar is.

Caraïbische flamingo’s filteren afbeelding 1 onder andere kleine garnaaltjes en schelpdiertjes uit het water en de modderige bodem. Dit voedsel bevat de carotenoïden die hun veren de roze kleur geven. Flamingo’s nestelen op open moddervlaktes in de buurt van de zee. Ze bouwen verhoogde nesten van modder (afbeelding 1).

afbeelding 1
afbeelding 1

afbeelding 2

Flamingo’s kruipen als witte, pluizige

afbeelding 2
afbeelding 2

kuikens uit het ei (afbeelding 2). Na twee jaar ontwikkelen de jongvolwassen flamingo’s hun karakteristieke roze kleur.

Het verhoogde nest beschermt het ei tegen overstroming, en de vochtige modder koelt het ei af. Dat is gunstig voor de ontwikkeling van het embryo.

Op Bonaire zijn ongeveer 1500 flamingo-broedparen. Experts vragen zich af of deze populatie groot genoeg is om op lange termijn te overleven.

Vraag 34 1 punt

Wat gebeurt er met de kans op genetic drift als een populatie kleiner wordt?

  1. A Die kans blijft gelijk.
  2. B Die kans neemt af.
  3. C Die kans neemt toe.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

C (1)

Vraag 34 in het hele examen

2025, tijdvak 1: De nijlpaarden van Pablo Escobar

Opgavetekst

Toen de beruchte drugsbaron Pablo Escobar in 1993 was doodgeschoten, legde de Colombiaanse regering beslag op zijn landgoed en privédierentuin. De meeste dieren kregen een ander onderkomen, maar de nijlpaarden werden aan hun lot overgelaten, met grote gevolgen voor de aquatische ecosystemen in Colombia.

Rond 1980 haalde Escobar vier nijlpaarden (Hippopotamus amphibius, afbeelding 1) uit Zuid-Afrika. Na 1993 nam de populatie op het landgoed sterk in grootte toe en verspreidde zich vanuit daar over het uitgestrekte merengebied langs de rivier de Magdalena. Nijlpaarden zijn semi-aquatische herbivoren: overdag verblijven ze in het water, ’s nachts verlaten ze het water om te gaan grazen.

[Afbeelding 1: foto van twee nijlpaarden in het water bij de oever.]

In 2019 is de groei van de Colombiaanse nijlpaardenpopulatie in kaart gebracht en is er een voorspelling gemaakt van de groei van de populatie in de komende jaren. In afbeelding 2 geven gesloten bolletjes de waargenomen aantallen weer, en open bolletjes de voorspelde aantallen. In 2019 waren er tussen de 65 en 80 nijlpaarden.

Doordat de nijlpaardenpopulatie in Colombia afstamt van slechts vier individuen, is de genenpool van deze populatie anders dan die van populaties in Afrika.

Vraag 16 1 punt

Noteer de biologische term voor deze vorm van genetic drift.

Bekijk het antwoord

stichtereffect / founder effect

Opmerking

Aan het antwoord bottleneck effect of flessenhalseffect geen scorepunt toekennen.

Vraag 16 in het hele examen

Sommige wetenschappers denken dat de populatie nijlpaarden in Colombia zich zal ontwikkelen tot een aparte soort.

Vraag 17 1 punt

Is dat een voorbeeld van sympatrische soortvorming of van allopatrische soortvorming? Licht je antwoord toe.

Bekijk het antwoord

allopatrische (soortvorming), met een toelichting waaruit blijkt dat er een (ruimtelijke) scheiding / geen contact is tussen de populaties (in Afrika en Colombia)

Vraag 17 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Onderzoek naar pijnbeleving

Opgavetekst

Het team van neurobioloog John Wood onderzoekt families waarin een afwijkende pijnbeleving veel voorkomt. In 2018 beschreef Wood een erfelijke aandoening in de familie Marsili die ongevoelig maakt voor pijn. De aandoening kreeg de naam Marsili-syndroom. Het onderzoek van Wood kan bijdragen aan de ontwikkeling van nieuwe medicijnen voor het behandelen van chronische pijn.

Letizia Marsili dacht dat ze gewoon stoer en sterk was: pijn, ijskou en bloedhete oppervlakken deden haar niets. Ook haar moeder Maria en vier andere leden van hun familie zijn nauwelijks gevoelig voor pijn, hitte en extreme kou. Wood en zijn team onderzochten Letizia en haar familie. Ze analyseerden het genoom van alle familieleden en vonden de oorzaak: een zeer zeldzame mutatie in het ZFHX2-gen, gelegen op chromosoom 14. Ze noemden deze mutatie de Marsili-mutatie.

In afbeelding 1 is de stamboom van de familie van Letizia weergegeven.

In tabel 2 is de aminozuurvolgorde van het ZFHX2-eiwit rondom de Marsili-mutatie bij de mens en bij verschillende diersoorten weergegeven.

tabel 2

mens met Marsili-mutatieQVWFQNTRAREKKGQFRSTP
mens zonder de mutatieQVWFQNTRARERKGQFRSTP
chimpanseeQVWFQNTRARERKGQFRSTP
hondQVWFQNTRARERKGQFRSTP
huismuisQVWFQNTRARERKGQFRSTP

De Marsili-mutatie bevindt zich in een deel van het gen waarin normaal geen genetische variatie aanwezig is.

Vraag 29 2 punten

Beredeneer waardoor dit deel van het ZFHX2-gen in de loop van de evolutie hetzelfde is gebleven.

Bekijk het antwoord

Uit het antwoord moet blijken dat

  • het organisme niet goed reageert op lichaamsschade/pijn als het ZFHX2-gen (hier) gemuteerd raakt, / het organisme niet goed reageert op lichaamsschade/pijn als het ZFHX2-eiwit niet goed functioneert, (waardoor) de overlevingskans/fitness / het voortplantingssucces kleiner is (en de mutatie wordt weggeselecteerd).
  • een organisme zonder mutatie van het ZFHX2-gen beter reageert op lichaamsschade/pijn (dan een organisme met mutatie), / een organisme beter reageert op lichaamsschade/pijn als het ZFHX2-eiwit functioneert (dan een organisme waarbij dat niet zo is), (waardoor) de overlevingskans/fitness / het voortplantingssucces groter is (dan bij een organisme met de mutatie).

Vraag 29 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Dwergolifanten op Sicilië

Opgavetekst

Dwergolifanten op Sicilië

Op eilanden hebben veel zoogdiersoorten een afwijkende grootte vergeleken met verwante soorten op het vasteland. Grote soorten zijn er kleiner, kleine soorten zijn er groter. Een team van wetenschappers heeft aan de hand van fossielen een schatting gemaakt van de snelheid van 'verdwerging' bij olifanten die leefden op Sicilië.

De 'verreuzing' en 'verdwerging' van zoogdiersoorten die eilanden koloniseren, wordt de wet van Foster genoemd (afbeelding 1). Bij de ontwikkeling richting de afwijkende afmetingen zijn verschillende factoren betrokken. Wetenschappers veronderstellen dat na vestiging eerst een sterke populatiegroei plaatsvindt, en daarna de ontwikkeling naar een optimale grootte van de individuen.

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1

Schematische weergave van de wet van Foster. Links: kleine soorten (muizen) ondergaan verreuzing, zij worden groter. Rechts: grote soorten (olifanten) ondergaan verdwerging, zij worden kleiner. De oorspronkelijke grootte staat in het midden van de boog.

Vraag 38 2 punten

De genetische samenstelling van een nieuw-gevestigde eilandpopulatie is anders dan die van de oorspronkelijke populatie van het vasteland. Hieronder staan uitspraken over dit verschil. 1 Er is sprake van het foundereffect. 2 Door de isolatie van de populatie op het eiland treedt gene flow op. 3 De genenpool van de eilandpopulatie is kleiner dan die van het vasteland. Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak juist of onjuist is.

Bekijk het antwoord
  • Noteert per uitspraak of die juist of onjuist is: 1 juist, 2 onjuist, 3 juist. (2p)

Drie nummers correct: 2 punten. Twee nummers correct: 1 punt. Minder dan twee nummers correct: 0 punten.

Vraag 38 in het hele examen

Vraag 39 1 punt

De verreuzing of verdwerging van zoogdieren op eilanden wordt veroorzaakt door natuurlijke selectie. Uiteindelijk kan de populatie op het eiland een aparte soort worden. Is er dan sprake van allopatrische soortvorming of van sympatrische soortvorming? Licht je antwoord toe.

Bekijk het antwoord
  • Noemt allopatrische soortvorming, met een toelichting waaruit blijkt dat er (geografische) isolatie is, of dat de soortvorming geografisch gescheiden plaatsvindt. (1p)

Vraag 39 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Spitsbergenrendier verandert zijn dieet

Opgavetekst

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1 Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, 2024

Landkaart van Noord-Europa met Noorwegen, IJsland en de Noordelijke IJszee. Spitsbergen ligt als eilandengroep in de Noordelijke IJszee, ten noorden van Noorwegen.

Afbeelding 2

Afbeelding 2
Afbeelding 2 https://en.wikipedia.org/wiki/File:Spitsbergen_reindeer01.jpg; Lomvi; GNU Free Documentation License

Foto van een Spitsbergenrendier dat over een vlakte rent. Te zien zijn het gewei en de dikke vacht.

Vraag 11 3 punten

De poten van het Spitsbergenrendier zijn kort, maar ook de rest van zijn lichaam is klein vergeleken met ondersoorten die op andere plaatsen leven. Een mogelijke verklaring hiervoor is de afwezigheid van predatoren zoals de wolf. Kleinere dieren vallen daardoor niet vaker ten prooi aan wolven dan grotere exemplaren. Selectiedruk door andere factoren leidde tot de kleine ondersoort op Spitsbergen.

Leg uit hoe op Spitsbergen een ondersoort kon ontstaan die kleiner is dan andere ondersoorten.

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord blijkt dat er genetische variatie was in grootte, of dat er mutaties voorkomen die hebben geleid tot verschillen in grootte. (1p)
  • Uit het antwoord blijkt dat kleinere individuen minder voedsel of energie nodig hebben voor groei, of eerder geslachtsrijp zijn. (1p)
  • Uit het antwoord blijkt dat kleinere individuen een hogere fitness hadden, of een grotere overlevingskans hadden en dus meer nakomelingen kregen. (1p)

Als de kandidaat antwoordt dat kleinere individuen beter beschutting kunnen vinden tegen de kou, het tweede scorepunt toekennen.

Vraag 11 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Bonenziekte

Opgavetekst

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1 Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, 2024

Schema van de pentose-fosfaatweg. Glucose wordt via glucose-6-fosfaat omgezet in 6-fosfaatgluconaat; het enzym G6PD zet hierbij NADP+ om in NADPH. Uit 6-fosfaatgluconaat ontstaan CO2 en pentose, waarbij NADP+ wordt omgezet in NADPH. Glutathion en GSSG zetten H2O2 om in H2O; O2⁻ wordt omgezet in H2O2. Met acetyl-CoA ontstaan vetzuren, waarbij NADPH wordt omgezet in NADP+.

Vraag 36 1 punt

Met name op plaatsen waar malaria heerst, blijkt het G6PD-allel een hoge frequentie te hebben. Dat komt waarschijnlijk doordat rode bloedcellen die een kleinere hoeveelheid werkzaam G6PD hebben, minder gevoelig zijn voor infectie door de malariaparasiet.

Hoe kan de hogere frequentie van het gemuteerde G6PD-allel in malariagebieden het best worden verklaard?

  1. A door gene-flow
  2. B door het flessenhalseffect (bottleneckeffect)
  3. C door het stichtereffect (foundereffect)
  4. D door migratie
  5. E door natuurlijke selectie
Bekijk het antwoord

Antwoord: E

Vraag 36 in het hele examen

2024, tijdvak 2: De herintroductie van het przewalskipaard

Opgavetekst

De herintroductie van het przewalskipaard

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

In 1969 stierven przewalskipaarden uit in het wild. Vanaf 1992 worden przewalskipaarden uit dierentuinen geherintroduceerd in hun natuurlijke habitat. In 2020 maakte San Diego Zoo Global bekend dat het eerste gekloonde przewalskipaard was geboren in hun dierentuin.

Het przewalskipaard behoort tot de familie van de paardachtigen. Over de wetenschappelijke naam zijn taxonomen het nog steeds niet eens. Het przewalskipaard (afbeelding 1) wordt aangeduid als Equus przewalskii of als Equus ferus przewalskii. Het 'gewone' paard, dat door de mens tam is gemaakt (gedomesticeerd), heeft de naam Equus ferus caballus.

Het genoom van deze dieren is verschillend: het przewalskipaard heeft 66 chromosomen; het gewone paard heeft 64 chromosomen. Een kruising van een gewoon paard met een przewalskipaard levert vruchtbare nakomelingen (F1) op met 65 chromosomen.

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1

Foto van een przewalskipaard.

Vraag 1 1 punt

Het przewalskipaard wordt aangeduid als Equus przewalskii of als Equus ferus przewalskii. Stel dat jij mag bepalen welke van de twee wetenschappelijke namen het przewalskipaard krijgt. Noteer welke naam je dan kiest, en geef een biologisch argument dat jouw keuze ondersteunt.

Bekijk het antwoord
  • Kiest een van de namen en geeft een toelichting die daarbij past: bij Equus przewalskii of E. przewalskii dat het aantal chromosomen van het przewalskipaard (66) verschilt van dat van het gewone paard (64), dus een andere soort is; bij Equus ferus przewalskii of E. ferus przewalskii dat een kruising van beide vruchtbare nakomelingen oplevert. (1p)

Het scorepunt geldt voor een correcte toelichting die past bij de gekozen naamgeving.

Vraag 1 in het hele examen

Bron 3

Lange tijd werd aangenomen dat przewalskipaarden wilde paarden zijn: de voorouders van przewalskipaarden zouden nooit gedomesticeerd zijn geweest. Daarmee zouden przewalskipaarden de enige nog levende wilde paarden zijn. Wetenschappers uit verschillende landen hebben onderzocht of dat inderdaad zo is. Het genoom van de eerste gedomesticeerde paarden uit Kazachstan (botaj-paarden en borly-paarden, die circa 5000 jaar geleden leefden) werd vergeleken met dat van andere groepen paarden. Op grond van de resultaten is een cladogram opgesteld (afbeelding 2).

Afbeelding 2

Afbeelding 2
Afbeelding 2

Cladogram met van boven naar onder: uitgestorven gedomesticeerde paarden, huidige gedomesticeerde paarden, huidige przewalskipaarden, in het wild uitgestorven przewalskipaarden, borly-paarden (gedomesticeerd), botaj-paarden (gedomesticeerd), prehistorische wilde paarden en ezels.

Vraag 2 2 punten

Over het cladogram (afbeelding 2) worden de volgende uitspraken gedaan: 1 De huidige przewalskipaarden zijn wilde paarden. 2 De ezels zijn voorouders van de huidige przewalskipaarden. 3 De huidige przewalskipaarden zijn meer verwant aan huidige gedomesticeerde paarden dan aan prehistorische wilde paarden. Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak wel of niet door het cladogram wordt ondersteund.

Bekijk het antwoord
  • Noteert bij elk nummer of de uitspraak wel of niet door het cladogram wordt ondersteund: 1 niet, 2 niet, 3 wel. (2p)

Drie nummers correct: 2 punten. Twee nummers correct: 1 punt. Minder dan twee: 0 punten.

Vraag 2 in het hele examen

Bron 5

In de eerste helft van de vorige eeuw werden tientallen przewalskipaarden gevangen om in dierentuinen te houden. Uiteindelijk hebben slechts twaalf dieren zich daar succesvol voortgeplant. Alle nu levende przewalskipaarden stammen af van deze dieren.

Door de enorme afname van het aantal przewalskipaarden is de genenpool afgenomen.

De kleine populatie przewalskipaarden heeft geleid tot inteelt bij de nakomelingen.

De Nederlandse biologen Annette Groeneveld en Inge en Jan Bouman maakten in 1977 een plan voor de herintroductie van przewalskipaarden in Mongolië. Zij haalden przewalskipaarden uit dierentuinen en bereidden de dieren in een natuurgebied in Flevoland voor op herintroductie. Tussen 1992 en 2000 zijn 82 'Flevolandse' przewalskipaarden uitgezet in de Gobi-woestijn in Mongolië.

De tekst hieronder beschrijft het verblijf van de przewalskipaarden in het natuurgebied in Flevoland. Op de plaatsen 1 en 2 ontbreekt een woord.

Door de przewalskipaarden te plaatsen in het natuurgebied in Flevoland, konden de dieren wennen aan de omstandigheden in het wild. Omdat er geen andere paarden voorkwamen in het gebied, was ...(1)... van de przewalskipaarden nog niet bezet. Door de przewalskipaarden werd de successie in het gebied ...(2)... .

Vraag 3 1 punt

Door de enorme afname van het aantal przewalskipaarden is de genenpool afgenomen. Wat is de naam voor de afname van de genenpool als gevolg van een enorme afname van de populatiegrootte?

  1. A gene flow
  2. B het flessenhalseffect (bottleneckeffect)
  3. C het stichtereffect (foundereffect)
  4. D natuurlijke selectie
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 3 in het hele examen

Vraag 4 2 punten

De kleine populatie przewalskipaarden heeft geleid tot inteelt bij de nakomelingen. Over inteelt worden de volgende uitspraken gedaan: 1 Door inteelt neemt de kans op het ontstaan van mutaties toe. 2 Inteelt vergroot de kans op een lagere fitness van de nakomelingen. 3 Door inteelt neemt het aandeel heterozygoten in de populatie toe. Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is.

Bekijk het antwoord
  • Noteert bij elk nummer of de uitspraak juist of onjuist is: 1 onjuist, 2 juist, 3 onjuist. (2p)

Drie nummers correct: 2 punten. Twee nummers correct: 1 punt. Minder dan twee: 0 punten.

Vraag 4 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Vergiftigen pijlgifkikkers zichzelf niet?

Opgavetekst

Vergiftigen pijlgifkikkers zichzelf niet?

Pijlgifkikkers gebruiken gif als verdediging tegen predatoren. Rebecca Tarvin van de University of Texas onderzocht hoe het komt dat de kikkers zichzelf niet vergiftigen.

Als een pijlgifkikkertje zoals Epipedobates tricolor (afbeelding 1) belaagd wordt, scheiden gifklieren in de huid een dodelijk neurotoxine uit. Een veelvoorkomend neurotoxine bij pijlgifkikkers is epibatidine.

In het lichaam van een predator bindt epibatidine aan de acetylcholine-receptoren op het postsynaptisch membraan van neuronen. Net als acetylcholine veroorzaakt epibatidine het openen van Na+-kanaaltjes.

Bron 29

De onderzoeksgroep van Tarvin vergeleek de genen die coderen voor de acetylcholine-receptoren van verschillende soorten kikkers met die van de mens. De onderzoekers vonden bij de kikkers verschillende puntmutaties die mogelijk ongevoeligheid voor epibatidine veroorzaken.

In afbeelding 2 is naast een cladogram de aminozuurvolgorde weergegeven van een deel van de humane acetylcholine-receptor. Bij kikkers zijn in de loop van de evolutie mutaties opgetreden die hebben geleid tot verschillende varianten van de acetylcholine-receptor, onder andere FCAI en LCAI. Bij de kikkers zijn alleen de aminozuren weergegeven die verschillen van die bij de mens.

Tarvin beweert dat sommige veranderingen van de receptor door convergente evolutie zijn ontstaan. Dit wil zeggen dat dezelfde adaptaties onafhankelijk van elkaar zijn ontstaan.

Afbeelding 2

Afbeelding 2
Afbeelding 2 Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, 2023

Links een cladogram met kikkersoorten, rechts per soort een deel van de aminozuurvolgorde van de acetylcholine-receptor. Bovenaan de mens (Homo sapiens): MYEVSFYSNAVVSYDGSIFWLPPAI. Bij de andere soorten staat een punt waar het aminozuur gelijk is aan dat van de mens, en de letter van het afwijkende aminozuur waar dat verschilt. Met accolades zijn aangegeven: FCAI (Dendrobates sylvaticus en Dendrobates pumilio), FCVV (Ameerega parvula en Ameerega bilinguis) en LCAI (Epipedobates boulengeri en Epipedobates tricolor).

Vraag 31 2 punten

Bij welke aminozuurveranderingen (afbeelding 2) is er waarschijnlijk sprake geweest van convergente evolutie?

  1. A S → C in Dendrobates sylvaticus en Ameerega parvula
  2. B A → V in Ameerega parvula en Ameerega bilinguis
  3. C Y → H in Epipedobates tricolor en Dendrobates sylvaticus
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 31 in het hele examen

Bron 31

De onderzoekers analyseerden de gevoeligheid voor acetylcholine en voor epibatidine van de humane receptor, van de FCAI-variant en van de LCAI-variant. Ze bouwden de genen voor deze receptoren in verschillende cellen in en bepaalden vervolgens de mate van depolarisatie van deze cellen bij verschillende concentraties acetylcholine en epibatidine. In afbeelding 3 is deze respons weergegeven als percentage van de maximale respons op acetylcholine van de humane receptor.

Afbeelding 3

Afbeelding 3
Afbeelding 3 Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, 2023

Twee diagrammen naast elkaar. Links: concentratie acetylcholine in µM, logaritmische schaal van 10^-2 tot 10^4. Rechts: concentratie epibatidine in µM, logaritmische schaal van 10^-4 tot 10^2. Beide verticale assen: percentage van de maximale ACh-respons, van 0 tot 100. Legenda: humane receptor (●), LCAI-variant (■), FCAI-variant (◆). Links ligt de curve van de humane receptor het eerst omhoog, de LCAI- en FCAI-curven liggen ruim een decade verder naar rechts. Rechts bereikt de humane receptor ongeveer 90 procent, de LCAI- en FCAI-variant ongeveer 30 tot 40 procent.

Vraag 33 2 punten

Over de resultaten die zijn weergegeven in de diagrammen van afbeelding 3 worden de volgende uitspraken gedaan: 1 Bij cellen met een humane receptor is de respons op acetylcholine sterker dan die op een gelijke concentratie epibatidine. 2 De humane receptor is gevoeliger voor epibatidine dan de FCAI-variant en de LCAI-variant. 3 De FCAI-mutatie vermindert de gevoeligheid voor acetylcholine. Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is.

Bekijk het antwoord
  • Noteert bij elk van de nummers 1, 2 en 3 of de uitspraak juist of onjuist is: 1 onjuist, 2 juist, 3 juist. (2p)

Puntentabel van het correctievoorschrift: indien drie nummers correct 2 punten; indien twee nummers correct 1 punt; indien minder dan twee nummers correct 0 punten.

Vraag 33 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Kleurpatroon van de kleine monarchvlinder

Opgavetekst

Bron 1

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

De kleine monarchvlinder is een vlindersoort waarbij veel variatie aanwezig is in het kleurpatroon van de vleugels. In één gebied in Afrika is het kleurpatroon gekoppeld aan het geslacht. Onderzoekers hebben aangetoond dat deze koppeling wordt veroorzaakt door een chromosoommutatie én een bacterie.

Van de kleine monarchvlinder (Danaus chrysippus) zijn vier ondersoorten bekend (D. c. alcippus, D. c. chrysippus, D. c. dorippus en D. c. orientis), die in Afrika en delen van Azië voorkomen. In Oost-Afrika overlappen de leefgebieden en kunnen de vlinders zich onderling voortplanten.

Alleen in deze contactzone (het omlijnde gebied in afbeelding 1) blijkt het kleurpatroon van de voorvleugels gekoppeld te zijn aan het geslacht. Bij de kleine monarchvlinder wordt het kleurpatroon van de vleugels bepaald door drie genen:

  • gen A op chromosoom 4
  • gen B op chromosoom 15
  • gen G op chromosoom 15

Deze drie genen coderen voor de intensiteit van de oranje kleur (donker of licht), voor een zwarte vleugeltip op de voorvleugel (groot of klein) en voor een witte vlek op de achtervleugel (wel of geen). In de afbeelding is het oranje deel van de vleugels met licht- of donkergrijs aangegeven.

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1 Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, 2023

Kaart van Afrika met het gebied van de vier ondersoorten van de kleine monarchvlinder. Rond de kaart staan vlinders van de ondersoorten chrysippus, alcippus, dorippus en orientis, elk met het genotype eronder. Op de kaart staat het gebied van de contactzone; daarbij staan drie vlinders uit de contactzone met hun fenotype. Het oranje deel van de vleugels is licht- of donkergrijs aangegeven; de zwarte vleugeltip en de witte vlek zijn zichtbaar.

Vraag 2 2 punten

Behoren de alcippus-, chrysippus-, dorippus- en orientis-vlinders elk tot een apart geslacht (genus)? En elk tot een aparte soort?

  1. A Aparte geslachten: ja; aparte soorten: ja
  2. B Aparte geslachten: ja; aparte soorten: nee
  3. C Aparte geslachten: nee; aparte soorten: ja
  4. D Aparte geslachten: nee; aparte soorten: nee
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 2 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Strijden tegen Striga

Opgavetekst

Bron 12

In grote delen van Afrika ten zuiden van de Sahara wordt de voedselproductie in toenemende mate bedreigd door parasitaire planten van het geslacht Striga. Door een infectie met Striga kan een gehele oogst verloren gaan. Meer kennis over deze parasiet kan helpen om maatregelen te treffen die het verlies aan opbrengst door Striga beperken.

Striga-soorten komen voornamelijk in Afrika en Azië voor. De planten hechten zich aan de wortels van voedselgewassen als mais, sorghum, gierst en rijst.
Striga-planten produceren een grote hoeveelheid kleine zaden die wel tien jaar kiemkrachtig blijven. Zaden van Striga kiemen alleen in aanwezigheid van bepaalde hormonen – strigolactonen – die door de wortels van de gastheerplant worden uitgescheiden (afbeelding 1). De pijlen in afbeelding 1 geven de ontwikkeling van Striga aan.

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1 ILLUSTRATION: P. HUEY/SCIENCE From SCIENCE 350:146 (2015). Reprinted with permission from AAAS.

Schematische tekening van de ontwikkeling van Striga. Links een gastheerplant (een graanachtige plant) met wortels; daaromheen strigolactonen die door de wortels worden uitgescheiden, en strigazaden in de bodem. Een pijl wijst naar een kiemplantje van Striga dat zich aan de wortel hecht. Rechts de bovengrondse Striga-plant met bloemen. De strigazaden zijn niet op schaal afgebeeld.

Bron 14

Planten zoals sorghum produceren strigolactonen en trekken daarmee mycorrhiza-schimmels aan. Zo kan een symbiose ontstaan waarvan beide organismen profiteren. De hoeveelheid strigolactonen die planten produceren, is afhankelijk van de hoeveelheid fosfaat in de bodem. Hoe armer de grond aan fosfaat, hoe meer strigolactonen worden geproduceerd. Striga-infectie vindt daardoor vooral plaats op voedselarme gronden.

Vraag 15 3 punten

Leg uit hoe door evolutie is ontstaan dat kieming van Striga alleen plaatsvindt in aanwezigheid van strigolactonen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat er genetische variatie was in de omstandigheden die nodig zijn voor kieming van Striga. (1p)
  • Noemt dat zaden van Striga die alleen kiemen in aanwezigheid van strigolactonen een gastheerplant treffen (voor hun ontwikkeling), terwijl zaden die kiemen in afwezigheid van strigolactonen geen gastheerplant hebben (en daardoor sterven of minder goed groeien). (1p)
  • Noemt dat planten die ontkiemd zijn in aanwezigheid van strigolactonen de eigenschap doorgeven aan de volgende generatie, of een hogere fitness hebben. (1p)

Vraag 15 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Zeegrasherstel in de Waddenzee

Opgavetekst

Bron 7

Zeegrasvelden zijn ecosystemen die bijdragen aan een grote biodiversiteit in kustgebieden. Van de 15.000 hectare zeegras die oorspronkelijk in de Nederlandse Waddenzee aanwezig was, is nu nog maar zo’n vijf hectare over. De Waddenvereniging, Rijkswaterstaat en Natuurmonumenten proberen nu de zeegrasvelden weer te herstellen.

Groot zeegras (Zostera marina) is een zaadplant die permanent in brak en zout water kan leven. Groot zeegras kent twee varianten: een flexibele eenjarige variant en een robuuste variant die meestal meerjarig is. Deze varianten komen elk in een eigen zone voor. Door de getijdenverschillen komt de flexibele variant regelmatig droog te liggen (afbeelding 1); de robuuste variant is permanent ondergedoken (afbeelding 2).

In afbeelding 3 zijn verschillende delen van zeegras aangegeven.

De stevigheid van de varianten groot zeegras verschilt. De bladschedes van de flexibele variant zijn slapper dan die van de robuuste.

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1

Foto van een droogliggende wadbodem met platgelegen, verwarde zeegrasplanten van de flexibele variant.

Afbeelding 2

Afbeelding 2
Afbeelding 2

Foto van dicht opeenstaande, lange, smalle bladeren van groot zeegras die rechtop in het water staan.

Afbeelding 3

Afbeelding 3
Afbeelding 3

Twee tekeningen van groot zeegras. Links een plant met een wortelstok met wortels, en bladschedes rond de stengel. Rechts een bloeiwijze en zaden. Aanduidingen in de tekening: wortelstok, bladschedes, bloeiwijze, zaden.

Vraag 12 2 punten

Flexibel zeegras plant zich voornamelijk voort door middel van zaden, terwijl de robuuste variant zich vooral uitbreidt via wortelstokken.
Leg uit dat de voortplantingswijze van de robuuste variant van invloed kan zijn geweest op het uitsterven van de populatie in de Nederlandse Waddenzee.

Bekijk het antwoord
  • Verklaart het uitsterven met een van de volgende redeneringen: (a) de robuuste variant plant zich vooral ongeslachtelijk voort, waardoor de genetische variatie minimaal is, zodat ongunstige omstandigheden, eutrofiëring of ziekteverwekkers de gehele populatie kunnen aantasten of doden; (b) de robuuste variant plant zich voort via wortelstokken, waardoor de populatie zich niet snel of ver kan uitbreiden, zodat ongunstige omstandigheden in een gebied de hele populatie kunnen laten verdwijnen; (c) door het vissen met sleepnetten worden de wortelstokken vernield, zodat de robuuste variant zich niet meer ongeslachtelijk kan voortplanten en de populatie uitsterft (2p)

Vraag 12 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Tijgermuggen

Opgavetekst

Bron 16

Al jarenlang lift de tijgermug mee op bamboeplanten en autobanden die vanuit Azië geïmporteerd worden. Kan deze overbrenger van virusziekten zoals chikungunya, ook in Nederland problemen geven?

De Aziatische tijgermug (Aedes albopictus) komt oorspronkelijk uit Oost-Azië, maar heeft zich inmiddels gevestigd in delen van Noord- en Zuid-Amerika, Afrika en Zuid-Europa. In gematigde streken overleven volwassen tijgermuggen de winter niet. Toch kan de soort daar overleven omdat tijgermugvrouwtjes voor de winter diapauze-eitjes kunnen leggen. Diapauze-eitjes komen niet snel uit en kunnen kou en droogte overleven. De eitjes worden afgezet vlak boven een klein waterreservoir dat dode plantenresten bevat. In het voorjaar komen de larven uit de eitjes en leven van de plantenresten in het water. Afbeelding 1 toont de oorspronkelijke larvenbroedplaats: holle bamboestengels in Azië. Afbeelding 2 toont een nieuwe larvenbroedplaats: plastic containers in Frankrijk.

Volwassen mannetjes en vrouwtjes leven van nectar uit bloemen. In mei beginnen de vrouwtjes met het steken van zoogdieren en vogels om extra voedingstoffen te krijgen voor het leggen van gewone eitjes. Onder gunstige omstandigheden ontstaat er zo elke drie weken een nieuwe generatie tijgermuggen.

Tijdens haar levenscyclus behoort een tijgermugvrouwtje tot verschillende trofische niveaus. Enkele trofische niveaus zijn:
1 consument van de 1e orde
2 consument van de 2e orde
3 consument van de 3e orde
4 producent
5 reducent

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1

Foto van holle bamboestengels met water en plantenresten: de oorspronkelijke larvenbroedplaats in Azië.

Afbeelding 2

Afbeelding 2
Afbeelding 2

Foto van plastic containers met water en afval: de nieuwe larvenbroedplaats in Frankrijk.

Vraag 18 1 punt

Geef een verklaring voor de geringe variatie in kritische fotoperiode van de Amerikaanse populaties in 1988.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat alle Amerikaanse tijgermuggen nakomelingen zijn van slechts een klein aantal individuen of van een aantal muggen uit een bepaalde regio, of dat dit het gevolg is van het foundereffect of stichtereffect (1p)

Vraag 18 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Evolutie van de menstruatie

Opgavetekst

Bron 23

De mens is een van de weinige zoogdieren die menstrueert. Evolutiebiologen onderzoeken hoe dit in de evolutie is ontstaan.

Bij zoogdieren wordt tijdens de rijping van eicellen in de eierstokken het baarmoederslijmvlies dikker door de invloed van oestrogeen. Het gereedmaken van het verdikte baarmoederslijmvlies voor de innesteling van een embryo wordt bij niet-menstruerende zoogdieren pas in gang gezet als een embryo in de baarmoeder aanwezig is. De baarmoederslijmvliescellen van de moeder worden dan aangezet tot decidualisatie. Dit is het vormen van een cellaag (de decidua) waarin het embryo zich kan innestelen. Als de innesteling uitblijft, wordt dit verdikte baarmoederslijmvlies niet afgestoten maar geabsorbeerd. Er volgt dus geen menstruatie.

Bij menstruerende zoogdieren begint de vorming van de decidua ‘vanzelf’: het progesteron dat door het geel lichaam wordt afgegeven, veroorzaakt de celdifferentiatie in het baarmoederslijmvlies. Dit wordt spontane decidualisatie genoemd. Bij de menstruatie wordt de decidua afgescheiden.

Menstruatie is relatief recent in de evolutie ontstaan. In afbeelding 1 is in een fylogenetische stamboom van een groot aantal zoogdieren aangegeven of ze wel of niet menstrueren of dat dat niet bekend is.

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1

Fylogenetische stamboom van een groot aantal zoogdieren, met de namen van de soorten aan het uiteinde van de takken. De primaten staan bovenaan, de vleermuizen in het midden, en daaronder andere soorten. Legenda: menstruerende soorten (lichte lijn), niet-menstruerende soorten (zwarte lijn), soorten waarvan niet bekend is of ze menstrueren (stippellijn).

Vraag 21 2 punten

Drie beweringen over de fylogenetische stamboom in afbeelding 1 zijn:
1 Menstruatie is in de evolutie ten minste drie keer onafhankelijk ontstaan.
2 Tijdens de evolutie van primaten is het menstrueren in ten minste één afstammingslijn weer verloren gegaan.
3 Menstruerende vleermuizen zijn meer verwant aan primaten dan niet-menstruerende vleermuizen.
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende bewering wel of niet wordt ondersteund door de fylogenetische stamboom in afbeelding 1.

Bekijk het antwoord
  • Noemt per bewering of die wel of niet wordt ondersteund door de stamboom: 1 wel, 2 wel, 3 niet (2p)

Drie nummers correct: 2 punten. Twee nummers correct: 1 punt. Minder dan twee nummers correct: 0 punten.

Vraag 21 in het hele examen

Vraag 23 1 punt

Welk gegeven zou dit evolutionaire verband aannemelijk maken?

  1. A dat het soendaspookdier menstrueert
  2. B dat de dwergmuismaki bloedt na een schijnzwangerschap
  3. C dat het konijn bloedt na een schijnzwangerschap
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 23 in het hele examen

2022, tijdvak 2: De fipronilcrisis in de pluimveesector

Opgavetekst

De fipronilcrisis in de pluimveesector

In 2017 werd de pluimveesector in Nederland en België getroffen door de fipronilcrisis. Voor de bestrijding van vogelmijt waren stallen van legkippen gereinigd met het verboden middel fipronil. Deze stof was door de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) aangetroffen in eieren en in producten waarin eieren verwerkt worden. Miljoenen eieren werden uit de supermarkten gehaald en vernietigd.

De vogelmijt (Dermanyssus gallinae, afbeelding 1) voedt zich vooral 's nachts met het bloed van rustende en slapende vogels, waaronder kippen.

In Nederland is op veel pluimveebedrijven vogelmijt aanwezig. Dit leidt tot economische schade omdat een door vogelmijt besmette kip minder eieren legt. De huid van een besmette kip wordt bleek (te zien aan de kam op de kop) en de kip vermagert.

De toxiciteit van het bestrijdingsmiddel fipronil berust op het blokkeren van de GABAA-receptoren van geleedpotigen zoals vogelmijt. GABAA-receptoren zijn chloride-kanalen en bevinden zich in het centraal zenuwstelsel. GABAA-receptoren komen ook voor bij gewervelden, maar lijken bij deze groep een minder grote affiniteit voor fipronil te hebben dan de receptoren bij geleedpotigen.

Afbeelding 2 toont een GABAA-receptor. Als de neurotransmitter GABA aan deze receptor bindt, gaat het chloridekanaal open en stromen chloride-ionen de cel in. Fipronil verhindert de binding van GABA aan de receptor, waardoor het chloridekanaal gesloten blijft.

De Duitse warenautoriteit publiceerde cijfers over eieren die afkomstig waren uit België. Er werden hoeveelheden fipronil gemeten van 0,0031 tot 1,2 mg/kg.

Volgens de normwaarden mag een kortdurende blootstelling aan fipronil bij mensen niet boven de 0,009 mg/kg lichaamsgewicht komen.

Over de gemeten hoeveelheden werden in de media diverse beweringen gedaan door toxicologen. Een citaat:
“Een kind dat 10 kilo weegt en 1 ei binnenkrijgt, zit net op de uiterste waarde voor acute toxische effecten.”

Naast de norm voor kortdurende blootstelling wordt ook een andere norm gehanteerd: de aanvaardbare dagelijkse inname (ADI) van 0,0002 mg/kg lichaamsgewicht die iedere dag geconsumeerd kan worden zonder dat er effecten op de gezondheid optreden.

Bestrijdingsmiddelen tegen vogelmijt blijken vaak minder effectief te zijn doordat niet op alle schuilplekken van de mijt voldoende van het middel terechtkomt. Een sub-letale dosis – een concentratie waarbij geen sterfte van de vogelmijt optreedt – zou de ontwikkeling van een populatie vogelmijt die resistent is tegen fipronil kunnen versnellen.

Een mogelijk alternatief voor fipronil bij de bestrijding van vogelmijt is de ‘warmte-stookmethode’. Bij deze methode wordt de lege stal een aantal dagen verhit tot een temperatuur van ongeveer 45 °C.

Over het werkingsmechanisme van deze methode worden de volgende beweringen gedaan:

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1 Bron: http://library.wur.nl/WebQuery/wurpubs/fulltext/35928

Tekening van een vogelmijt (Dermanyssus gallinae) van boven gezien. Het lichaam is ovaal en er zijn acht poten.

Vraag 12 2 punten

Bestrijdingsmiddelen tegen vogelmijt blijken vaak minder effectief te zijn doordat niet op alle schuilplekken van de mijt voldoende van het middel terechtkomt. Een sub-letale dosis – een concentratie waarbij geen sterfte van de vogelmijt optreedt – zou de ontwikkeling van een populatie vogelmijt die resistent is tegen fipronil kunnen versnellen. Leg uit hoe het opnemen van een sub-letale dosis fipronil door vogelmijten de ontwikkeling van resistentie versnelt.

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord blijkt dat er vogelmijten zijn met bepaalde genetische eigenschappen waardoor ze beter bestand zijn tegen fipronil (er bestaat genetische variatie in de mate waarin vogelmijten fipronil verdragen) (1p)
  • Uit het antwoord blijkt dat vogelmijten die beter bestand zijn tegen fipronil zich meer voortplanten, waardoor de populatie op termijn resistent kan worden (1p)

Vraag 12 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Bruinvis werd rivierbewoner

Opgavetekst

Bruinvis werd rivierbewoner

De Indische bruinvis die in de Chinese rivier de Yangtze (Chang Jiang) voorkomt, leefde oorspronkelijk in zee. Door het genoom van deze walvisachtige te analyseren hebben wetenschappers inzicht gekregen in de evolutionaire geschiedenis van deze diersoort.

Het genoom van de bruinvis (Neophocaena asiaeorientalis) werd gesequencet met de shotgun-sequencing-techniek. Bij deze techniek wordt het DNA uit een weefsel geïsoleerd en willekeurig in kleine stukken geknipt. Vervolgens wordt van deze fragmenten de basenvolgorde bepaald. Door overlappende delen van de fragmenten met behulp van geavanceerde software te combineren wordt de basenvolgorde van de complete DNA-ketens afgeleid. In afbeelding 1 is dit voor een deel van een DNA-keten getoond.

Een deel van het gen dat codeert voor de β-keten van hemoglobine van de Indische bruinvis uit de Yangtze is hieronder weergegeven.
5′-AAGTTGGTGGTGAGGCCCTGGGCAGGCTGCTGGTTGTCTACCCCTGGACTCAG-3′

Hieronder zijn drie resultaten van shotgun-sequencing weergegeven waarmee de bovenstaande sequentie kon worden afgeleid.
fragment 1 5′-AAGTTGGTGGTGAGGCCCTG-3′
fragment 2 5′-GCTGGTTGTCTACCCCTGGACTCAG-3′
fragment 3 5′-CAGCAGCCTGCCCAGGGCCTCA-3′

De shotgun-sequencing-techniek wordt toegepast om een volledig genoom in beeld te brengen. Wanneer het DNA veel repeterende sequenties bevat, is deze techniek echter minder geschikt.

Nadat het genoom van de Indische bruinvis was ontrafeld, gebruikten de onderzoekers de basenvolgorde van een aantal genen om de verwantschap met andere zoogdieren in beeld te brengen. Deze evolutionaire stamboom is weergegeven in afbeelding 2.

In afbeelding 3 is te zien dat er verschillende populaties Indische bruinvissen leven in de Yangtze (N. a. asiaeorientalis) en in de Gele Zee en Zuid-Chinese Zee (N. a. sunameri).

De onderzoekers vonden verschillen tussen het DNA van de Yangtze-bruinvissen en dat van de zoutwater-bruinvissen, onder andere in een gen dat betrokken is bij ADH-gereguleerde waterresorptie.

In afbeelding 4 is een schema van deze regeling weergegeven waarin op zes plaatsen nog een keuze moet worden gemaakt.

De onderzoekers ontdekten ook een opvallend verschil in een gen dat is betrokken bij het transport van ureum in de nieren. Bij de zoutwater-bruinvissen draagt uitscheiding van ureum bij aan het handhaven van hun osmotische waarde.

De onderzoekers vonden grote verschillen tussen het genoom van de Yangtze-bruinvissen en dat van de zoutwater-bruinvissen. Daarom stellen ze dat er sprake is van twee aparte soorten: Neophocaena asiaeorientalis en Neophocaena sunameri.

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1 Bron: bewerkt naar: https://www.csus.edu/indiv/r/rogersa/bio181/seqshotgun.pdf

Schema van shotgun-sequencing. Boven staan losse DNA-fragmenten die elkaar overlappen. Daaronder de complete DNA-keten (dubbele streng). Met accolades en een sterretje (*) zijn de overlappende delen aangegeven. Legenda: * overlappende delen.

Uitwerkbijlage

Uitwerkbijlage

Tabel met drie kolommen (fragment 1, 2 en 3) en onder elkaar de basen van de sequentie 5′-AAGTTGGTGGTGAGGCCCTGGGCAGGCTGCTGGTTGTCTACCCCTGGACTCAG-3′. Het eerste nucleotide (5′) staat onderaan en het laatste (3′) bovenaan. In de uitwerkbijlage wordt per fragment gearceerd.

Vraag 19 3 punten

De onderzoekers vonden grote verschillen tussen het genoom van de Yangtze-bruinvissen en dat van de zoutwater-bruinvissen. Daarom stellen ze dat er sprake is van twee aparte soorten: Neophocaena asiaeorientalis en Neophocaena sunameri. Beschrijf hoe uit bruinvissen die in zee leefden bij de monding van de Yangtze een aparte soort kon ontstaan in het zoete water van die rivier.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat er bij de bruinvissen bij de monding van de Yangtze (toevallige) mutaties optraden, of dat er genetische variatie aanwezig was, waardoor sommige individuen beter aangepast waren aan het zoetwatermilieu (1p)
  • Noemt dat de individuen met gunstige mutaties in het zoete water (meer) nakomelingen kregen, of een grotere fitness hadden (1p)
  • Noemt dat (reproductieve) isolatie optrad, of dat er geen voortplanting meer optrad met individuen uit zee, waardoor aparte soorten konden ontstaan (1p)

Vraag 19 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Gene drive voor malariabestrijding

Opgavetekst

Gene drive voor malariabestrijding

Jaarlijks krijgen meer dan 200 miljoen mensen malaria en sterven er bijna een miljoen mensen aan. Onderzoekers proberen vanuit verschillende invalshoeken methoden te ontwikkelen om deze ziekte uit te bannen. Een nieuwe techniek is het genetisch veranderen van de malariamug.

Malaria bij de mens wordt veroorzaakt door vijf verschillende soorten van het geslacht Plasmodium. Dit zijn eencellige eukaryoten die worden overgedragen door geïnfecteerde vrouwelijke muggen, vooral van het geslacht Anopheles. De muggen hebben geen voordeel of nadeel van een infectie met Plasmodium.

De levenscyclus van Plasmodium vindt gedeeltelijk plaats in de malariamug en gedeeltelijk in de mens (afbeelding 1).

In de afgelopen miljoenen jaren heeft zowel de mug als Plasmodium veranderingen ondergaan.

Tussen de organismen die bij malaria zijn betrokken, zijn symbiotische relaties te onderscheiden.

In zeldzame gevallen kan Plasmodium ook van mens tot mens overgedragen worden.

Een persoon is in zijn rechterhand geprikt door een malariamug en is daardoor besmet geraakt met Plasmodium. Binnen een paar minuten zijn er sporozoïeten aanwezig in de lever.

Plasmodium heeft verschillende strategieën ontwikkeld om de effectiviteit van de menselijke immuunrespons te verminderen. Twee voorbeelden hiervan zijn:

De afweer tegen Plasmodium wordt verder bemoeilijkt doordat geïnfecteerde levercellen meestal niet worden herkend door cytotoxische T-cellen. Sporozoïeten in levercellen onderdrukken namelijk de aanmaak van MHC-I-moleculen.

De belangrijkste symptomen na een Plasmodium-infectie zijn griepachtige verschijnselen en koorts, soms gevolgd door ernstige complicaties. De koorts heeft vaak een periodiek optredend verloop. Afhankelijk van de soort Plasmodium kan koorts eens in de twee dagen, eens in de drie dagen of eens in de vier dagen optreden. In de periode tussen twee koortsaanvallen vermenigvuldigt Plasmodium zich.

Een verhoogde afbraak van rode bloedcellen kan leiden tot een gele gelaatskleur (geelzucht). Bij malariapatiënten speelt er een andere factor die, in combinatie met de verhoogde afbraak van rode bloedcellen, het optreden van geelzucht verergert.

Wetenschappers van het Imperial College in Londen wilden met behulp van genetische modificatie vrouwtjesmuggen (Anopheles gambiae) onvruchtbaar maken door het DSX-gen uit te schakelen. Het autosomale DSX-gen bepaalt samen met de geslachtschromosomen het geslacht bij malariamuggen.

De wetenschappers construeerden een genconstruct en brachten dit in bij muggenembryo’s in het DSX-gen. In afbeelding 2 is het pre-mRNA van het DSX-gen bij mannetjes en bij vrouwtjes weergegeven. Met een pijl is de plaats aangegeven waar het genconstruct is ingebracht.

Het DSX-gen bepaalt de geslachtelijke ontwikkeling van de mug tot mannetje of tot vrouwtje. Het DSX-eiwit bij mannetjes is anders dan het DSX-eiwit bij vrouwtjes.

Het ingebouwde genconstruct bevat onder andere het GFP-gen. Dit codeert voor een eiwit (green fluorescent protein) dat in uv-licht groen oplicht.

Toen de gemodificeerde muggen volwassen waren, werden ze onderling gekruist om homozygote en heterozygote nakomelingen te verkrijgen. De vrouwtjes die homozygoot waren voor het gemodificeerde DSX-gen hadden veranderde monddelen en geslachtsdelen zodat zij niet meer konden steken en geen eitjes meer konden leggen. De heterozygote vrouwtjes waren nog wel vruchtbaar.

Van de nakomelingen werd het genotype voor dit gen vastgesteld met behulp van gel-elektroforese. Hiervoor werd een stuk DNA van het DSX-gen gebruikt waarbinnen de insertie-plaats van het genconstruct ligt. Voorafgaand aan de gel-elektroforese werd dit stuk DNA vermeerderd. Bij gel-elektroforese migreren kleine fragmenten sneller door een gel dan grote. In afbeelding 3 is het resultaat van de gel-elektroforese weergegeven.

Om ervoor te zorgen dat onvruchtbaarheid zich snel kan verspreiden in de muggenpopulatie, werd in een vervolgexperiment het genconstruct in het DSX-gen uitgebreid met een ‘gene drive’. De gene drive zorgt ervoor dat het construct (gene-drive-construct) zichzelf kan kopiëren naar het homologe chromosoom (afbeelding 4).

Bij de modificatie van de muggenembryo’s kwam het gene-drive-construct meestal alleen terecht op een van de twee homologe chromosomen. Toen de muggen volwassen werden, kopieerde het gene-drive-construct zich – in de cellen waaruit de geslachtscellen ontstaan – naar het homologe chromosoom.

Als de genetisch veranderde muggen in het milieu losgelaten worden, hebben zij invloed op de wildtype-populatie. In afbeelding 5 zijn de diagrammen 1 en 2 weergeven, die de mogelijke ontwikkeling van de muggenpopulatie na toepassen van een gene drive laten zien.

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1 Bron: rechtenvrije stockvector-ID: 1358577914; The life cycle of Plasmodium, the causative agent of malaria; door Emre Terim

De levenscyclus van Plasmodium. Links een mug met in de darm gameten, zygoten en sporozoïeten, en sporozoïeten in de speekselklier. Rechts de mens: 1 sporozoïeten vermenigvuldigen zich in levercellen tot merozoïeten; 2 merozoïeten komen vrij en infecteren rode bloedcellen; 3 merozoïeten vermenigvuldigen zich in rode bloedcellen; 4 een deel ontwikkelt zich tot gametocyten (mannelijk en vrouwelijk); 5 gametocyten komen in de muggendarm; 6 in de mug versmelten gameten tot zygoten die zich ontwikkelen tot sporozoïeten, die naar de speekselklier migreren.

Vraag 27 1 punt

In de afgelopen miljoenen jaren heeft zowel de mug als Plasmodium veranderingen ondergaan. Noteer de naam van het proces waarin de mug en Plasmodium steeds beter aan elkaar aangepast raken.

Bekijk het antwoord
  • Noemt co-evolutie (1p)

Vraag 27 in het hele examen

Afbeelding 5

Afbeelding 5
Afbeelding 5 Bron: bewerkt naar: Charles Godfray et al. Pathway to Deployment of Gene Drive Mosquitoes as a Potential Biocontrol Tool for Elimination of Malaria in Sub-Saharan Africa: Recommendations of a Scientific Working Group. The American journal of tropical medicine and hygiene 98(6_Suppl):1-49 (2018); https://doi.org/10.4269/ajtmh.18-0083

Twee diagrammen met de populatiegrootte op de y-as en de tijd op de x-as. Legenda: totale populatie (dikke lijn), wild-type populatie (dunne lijn), populatie muggen met gene-drive-construct (stippellijn). Diagram 1: de totale populatie blijft gelijk, de wild-type populatie neemt af en de populatie met het construct neemt toe. Diagram 2: de totale populatie neemt na een periode sterk af tot een lage waarde; de populatie met het construct bereikt eerst een piek en neemt daarna ook af.

Vraag 39 1 punt

Als de genetisch veranderde muggen in het milieu losgelaten worden, hebben zij invloed op de wildtype-populatie. In afbeelding 5 zijn de diagrammen 1 en 2 weergeven, die de mogelijke ontwikkeling van de muggenpopulatie na toepassen van een gene drive laten zien. Noteer welk diagram van toepassing zal zijn nadat muggen met dit gene-drive-construct in het milieu zijn losgelaten. Verklaar het verloop van dit diagram.

Bekijk het antwoord
  • Noemt diagram 2 en verklaart dat door de gene drive steeds meer onvruchtbare muggen ontstaan, waardoor de populatiegrootte sterk afneemt (of het aantal nakomelingen steeds minder wordt) (1p)

Vraag 39 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Zwart door springend gen

Opgavetekst

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1

Twee foto's van berkenspanners naast elkaar. Links Biston betularia f. typica, licht en zwart gespikkeld. Rechts Biston betularia f. carbonaria, donker bijna zwart. Onder de foto's staan de bijschriften 'Biston betularia f. typica' en 'Biston betularia f. carbonaria'.

Vraag 7 2 punten

Het schoolvoorbeeld van natuurlijke selectie is de kleurverandering van de berkenspanner. Britse biologen hebben aangetoond dat de donkere kleur wordt veroorzaakt door een springend stukje DNA: een transposon. De berkenspanner (Biston betularia) is een nachtvlinder die overdag rust op de zwart-witte stammen van berkenbomen. Door een mutatie ontstond in de negentiende eeuw in Engeland een zwarte variant van deze nachtvlinder. Toen tijdens de industriële revolutie de berkenstammen in industriegebieden volledig donker kleurden door roetaanslag, nam de frequentie van de zwarte vorm in deze gebieden sterk toe. De oorspronkelijke vorm wordt typica genoemd, de zwarte vorm carbonaria (afbeelding 1). De kleurverandering blijkt veroorzaakt te zijn door een specifieke mutatie in het cortex-gen, dat een rol speelt in de vleugelaanleg van de berkenspanner. Leg uit waardoor de frequentie van de carbonaria-vorm in de populatie sterk toenam in industriegebieden.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat zwarte berkenspanners op zwartgekleurde berkenstammen een grotere overlevingskans hadden, doordat ze een betere schutkleur hadden / minder last hadden van predatoren. (1p)
  • Noemt dat (waardoor) zwarte berkenspanners een hogere fitness hadden / een selectievoordeel hadden / meer nakomelingen kregen. (1p)

Als de kandidaat een juiste redenatie maakt vanuit de typica-vorm, scorepunten toekennen naar analogie met het correctievoorschrift.

Vraag 7 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Domesticatiesyndroom

Opgavetekst

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1

Rij van zes foto's van gedomesticeerde dieren. Bij de meeste dieren zijn witte vlekken in de vacht zichtbaar.

Vraag 26 1 punt

Stel dat je tamme vossen met het domesticatiesyndroom kruist met niet-tamme vossen uit een wilde populatie en dat de eerste generatie nakomelingen alle het domesticatiesyndroom hebben. Licht toe of verklaring 1 of verklaring 2 dan het meest aannemelijk is als verklaring voor het domesticatiesyndroom.

Bekijk het antwoord
  • Noemt verklaring 2 als meest aannemelijk, omdat deze kruising (heterozygote) nakomelingen oplevert waarbij het domesticatiesyndroom tot uiting komt / omdat in de heterozygote nakomelingen (met het domesticatiesyndroom) recessieve allelen niet tot uiting komen. (1p)

Vraag 26 in het hele examen

Afbeelding 2

Afbeelding 2
Afbeelding 2

Tekening van een zoogdierembryo met in het midden de neurale buis. Bovenaan liggen de neurale-lijstcellen. Aan weerszijden lopen pijlen met migrerende cellen naar beneden. Labels: neurale-lijstcellen, migrerende cellen van de neurale lijst en neurale buis.

Vraag 27 2 punten

De evolutiebiologen veronderstellen dat het domesticatiesyndroom bij verschillende zoogdiersoorten dezelfde oorzaak heeft, namelijk de manier waarop de neurale-lijstcellen zich ontwikkelen. Vroeg in de embryonale ontwikkeling van zoogdieren ontstaat de neurale buis. Deze buis bevindt zich aan de rugzijde en zal later in de ontwikkeling uitgroeien tot het centraal zenuwstelsel. Aan weerszijden van deze buis ontstaat een groep neurale-lijstcellen (afbeelding 2). Deze cellen migreren naar andere plaatsen in het embryo. Daar groeien ze uit tot verschillende weefsels en beïnvloeden ze de ontwikkeling van naburige weefsels. Er wordt verondersteld dat bij gedomesticeerde dieren het aantal neurale-lijstcellen en de migratie ervan anders zijn dan bij wilde soortgenoten. Neurale-lijstcellen behoren tot de multipotente stamcellen. Multipotente stamcellen zijn verder gedifferentieerd dan pluripotente stamcellen. Drie beweringen over multipotente stamcellen in het algemeen zijn: 1 Multipotente stamcellen ontstaan bij de klievingsdelingen. 2 Multipotente stamcellen kunnen differentiëren tot omnipotente (totipotente) stamcellen. 3 Multipotente stamcellen kunnen nieuwe multipotente stamcellen vormen. Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende bewering juist of onjuist is.

Bekijk het antwoord
  • Noteert de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar, met per bewering juist of onjuist: 1 onjuist, 2 onjuist, 3 juist. (2p)

Indien drie nummers correct: 2 punten. Indien twee nummers correct: 1 punt. Indien minder dan twee nummers correct: 0 punten.

Vraag 27 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Yoghurt zonder klonten

Vraag 21 2 punten

Doordat bacteriën en hun fagen elkaar bestrijden, treedt co-evolutie op.

Leg uit hoe selectiedruk deze co-evolutie veroorzaakt.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat door de infecterende fagen selectiedruk op de bacteriën ontstaat, zodat alleen bacteriën overblijven die immuniteit of resistentie tegen de fagen hebben verworven (1p)
  • Noemt dat door de resistente bacteriën selectiedruk op de fagen ontstaat, zodat alleen fagen overblijven die (door mutaties) niet worden herkend door de bacteriën en de bacteriën weer kunnen infecteren (1p)

Vraag 21 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Aardappels veredelen

Vraag 28 2 punten

Tetraploïde aardappelrassen veredelen om een hogere opbrengst te verkrijgen, is moeilijk en tijdrovend. De Wageningse onderzoeker Pim Lindhout begon daarom met diploïde rassen. Hij kruiste een diploïde S. tuberosum die relatief grote knollen vormt, met de verwante soort S. chacoense die kleine knolletjes maakt. Bij de in de landbouw gebruikte aardappelrassen komt alleen kruisbestuiving (bestuiving met stuifmeel van een andere plant) voor, wat het lastig maakt om een homozygote zuivere lijn te verkrijgen. S. chacoense-planten kunnen echter ook 'zelfbestuiven' (bevrucht worden door eigen stuifmeel) wanneer ze ten minste één BS-allel bezitten. Met een diploïd ras dat kan zelfbestuiven, wordt het veredelen een stuk eenvoudiger. In bloemen van de diploïde S. tuberosum kan alleen kruisbestuiving optreden.

Leg uit hoe kruisbestuiving kan leiden tot een evolutionair voordeel ten opzichte van zelfbestuiving.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat door kruisbestuiving een grotere genetische diversiteit in de populatie ontstaat of blijft dan bij zelfbestuiving (1p)
  • Noemt dat daardoor de kans groter is dat individuen overleven bij veranderende omstandigheden, of dat combinaties ontstaan die meer voordeel opleveren (1p)

Vraag 28 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Huidmondjes in de middeleeuwen

Opgavetekst

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1

Kaart van een verlande riviertak van de Roer bij Sint Odiliënberg. Legenda: huidig stroombed (doorgetrokken lijn), oud stroombed (stippellijn), bebouwing (arcering) en onderzoekslocatie (X). Links boven een pijl naar het noorden en een inzetkaart van Nederland met de locatie. Schaal 0 tot 500 m.

Vraag 22 2 punten

Een afname van de CO2-concentratie in de atmosfeer leidt tot een toename van de huidmondjesdichtheid. Dit kan een epigenetische of een evolutionaire oorzaak hebben.
Leg uit op welke manier evolutie de toename van de huidmondjesdichtheid kan veroorzaken.

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord moet blijken dat er genetische variatie is in huidmondjesdichtheid (1p)
  • Uit het antwoord moet blijken dat individuen met een hogere huidmondjesdichtheid een selectievoordeel / een hogere fitness hebben (1p)

Als de kandidaat antwoordt dat door mutatie en/of recombinatie verschillen ontstaan in huidmondjesdichtheid, het eerste scorepunt toekennen. Als de kandidaat, in plaats van de huidmondjesdichtheid, het aantal huidmondjes noemt, dit niet fout rekenen.

Vraag 22 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Antivrieseiwitten

Opgavetekst

Antivrieseiwitten

De Amerikaanse onderzoeker Arthur DeVries ontdekte dat poolvissen aanpassingen hebben die voorkómen dat ze bevriezen in het ijskoude water. In afbeelding 1 is een antarctisch baarsje omringd door ijskristallen weergegeven.

Rond Antarctica, waar de watertemperatuur gemiddeld -1,9 ºC is, vormen zich ijskristallen in het water. In dit ijskoude water zijn aangepaste vissen te vinden, met antivrieseiwitten in hun lichaam. Zonder deze antivrieseiwitten zouden in het lichaam van deze koudbloedige vissen ijskristallen ontstaan die schade aanrichten doordat ze membranen van cellen kapot prikken.

IJsvorming in het bloedplasma kan leiden tot osmotische problemen voor de bloedcellen, omdat ijskristallen veel minder zout bevatten dan vloeibaar water.

IJskristallen in de bloedsomloop blijven klein dankzij antivrieseiwitten. De kristalletjes accumuleren in de milt van de vis, waardoor schade aan de haarvaten beperkt wordt.

In afbeelding 2 is de enkelvoudige bloedsomloop van een vis vereenvoudigd weergegeven. IJskristallen in het bloed ontstaan vooral in de haarvaten van het darmkanaal.

Een ijskristal ontstaat meestal uit een zoutdeeltje en een paar watermoleculen. Het ijskristal groeit daarna doordat er steeds meer watermoleculen aan vasthechten. Antivrieseiwitten binden vermoedelijk aan de ijskristallen door de vorming van waterstofbruggen en verhinderen vervolgens de groei van het ijskristal. De mogelijke werking van antivrieseiwitten is schematisch weergegeven in afbeelding 3.

De werking van het antivrieseiwit in afbeelding 3 kan worden verklaard door de moleculaire eigenschappen van dit eiwit.

Antivrieseiwitten (AFGP’s, van ‘antifreeze glycoprotein’) komen veel voor in poolvissen. AFGP’s worden gemaakt door de alvleesklier en worden afgegeven aan de darminhoud, waarna het ongebruikte deel van deze AFGP’s vanuit de darm wordt opgenomen in het bloed. Biologen uit de onderzoeksgroep van DeVries vermoeden dat het gen voor het antivrieseiwit stapsgewijs is ontstaan uit het trypsinogeen-gen. Een kopie van het trypsinogeen-gen heeft eerst een aantal exonen verloren en vervolgens zijn de basen die coderen voor het aminozuurstukje Thr-Ala-Ala vele malen ingevoegd. Door deze veranderingen is in het nieuw gevormde AFGP-gen op een nieuwe plek een stopcodon ontstaan.

Een klein deel van de coderende streng van het AFGP-gen met daarin het stopcodon is weergegeven in afbeelding 4. Daaronder is het homologe (overeenkomstige) deel van het trypsinogeen-gen afgebeeld.

Het AFGP-gen bevat ook de code voor een signaalpeptide. Een signaalpeptide bevindt zich aan het begin van de eiwitketen. Als de synthese van het eiwit aan de ribosomen is voltooid, bepaalt het signaalpeptide waar het eiwit terechtkomt. AFGP wordt uiteindelijk via exocytose uitgescheiden.

Zowel trypsinogeen als AFGP komt in het darmkanaal van de Antarctische vissen terecht. Trypsinogeen wordt in het darmkanaal omgezet in trypsine.

Antivrieseiwitten worden gevonden in vissen rondom de Zuidpool, maar ook bij vissen in de noordelijke ijszeeën. Onderzoekers nemen aan dat dit een analoge ontwikkeling is.

Afbeelding 1 Antivrieseiwitten

Antivrieseiwitten
Afbeelding 1

Foto van een vis tussen ijskristallen in het water. De vis ligt rechts in het beeld, links staat een donkere vlek.

Vraag 16 2 punten

Antivrieseiwitten worden gevonden in vissen rondom de Zuidpool, maar ook bij vissen in de noordelijke ijszeeën. Onderzoekers nemen aan dat dit een analoge ontwikkeling is. Leg uit dat een homologe oorsprong van alle AFGP's onwaarschijnlijk is.

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord blijkt dat er (bij homologie) een gemeenschappelijke voorouder met AFGP moet zijn ontstaan, in een noordelijke of zuidelijke ijszee (1p)
  • Uit het antwoord blijkt dat migratie van die vissen, aangepast aan ijskoud water, tussen de polen of via warme oceanen onwaarschijnlijk is (1p)

Vraag 16 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Zijn bittere spruitjes lekker?

Opgavetekst

Zijn bittere spruitjes lekker?

Zijn spruitjes lekker of niet? Over smaak valt niet te twisten zegt men wel, en daar blijkt nu een wetenschappelijke verklaring voor te zijn.

Smaakpapillen op de tong bevatten vele smaakzintuigcellen, die samen gevoelig zijn voor de vijf nu bekende smaken: zoet, zuur, zout, bitter en umami. Smaakzintuigcellen zijn chemoreceptoren waarbij elk type op een eigen manier een bepaalde smaak waarneemt.

In afbeelding 1 is weergegeven hoe een bepaalde bittere stof uit spruitjes een smaakzintuigcel activeert: er wordt een signaalcascade in gang gezet die impulsen opwekt in het neuron dat aan de chemoreceptor verbonden is. In de signaalcascade zijn met de nummers 1 tot en met 4 enkele stoffen aangegeven.

De signaalcascade in de smaakzintuigcel leidt uiteindelijk via een verhoging van de Ca2+-concentratie in het cytoplasma tot het ontstaan van impulsen in het aangrenzende neuron.

De meeste mensen zijn ‘gewone’ proevers. Sommige mensen proeven relatief weinig, zij houden van sterke smaken. En andere mensen zijn superproever: zij hebben meer smaakpapillen, met meer smaakzintuigcellen die ook nog gevoeliger zijn. Superproevers vertonen soms bij het eten van een bittere stof een schrikreflex: ze knijpen de ogen dicht en spannen de nekspieren aan. In het stukje tekst hieronder wordt de betreffende reflexboog beschreven. Op de plaatsen 1, 2 en 3 ontbreekt een woord.
“Informatie van smaakzintuigcellen wordt normaliter verwerkt in de …(1)… van het smaakcentrum in de hersenschors. Een bittere stof kan bij een superproever een reflexboog in gang zetten die via …(2)… leidt tot impulsen in …(3)… neuronen, waardoor de ogen dichtknijpen.”

Het proeven van bittere stoffen kan getest worden met behulp van PTC, een bittere smaakstof. Lange tijd werd aangenomen dat het vermogen om PTC te proeven, berust op een enkel autosomaal gen met twee allelen. Niet-proevers zijn homozygoot voor het ene allel, superproevers zijn homozygoot voor het andere allel. Superproevers vinden PTC heel sterk smaken (en vaak ook heel vies). Iemand met het heterozygote genotype kan de stof wel proeven, maar proeft die niet heel sterk.

Door deze duidelijke genetische correlatie werd in het verleden het al dan niet proeven van PTC als vaderschapstest gebruikt. Deze test is echter niet altijd eenduidig.

Stel dat een moeder PTC waarneemt, maar geen superproever is, en haar dochter de stof niet proeft.

In een rapport van het Amerikaanse NIDCD werd het percentage personen dat PTC niet proeft, in verschillende bevolkingsgroepen, landen en werelddelen gepresenteerd. Een deel is in afbeelding 2 weergegeven.

Als er een sterk selectienadeel zou zijn voor het fenotype superproever of niet-proever, zou je verwachten dat een van beide allelen door natuurlijke selectie verdwenen zou zijn. Sommige wetenschappers denken daarom dat er een selectievoordeel is voor het intermediaire fenotype.

Het genetisch mechanisme voor het proeven van bittere stoffen blijkt complexer dan in eerste instantie werd gedacht. Waarschijnlijk zijn er meer genen bij betrokken. Bovendien kunnen er per gen meerdere allelen zijn. Hierdoor is er een grote variatie in receptoreiwitten voor de verschillende bittere stoffen. De smaak van bijvoorbeeld spruitjes kan hierdoor zeer verschillend worden waargenomen.

Soms verschillen de allelen van één gen als gevolg van slechts één veranderd basenpaar. Een dergelijk SNP (single nucleotide polymorphism) kan leiden tot een niet-functioneel of een anderswerkend eiwit.

Een bepaald SNP leidt op moleculair niveau tot de vorming van een afwijkend eiwit, dat op niveau van het organisme een andere smaakwaardering tot gevolg heeft.

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1

Schema van een smaakzintuigcel met het aangrenzende neuron. In de cel staan de stoffen 1, 2, 3 en 4 aangegeven (genummerd in cirkels). Verder staan in de figuur de labels PIP2, IP3, Ca2+-kanaal, Ca2+, smaakzintuigcel en neuron.

Vraag 31 2 punten

Zijn bittere spruitjes lekker? Als er een sterk selectienadeel zou zijn voor het fenotype superproever of niet-proever, zou je verwachten dat een van beide allelen door natuurlijke selectie verdwenen zou zijn. Sommige wetenschappers denken daarom dat er een selectievoordeel is voor het intermediaire fenotype. Noteer een mogelijk selectievoordeel voor het intermediaire fenotype ten opzichte van het superproever-fenotype. Noteer ook een mogelijk selectievoordeel voor het intermediaire fenotype ten opzichte van het niet-proever-fenotype.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een juist selectievoordeel ten opzichte van het superproever-fenotype, bijvoorbeeld: door het niet zo goed kunnen proeven van bittere stoffen is er een groter voedselaanbod, waardoor er gevarieerder voedsel kan worden gegeten. (1p)
  • Noemt een juist selectievoordeel ten opzichte van het niet-proever-fenotype, bijvoorbeeld: het kunnen waarnemen van bittere stoffen kan voorkomen dat giftig voedsel wordt gegeten; zo kan geproefd worden of voedsel is bedorven. (1p)

Vraag 31 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Stress versnelt evolutie van Mexicaans visje

Vraag 14 1 punt

De oogloze grottentetra is ontstaan uit een tetra mét ogen. Kennelijk is in grotten het bezit van ogen een evolutionair nadeel. Geef hiervoor een verklaring.

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord moet blijken dat onder deze omstandigheden ogen een nadeel zijn, omdat de aanleg, het gebruik, het onderhoud of de bescherming ervan energie kost die het organisme ergens anders aan zou kunnen besteden. (1p)

Het antwoord dat overbodige ogen wel kwetsbare lichaamsdelen zijn, krijgt ook 1 scorepunt. Het antwoord dat ogen schitteren en daardoor zichtbaar zijn voor predatoren, krijgt geen scorepunt.

Vraag 14 in het hele examen

Grottentetra Afbeelding 3

Afbeelding 3
Grottentetra Legenda: ** significant verschil in gemiddelde diameter oogholte/lichaamslengte; *** significant verschil in variatie

Puntenplot van de verhouding diameter oogholte/lichaamslengte bij grottentetra's, op de verticale as van 0,02 tot 0,06. Twee groepen op de horizontale as: controle en radicicol. Het gemiddelde ligt bij radicicol lager dan bij de controle; de ** geeft een significant verschil in het gemiddelde aan.

Riviertetra Afbeelding 3

Afbeelding 3
Riviertetra Legenda: ** significant verschil in gemiddelde diameter oogholte/lichaamslengte; *** significant verschil in variatie

Puntenplot van de verhouding diameter oogholte/lichaamslengte bij riviertetra's, op de verticale as van 0,08 tot 0,12. Twee groepen op de horizontale as: controle en radicicol. Het gemiddelde ligt bij beide groepen ongeveer gelijk; bij radicicol is de spreiding groter. De *** geeft een significant verschil in variatie aan.

Vraag 17 2 punten

Om het effect van een tekort aan functioneel Hsp90 te onderzoeken, werden embryo's van zowel de riviertetra als de grottentetra blootgesteld aan radicicol, een Hsp90-remmer. Toen deze embryo's uitgegroeid waren tot volwassen tetra's van ongeveer gelijke grootte, werden de lichaamsgrootte en de grootte van de oogholte gemeten (afbeelding 3). Twee beweringen over de experimenten met radicicol zijn: 1 Een lage concentratie werkzaam Hsp90 tijdens de embryonale ontwikkeling leidt tot een gemiddeld kleinere oogholtediameter bij volwassen grottentetra's; 2 Een lage concentratie werkzaam Hsp90 tijdens de embryonale ontwikkeling leidt tot een beperkte variatie in oogholtediameter bij volwassen riviertetra's. Welke bewering wordt of welke beweringen worden ondersteund door de resultaten weergegeven in afbeelding 3?

  1. A geen van beide
  2. B alleen 1
  3. C alleen 2
  4. D zowel 1 als 2
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 17 in het hele examen

Vraag 18 1 punt

Vier situaties die leiden tot het ontstaan van de grottentetra uit de riviertetra (met de 15 tot 20 in dit verband relevante mutaties) zijn hieronder weergegeven: 1 De vissen ervaren stress; 2 De vissen hebben een overmaat aan Hsp90; 3 De vissen hebben een tekort aan Hsp90; 4 De vissen migreren naar grotten. Welke volgorde van situaties verklaart de snelle aanpassing van een riviertetra die leidt tot het fenotype grottentetra? Noteer de vier nummers van de gebeurtenissen in de juiste volgorde.

Bekijk het antwoord
  • Noteert de volgorde 2-4-1-3 of 4-2-1-3. (1p)

Vraag 18 in het hele examen

Vraag 19 3 punten

Uit de experimenten met tetra's leiden de onderzoekers af dat omgevingsstress bij riviertetra's die in grotten terechtkomen, aanvankelijk leidt tot een vergrote fenotypische variatie. Bij de populaties grottentetra's die in de grotten leven, wordt echter maar weinig fenotypische variatie gevonden. Leg uit waardoor bij tetra's die in de grotten gaan leven er aanvankelijk in de populatie een vergrote fenotypische variatie ontstaat. Verklaar dat bij de tetra's die langdurig in de grotten verblijven, de fenotypische variatie gering is geworden.

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord moet blijken dat de stress van het verhuizen naar de grotten leidt tot een Hsp90-tekort. (1p)
  • Uit het antwoord moet blijken dat dit (en daardoor) leidt tot meer verkeerd gevouwen eiwitten, of tot meer variatie in de vorm van eiwitten, waardoor mutaties vaker tot uiting komen. (1p)
  • Uit het antwoord moet blijken dat door selectiedruk de minder aangepaste fenotypes in de populatie die langdurig in de grotten verblijft minder overlevingskans of voortplantingssucces hebben, waardoor de genotypische en fenotypische variatie verdwijnt. (1p)

Aanvulling op het correctievoorschrift (1e aanvulling): bij deze vraag moeten altijd 3 scorepunten worden toegekend, ongeacht of er wel of geen antwoord is gegeven, en ongeacht het gegeven antwoord.

Vraag 19 in het hele examen

Hoe vaak evolutie in het examen komt

Vragen over evolutie per centraal examen biologie vwo. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
ExamenVragenAantalAandeel
2026, tijdvak 11613%
2026, tijdvak 24, 14, 3438%
2025, tijdvak 116-17, 2938%
2025, tijdvak 238-3925%
2024, tijdvak 111, 3625%
2024, tijdvak 21-4410%
2023, tijdvak 131, 3325%
2023, tijdvak 22, 1525%
2022, tijdvak 112, 18, 21, 23410%
2022, tijdvak 212, 19, 27, 39410%
2022, tijdvak 37, 26-2738%
2021, tijdvak 121, 2825%
2021, tijdvak 22213%
2021, tijdvak 31613%
2019, tijdvak 23113%
2018, tijdvak 114, 17-19411%

In 16 van de 18 ingedeelde examens biologie vwo staat een vraag over evolutie, samen 39 vragen (6% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2024, tijdvak 2: 4 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 6% van de vragen over evolutie, daarvoor 5%. Dat aandeel is dus stabiel.

Oefenen met evolutie

Maak de 15 nieuwste examenvragen over evolutie online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2026, 2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.

Oefen de vragen over evolutie

Andere onderwerpen biologie vwo

Evolutie op andere niveaus

Nakijken als docent

  1. Kies het examen in de vragenbank

    In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen biologie vwo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Hoe ToetsChecker biologie per vraagtype nakijkt, lees je op biologie toetsen nakijken met AI.

Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op biologie oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak komt evolutie voor in het eindexamen biologie vwo?

In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 39 vragen over evolutie, 6% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 16 van die examens.

In welk examen biologie vwo stonden de meeste vragen over evolutie?

In het examen van 2024, tijdvak 2, met 4 vragen: 1-4.

Hoe oefen ik examenvragen over evolutie?

Op deze pagina staan alle vragen over evolutie met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.