Examenvragen planten en fotosynthese biologie vwo
59 vragen over planten en fotosynthese uit 15 centrale examens van 2019 tot en met 2026.
Planten en fotosynthese komt in 15 van de 18 examens biologie vwo voor, met 59 vragen (8% van alle examenvragen). Het meest in 2021, tijdvak 3 (14 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over planten en fotosynthese
Per examen de vragen over planten en fotosynthese, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Synthetische biologie: ombouwen van E. coli
Opgavetekst
Biologen hebben onderzocht welke stappen nodig zijn om een heterotrofe bacterie om te bouwen tot een chemo-autotrofe bacterie.
De biologen gebruikten voor hun onderzoek de darmbacterie Escherichia coli. Het genoom van deze bacterie is bekend, en de bacterie is snel en eenvoudig te kweken. E. coli is heterotroof en kan zowel aerobe als anaerobe dissimilatie uitvoeren. In de darmen van mensen bevordert E. coli de vertering en produceert B-vitamines en vitamine K. Sommige varianten van de bacterie zijn voor mensen ziekmakend.
Om E. coli autotroof te maken, brachten de biologen genen in die coderen voor enkele enzymen van de calvincyclus. Deze genen zijn afkomstig van de bacterie Pseudomonas. Ook werd een gen ingebracht dat codeert voor het enzym FDH. Door dit enzym kan de stof methaanzuur dienen als donor van energierijke elektronen.
In afbeelding 1 zijn de stofwisselingsprocessen in de autotrofe E. coli-bacterie weergegeven zoals de onderzoekers die ontworpen hadden. In het kweekmedium zijn methaanzuur en zuurstof voldoende aanwezig.
In afbeelding 1 staan de stoffen Q en R, en het proces S dat op de celmembraan plaatsvindt.
Vraag 13 2 punten
Schrijf de letters Q, R en S onder elkaar. Noteer de naam van de bijbehorende stoffen achter Q en R, en de naam van het bijbehorende proces achter S.
Schema van een autotrofe E. coli-cel met methaanzuur, CO₂, FDH, NAD⁺/NADH, stof Q, stof R, proces S, de calvincyclus en koolhydraten. Bekijk in Opgaven, pagina 6
Bekijk het antwoord
- Q: ADP én R: ATP
- S: oxidatieve fosforylering / ademhalingsketen
Bij de gemodificeerde E. coli is methaanzuur de donor van elektronen voor het verloop van de calvincyclus.
Vraag 15 1 punt
Wat is de elektronendonor bij foto-autotrofe organismen?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
B
Vraag 18 2 punten
Licht toe aan de hand van afbeelding 3 dat de gemodificeerde bacteriën niet of nauwelijks methaanzuur, maar wel CO₂ gebruiken voor de productie van aminozuren.
Staafdiagram van het percentage ¹³C in aminozuren voor vijf groepen bacteriën. Bekijk in Opgaven, pagina 8
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat
- ¹³C in aminozuren wordt opgenomen als ¹³CO₂ wordt toegediend.
- ¹³C niet in aminozuren wordt opgenomen als ¹³C alleen in methaanzuur voorkomt.
De biologen maten bij gebruik van CO₂ en ¹³C-methaanzuur aanvankelijk een hoger percentage ¹³C in aminozuren. De waarde die je ziet in afbeelding 3 is hiervoor gecorrigeerd.
Vraag 19 1 punt
Verklaar aan de hand van afbeelding 1 dat bij gebruik van CO₂ en ¹³C-methaanzuur toch ¹³C in aminozuren terecht kan komen.
Schema van de stofwisseling in de autotrofe E. coli-cel, zie ook vraag 13. Bekijk in Opgaven, pagina 6
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat de CO₂ die afkomstig is van methaanzuur dan ¹³C bevat (die terechtkomt in aminozuren).
2026, tijdvak 2: Opwinding door kattenkruid
Opgavetekst
Veel katten raken opgewonden als ze afbeelding 1 kattenkruid ruiken (afbeelding 1).
De geur van kattenkruid wordt veroorzaakt door stoffen (nepetalactonen) die de plant produceert als afweer tegen insecten.

Wetenschappers onderzochten de reactie op kattenkruid van katten die familie van elkaar zijn. Met de gegevens stelden ze een stamboom op (afbeelding 2). Daaruit leidden ze af dat de reactie op kattenkruid een autosomale dominante eigenschap is die wordt veroorzaakt door één gen.

Uit afbeelding 2 is af te leiden dat het reageren op kattenkruid dominant overerft.
Voor de aanmaak van de nepetalactonen heeft kattenkruid verschillende enzymen. Afbeelding 3 geeft de laatste stappen weer van de aanmaak van nepetalactonen met de daarbij betrokken enzymen ISY en NEPS.

Bij de omzetting die door ISY wordt gekatalyseerd, is NADPH de elektronendonor.
Vraag 3 1 punt
Bij welk stofwisselingsproces in de plant wordt NADPH geproduceerd?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
B (1)
2025, tijdvak 1: Hoe planten overstroming overleven
Opgavetekst
Door klimaatverandering zullen rivieren vaker overstromen, waardoor oogsten verloren zullen gaan. Dit komt doordat de meeste landbouwgewassen slecht bestand zijn tegen overstroming. Maar er zijn ook plantensoorten die beter bestand zijn tegen overstroming. Onderzoekers van de Universiteit Utrecht hebben onderzocht hoe dat komt.
Wanneer landplanten in een natte bodem staan, levert dit vooral problemen op voor de wortels. Normaal nemen de wortels zuurstof op uit luchtholten in de bodem. Bij overstroming zijn deze holten echter gevuld met water.
Vraag 8 2 punten
Overstroming van de bodem leidt tot verminderde zuurstofopname door de wortels.
Leg dit uit aan de hand van een factor uit de wet van Fick.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van een juist antwoord:
- In water is minder zuurstof opgelost dan in de lucht, waardoor het concentratieverschil met de wortelcellen kleiner is.
- Doordat de bodem is gevuld met water, wordt de afstand tot de lucht dx groter.
- Normaal maakt de wortel veel contact met de lucht. Bij een overstroming is het contactoppervlak tussen lucht en wortels kleiner: de A wordt kleiner. Er is dus minder diffusie van zuurstof mogelijk.
- De diffusieconstante voor water is lager: de zuurstof diffundeert minder snel door het water dan door de lucht.
Opmerkingen
- Het tweede scorepunt alleen toekennen als het eerste scorepunt is behaald.
- Het antwoord ‘c wordt kleiner’ of ‘de concentratiegradiënt wordt kleiner’, goed rekenen als ten minste een van de twee factoren uit de breuk juist is toegelicht.
Door het zuurstoftekort in de wortels zal het transport van water naar de bladeren afnemen.
Vraag 9 3 punten
Leg uit hoe transport van water naar de bladeren afneemt als gevolg van het zuurstoftekort in de cellen van de wortels.
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat
- (door het zuurstofgebrek in de wortelcellen) de ATP-productie afneemt, / (aerobe) dissimilatie afneemt,
- (waardoor) het actief transport afneemt, / de (actieve) opname van ionen/mineralen afneemt,
- (waardoor) er minder wateropname/osmose plaatsvindt / de worteldruk afneemt (waardoor het transport van water naar de bladeren afneemt).
De Utrechtse biologen deden onderzoek naar het effect dat het plantenhormoon ethyleen (etheen) heeft als planten door overstroming onder water komen te staan. In hun onderzoek aan de zandraket (Arabidopsis thaliana, afbeelding 1) toonden ze aan dat ethyleen de plant in overlevingsmodus brengt, waardoor de plant beter bestand wordt tegen zuurstofgebrek. Ethyleen is een stof die snel kan verdampen. Als planten volledig onder water staan, blijkt ethyleen zich op te hopen in de plant.
Vraag 10 1 punt
Noteer via welk onderdeel van het blad het meeste ethyleen ontsnapt als de plant niet onder water staat.
Foto van een zandraketplant (Arabidopsis thaliana). Bekijk in Opgaven, pagina 5
Bekijk het antwoord
(via de) huidmondjes/stomata
Bepaalde transcriptiefactoren, de zogenoemde ERF7’s (ethyleen-responsfactoren), sturen het proces aan dat een plant in de overlevingsmodus brengt. Zolang stikstofoxide (NO) en zuurstof aanwezig zijn, worden de ERF7’s afgebroken door het enzym PRT6.
De onderzoekers ontdekten dat ethyleenophoping leidt tot een toename van de concentratie phytoglobine1 (PGB1) in de cellen van de groeipunten van de stengels en worteltoppen. PGB1 bindt stikstofoxide, waardoor de overstroomde plant in overlevingsmodus komt.
De onderzoekers hebben een model opgesteld (afbeelding 2) van het moleculaire mechanisme dat de cel in overlevingsmodus brengt. In afbeelding 2 zijn de toename van de concentratie ethyleen en PGB1, en de toename van overlevingsprocessen bij volledige overstroming weergegeven met een pijltje (↑). De overlevingsmodusgenen zijn aangegeven met OMG. De afbeelding is niet compleet: bij drie stoffen en een proces in de cel staat een vakje met een nummer.
Vraag 11 2 punten
Schrijf de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar. Geef achter elk nummer met een pijltje aan of het bijbehorende proces of de concentratie van de bijbehorende stof bij volledige overstroming toeneemt (↑) of afneemt (↓).
Schema van een plantencel met ethyleen, ERF7, PRT6, NO, PGB1, transcriptie, OMG en overlevingsprocessen. Bekijk in Opgaven, pagina 6
Bekijk het antwoord
- 1 neemt toe
- 2 neemt af
- 3 neemt af
- 4 neemt toe
De onderzoekers gebruikten de volgende typen zandraketplanten:
- planten met een mutatie waardoor een bepaalde ERF7 niet werkzaam is: de ERF7-mutanten
- planten met een mutatie waardoor het enzym PRT6 niet werkzaam is: de PRT6-mutanten
- wildtype-planten (zonder de mutaties)
De onderzoekers plaatsten de planten in een ruimte waarin deze eerst werden blootgesteld aan lucht met ethyleen (nabootsing ethyleenophoping) of aan lucht zonder ethyleen (controle-voorbehandeling). Vervolgens stelden ze alle planten vier uur lang bloot aan lucht zonder zuurstof. Daarna werd de overleving van de worteltoppen van de planten bepaald (afbeelding 3).
Vraag 12 2 punten
Hieronder staan uitspraken over de resultaten in afbeelding 3.
- 1 De worteltoppen van het wildtype zijn beter bestand tegen zuurstofgebrek na een voorbehandeling met ethyleen.
- 2 Zowel met als zonder ethyleen-voorbehandeling is er bij ERF7-mutanten minder overleving van de worteltoppen dan bij wildtype-planten.
- 3 Het enzym PRT6 verhoogt de overleving bij volledige overstroming.
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak wel of niet ondersteund wordt door de resultaten in afbeelding 3.
Staafdiagram van het percentage overlevende worteltoppen van wildtype, ERF7-mutanten en PRT6-mutanten, zonder en met ethyleen. Bekijk in Opgaven, pagina 7
Bekijk het antwoord
- 1 wel
- 2 niet
- 3 niet
De onderzoekers hopen de opgedane kennis te kunnen gebruiken om door middel van genetische modificatie landbouwgewassen te beschermen tegen overstromingen. Met genetische modificatie kunnen in landbouwgewassen de volgende veranderingen worden aangebracht:
- 1 het PGB1-gen knock-out maken
- 2 cisgene PGB1-genen toevoegen
- 3 genen voor ethyleenproductie knock-out maken
- 4 cisgene genen voor ethyleenproductie toevoegen
Vraag 13 1 punt
Noteer de nummers van de twee veranderingen die landbouwgewassen beter bestand zouden kunnen maken tegen overstroming.
Bekijk het antwoord
(alleen de nummers) 2 en 4
2025, tijdvak 1: De nijlpaarden van Pablo Escobar
Opgavetekst
Toen de beruchte drugsbaron Pablo Escobar in 1993 was doodgeschoten, legde de Colombiaanse regering beslag op zijn landgoed en privédierentuin. De meeste dieren kregen een ander onderkomen, maar de nijlpaarden werden aan hun lot overgelaten, met grote gevolgen voor de aquatische ecosystemen in Colombia.
Rond 1980 haalde Escobar vier nijlpaarden (Hippopotamus amphibius, afbeelding 1) uit Zuid-Afrika. Na 1993 nam de populatie op het landgoed sterk in grootte toe en verspreidde zich vanuit daar over het uitgestrekte merengebied langs de rivier de Magdalena. Nijlpaarden zijn semi-aquatische herbivoren: overdag verblijven ze in het water, ’s nachts verlaten ze het water om te gaan grazen.
[Afbeelding 1: foto van twee nijlpaarden in het water bij de oever.]
In 2019 is de groei van de Colombiaanse nijlpaardenpopulatie in kaart gebracht en is er een voorspelling gemaakt van de groei van de populatie in de komende jaren. In afbeelding 2 geven gesloten bolletjes de waargenomen aantallen weer, en open bolletjes de voorspelde aantallen. In 2019 waren er tussen de 65 en 80 nijlpaarden.
Nijlpaarden eten op het land, maar poepen in het water. Ecologen wilden weten wat het effect hiervan is op ecosystemen in Colombia. Ze deden onderzoek in meren met nijlpaarden en in meren zonder nijlpaarden. De ecologen bepaalden daar van kleine organische moleculen:
- de verhouding tussen de koolstofisotopen $^{13}$C en $^{12}$C
- de verhouding tussen de stikstofisotopen $^{15}$N en $^{14}$N
De verhouding $^{13}$C/$^{12}$C verschilt tussen plantensoorten als gevolg van een verschil in fotosynthese. In gematigde streken zijn de meeste plantensoorten C3-planten. Het CO$_2$-fixerende enzym van C3-planten bindt voornamelijk CO$_2$ met de lichtere koolstofisotoop. C4-planten groeien alleen op land, en komen vaker voor in tropische gebieden zoals in Afrika en Colombia. Deze planten maken gebruik van een CO$_2$-fixerend enzym dat minder onderscheid maakt tussen de twee isotopen.
Uit de verhouding $^{15}$N/$^{14}$N van organische stoffen is af te leiden van welk trofisch niveau deze stoffen afkomstig zijn. In afbeelding 3 is de relatie tussen de verhouding $^{13}$C/$^{12}$C en de verhouding $^{15}$N/$^{14}$N weergegeven op drie trofische niveaus in twee voedselketens: een voedselketen gebaseerd op C3-planten en een voedselketen gebaseerd op C4-planten.
Vraag 19 1 punt
Het CO$_2$-fixerende enzym van C3-planten bindt CO$_2$, waardoor een C3-molecuul gevormd wordt.
Noteer de naam van dit C3-molecuul. Gebruik je informatieboek.
Bekijk het antwoord
glycerinezuur-3-fosfaat/3-glycerinezuurfosfaat
Opmerking
Aan het antwoord glycerinezuur, glycerinezuur-1,3-difosfaat of (3-)glyceraldehyde-3-fosfaat, het scorepunt toekennen.
2025, tijdvak 2: Jakobskruiskruid uit de berm
Opgavetekst
Jakobskruiskruid uit de berm
Jakobskruiskruid is een plant die geliefd is bij bijen en vlinders. De soort wordt daarom veel gebruikt bij ecologisch bermbeheer om bermen mee in te zaaien. Veehouders zijn daar meestal niet blij mee: de plant is namelijk giftig voor runderen en paarden.
Jakobskruiskruid (Jacobaea vulgaris, afbeelding 1) is een inheemse plant die vroeger alleen voorkwam in de duinen. De plant groeit daar op zuidhellingen waar konijnen en zandverstuiving ervoor zorgen dat er weinig begroeiing is. De plant is tweejarig. Hij vormt in het eerste jaar een bladrozet en een groot wortelstelsel. In het tweede jaar komt de plant tot bloei en produceert dan enorm veel pluizige zaden. Hierna sterft de plant af.
Afbeelding 1

Foto van jakobskruiskruid (Jacobaea vulgaris).
Bron 8
Grazers mijden jakobskruiskruid, omdat de plant bittere afweerstoffen tegen vraat produceert. Dit zijn de zogenoemde pyrrolizidine alkaloïden (PA's). Een van deze PA's is senecionine. Deze stof wordt gevormd uit de voorloperstof putrescine (afbeelding 2, C4H12N2). Senecionine wordt met de organische sapstroom vervoerd naar alle delen van de plant. Daar kan het vervolgens worden omgezet in andere PA's, die ook via die route worden getransporteerd.
Afbeelding 2

Structuurformule van putrescine, met een pijl naar de structuurformule van senecionine.
Vraag 7 1 punt
Om putrescine te produceren moet een plant ten minste drie verschillende anorganische verbindingen opnemen. Noteer de namen van drie anorganische verbindingen die de plant ten minste moet hebben opgenomen als bouwstoffen voor putrescine.
Bekijk het antwoord
- Noemt drie anorganische verbindingen: koolstofdioxide (CO2) én water (H2O) én nitraat (NO3-) of ammonium (NH4+). (1p)
Als de kandidaat de lading niet of foutief noteert, dit niet aanrekenen.
2024, tijdvak 2: Schadelijke peuken
Opgavetekst
Schadelijke peuken
Onderzoek heeft aangetoond dat weggegooide sigarettenpeuken verstoringen in ecosystemen kunnen veroorzaken. Ecologen van de University of Cambridge onderzochten de invloed van sigarettenpeuken op de twee plantensoorten die veel in grasvelden van parken te vinden zijn: Engels raaigras en witte klaver.
In het onderzoek werden drie typen sigarettenfilters gebruikt: filters van ongerookte sigaretten (schone filters), filters van gerookte sigaretten (filters zonder tabak) en filters van gerookte sigaretten waaraan nog een beetje tabak achter was gebleven (filters met tabak).
Afbeelding 1 toont het percentage zaden dat is gekiemd (het kiemingssucces) van Engels raaigras en witte klaver, gezaaid op bodems met de drie typen filters en op controle-bodems.
Het relatieve kiemingssucces is de mate waarin de kieming van de behandeling verschilt van de controle. In het geval van Engels raaigras is dit in aanwezigheid van filters met tabak 83%.
Afbeelding 1

Twee staafdiagrammen met het kiemingssucces in %, links voor Engels raaigras en rechts voor witte klaver. Per diagram staven voor de controle, schone filters, filters zonder tabak en filters met tabak. Witte klaver: controle 72%, filters met tabak 57%.
Vraag 37 2 punten
Het relatieve kiemingssucces is de mate waarin de kieming van de behandeling verschilt van de controle. In het geval van Engels raaigras is dit in aanwezigheid van filters met tabak 83%. Bereken het relatieve kiemingssucces van witte klaver in aanwezigheid van filters met tabak.
Bekijk het antwoord
- Noemt het kiemingssucces van witte klaver op de bodem met filters met tabak (tussen 56% en 58%) en het kiemingssucces van de controle (tussen 71% en 73%). (1p)
- Berekent het relatieve kiemingssucces juist, met de bijbehorende uitkomst (bijvoorbeeld 57/72 = 79%, of 56/72 = 78%). (1p)
Bron 41
Eenentwintig dagen nadat de planten gekiemd waren, werden verschillende metingen gedaan aan de planten. De tabel toont de resultaten van planten die gegroeid waren op bodems met filters met tabak ten opzichte van planten die gegroeid waren op de controlebodems.
| Engels raaigras | witte klaver | |
|---|---|---|
| lengte stengels | –13% | –28% |
| drooggewicht wortels | geen significant verschil | –57% |
| gehalte chlorofyl a | geen significant verschil | +10% |
| gehalte chlorofyl b | –18% | geen significant verschil |
Het grootste effect is het lagere wortelgewicht in witte klaver.
In het onderzoek werden Engels raaigras en witte klaver gekweekt op bodems waarin de omstandigheden voor plantengroei optimaal zijn. Witte klaver behoort tot de vlinderbloemigen, die een symbiose kunnen aangaan met knolletjes-bacteriën. In de natuurlijke situatie beïnvloedt de symbiose het succes van witte klaver.
De vervuiling met sigarettenpeuken is ook nadelig voor de knolletjesbacteriën, doordat stengelgroei van de witte klaver afneemt.
Vraag 38 2 punten
Eenentwintig dagen nadat de planten gekiemd waren, werden verschillende metingen gedaan aan de planten (zie de tabel). Het grootste effect is het lagere wortelgewicht in witte klaver. Beredeneer dat een klein procentueel verschil in wortelgewicht bij de kiemplant kan leiden tot een veel groter procentueel verschil in wortelgewicht na 21 dagen.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord blijkt dat er door een kleiner wortelstelsel minder mineralen, water of voedingsstoffen kunnen worden opgenomen. (1p)
- Uit het antwoord blijkt dat er door de opname van minder stoffen minder assimilatie of groei kan plaatsvinden, waardoor het wortelstelsel klein blijft. (1p)
Gaat de kandidaat uit van een groter wortelstelsel, dan scorepunten toekennen naar analogie van het correctievoorschrift.
Vraag 39 2 punten
De afname van het gehalte chlorofyl b bij Engels raaigras heeft invloed op de fotosynthese. Welk effect heeft een afname in het gehalte chlorofyl b?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
Vraag 40 1 punt
Witte klaver behoort tot de vlinderbloemigen, die een symbiose kunnen aangaan met knolletjesbacteriën. Op welk type bodem hebben witte-klaverplanten door symbiose met knolletjesbacteriën het grootste voordeel ten opzichte van niet-vlinderbloemigen?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 41 2 punten
De vervuiling met sigarettenpeuken is ook nadelig voor de knolletjesbacteriën, doordat stengelgroei van de witte klaver afneemt. Leg uit dat een kortere stengel van witte klaver nadelig is voor de knolletjesbacteriën als er ook andere plantensoorten aanwezig zijn.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord blijkt dat planten met kortere stengels minder licht opvangen, minder aan fotosynthese doen of meer last hebben van lichtconcurrentie. (1p)
- Uit het antwoord blijkt dat hierdoor voor de knolletjesbacteriën minder voedingstoffen of minder organische stoffen beschikbaar komen. (1p)
2023, tijdvak 1: Sorghum als alternatief voor mais
Opgavetekst
Sorghum als alternatief voor mais
In Nederland wordt snijmais op grote schaal geteeld als veevoer. Onderzoekers bekijken of de problemen die samenhangen met de grootschalige teelt van mais kunnen worden vermeden door de introductie van sorghum (afbeelding 1).
Een van de problemen bij maisteelt is de maisstengelboorder, de rups van de nachtvlinder Ostrinia nubilalis. Deze rups vreet gangen in de stengels en kolfstelen van de maisplanten, met als gevolg uitgeholde en geknikte stengels en een verminderde groei van de maiskolven.
De maisstengelboorder komt oorspronkelijk uit Zuid-Europa. Vanaf het begin van de twintigste eeuw komt hij voor in Noord-Amerika, en sinds 2010 wordt hij ook in Nederlandse maisvelden waargenomen.
De maisstengelboorder wordt in Noord-Amerika als exoot beschouwd, maar in Nederland niet.
Bron 20
Onderzoekers van het Louis Bolk Instituut onderzochten of sorghum (Sorghum bicolor) een geschikt alternatief is voor mais. Op een aantal proefvelden werden mais en twee sorghumrassen geteeld. Van de geoogste gewassen werden het versgewicht per hectare en het droge-stofgehalte (ds) bepaald (tabel 1), zodat de productie van droge stof per hectare kon worden berekend.
Tabel 1
| versgewicht (ton/ha) | droge-stofgehalte (g/kg) | |
|---|---|---|
| mais | 44,6 | 354 |
| sorghum HHD2 | 63,2 | 315 |
| sorghum C7 | 62,5 | 341 |
Vraag 25 2 punten
Een van de twee sorghumrassen produceert per hectare veel meer droge stof dan mais. Bereken van het meest productieve sorghumras hoeveel meer droge stof per ha dit ras oplevert ten opzichte van mais. Noteer je berekening.
Bekijk het antwoord
- Selecteert de juiste gegevens van mais (versgewicht 44,6 ton per ha, droge-stofgehalte 354 g/kg) en van sorghum C7 (versgewicht 62,5 ton per ha, droge-stofgehalte 341 g/kg). (1p)
- Berekent met de geselecteerde gegevens de juiste uitkomst: sorghum C7 levert ongeveer 21,3 ton droge stof per ha, mais ongeveer 15,8 ton, dus een verschil van 5,5 ton (5524 kg) per ha. (1p)
Als de kandidaat antwoordt dat sorghum C7 1,35 keer zoveel of 35 % meer droge-stof-productie heeft in plaats van het verschil te benoemen, dit niet fout rekenen.
2023, tijdvak 1: Fosfor in een lekkende kringloop
Opgavetekst
Fosfor in een lekkende kringloop
Onderzoekers van de Universiteit Twente hebben in samenwerking met andere wetenschappers de wereldwijde kringloop van het element fosfor in kaart gebracht. Ze ontdekten dat de hoeveelheid fosfor die in het oppervlaktewater terechtkomt op veel plaatsen te hoog is.
Het element fosfor (P) komt vrij bij verwering van gesteente en wordt gewonnen in fosfaatmijnen. Fosfor kan in de vorm van fosfaat door planten worden opgenomen. Een deel van de fosforverbindingen die in het water terechtkomen, slaat neer en kan op de lange termijn weer onderdeel worden van gesteente. In afbeelding 1 is de fosforkringloop vereenvoudigd weergegeven.
Afbeelding 1

Schema van de fosforkringloop met vijf vakjes: ‘P in dierlijk weefsel’ (boven), ‘P in plantaardig weefsel’ (links), ‘P in schimmels en bacteriën’ (rechts), ‘P in bodem en water’ (midden onder, vetgedrukt) en ‘P in gesteente’ (linksonder). Pijlen: van plantaardig weefsel naar dierlijk weefsel en naar schimmels en bacteriën; van dierlijk weefsel naar bodem en water en naar schimmels en bacteriën; van schimmels en bacteriën naar bodem en water; van bodem en water naar plantaardig weefsel; en tussen gesteente en bodem en water in beide richtingen.
Vraag 34 2 punten
Fosfaat wordt opgenomen door planten. Via welk type vaten komt het opgenomen fosfaat terecht bij cellen waar het wordt ingebouwd in een organische stof? En hoe wordt het proces genoemd waarbij deze organische stof wordt gevormd?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Vraag 35 1 punt
Fosfor is onderdeel van verschillende organische stoffen die deel uitmaken van de lichtreactie en de donkerreactie in chloroplasten. Noteer de twee fosforhoudende stoffen die ontstaan bij de lichtreactie én worden gebruikt in de donkerreactie.
Bekijk het antwoord
- Noemt ATP en NADPH. (1p)
Als de kandidaat NADPH2 noteert in plaats van NADPH, dit niet fout rekenen.
2023, tijdvak 2: Strijden tegen Striga
Opgavetekst
Bron 12
In grote delen van Afrika ten zuiden van de Sahara wordt de voedselproductie in toenemende mate bedreigd door parasitaire planten van het geslacht Striga. Door een infectie met Striga kan een gehele oogst verloren gaan. Meer kennis over deze parasiet kan helpen om maatregelen te treffen die het verlies aan opbrengst door Striga beperken.
Striga-soorten komen voornamelijk in Afrika en Azië voor. De planten hechten zich aan de wortels van voedselgewassen als mais, sorghum, gierst en rijst.
Striga-planten produceren een grote hoeveelheid kleine zaden die wel tien jaar kiemkrachtig blijven. Zaden van Striga kiemen alleen in aanwezigheid van bepaalde hormonen – strigolactonen – die door de wortels van de gastheerplant worden uitgescheiden (afbeelding 1). De pijlen in afbeelding 1 geven de ontwikkeling van Striga aan.
Afbeelding 1

Schematische tekening van de ontwikkeling van Striga. Links een gastheerplant (een graanachtige plant) met wortels; daaromheen strigolactonen die door de wortels worden uitgescheiden, en strigazaden in de bodem. Een pijl wijst naar een kiemplantje van Striga dat zich aan de wortel hecht. Rechts de bovengrondse Striga-plant met bloemen. De strigazaden zijn niet op schaal afgebeeld.
Vraag 16 2 punten
Over de symbiose tussen mycorrhiza-schimmels en sorghum worden twee uitspraken gedaan:
1 Alleen water en zouten worden uitgewisseld.
2 De mycorrhiza-schimmels zijn in deze symbiose autotroof.
Welke uitspraak is juist?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
Vraag 17 1 punt
Het kiemplantje van Striga hecht zich aan de gastheerplant en ontwikkelt zich eerst vier tot zeven weken ondergronds. In deze fase verkrijgt het anorganische en organische stoffen van de gastheerplant.
Tijdens deze ontwikkeling is de hoeveelheid organische stoffen die door de gastheerplant wordt afgegeven, veel groter dan de netto toename ervan in Striga.
Verklaar dit.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat (in Striga) dissimilatie plaatsvindt. (1p)
Afbeelding 2

Schematische tekening van een gastheerplant (links, met blad en wortels) en een Striga-plant (rechts) die aan de wortel van de gastheer vastzit. Met pijlen is de richting van het watertransport door de gastheerplant en Striga weergegeven. Boven de planten staan dampwolkjes die de verdamping door de bladeren aangeven.
Vraag 18 2 punten
Na de eerste weken groeit Striga bovengronds verder. Bovengronds is Striga niet meer afhankelijk van de organische stoffen van de gastheer. Ondanks de meestal droge en warme omstandigheden op de akkers, staan de huidmondjes van Striga wijd open. In afbeelding 2 is met pijlen de richting van het watertransport door de gastheerplant en Striga schematisch weergegeven.
Leg uit dat openhouden van de huidmondjes een voordeel oplevert voor Striga bij opname van stoffen via de gastheerplant.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat door het openblijven van de huidmondjes van Striga veel verdamping plaatsvindt, de zuigkracht van de bladeren hoog is, of de waterpotentiaal laag is. (1p)
- Uit het antwoord moet blijken dat er daardoor voortdurend transport is van water met mineralen (anorganische stoffen) naar Striga. (1p)
Vraag 19 1 punt
Op de plaats waar de Striga-plant en de gastheerplant contact maken, staat bepaald vaatweefsel van de Striga-plant direct in verbinding met hetzelfde type vaatweefsel van de gastheerplant.
Noteer de naam van het vaatweefsel dat verantwoordelijk is voor het watertransport weergegeven in afbeelding 2.
Bekijk het antwoord
- Noemt houtvaten (xyleem). (1p)
Het antwoord “hout” krijgt ook het scorepunt.
Afbeelding 3

Twee sluitcellen van een huidmondje. Links, zonder ABA (huidmondje open): PYL en PP2C zijn niet aan elkaar gebonden; de kaliumkanalen in het membraan worden niet geactiveerd (minstekens bij de kanalen). Rechts, met ABA (huidmondje sluit zich): ABA bindt aan PYL, PP2C bindt aan het complex ABA-PYL, en de kanalen transporteren K+ naar buiten (plustekens).
Vraag 20 2 punten
Bij droogtestress produceren veel planten het hormoon abscisinezuur (ABA). In de sluitcellen van de huidmondjes bindt ABA aan de receptor PYL. Vervolgens bindt het eiwit PP2C aan het receptor-complex ABA-PYL, waardoor een signaalcascade in werking treedt die uiteindelijk leidt tot het sluiten van de huidmondjes (afbeelding 3).
Onderzoekers van Kobe University in Japan hebben mutaties in het PP2C-gen ontdekt, waardoor de ABA-signaalcascade in Striga niet in gang wordt gezet. Als gevolg hiervan blijven de huidmondjes altijd openstaan.
Welk gevolg heeft de mutatie in het PP2C-gen bij Striga? En welk gevolg heeft dit voor de sluitcellen van de huidmondjes?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
2022, tijdvak 1: Zeegrasherstel in de Waddenzee
Opgavetekst
Bron 7
Zeegrasvelden zijn ecosystemen die bijdragen aan een grote biodiversiteit in kustgebieden. Van de 15.000 hectare zeegras die oorspronkelijk in de Nederlandse Waddenzee aanwezig was, is nu nog maar zo’n vijf hectare over. De Waddenvereniging, Rijkswaterstaat en Natuurmonumenten proberen nu de zeegrasvelden weer te herstellen.
Groot zeegras (Zostera marina) is een zaadplant die permanent in brak en zout water kan leven. Groot zeegras kent twee varianten: een flexibele eenjarige variant en een robuuste variant die meestal meerjarig is. Deze varianten komen elk in een eigen zone voor. Door de getijdenverschillen komt de flexibele variant regelmatig droog te liggen (afbeelding 1); de robuuste variant is permanent ondergedoken (afbeelding 2).
In afbeelding 3 zijn verschillende delen van zeegras aangegeven.
De stevigheid van de varianten groot zeegras verschilt. De bladschedes van de flexibele variant zijn slapper dan die van de robuuste.
Afbeelding 1

Foto van een droogliggende wadbodem met platgelegen, verwarde zeegrasplanten van de flexibele variant.
Afbeelding 2

Foto van dicht opeenstaande, lange, smalle bladeren van groot zeegras die rechtop in het water staan.
Afbeelding 3

Twee tekeningen van groot zeegras. Links een plant met een wortelstok met wortels, en bladschedes rond de stengel. Rechts een bloeiwijze en zaden. Aanduidingen in de tekening: wortelstok, bladschedes, bloeiwijze, zaden.
Vraag 10 2 punten
Licht toe dat de slappe bladschedes van de flexibele variant een aanpassing zijn aan de plaats waar deze variant voorkomt.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juist voordeel van de slappe bladschedes, bijvoorbeeld dat de stengel plat op de bodem kan liggen, waardoor de variant minder snel uitdroogt als het wad bij laag water droogvalt, of dat de stengel niet knakt door golfslag (1p)
- Noemt een factor in de getijdenzone waaraan de slappe bladschedes een aanpassing zijn, zoals droogvallen bij laag water of golfslag (1p)
Bron 11
Zowel de bladeren als de wortels van zeegras hebben luchtruimtes. Overdag wordt de geproduceerde zuurstof naar de wortels en wortelstokken getransporteerd en wordt een deel van deze zuurstof aan het sediment afgegeven (afbeelding 4). ’s Nachts raakt de zuurstof in het sediment snel op.
In de cellen van de wortel leidt het zuurstoftekort ’s nachts tot de productie van ethanol.
Afbeelding 4

Twee schema’s van een zeegrasplant met bladeren, wortels en wortelstokken, boven en onder het wateroppervlak en het sediment. Links (licht): O2-pijlen van de bladeren naar de wortels en vanuit de wortels naar het sediment. Rechts (donker): bij de wortels staat ethanol aangegeven. Labels: licht, donker, water, sediment, ethanol.
Vraag 13 2 punten
Enkele deelprocessen van de dissimilatie zijn:
1 oxidatieve fosforylering
2 omzetting van NADH in NAD$^{+}$
3 omzetting van NAD$^{+}$ in NADH
4 vorming van ATP
Welke van deze processen vinden in de zuurstofloze situatie in de wortelcellen plaats? Schrijf de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar en noteer erachter of het betreffende proces dan wel of niet plaatsvindt.
Bekijk het antwoord
- Noemt bij elk van de vier processen of het plaatsvindt: 1 niet, 2 wel, 3 wel, 4 wel (2p)
Vier nummers correct: 2 punten. Drie nummers correct: 1 punt. Minder dan drie nummers correct: 0 punten.
Bron 13
Een aantal jaren achtereen zaaiden vrijwilligers op vier percelen in de Nederlandse Waddenzee zaden van groot zeegras, geoogst uit het Duitse deel van de Waddenzee waar nog grote velden met groot zeegras zijn. De getallen in afbeelding 5 geven aan hoeveel plantjes er zijn opgekomen. De zaden ontkiemen wel, maar er vestigen zich onvoldoende planten om een zeegraspopulatie te verkrijgen die zichzelf in stand kan houden. Onderzoekers noemen als mogelijke oorzaken van het slechte resultaat: zeewier, golfslag en de aanwezigheid van wadpieren.
Om informatie te krijgen over de invloed van de drie factoren in de Waddenzee (zeewier, golfslag en wadpieren), is een proefopstelling aangelegd op vier locaties met zeegras. Op elke locatie werden acht proefvlakken uitgezet: zeven proefvlakken kregen elk een andere combinatie van behandelingen; één proefvlak diende als controle (tabel 1).
De verschillende behandelingen werden als volgt gerealiseerd:
- Zeewier werd tegengehouden door een kooi van fijn gaas te plaatsen.
- Golfslag werd tegengehouden door zandzakken te leggen.
- Wadpieren werden tegengehouden door gaas op de zeebodem aan te brengen.
Tabel 1
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| zeewier | − | + | − | − | + | + | − | + |
| golfslag | − | − | + | − | + | − | + | + |
| wadpieren | − | − | − | + | − | + | + | + |
Legenda: + factor aanwezig, − factor tegengehouden
Afbeelding 5

Kaart van de Waddenzee met vier locaties waar zaden van groot zeegras zijn gezaaid. Bij elke locatie staat het aantal opgekomen plantjes: Schiermonnikoog 1000, Uithuizerwad 400, Vlakte van Kerken 0 en Balgzand 14.
Vraag 14 3 punten
Licht toe waarom de onderzoekers in hun proefopstelling deze zeven combinaties van behandelingen hebben opgenomen.
Noteer het nummer van de controle.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat met de behandelingen 5, 6 en 7 het effect van het weghalen van één factor apart wordt bepaald, zodat de invloed van elke factor apart bekend is (1p)
- Noemt dat met de behandelingen 1, 2, 3 en 4 het effect van het weghalen van meerdere factoren tegelijk wordt bepaald, zodat de interactie tussen factoren bekend is (1p)
- Noemt nummer 8 als controlebehandeling (1p)
2022, tijdvak 2: Warkruid verbindt planten
Opgavetekst
Warkruid verbindt planten
Onderzoek van Saima Shahid, onderzoeker aan de universiteit van Pennsylvania, heeft aangetoond dat warkruid specifieke micro-RNA’s aanmaakt om de afweer van de gastheerplant te verstoren.
Warkruid (Cuscuta sp.) is een geslacht van eenjarige parasitaire planten. Deze planten nemen voedingstoffen op uit de vaatbundels van hun gastheerplant met behulp van speciale organen: de haustoria. Warkruid heeft geen bladeren en nauwelijks bladgroen. De planten zijn vaak geel, oranje of rood van kleur. Hierdoor hebben de planten tot de verbeelding sprekende volksnamen zoals duivelsnaaigaren of heksengaren. Afbeelding 1 is een foto van een brandnetelplant die is geïnfecteerd met warkruid.
Warkruid maakt micro-RNA’s (miRNA) met een lengte van 22 nucleotiden die via de haustoria de gastheerplant binnenkomen. Door middel van RNA-interferentie (RNAi) veroorzaken deze miRNA’s verminderde expressie van bepaalde genen (target-genen) in de gastheerplant, waardoor de afweer van deze plant tegen warkruid wordt verminderd.
Op sommige planten waarvan de target-genen gemuteerd zijn, groeit warkruid veel beter dan op wildtype-planten.
Shahid onderzocht RNA-interferentie van het SEOR1-gen bij een zandraket (Arabidopsis thaliana) die met warkruid geïnfecteerd was. Het SEOR1-gen is een gen dat codeert voor een eiwit dat het verlies van suikers uit vaatbundels tegengaat na een beschadiging van de plant.
In een serie experimenten door Duitse en Chinese onderzoekers werd aangetoond dat de infectie met warkruid niet altijd alleen maar negatieve gevolgen heeft voor de gastheerplant.
Als een plant wordt aangevreten door insecten gaat de plant jasmijnzuur aanmaken. Jasmijnzuur dient als signaalstof om de afweer in andere delen van de plant te activeren. Warkruid zou het jasmijnzuur mogelijk kunnen doorgeven van een aangevreten plant naar andere planten.
In experimenten werden zandraketten en een tabaksplant (Nicotiana tabacum) met elkaar verbonden door warkruid (afbeelding 2). Van plant 1 liet men de bladeren aanvreten door rupsen. Na twee dagen werden er ook rupsen op de bladeren van de tabaksplant geplaatst. Drie dagen daarna werd van de rupsen op de tabaksplant de groei bepaald (afbeelding 3). Als controle werd hetzelfde experiment uitgevoerd zonder dat de eerste zandraket werd aangevreten door rupsen.
Uit de resultaten werd geconcludeerd dat signaalstoffen van een gastheerplant kunnen worden doorgegeven naar andere planten. Om aan te tonen dat het transport via warkruid plaatsvindt moet een tweede controle-experiment worden uitgevoerd.
In afbeelding 4 zijn houtvaten en bastvaten in verschillende organen met nummers aangegeven.
In afbeelding 5 is een vereenvoudigde weergave van de opzet van het experiment weergegeven. In de afbeelding zijn twee plaatsen aangegeven met P en Q. Op deze plaatsen wordt jasmijnzuur door de bastvaten getransporteerd.
Afbeelding 1

Foto van een brandnetelstengel met warkruid dat eromheen kronkelt. Het warkruid heeft geen bladgroen en is lichtgekleurd; de bloemen zitten in kleine clusters langs de stengel.
Vraag 20 2 punten
Vier stofwisselingsprocessen zijn: 1 calvincyclus 2 citroenzuurcyclus 3 lichtreactie 4 oxidatieve fosforylering. Door hun parasitaire levenswijze vindt in de cellen van warkruid een aantal van deze processen niet of nauwelijks plaats. Welk van deze processen vindt of welke van deze processen vinden niet of nauwelijks plaats in cellen van warkruid? Noteer het nummer of de nummers.
Bekijk het antwoord
- Noemt de nummers 1 en 3 (calvincyclus en lichtreactie) (2p)
Indien alleen de twee juiste nummers: 2 punten. Indien alleen één juist nummer: 1 punt. Indien de twee juiste nummers en één onjuist nummer: 1 punt. In alle andere gevallen: 0 punten.
Afbeelding 4

Drie microscopische doorsneden van plantenorganen, van links naar rechts. In de eerste doorsnede wijst 1 naar het bovenste deel van de vaatbundel en 2 naar het onderste deel. In de tweede doorsnede wijst 3 naar de buitenste ring met kleinere cellen en 4 naar de grote holle vaten in het midden. In de derde doorsnede wijst 5 naar het gebied met kleine, dunwandige cellen en 6 naar het gebied met dikwandige, donker gekleurde vaten.
Afbeelding 5

Vereenvoudigde opzet: links een zandraket met een rups op de bladeren, rechts een tabaksplant. Het warkruid verbindt de twee planten. Bij de zandraket is P aangegeven, nabij de onderkant van de plant. Bij de tabaksplant is Q aangegeven, op de stengel nabij de pot.
Vraag 25 2 punten
In afbeelding 4 zijn houtvaten en bastvaten in verschillende organen met nummers aangegeven. In afbeelding 5 is een vereenvoudigde weergave van de opzet van het experiment weergegeven. In de afbeelding zijn twee plaatsen aangegeven met P en Q. Op deze plaatsen wordt jasmijnzuur door de bastvaten getransporteerd. Schrijf de letters P en Q onder elkaar en noteer erachter welk nummer uit afbeelding 4 de bastvaten aangeeft op de betreffende plaats.
Bekijk het antwoord
- Noemt bij P het nummer 2 (bastvaten) (1p)
- Noemt bij Q het nummer 6 (bastvaten) (1p)
Vraag 26 2 punten
De onderzoekers stellen in hun onderzoeksartikel: “Verbindingen door warkruid maken het mogelijk voor individuele planten om informatie uit te wisselen binnen plantengemeenschappen. Op deze manier zou parasitisme door warkruid voordelen kunnen bieden aan de gastheerplanten. Warkruid kan zelf ook van deze informatie-uitwisseling profiteren.” Leg uit hoe warkruid profiteert van het doorgeven van informatie aan andere planten.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat warkruid meer voedingsstoffen tot zijn beschikking heeft, doordat gastheerplanten zich hierdoor beter kunnen beschermen (tegen vraat) (1p)
- Noemt dat warkruid jasmijnzuur niet zelf hoeft te maken, of dat warkruid beschermd is tegen insectenvraat (1p)
2022, tijdvak 3: Fosfietbemesting in strijd tegen onkruid
Vraag 15 2 punten
In de reguliere landbouw is het toedienen van herbiciden (onkruidbestrijdingsmiddelen) de meest gebruikte methode om groei van onkruid tegen te gaan. Herbiciden worden ingedeeld op hun werking. Zo zijn er bijvoorbeeld fotosysteem-II-remmers (PSII-remmers). PSII-remmers verstoren de lichtreactie doordat het elektronentransport in fotosysteem II wordt geblokkeerd. Drie beweringen over fotosysteem II zijn: 1 Fotosysteem II bevindt zich op het buitenmembraan van chloroplasten. 2 Een blokkade van het elektronentransport in fotosysteem II leidt tot een verminderde splitsing van water. 3 Een remming van fotosysteem II zal leiden tot een remming van de donkerreactie. Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende bewering juist of onjuist is.
Bekijk het antwoord
- Noteert de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar, met per bewering juist of onjuist: 1 onjuist, 2 juist, 3 juist. (2p)
Indien drie nummers correct: 2 punten. Indien twee nummers correct: 1 punt. Indien minder dan twee nummers correct: 0 punten.
Vraag 16 1 punt
Er zijn ook herbiciden die het enzym EPSPS remmen. Een plant heeft dit enzym nodig om aromatische aminozuren te synthetiseren. Het biotechnologisch bedrijf Monsanto introduceerde de EPSPS-remmer glyfosaat onder de naam Roundup. Gebruik van dit middel is toegenomen nadat Monsanto genetisch gemodificeerde landbouwgewassen op de markt bracht waarin resistentie tegen glyfosaat was ingebouwd. In planten zonder glyfosaat-resistentie zorgt glyfosaat voor een remming van bijna alle stofwisselingsprocessen. Verklaar deze remming.
Bekijk het antwoord
- Verklaart dat (aromatische) aminozuren nodig zijn als bouwstenen voor eiwitten die de stofwisseling mogelijk maken / voor enzymen. (1p)
Afbeelding 3

Foto's van planten na zes weken, in twee rijen: boven gezien vanaf schuin-boven, onder gezien vanaf de zijkant. Kolommen van links naar rechts: geen P; fosfaat 80 mg/kg; fosfiet 80 mg/kg; fosfiet 120 mg/kg. Bij fosfaat 80 mg/kg groeit veel van het grasachtige Brachypodium distachyon tussen de katoenplanten. Bij fosfiet is het grasachtige onkruid nauwelijks gegroeid en zijn de katoenplanten groter.
Afbeelding 4

Staafdiagram van het drooggewicht van de bovengrondse delen (g) na zes weken, van drie representatieve planten per proefopstelling. Verticale as: drooggewicht bovengrondse delen (g), van 0 tot 5. Horizontale as: geen P; fosfaat 80 mg/kg; fosfiet 80 mg/kg; fosfiet 120 mg/kg. Legenda: donkergrijs B. distachyon, lichtgrijs katoenplanten. Bij geen P is het gewicht van B. distachyon bijna 0 en van de katoenplanten ongeveer 2. Bij fosfaat 80 mg/kg is B. distachyon het hoogst (ongeveer 0,9) en de katoenplanten ongeveer 3,2. Bij fosfiet 80 mg/kg en 120 mg/kg is B. distachyon bijna 0 en zijn de katoenplanten het zwaarst (ongeveer 4 en ongeveer 4,9).
Vraag 21 2 punten
In een vervolgexperiment werden zaden van transgene katoenplanten ingezaaid, samen met zaden van het grasachtige onkruid Brachypodium distachyon. De planten werden opgekweekt in een proefopstelling met een bodem zonder fosforbron, in een proefopstelling met een bodem met fosfaat, en in twee proefopstellingen met bodems met verschillende hoeveelheden fosfiet. In afbeelding 3 zijn de planten te zien na zes weken (gezien vanaf schuin-boven en vanaf de zijkant). In afbeelding 4 is het totale drooggewicht na zes weken van de bovengrondse delen van drie representatieve planten uit elke proefopstelling weergegeven. Een milligram fosfiet bevat meer fosfor dan een milligram fosfaat, maar dit is niet voldoende om het verschil in groei van de transgene katoenplanten op de proefopstellingen met fosfaat (80 mg/kg) en fosfiet (80 mg/kg) te verklaren. Geef de oorzaak van het verschil in nettoproductie van B. distachyon in deze twee proefopstellingen. Geef de voornaamste oorzaak van het verschil in nettoproductie van de transgene katoenplanten in deze twee proefopstellingen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de productie van B. distachyon op fosfiet lager is (of op fosfaat hoger), doordat B. distachyon alleen fosfaat, en geen fosfiet, als fosforbron kan gebruiken. (1p)
- Noemt dat de productie van de transgene katoenplanten op fosfiet hoger is (of op fosfaat lager), doordat de transgene katoenplanten met fosfiet als fosforbron geen last hebben van concurrentie / met fosfaat als fosforbron moeten concurreren (om water, licht of mineralen). (1p)
2021, tijdvak 1: Aardappels veredelen
Vraag 30 1 punt
Een voordeel van zaad is dat het relatief vrij van ziekten en plagen kan worden geproduceerd in kassen, terwijl er bij de productie van pootaardappels in de volle grond meer risico op infectie is.
Noteer nog een ander voordeel van zaad ten opzichte van pootaardappels bij de aardappelteelt.
Bekijk het antwoord
- Noemt een ander voordeel van zaad, bijvoorbeeld: zaden zijn kleiner en dus makkelijker te transporteren; het zaaien van zaad is makkelijker dan het poten van aardappels; zaden zijn minder gevoelig voor schimmels en daardoor beter te bewaren (1p)
Als de kandidaat antwoordt dat zaden kleiner zijn (dan pootaardappels) zonder het voordeel hiervan te benoemen, geen scorepunt toekennen. Als de kandidaat antwoordt dat bij gebruik van zaden de genetische diversiteit van de aardappelplanten groter is, het scorepunt toekennen.
2021, tijdvak 2: Huidmondjes in de middeleeuwen
Opgavetekst
Afbeelding 1

Kaart van een verlande riviertak van de Roer bij Sint Odiliënberg. Legenda: huidig stroombed (doorgetrokken lijn), oud stroombed (stippellijn), bebouwing (arcering) en onderzoekslocatie (X). Links boven een pijl naar het noorden en een inzetkaart van Nederland met de locatie. Schaal 0 tot 500 m.
Vraag 23 2 punten
Van elk geanalyseerd blad is op verschillende plaatsen van een bepaalde oppervlakte het aantal huidmondjes en het aantal epidermiscellen geteld. Om de gemeten huidmondjesdichtheid van het herbariummateriaal te vergelijken met die van de 'verse' bladeren van de zomereik, moet gecorrigeerd worden vanwege krimp van de gedroogde herbariumbladeren.
De cellen van verse bladeren die in een herbarium worden opgenomen, doorlopen als gevolg van uitdroging achtereenvolgens: verlies van turgor, grensplasmolyse, plasmolyse, celdood.
Krimpt het blad als gevolg van verlies aan turgor? En krimpt het blad als gevolg van voortschrijdende plasmolyse?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Afbeelding 2

Twee puntendiagrammen met een lineaire trendlijn, het bovenste voor veengebieden en het onderste voor herbaria. Horizontale as: gemeten CO2-concentratie (ppm), van 280 tot 330. Verticale as: huidmondjesdichtheid van Q. robur (%), van 10 tot 22. Elk meetpunt heeft een foutbalk. In beide diagrammen daalt de trendlijn: bij een hogere CO2-concentratie is de huidmondjesdichtheid lager. Bij ongeveer 295 ppm ligt de dichtheid rond 17 tot 19%, bij ongeveer 325 ppm rond 14 tot 15%.
Vraag 24 2 punten
Om de gemeten huidmondjesdichtheid van het herbariummateriaal te vergelijken met die van de 'verse' bladeren van de zomereik, moet gecorrigeerd worden vanwege krimp van de gedroogde herbariumbladeren. Afbeelding 2 toont de huidmondjesdichtheid tegen de CO2-concentratie in de atmosfeer, voor veengebieden en herbaria.
Zal de gemeten huidmondjesdichtheid bij het herbariummateriaal hoger of lager zijn dan toen de bladeren vers waren? En op welke wijze wordt de huidmondjesdichtheid uitgedrukt zodat hiervoor gecorrigeerd wordt?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
Vraag 25 2 punten
De resultaten in afbeelding 2 tonen een lineair verband tussen de huidmondjesdichtheid en de CO2-concentratie. Het is onmogelijk dat hetzelfde lineaire verband ook zou gelden bij de huidige CO2-concentratie van 400 ppm. Er blijft immers een minimumaantal huidmondjes nodig.
Geef twee redenen waarom het aantal huidmondjes niet nul kan zijn.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee juiste redenen waarom het aantal huidmondjes niet nul kan zijn (2p)
Per juiste reden 1 punt. Er worden twee redenen gevraagd: geeft de kandidaat er meer, dan tellen alleen de eerste twee mee. Voorbeelden van juiste redenen: het watertransport / (regulatie van) verdamping; opname van CO2; opname van zuurstof ('s nachts); afgifte van zuurstof.
2021, tijdvak 3: Koraalverbleking
Opgavetekst
Koraalverbleking
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.
Koraalriffen in tropische oceanen zijn de grootste structuren die door organismen op aarde gevormd zijn. Deze waardevolle ecosystemen worden in hun voortbestaan bedreigd door klimaatverandering.
Koraalriffen worden opgebouwd door kolonievormende koraaldiertjes. De koraaldiertjes hebben een bekervormig uitwendig skelet van kalk ($CaCO_3$), waarmee ze vastgehecht zijn aan elkaar en aan de ondergrond. Het rif groeit doordat de kalkskeletten steeds boven elkaar worden afgezet.
Elk koraaldiertje heeft rondom de mondopening een ring van tentakels met netelcellen, waarmee het plankton en kleine diertjes uit het water vangt. De koraaldiertjes leven bijna allemaal in symbiose met verschillende soorten zoöxanthellen. Deze eencellige algen horen alle tot het geslacht Symbiodinium. Zoöxanthellen leven in cellen van de tentakels van de koraaldiertjes, en produceren daar organische stoffen en zuurstof, die door de koraaldiertjes worden gebruikt.
In afbeelding 1 is de bouw van een koraaldiertje weergegeven.
Koraalriffen komen langs de kusten van tropische oceanen voor, meestal tot een diepte van 50 meter.
Het water rond de koraalriffen is arm aan voedingszouten. De symbiose met de koraaldiertjes levert de zoöxanthellen een competitief voordeel op ten opzichte van algen die vrij in het water leven.
De Nederlandse onderzoekers De Goeij en Van Oevelen veronderstelden dat bepaalde sponzen, die in holten tussen het koraal leven, een sleutelrol spelen in de hoge totale productiviteit van het koraalrif-ecosysteem.
Deze sponzen zouden de ‘mucus’ (slijm met opgeloste organische stoffen) die koraaldiertjes afgeven, opnemen en gebruiken voor de bouw van nieuwe sponscellen; oudere sponscellen worden afgestoten en vervolgens als detritus weer opgenomen door detritivoren (afvaleters).
Om hun verklaring voor de hoge totale productiviteit te onderzoeken sloten de onderzoekers enkele holten binnen het koraalrif af van het omringende water en injecteerden daarin mucus met organische stoffen verrijkt met $^{13}C$. Na zes uur werd de afsluiting ongedaan gemaakt, waarna gedurende twee dagen op verschillende momenten steeds een aantal metingen werd verricht. Met deze metingen wilden de onderzoekers het bestaan van de hierboven beschreven route van organische stoffen aantonen.
Koraaldiertjes zijn ook gastheren voor andere symbionten, zoals bacteriën die een rol spelen in de stikstofkringloop. Als de temperatuur van het zeewater stijgt, wordt de groei van zoöxanthellen bevorderd.
In afbeelding 2 is weergegeven welke veranderingen in dat geval optreden bij de opname en omzetting van stikstofverbindingen in de koraaldiertjes met hun symbionten.
De versnelde groei van de zoöxanthellen houdt geen stand. Langdurige stijging van de watertemperatuur leidt uiteindelijk tot verbleking (‘bleaching’) van het koraal: de zoöxanthellen verdwijnen, waardoor het witte kalkskelet van de koraaldiertjes zichtbaar wordt.
Er is onderzocht welke processen op cellulair niveau leiden tot bleaching. Een hogere watertemperatuur beschadigt enzymen die betrokken zijn bij de fotosynthese. Zo is op het thylakoïdmembraan de elektronentransportketen verstoord, waardoor verschillende schadelijke zuurstofverbindingen ontstaan.
Ook enzymen van de donkerreactie zijn beschadigd.
De verstoring van de fotosynthese leidt tot een ophoping van schadelijke zuurstofverbindingen, zoals $H_2O_2$, waardoor de koraalcellen hun zoöxanthellen afstoten om celbeschadiging te voorkomen.
Er zijn verschillende manieren waarop koraaldiertjes hun schadelijke zoöxanthellen kunnen verwijderen (afbeelding 3). De afbeelding is niet compleet: de tekening laat nog niet zien hoe de exocytose van de symbiont (nummer 2) gaat.
Het is niet duidelijk in hoeverre de verbleekte koraalriffen zich in de toekomst zullen herstellen. Een natuurlijk herstelmechanisme dat wordt waargenomen, is een verschuiving in de symbiose met de zoöxanthellen. Temperatuurgevoelige Symbiodinium-soorten worden vervangen door meer temperatuurtolerante Symbiodinium-soorten, waardoor de temperatuurtolerantie van het koraal 1 tot 1,5 ºC verschuift.
Sommige wetenschappers stellen dat deze aanpassing een vorm van evolutie is.
Afbeelding 1 Koraalverbleking

Tekening van een koraaldiertje met een vergroting van een tentakel. Het koraaldiertje heeft een mondopening met daaronder een darm, en rond de mond tentakels. De vergroting toont een tussenlaag met netelcellen en cellen met zoöxanthellen. Labels: tentakel, mondopening, darm, netelcel, tussenlaag, cel met zoöxanthellen.
Vraag 1 2 punten
Leg uit waardoor koraaldiertjes die in symbiose leven met zoöxanthellen niet dieper voor kunnen komen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de koraaldiertjes niet zonder de fotosynthese van de algen kunnen leven (1p)
- Noemt dat ze daardoor alleen op een diepte voorkomen waar voldoende licht doordringt (1p)
Het correctievoorschrift: als de kandidaat antwoordt dat het op grotere diepte te koud is, geen scorepunten toekennen.
Vraag 2 2 punten
Drie gegevens over het rif zijn: 1 Koraaldiertjes produceren anorganische stofwisselingsproducten. 2 Algen produceren organische verbindingen. 3 Op het rif leeft de doornenkroon (een zeester) die zich voedt met koraaldiertjes. 4 In het water rond het rif leeft zoöplankton dat zich voedt met eencellige algen. Noteer de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar op je antwoordblad en schrijf erachter of het betreffende gegeven wel of geen competitief voordeel oplevert voor de zoöxanthellen ten opzichte van vrij levende algen.
Bekijk het antwoord
- Noteert bij elk van de vier gegevens het juiste antwoord: 1 wel, 2 geen, 3 geen, 4 wel (2p)
Puntentabel uit het correctievoorschrift: vier nummers correct 2 punten, drie nummers correct 1 punt, minder dan drie nummers correct 0 punten. Juiste antwoorden: 1 wel, 2 geen, 3 geen, 4 wel.
Vraag 3 2 punten
De onderzoekers injecteerden mucus met organische stoffen verrijkt met $^{13}C$ in afgesloten holten van het koraalrif. Met deze metingen wilden ze het bestaan aantonen van de route van organische stoffen: van de koraaldiertjes naar de sponzen, van de sponzen naar het detritus en van het detritus naar de detritivoren. Noteer welke metingen moesten worden gedaan. Beschrijf welke resultaten het bestaan van deze route bevestigen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de (verhoogde) aanwezigheid of concentratie van de $^{13}C$ gemeten moest worden in de sponzen, in het detritus en in de detritivoren (1p)
- Beschrijft dat de route bevestigd wordt als de $^{13}C$ achtereenvolgens in de sponzen, in het detritus en in de detritivoren wordt aangetoond, in verhoogde concentratie (1p)
Het correctievoorschrift: als de kandidaat detritus niet noemt, bij een verder volledig correcte redenering, in totaal 1 scorepunt toekennen.
Afbeelding 2 Koraalverbleking

Twee schema's naast elkaar van een gastheercel van een koraaldiertje met zoöxanthellen (algen). Links: normale omstandigheden. Rechts: verhoogde temperatuur. Boven staan organisch materiaal en anorganisch materiaal, met gestippelde pijlen voor opname of verplaatsing. De vakjes zijn: organisch N gastheer, organisch N algen, $NH_4^+$, $N_2$ en $NO_3^-$. Legenda: gestippelde pijl is opname of verplaatsing, dunne pijl is omzetting, dikke pijl is toegenomen omzetting. In het rechterschema zijn dikke pijlen getekend van organisch N gastheer naar $NH_4^+$, van $N_2$ naar $NH_4^+$ en van $NH_4^+$ naar organisch N algen. De pijlen van $NH_4^+$ naar $NO_3^-$ en van $NO_3^-$ naar $N_2$ zijn in beide schema's dun.
Vraag 5 2 punten
Enkele processen in de stikstofkringloop zijn: 1 nitrificatie 2 denitrificatie 3 stikstoffixatie 4 stikstofassimilatie. Noteer de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar op je antwoordblad en schrijf erachter of het proces wel of niet toeneemt in koraaldiertjes met hun symbionten als de watertemperatuur stijgt.
Bekijk het antwoord
- Noteert bij elk van de vier processen het juiste antwoord: 1 niet, 2 niet, 3 wel, 4 wel (2p)
Puntentabel uit het correctievoorschrift: vier nummers correct 2 punten, drie nummers correct 1 punt, minder dan drie nummers correct 0 punten. Juiste antwoorden: 1 niet, 2 niet, 3 wel, 4 wel.
Vraag 6 1 punt
In welke verbinding komt een elektron dat via fotosysteem II en I getransporteerd wordt terecht onder normale omstandigheden?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 7 1 punt
Licht toe dat er zonder donkerreactie geen lichtreactie kan plaatsvinden.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord blijkt dat de lichtreactie alleen kan verlopen als de donkerreactie $NADP^+$ en ADP levert (1p)
Afbeelding 3 Koraalverbleking

Schema van het verwijderen van een symbiont (S) uit een gastheercel (G) in vijf stappen. Normaal: de symbiont zit in de cel. 1 = afbraak in een blaasje. 2 = exocytose: de celwand is gestippeld getekend en de uitgestoten symbiont is niet getekend. 3 = afstoten van de gastheercel met de symbiont. 4 = apoptose, de symbiont komt in losse brokken naar buiten. 5 = necrose. Legenda: G = gastheercel, S = symbiont.
Vraag 8 2 punten
De afbeelding is niet compleet: de tekening laat nog niet zien hoe de exocytose van de symbiont (nummer 2) gaat. Neem de schets van nummer 2 over op je antwoordblad en maak de tekening af. Hanteer dezelfde stijl als gebruikt bij de andere tekeningen.
Bekijk het antwoord
- Tekent een blaasje met de symbiont, versmolten met het celmembraan (1p)
- Tekent een pijl met de uitgestoten symbiont (1p)
Een blaasje met de symbiont die versmolten is met het celmembraan, en een pijl die de uitgestoten symbiont buiten de cel laat zien, in dezelfde stijl als de andere tekeningen van afbeelding 3.
2021, tijdvak 3: Het C4-rijstproject
Opgavetekst
Het C4-rijstproject
Rijst is het basisvoedsel voor meer dan de helft van de wereldbevolking. Vanwege de groei van de wereldbevolking zou de rijstopbrengst tot 2050 met meer dan 50 procent moeten stijgen. In het C4-rijstproject probeert een internationaal samenwerkingsverband van wetenschappers een hogere opbrengst te realiseren door van de C3-rijstplant een C4-rijstplant te maken.
Door veredeling is de opbrengst van de commerciële rijstrassen veel hoger dan die van de oorspronkelijke wilde rijst.
Rijst is, net als de meeste planten, een C3-plant. Dat houdt in dat bij de fotosynthese na de $CO_2$-fixatie er een tussenproduct (PGA) ontstaat dat uit drie koolstof-atomen (C3) bestaat. Het rendement van dit proces wordt beperkt doordat het daarbij betrokken enzym rubisco niet alleen bindt aan $CO_2$, maar ook aan $O_2$. Naarmate de relatieve concentratie van zuurstof stijgt, neemt de affiniteit van rubisco voor zuurstof toe en wordt, behalve PGA (glycerinezuur-3-fosfaat), ook PG (glycolzuur-2-fosfaat) gevormd. In een proces dat fotorespiratie wordt genoemd, wordt hieruit weer PGA gevormd, dat in de Calvin-cyclus verwerkt kan worden.
In afbeelding 1 worden de Calvin-cyclus en de fotorespiratie schematisch weergegeven.
Rijst wordt vooral verbouwd in de tropen. Bij een hoge omgevingstemperatuur sluiten de huidmondjes en neemt in het blad de fotorespiratie toe, waardoor het rendement van de fotosynthese in de plant kan halveren.
Het verband tussen de netto $CO_2$-opname van een C3-plant en de temperatuur bij twee verschillende $CO_2$-concentraties is weergegeven in afbeelding 2.
In de loop van de evolutie is bij enkele groepen planten een mechanisme ontstaan om het optreden van fotorespiratie te vermijden door opgenomen $CO_2$ vast te leggen in een C4-verbinding. Belangrijke C4-voedselgewassen zijn maïs en suikerriet. In C4-planten wordt fosfo-enolpyruvaat-decarboxylase (PEPC) gebruikt voor de fixatie van $CO_2$. PEPC werkt sneller dan rubisco en heeft geen affiniteit voor zuurstof. Bij C4-planten zijn twee celtypen betrokken bij de fotosynthese: parenchymcellen en bundelschedecellen. In afbeelding 3 zijn processen van de fotosynthese in bladcellen van een C4-plant schematisch weergegeven.
De indeling van C3- en C4-planten is gebaseerd op de eerste stabiele verbindingen die door fixatie van $CO_2$ uit de lucht gevormd worden.
Ook de bouw van de bladeren van C4-planten is aangepast. In C3-planten bevinden de chloroplasten zich nagenoeg alleen in parenchymcellen, maar in C4-planten bevatten ook de bundelschedecellen veel chloroplasten (afbeelding 4). Bundelschedecellen liggen rond de vaatbundels en de parenchymcellen liggen daar bij een C4-plant weer als een krans omheen. De buitenlaag van de bundelschede bevat kurkstof om diffusie van $CO_2$ te voorkomen.
De chloroplasten in de bundelschedecellen bevatten geen fotosysteem II in de thylakoïden.
De groep wetenschappers wil rijst omvormen tot een C4-plant. In de loop van de evolutie is C4-fotosynthese vele malen onafhankelijk ontstaan, hetgeen er volgens de onderzoekers op wijst dat de stap van C3 naar C4 niet al te moeilijk is.
In afbeelding 5 is een globaal stappenplan weergegeven dat moet leiden tot C4-rijst.
De anatomische veranderingen in het stappenplan betreffen vooral de bouw van het blad. De onderzoekers maakten talrijke rijstmutanten en selecteerden daaruit de meest veelbelovende planten om de gunstige eigenschappen door gericht kruisen te stapelen. Verschillen in het bladweefsel van de verschillende rijstmutanten waren: 1 meer of minder vaatbundels per bladoppervlak 2 meer of minder bundelschedecellen om de vaatbundels 3 meer of minder chloroplasten in bundelschedecellen.
De biochemische veranderingen in het stappenplan (afbeelding 5) hebben vooral betrekking op enzymen. Gebleken is dat veel enzymen van de C4-fotosynthese wel vóórkomen in C3-planten, maar op andere plaatsen. Het onderzoek richt zich daarom op regulatie van de genexpressie. Enkele factoren die genexpressie reguleren zijn: 1 aanwezigheid van activators 2 methylering van het DNA 3 RNA-interferentie.
De onderzoekers zijn ervan overtuigd dat het ombouwen van C3- naar C4-rijst zal lukken vóór 2040. Zij noemen als voordeel dat de teelt van C4-rijst ecologisch duurzamer is dan de teelt van C3-rijst omdat het leidt tot een efficiënter gebruik van land, stikstof (mest) en water.
Eigenschappen van C4-rijst vergeleken met C3-rijst zijn: 1 De fotosynthesesnelheid blijft langer toenemen bij toenemende lichtintensiteit. 2 Er is minder rubisco nodig. 3 Bij deels gesloten huidmondjes is er meer diffusie van $CO_2$.
Vraag 22 2 punten
Door veredeling is de opbrengst van de commerciële rijstrassen veel hoger dan die van de oorspronkelijke wilde rijst. Noteer twee andere maatregelen waardoor boeren een hogere opbrengst hebben gerealiseerd.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juiste maatregel (1p)
- Noemt een tweede, andere juiste maatregel (1p)
Voorbeelden van een juiste maatregel uit het correctievoorschrift: bemesting, gebruik van bestrijdingsmiddelen, irrigatie, mechanisatie, grondbewerking. Per juiste maatregel 1 scorepunt.
Afbeelding 1 Het C4-rijstproject

Schema van de Calvin-cyclus en de fotorespiratie. Calvin-cyclus: $CO_2$ wordt met rubisco aan ribulose-1,5-bifosfaat gebonden; via PGA ontstaat glucose en wordt PGA teruggevormd. Fotorespiratie: rubisco bindt ook $O_2$ en vormt PG. PG geeft $CO_2$ af en wordt met ATP (tot ADP) omgezet in PGA, dat in de Calvin-cyclus wordt verwerkt. Labels: glucose, ribulose-1,5-bifosfaat, rubisco, PGA, PG, $CO_2$, $O_2$, ATP, ADP.
Vraag 23 2 punten
Bij een hoge omgevingstemperatuur sluiten de huidmondjes en neemt in het blad de fotorespiratie toe. Verklaar dat als gevolg van het sluiten van huidmondjes de fotorespiratie in een blad zal toenemen. Verklaar aan de hand van het schema in afbeelding 1 dat fotorespiratie de opbrengst van de fotosynthese verlaagt.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord blijkt dat als de huidmondjes sluiten er relatief meer $O_2$ en minder $CO_2$ in de bladcellen aanwezig is, zodat de fotorespiratie toeneemt (1p)
- Uit het antwoord blijkt dat door fotorespiratie een deel van de gebonden koolstof omgezet wordt in $CO_2$, of niet direct beschikbaar is voor omzetting in glucose, of dat extra ATP verbruikt wordt voor de omvorming van PG naar PGA (1p)
Afbeelding 2 Het C4-rijstproject

Lijndiagram met twee curven: de netto $CO_2$-opname (in µmol m-2 s-1, verticaal van 0 tot 60) tegen de temperatuur (°C, horizontaal van 0 tot 50), bij 330 ppm $CO_2$ en bij 1000 ppm $CO_2$. Bij 330 ppm: de opname begint bij ongeveer 5 °C op 0, stijgt tot een maximum van ongeveer 20 bij ongeveer 30 °C en daalt naar 0 bij ongeveer 45 °C. Bij 1000 ppm: de opname begint eveneens bij ongeveer 5 °C op 0, stijgt tot een maximum van ongeveer 52 bij ongeveer 35 °C en daalt naar 0 bij ongeveer 46 °C. Tussen 5 en 45 °C ligt de curve van 1000 ppm boven die van 330 ppm.
Vraag 24 2 punten
Het verband tussen de netto $CO_2$-opname van een C3-plant en de temperatuur bij twee verschillende $CO_2$-concentraties is weergegeven in afbeelding 2. Over deze gegevens worden de volgende beweringen gedaan: 1 Bij 30 ºC is een $CO_2$-concentratie van 330 ppm beperkend voor de fotosynthese. 2 Tussen de 30 en 35 ºC raken enzymen bij een $CO_2$-concentratie van 330 ppm minder snel beschadigd dan bij 1000 ppm $CO_2$. 3 Bij 30 ºC is de zuurstofafgifte van bladcellen bij 1000 ppm $CO_2$ hoger dan bij 330 ppm $CO_2$. Noteer de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar op je antwoordblad en schrijf erachter of de betreffende bewering op grond van afbeelding 2 wel of niet juist is.
Bekijk het antwoord
- Noteert bij elk van de drie beweringen het juiste antwoord: 1 wel, 2 niet, 3 wel (2p)
Puntentabel uit het correctievoorschrift: drie nummers correct 2 punten, twee nummers correct 1 punt, minder dan twee nummers correct 0 punten. Juiste antwoorden: 1 wel, 2 niet, 3 wel.
Afbeelding 3 Het C4-rijstproject

Schema van de fotosynthese in bladcellen van een C4-plant, in twee cellen. Linker cel (parenchymcel): $CO_2$ wordt via $HCO_3^-$ aan PEP gebonden met het enzym PEPC, tot een C4-verbinding (oxaalazijnzuur). PEP wordt uit een C3-verbinding (pyrodruivenzuur) gevormd met ATP, waarbij AMP ontstaat. Rechter cel (bundelschedecel): de C4-verbinding (appelzuur) geeft $CO_2$ af, dat met rubisco in de Calvin-cyclus glucose oplevert. De overblijvende C3-verbinding (pyrodruivenzuur) gaat terug naar de parenchymcel.
Vraag 25 2 punten
De indeling van C3- en C4-planten is gebaseerd op de eerste stabiele verbindingen die door fixatie van $CO_2$ uit de lucht gevormd worden. Welke verbinding is dat bij C3-planten en welke bij C4-planten?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Afbeelding 4 Het C4-rijstproject

Twee dwarsdoorsneden van bladweefsel, links van een C3-plant en rechts van een C4-plant. Labels: parenchymcellen, bundelschedecel, vaatbundel, huidmondje. Bij de C3-plant liggen de parenchymcellen verspreid rond de vaatbundel, met de bundelschedecellen direct om de vaatbundel. Bij de C4-plant liggen de bundelschedecellen als een kring rond de vaatbundel, en liggen de parenchymcellen daar weer als een krans omheen.
Vraag 26 2 punten
De chloroplasten in de bundelschedecellen bevatten geen fotosysteem II in de thylakoïden. Leg uit dat de aanwezigheid van fotosysteem II in de thylakoïden van de bundelschedecellen nadelig zou zijn voor de efficiëntie van de fotosynthese.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord blijkt dat door de aanwezigheid van fotosysteem II zuurstof zou ontstaan (1p)
- Uit het antwoord blijkt dat hierdoor alsnog fotorespiratie optreedt (1p)
Afbeelding 5 Het C4-rijstproject

Globaal stappenplan: C3 + anatomische veranderingen + biochemische veranderingen + optimaliseren = C4.
Vraag 27 2 punten
De anatomische veranderingen in het stappenplan betreffen vooral de bouw van het blad. Verschillen in het bladweefsel van de verschillende rijstmutanten waren: 1 meer of minder vaatbundels per bladoppervlak 2 meer of minder bundelschedecellen om de vaatbundels 3 meer of minder chloroplasten in bundelschedecellen. Noteer de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar op je antwoordblad en schrijf erachter of de mutanten met meer of met minder van de betreffende eigenschap interessant zijn om verder te kweken voor het C4-project.
Bekijk het antwoord
- Noteert bij elk van de drie eigenschappen het juiste antwoord: 1 meer, 2 meer, 3 meer (2p)
Puntentabel uit het correctievoorschrift: drie nummers correct 2 punten, twee nummers correct 1 punt, minder dan twee nummers correct 0 punten. Juiste antwoorden: 1 meer, 2 meer, 3 meer.
Vraag 29 2 punten
Eigenschappen van C4-rijst vergeleken met C3-rijst zijn: 1 De fotosynthesesnelheid blijft langer toenemen bij toenemende lichtintensiteit. 2 Er is minder rubisco nodig. 3 Bij deels gesloten huidmondjes is er meer diffusie van $CO_2$. Aan welk van de verbeteringen in efficiëntie dragen deze eigenschappen elk in de eerste plaats bij? De opties geven de verbetering voor eigenschap 1, 2 en 3 in deze volgorde.
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
2019, tijdvak 1: Kas vol koolstofdioxide
Opgavetekst
Kas vol koolstofdioxide
Moderne tomatenteeltbedrijven maken gebruik van complexe regelsystemen die alle factoren voor de plantengroei optimaal houden. Wat optimaal is, wordt bepaald door wetenschappelijk onderzoek en de praktijkervaring van telers.
Een teler probeert in zijn kassen de productie van tomaten zo hoog mogelijk te maken door onder meer de temperatuur en de $CO_2$-concentratie te reguleren. In een gesloten kas kan de $CO_2$-concentratie dalen en daarmee de productie. Door in de zomer te ventileren wordt het niet te warm en blijft het $CO_2$-gehalte op peil. In de winter wordt aardgas verstookt voor verwarming en het daarbij gevormde $CO_2$ naar de kas geleid.
De invloed van de $CO_2$-concentratie op de productie van tomatenplanten in experimenteerkassen is weergegeven in afbeelding 1. De productie bij de $CO_2$-concentratie van de buitenlucht is op 100% gesteld.
In de experimenteerkassen blijkt een verhoging van de $CO_2$-dosering boven de 1000 ppm nauwelijks te leiden tot een verdere verhoging van de opbrengst aan tomaten.
In de tomatenteelt betekent 'productie' het aantal kilogram tomaten per oppervlakte in een bepaalde tijd. Dat is heel wat anders dan de in de ecologie gebruikte term netto primaire productie (NPP).
Twee sectoren in de tomatenteelt zijn:
1 de gangbare teelt, waarbij de planten op steenwol groeien in een oplossing met voedingszouten
2 de biologische teelt, waarbij de planten groeien in aarde die regelmatig met compost wordt bijgemest
Om een even hoog $CO_2$-gehalte in de kas te handhaven hoeft bij de biologische teelt minder $CO_2$ toegevoegd te worden dan bij de gangbare teelt.
Uitrolbare schermen kunnen warmteverlies in de kas verminderen als het buiten koud is. Deze schermen worden ook gebruikt om op zomerse dagen de felle zonnestraling te temperen. Bij te veel zonnestraling op zomerse dagen is er kans op opbrengstverlies als gevolg van een beperkte $CO_2$-opname van de planten.
Gewoonlijk doseren tomatentelers de $CO_2$-concentratie in de kas tussen 800 en 1000 ppm. Onderzoekers van Wageningen University & Research hebben in twee experimenteerkassen de $CO_2$-dosering in de loop van de teeltperiode gehalveerd en het effect op de productie van tomaten onderzocht. Tegen de verwachting in bleek de productie vrijwel gelijk te blijven.
Bij nader onderzoek bleek dat bij de gehalveerde $CO_2$-dosering het aantal huidmondjes per $cm^2$ bladoppervlak in de loop van het groeiseizoen groter was geworden.
Afbeelding 1

Lijndiagram. Horizontaal: $CO_2$-dosering (ppm), van 150 tot 1350. Verticaal: relatieve productie (%), van 0 tot 160. De lijn stijgt snel bij lage doseringen, is ongeveer 100% bij ongeveer 375 ppm en ongeveer 120% bij ongeveer 675 ppm, en vlakt daarna af tot ongeveer 130% bij 1000 ppm en iets meer bij 1350 ppm.
Vraag 35 3 punten
In de experimenteerkassen blijkt een verhoging van de $CO_2$-dosering boven de 1000 ppm nauwelijks te leiden tot een verdere verhoging van de opbrengst aan tomaten. Noteer twee andere abiotische factoren die dan beperkend kunnen zijn voor de opbrengst van de planten. Beschrijf hoe een onderzoeker die beschikt over een aantal experimenteerkassen kan onderzoeken welke van de twee genoteerde factoren beperkend is.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee juiste abiotische factoren, bijvoorbeeld licht, water, voedingsstoffen of temperatuur. (1p)
- Beschrijft een controleproef: tomaten worden in een kas gekweekt bij een $CO_2$-concentratie van 1000 ppm (of meer). (1p)
- Beschrijft dat in twee (of meer) andere kassen hetzelfde wordt gedaan onder dezelfde omstandigheden, maar dat in de ene kas een van de beperkende factoren wordt verhoogd en in de andere kas de andere genoteerde beperkende factor. (1p)
Opmerking: als de kandidaat beschrijft dat de genoteerde beperkende factoren worden verlaagd in plaats van verhoogd, en het verder juist is, toch het derde punt toekennen.
Vraag 36 2 punten
In de tomatenteelt betekent 'productie' het aantal kilogram tomaten per oppervlakte in een bepaalde tijd. Dat is heel wat anders dan de in de ecologie gebruikte term netto primaire productie (NPP). Waarin verschilt de door de telers gebruikte term productie van tomaten in een kas van het begrip NPP in dezelfde kas? Noteer twee aspecten.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat de productie betrekking heeft op alleen de vruchten van de plant, en de NPP op de (tomaten)planten als geheel. (1p)
- Uit het antwoord moet blijken dat bij productie het versgewicht wordt gebruikt, en bij de NPP het drooggewicht, de biomassa of het gewicht aan organische stof. (1p)
Vraag 37 1 punt
Twee sectoren in de tomatenteelt zijn: 1 de gangbare teelt, waarbij de planten op steenwol groeien in een oplossing met voedingszouten; 2 de biologische teelt, waarbij de planten groeien in aarde die regelmatig met compost wordt bijgemest. Om een even hoog $CO_2$-gehalte in de kas te handhaven hoeft bij de biologische teelt minder $CO_2$ toegevoegd te worden dan bij de gangbare teelt. Geef hiervoor een verklaring.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat in de biologische teelt de bodemorganismen (reducenten) ook $CO_2$ produceren. (1p)
Vraag 38 2 punten
Uitrolbare schermen kunnen warmteverlies in de kas verminderen als het buiten koud is. Deze schermen worden ook gebruikt om op zomerse dagen de felle zonnestraling te temperen. Bij te veel zonnestraling op zomerse dagen is er kans op opbrengstverlies als gevolg van een beperkte $CO_2$-opname van de planten. Leg uit waardoor de $CO_2$-opname van de planten op een warme zomerse dag wordt beperkt.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat door de warmte te veel water verdampt uit de planten, of dat het te droog wordt. (1p)
- Uit het antwoord moet blijken dat (waardoor) de huidmondjes sluiten en de $CO_2$-opname vermindert. (1p)
Aan het antwoord dat de bladeren mogelijk verdorren waardoor diffusie niet meer mogelijk is, in totaal 1 scorepunt toekennen. Aan het antwoord dat bij grote hitte de enzymen van de fotosynthese onwerkzaam worden, waardoor de plant geen $CO_2$ verbruikt, 2 scorepunten toekennen.
Vraag 39 2 punten
Gewoonlijk doseren tomatentelers de $CO_2$-concentratie in de kas tussen 800 en 1000 ppm. Onderzoekers hebben in twee experimenteerkassen de $CO_2$-dosering in de loop van de teeltperiode gehalveerd. Tegen de verwachting in bleek de productie vrijwel gelijk te blijven. Bij nader onderzoek bleek dat bij de gehalveerde $CO_2$-dosering het aantal huidmondjes per $cm^2$ bladoppervlak in de loop van het groeiseizoen groter was geworden. Leg uit hoe de plant hierdoor de lagere $CO_2$-dosering kan compenseren. Gebruik in je antwoord een van de factoren uit de wet van Fick die de diffusiesnelheid beïnvloeden.
Bekijk het antwoord
- Noemt de juiste verandering van het diffusieoppervlak of de diffusieafstand: meer huidmondjes geven een groter totaal diffusieoppervlak, of een kleinere gemiddelde afstand tussen een huidmondje en de fotosynthetiserende cellen. (1p)
- Geeft de juiste omschrijving van het gevolg: de diffusie van $CO_2$ verbetert, waardoor per tijdseenheid meer $CO_2$ het blad in kan diffunderen of sneller wordt opgenomen. (1p)
2019, tijdvak 2: Insecten bestrijden met RNAi
Opgavetekst
Insecten bestrijden met RNAi
De insecten die een bedreiging vormen voor voedselgewassen worden steeds meer resistent tegen insecticiden. Een nieuwe bestrijdingstechniek maakt gebruik van RNAi (RNA-interferentie). Het is onderzoekers van het Max Planck Instituut gelukt om hiermee de Coloradokever, wereldwijd de grootste bedreiger van de aardappeloogst, uit te schakelen.
De Coloradokever (Leptinotarsa decemlineata, afbeelding 1) werd in 1922 per ongeluk vanuit de VS geïntroduceerd in Europa. Ook in Nederland vinden de kever en zijn larven een overmaat aan voedsel. Ze eten bladeren van de aardappel en verwante soorten zoals de tomaat, en hebben weinig last van natuurlijke vijanden. Coloradokevers hebben resistentie ontwikkeld tegen verschillende veelgebruikte insecticiden en inmiddels ook tegen de nieuwere middelen uit de groep van de neonicotinoïden.
Wilde planten beschikken vaak over hun eigen chemische bescherming tegen vraat. Bij het ontwikkelen van voedselgewassen is deze bescherming door de veredeling vaak verminderd.
Insecticiden uit de groep van neonicotinoïden blokkeren de acetylcholinereceptoren in het centrale zenuwstelsel van insecten.
De onderzoekers maakten met behulp van DNA-technieken aardappelplanten die dubbelstrengs-RNA (dsRNA) konden produceren gericht tegen het ACT-gen van de Coloradokever. Het ACT-gen codeert voor β-actine, een belangrijk onderdeel van het cytoskelet van cellen van de kever. Het dsRNA van de aardappelplant kan in de cellen van de kever het mechanisme van RNAi in gang zetten waardoor de genexpressie van het ACT-gen wordt geremd.
RNAi werkt als volgt (afbeelding 2):
1 dsRNA wordt in het cytoplasma door het enzym dicer geknipt in stukjes van ongeveer 21 nucleotiden, die siRNA (short interfering RNA) worden genoemd.
2 De antisense-streng van het siRNA vormt vervolgens, samen met een complex van eiwitten, het RISC (RNA-induced silencing complex).
3 Zodra RISC een mRNA met een complementaire code bindt, wordt dit mRNA vernietigd.
Het dsRNA van de aardappelplant is gericht tegen een deel van een exon in het ACT-gen.
De onderzoekers maakten twee typen transgene planten: aardappelplanten waarbij het genconstruct voor het maken van dsRNA gericht tegen het ACT-gen was ingebouwd in de chloroplasten en aardappelplanten waarbij het genconstruct was ingebouwd in de celkern. Er bleek een groot verschil in overleving wanneer de kevers en hun larven van het ene type plant aten of van het andere type plant. Het veronderstelde RNAi-mechanisme en de gevolgen voor de kevers is vereenvoudigd weergegeven in afbeelding 3.
De beschreven RNAi-techniek gericht tegen het ACT-gen heeft een groter effect op de larven van insecten dan op volwassen exemplaren.
Insectenbestrijding met RNAi is selectiever dan bestrijding met reguliere insecticiden.
Aardappelplanten worden ongeslachtelijk vermeerderd via knollen (de aardappels). Daarnaast vormt de plant bloemen en vruchten. De vruchtjes worden echter niet rijp omdat aardappels voor die tijd worden geoogst. Bij voedselgewassen waarbij het genconstruct in het kern-DNA is ingebouwd, kan het gebeuren dat het genconstruct zich in de natuur verspreidt en terechtkomt in een nauwverwante soort. In het geval van de transgeen gemaakte chloroplasten is die kans nihil doordat plastiden bij aardappelplanten op dezelfde manier overerven als mitochondriën.
Vraag 8 2 punten
Insecten bestrijden met RNAi. Wilde planten beschikken vaak over hun eigen chemische bescherming tegen vraat. Bij het ontwikkelen van voedselgewassen is deze bescherming door de veredeling vaak verminderd. Leg uit hoe veredeling ertoe kan leiden dat de chemische afweer tegen vraat bij een voedselgewas vermindert.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat bij de veredeling wordt geselecteerd op smaak of niet-giftigheid, of op andere eigenschappen dan vraatbestendigheid (of dat de selectiedruk door vraat wegvalt). (1p)
- Noemt dat (allelen voor) afweerstoffen tegen vraat verdwijnen, of door toeval verdwenen kunnen zijn, bij het voedselgewas. (1p)
Per onderdeel 1 punt. Een van de genoemde alternatieven per onderdeel is voldoende.
Hoe vaak planten en fotosynthese in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 13, 15, 18-19 | 4 | 10% |
| 2026, tijdvak 2 | 3 | 1 | 3% |
| 2025, tijdvak 1 | 8-13, 19 | 7 | 18% |
| 2025, tijdvak 2 | 7 | 1 | 2% |
| 2024, tijdvak 2 | 37-41 | 5 | 12% |
| 2023, tijdvak 1 | 25, 34-35 | 3 | 8% |
| 2023, tijdvak 2 | 16-20 | 5 | 13% |
| 2022, tijdvak 1 | 10, 13-14 | 3 | 8% |
| 2022, tijdvak 2 | 20, 25-26 | 3 | 8% |
| 2022, tijdvak 3 | 15-16, 21 | 3 | 8% |
| 2021, tijdvak 1 | 30 | 1 | 3% |
| 2021, tijdvak 2 | 23-25 | 3 | 8% |
| 2021, tijdvak 3 | 1-3, 5-8, 22-27, 29 | 14 | 41% |
| 2019, tijdvak 1 | 35-39 | 5 | 13% |
| 2019, tijdvak 2 | 8 | 1 | 3% |
In 15 van de 18 ingedeelde examens biologie vwo staat een vraag over planten en fotosynthese, samen 59 vragen (8% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2021, tijdvak 3: 14 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 7% van de vragen over planten en fotosynthese, daarvoor 9%. Dat aandeel is dus stabiel.
Oefenen met planten en fotosynthese
Maak de 15 nieuwste examenvragen over planten en fotosynthese online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2026, 2025, 2024, 2023, 2022, 2021 en 2019). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over planten en fotosynthese
Andere onderwerpen biologie vwo
- Ecologie
- DNA en eiwitsynthese
- Erfelijkheid
- Zenuwstelsel en hormonen
- Afweer
- Ademhaling
- Voeding en vertering
- Bloedsomloop
- Evolutie
- Cellen
- Voortplanting
Planten en fotosynthese op andere niveaus
- Examenvragen planten en fotosynthese biologie havo
- Examenvragen planten en fotosynthese biologie vmbo-bb
- Examenvragen planten en fotosynthese biologie vmbo-gl/tl
- Examenvragen planten en fotosynthese biologie vmbo-kb
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen biologie vwo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Hoe ToetsChecker biologie per vraagtype nakijkt, lees je op biologie toetsen nakijken met AI.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op biologie oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt planten en fotosynthese voor in het eindexamen biologie vwo?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 59 vragen over planten en fotosynthese, 8% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 15 van die examens.
In welk examen biologie vwo stonden de meeste vragen over planten en fotosynthese?
In het examen van 2021, tijdvak 3, met 14 vragen: 1-3, 5-8, 22-27, 29.
Hoe oefen ik examenvragen over planten en fotosynthese?
Op deze pagina staan alle vragen over planten en fotosynthese met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.