Examenvragen DNA en eiwitsynthese biologie vwo

87 vragen over DNA en eiwitsynthese uit 18 centrale examens van 2018 tot en met 2026.

Kort antwoord

DNA en eiwitsynthese komt in 18 van de 18 examens biologie vwo voor, met 87 vragen (12% van alle examenvragen). Het meest in 2022, tijdvak 2 (13 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.

Alle examenvragen over DNA en eiwitsynthese

Per examen de vragen over DNA en eiwitsynthese, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.

Oefen de vragen over dit onderwerp online

2026, tijdvak 1: Synthetische biologie: ombouwen van E. coli

Opgavetekst

Biologen hebben onderzocht welke stappen nodig zijn om een heterotrofe bacterie om te bouwen tot een chemo-autotrofe bacterie.

De biologen gebruikten voor hun onderzoek de darmbacterie Escherichia coli. Het genoom van deze bacterie is bekend, en de bacterie is snel en eenvoudig te kweken. E. coli is heterotroof en kan zowel aerobe als anaerobe dissimilatie uitvoeren. In de darmen van mensen bevordert E. coli de vertering en produceert B-vitamines en vitamine K. Sommige varianten van de bacterie zijn voor mensen ziekmakend.

De aanpassingen die de biologen deden aan E. coli zijn een voorbeeld van genetische modificatie.

Vraag 14 1 punt

Is de gemodificeerde E. coli cisgeen of transgeen? Licht je antwoord toe.

Bekijk het antwoord

transgeen, met een toelichting waaruit blijkt dat de genen afkomstig zijn van een andere bacterie/soort

Vraag 14 in het hele examen

De biologen wilden weten of de gemodificeerde E. coli-bacteriën aan het einde van de kweekperiode alleen CO₂ gebruikten als koolstofbron. Om dat te onderzoeken, gebruikten ze koolstofverbindingen die gelabeld waren met de koolstofisotoop ¹³C.

Ze maakten vier groepen die ze gelabeld of ongelabeld CO₂, en gelabeld of ongelabeld methaanzuur gaven. Als positieve controle was er een vijfde groep met normale (wildtype) E. coli-bacteriën die gelabelde glucose kregen. De vijf groepen bacteriën werden in aparte proefopstellingen gedurende tien generaties verder gekweekt.

Na afloop werd het aandeel ¹³C in de aminozuren gemeten. De resultaten van deze proeven zijn weergegeven in afbeelding 3.

E. coli maakt aminozuren van glucose en anorganische stoffen uit het voedingsmedium. De positieve controle met wildtype E. coli laat zien dat de ¹³C uit de glucose inderdaad terechtkomt in aminozuren.

Vraag 17 2 punten

  • Noteer de naam van het proces waarbij aminozuren geproduceerd worden van glucose en anorganische stoffen.
  • Geef een voorbeeld van een anorganische verbinding die aan het voedingsmedium moet worden toegevoegd om dit proces mogelijk te maken.

Staafdiagram van het percentage ¹³C in aminozuren voor vijf groepen bacteriën. Bekijk in Opgaven, pagina 8

Bekijk het antwoord
  • stikstofassimilatie / voortgezette assimilatie
  • ammoniak / NH₃ / ammonium / NH₄⁺ / nitraat / NO₃⁻

Vraag 17 in het hele examen

2026, tijdvak 1: CRISPR in de strijd tegen overgewicht

Opgavetekst

Obesitas (een ernstige vorm van overgewicht) is een aandoening die kan leiden tot hart- en vaatziekten en diabetes type 2. Wetenschappers hebben onderzocht of de CRISPR-techniek kan worden gebruikt om diabetes type 2 tegen te gaan. Met deze techniek veranderden ze menselijke witte vetcellen in beige vetcellen.

In het menselijk lichaam komen drie typen vetcellen voor:

  • 1 Witte vetcellen: deze slaan vet op als reservestof voor ATP-productie.
  • 2 Bruine vetcellen: deze slaan vet op voor warmteproductie. Bij blootstelling aan kou wordt het vet verbrand om warmte te produceren. Bruine vetcellen zijn geclusterd aanwezig tussen de schouderbladen, rond het hart en langs de grote bloedvaten.
  • 3 Beige vetcellen: deze vetcellen hebben dezelfde functie als bruine vetcellen, maar zijn verspreid aanwezig in andere weefsels (zoals in spierweefsel). Deze vetcellen waren oorspronkelijk witte vetcellen die door een toename van het aantal mitochondriën lichtbruin zijn geworden.

Het UCP1-gen bevindt zich op chromosoom 4. Na de translatie komt het eiwit in ongevouwen toestand terecht in het grondplasma. Daar wordt het herkend door speciale eiwitten op de mitochondriën. Deze eiwitten brengen het daarna in de mitochondriën, en plaatsen het met de juiste vouwing in de binnenmembraan.

Vraag 31 2 punten

Vindt translatie van UCP1-RNA plaats aan ribosomen op het ER of aan vrije ribosomen? En is de UCP1-polypeptideketen in het golgi-systeem geweest?

  1. A ribosomen op het ER; ja
  2. B ribosomen op het ER; nee
  3. C vrije ribosomen; ja
  4. D vrije ribosomen; nee
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

D

Vraag 31 in het hele examen

Als obese mensen meer bruin of beige vetweefsel zouden hebben, zou dat misschien kunnen helpen tegen overgewicht. Onderzoekers zijn erin geslaagd om in het laboratorium menselijke witte vetcellen te veranderen in beige vetcellen. Ze gebruikten hiervoor een variant van de CRISPR-techniek, waarmee ze in witte vetcellen het UCP1-gen tot expressie kunnen brengen. De witte vetcellen worden op deze manier veranderd in beige vetcellen.

De onderzoekers brachten met een virus een stuk DNA in het genoom van witte vetcellen. Dit DNA bevat:

  • de genetische code voor een speciaal Cas-eiwit met activator-eiwitten (transcriptiefactoren);
  • de genetische code voor het RNA dat aan de promotor van het UCP1-gen kan hechten (gids-RNA).

Wanneer het Cas-eiwit met de activator-eiwitten en het gids-RNA door een cel zijn gemaakt, schakelen deze moleculen het UCP1-gen aan. Hierdoor gaat een witte vetcel het UCP1-eiwit produceren (afbeelding 2).

Vraag 32 1 punt

Verklaar wat de rol is van de activator-eiwitten bij het tot expressie komen van het UCP1-gen in een beige vetcel.

Schema van het Cas-eiwit met gids-RNA en activator-eiwitten bij de UCP1-promotor en het UCP1-gen. Bekijk in Opgaven, pagina 14

Bekijk het antwoord

Uit het antwoord moet blijken dat de activator-eiwitten (van het Cas-eiwit) betrokken zijn bij de binding van RNA-polymerase (aan de promotor) / binden aan een enhancer (waardoor de transcriptie kan plaatsvinden).

Vraag 32 in het hele examen

De verandering in lichaamsgewicht van de drie groepen is weergegeven in afbeelding 3.

Vraag 34 1 punt

Beschrijf op basis van afbeelding 3 waaruit blijkt dat deze CRISPR-techniek mogelijk succesvol gebruikt kan worden voor de behandeling van obesitas.

Lijngrafiek van de verandering van het lichaamsgewicht (%) in de weken na transplantatie voor witte, beige en bruine vetcellen. Bekijk in Opgaven, pagina 15

Bekijk het antwoord

Uit het antwoord moet blijken dat (bij een vetrijk dieet) de muizen met (getransplanteerde) beige (CRISPR-)vetcellen minder gewichtstoename hebben (na vier weken) dan de muizen met (getransplanteerde) witte vetcellen.

of

dat de muizen met (getransplanteerde) beige (CRISPR-)vetcellen in de eerste week een gewichtsafname hebben en de muizen met (getransplanteerde) witte vetcellen niet.

Opmerking: als de kandidaat alleen een vergelijking maakt tussen muizen met (getransplanteerde) beige vetcellen en bruine vetcellen, geen scorepunt toekennen.

Vraag 34 in het hele examen

Obesitas kan leiden tot ongevoeligheid voor insuline (diabetes type 2). Bij de muizen in het experiment werd na vier weken een glucosetolerantietest uitgevoerd. De muizen kregen zes uur lang geen eten en kregen daarna een injectie met een standaardhoeveelheid glucose. Tot 90 minuten na de injectie werd het verloop van de glucoseconcentratie van het bloed gemeten (afbeelding 4). Ook werd de concentratie insuline bepaald. Hierin was geen verschil tussen de drie groepen.

Vraag 36 2 punten

Licht toe – aan de hand van afbeelding 4 – dat de beschreven CRISPR-techniek het ontstaan van diabetes type 2 in de muizen heeft tegengegaan.

Lijngrafiek van de glucoseconcentratie in het bloed (mg/dL) tot 90 minuten na een glucose-injectie voor witte, beige en bruine vetcellen. Bekijk in Opgaven, pagina 15

Bekijk het antwoord

Uit het antwoord moet blijken dat

  • bij diabetes type 2 de glucoseconcentratie (na een glucose-injectie) hoger zou blijven.
  • bij muizen met (getransplanteerde) beige vetcellen (na een glucose-injectie) de glucoseconcentratie lager is dan bij muizen met (getransplanteerde) witte vetcellen.

Opmerking: als de kandidaat antwoordt dat insuline de glucoseconcentratie in het bloed verlaagt, het eerste scorepunt toekennen.

Vraag 36 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Opwinding door kattenkruid

Opgavetekst

Veel katten raken opgewonden als ze afbeelding 1 kattenkruid ruiken (afbeelding 1).

De geur van kattenkruid wordt veroorzaakt door stoffen (nepetalactonen) die de plant produceert als afweer tegen insecten.

afbeelding 1
afbeelding 1

Wetenschappers onderzochten de reactie op kattenkruid van katten die familie van elkaar zijn. Met de gegevens stelden ze een stamboom op (afbeelding 2). Daaruit leidden ze af dat de reactie op kattenkruid een autosomale dominante eigenschap is die wordt veroorzaakt door één gen.

afbeelding 2
afbeelding 2

Uit afbeelding 2 is af te leiden dat het reageren op kattenkruid dominant overerft.

Vraag 6 1 punt

Beredeneer dat het ISY-gen een andere promotor heeft dan het NEPSgen.

Bekijk het antwoord

Uit het antwoord moet blijken dat de genen een verschillende afleesrichting hebben.

Opmerking

Als de kandidaat antwoordt dat elk (eukaryoot) gen (dat codeert voor een eiwit) zijn eigen promotor heeft, het scorepunt toekennen.

Vraag 6 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Vitamine D

Opgavetekst

Onderzoekers ontdekken steeds meer over de rol van vitamine D voor ons immuunsysteem. Veel mensen hebben een gebrek aan deze vitamine.

De vetoplosbare vitamines D2 en D3 zijn belangrijk voor mensen. Vitamine D2 zit in planten en schimmels, en vitamine D3 in dierlijke producten. Vitamine D3 wordt ook aangemaakt uit provitamine D3 wanneer de huid wordt blootgesteld aan ultraviolette straling. Provitamine D3 wordt gevormd uit cholesterol. In de lever worden vitamine D2 en D3 beide omgezet in calcidiol. De nieren zetten die stof vervolgens om in calcitriol. Zie afbeelding 1.

afbeelding 1
afbeelding 1

Om vitamine D3, calcidiol en calcitriol te vervoeren via het bloed, worden deze stoffen gebonden aan het plasma-eiwit DBP.

Wetenschappers proberen de effecten van vitamine D op specifieke cellen op te helderen door in het laboratorium onderzoek te doen aan celkweken. Ze doen dit door bepaalde genen in de cellen uit te schakelen, en daarna calcitriol toe te dienen aan de cellen in de kweek. De effecten worden vergeleken met de effecten van toediening van calcitriol aan cellen met intacte genen.

Hieronder staan drie genen. 1 het gen voor DBP 2 het gen voor VDR 3 het gen voor het enzym dat calcidiol omzet in calcitriol.

Vraag 19 2 punten

Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of uitschakeling van het bijbehorende gen wel of geen informatie zal opleveren over het effect van vitamine D op de gekweekte cellen.

Bekijk het antwoord

1 geen 2 wel 3 geen

indien drie nummers correct (2)

indien twee nummers correct (1)

indien minder dan twee nummers correct (0)

Vraag 19 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Moleculair gereedschap tegen erfelijk oedeem

Opgavetekst

In 2022 behandelde Danny Cohn als eerste arts in Nederland een patiënt met erfelijk oedeem met crispr-cas. De patiënt kon dezelfde dag al het UMC te Amsterdam verlaten.

Hereditair angio-oedeem type 1 (HAE-1) is een zeldzame erfelijke aandoening. De aandoening veroorzaakt aanvallen van zwellingen bij stress of infectie. Deze zwellingen kunnen op allerlei plaatsen ontstaan, bijvoorbeeld in het gezicht, de handen, of de darmen.

Afbeelding 1 laat zien hoe een aanval rond de mond zich ontwikkelt. Zo’n aanval duurt gemiddeld drie dagen.

afbeelding 1
afbeelding 1

Oedeem kan ook andere oorzaken hebben. Hieronder staan drie situaties. 1 een lage bloeddruk 2 een hoge colloïd-osmotische waarde van het bloed 3 een verstopping van de lymfevaten

Bij de vorming van weefselvloeistof zijn ook de stoffen factor XII, prekallikreïne en kininogeen betrokken. In het bloedplasma vinden verschillende omzettingen plaats:

  • Een prikkel, zoals stress of een infectie, activeert factor XII.
  • Geactiveerde factor XII zet prekallikreïne om in kallikreïne.
  • Kallikreïne knipt kininogeen waarbij het eiwit bradykinine ontstaat.
  • Bradykinine bindt zich vervolgens aan bradykinine-receptoren op endotheelcellen. Hierdoor wijken deze cellen uiteen en lekt vocht vanuit het bloedvat naar het omliggende weefsel.
  • Kallikreïne activeert factor XII waardoor uiteindelijk meer bradykinine wordt aangemaakt.

In gezonde mensen leidt bradykinine tot zwelling bij ontstekingsreacties. Een C1-esteraseremmer laat de zwelling weer afnemen. Deze remmer stopt de omzetting van factor XII en remt de activiteit van kallikreïne.

Hieronder is de regulatie die leidt tot de vorming van weefselvloeistof in een schema weergegeven. Het schema is niet compleet.

Afbeelding bij vraag 27 (opgaven-p15-1.webp).

In de uitwerkbijlage staat hetzelfde schema.

Vraag 27 2 punten

Maak dat schema compleet door

  • pijlen te maken van de zes lijnen, om de richting van de invloed aan te geven;
  • in de cirkels bij deze pijlen aan te geven of het effect stimulerend (+) of remmend (–) is.
uitwerkbijlage
uitwerkbijlage
Bekijk het antwoord

het juist aangevulde schema:

Antwoordfiguur bij vraag 27 (cv-p10-2-27.webp).
  • de zes pijlen in de juiste richting (1)
  • de vier plussen en twee minnen juist (1)

Opmerking

Het tweede scorepunt kan alleen worden toegekend als het eerste scorepunt is behaald.

Vraag 27 in het hele examen

Sommige mensen maken geen prekallikreïne aan. Dit blijkt geen effect te hebben op hun gezondheid. Cohn kwam zo op het idee om patiënten met HAE-1 te behandelen door de productie van het prekallikreïne-eiwit te verhinderen. Hij ontwikkelde een speciaal stukje enkelstrengs DNA: een AON (antisense oligonucleotide). Na toediening bindt deze AON in het grondplasma van levercellen aan het mRNA voor prekallikreïne. Het DNAmRNA-complex dat dan ontstaat, is het substraat voor een enzym dat het mRNA doorknipt. Door deze AON-therapie wordt de translatie geremd.

Hieronder staat een deel van de coderende streng van het prekallikreïnegen waarop de AON is gebaseerd.

5’- TGTTTGCCAAGAGACTTGGCA - 3’

Vraag 28 2 punten

Wat is de sequentie van de AON?

  1. A 5’- ACGGTTCAGAGAACCGTTTGT - 3’
  2. B 5’- ACGGUUCAGAGAACCGUUUGU - 3’
  3. C 5’- TGCCAAGTCTCTTGGCAAACA - 3’
  4. D 5’- TGTTTGCCAAGAGACTTGGCA - 3’
  5. E 5’- UGCCAAGUCUCUUGGCAAACA - 3’
  6. F 5’- UGUUUGCCAAGAGACUUGGCA - 3’
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

C (2)

Vraag 28 in het hele examen

Vraag 29 1 punt

Bindt de AON aan een deel van een exon of aan een deel van een intron? Licht je antwoord toe.

Bekijk het antwoord

aan een exon, met een toelichting waaruit blijkt dat (rijp) mRNA geen introns bevat / alleen uit exons bestaat

Vraag 29 in het hele examen

Bij AON-therapie moet de toediening van AON’s regelmatig worden herhaald.

Vraag 30 1 punt

Licht toe waarom de toediening herhaald moet worden.

Bekijk het antwoord

voorbeelden van een juist antwoord:

− De AON’s worden afgebroken, waardoor weer prekallikreïne geproduceerd kan worden.

− Er blijft steeds mRNA geproduceerd worden waar nieuwe AON’s voor nodig zijn.

Vraag 30 in het hele examen

Hieronder staan uitspraken over de beschreven AON-therapie en de beschreven crispr-cas-therapie.

1 De AON-therapie is een vorm van RNA-interferentie.

2 De crispr-cas-therapie zorgt ervoor dat de aandoening niet kan worden overgedragen aan de volgende generatie.

3 De crispr-cas-therapie is een vorm van recombinant-DNA-techniek.

Vraag 32 2 punten

Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak juist of onjuist is.

Bekijk het antwoord

1 juist 2 onjuist 3 onjuist

indien drie nummers correct (2)

indien twee nummers correct (1)

indien minder dan twee nummers correct (0)

Vraag 32 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Onderzoek naar pijnbeleving

Opgavetekst

Het team van neurobioloog John Wood onderzoekt families waarin een afwijkende pijnbeleving veel voorkomt. In 2018 beschreef Wood een erfelijke aandoening in de familie Marsili die ongevoelig maakt voor pijn. De aandoening kreeg de naam Marsili-syndroom. Het onderzoek van Wood kan bijdragen aan de ontwikkeling van nieuwe medicijnen voor het behandelen van chronische pijn.

Letizia Marsili dacht dat ze gewoon stoer en sterk was: pijn, ijskou en bloedhete oppervlakken deden haar niets. Ook haar moeder Maria en vier andere leden van hun familie zijn nauwelijks gevoelig voor pijn, hitte en extreme kou. Wood en zijn team onderzochten Letizia en haar familie. Ze analyseerden het genoom van alle familieleden en vonden de oorzaak: een zeer zeldzame mutatie in het ZFHX2-gen, gelegen op chromosoom 14. Ze noemden deze mutatie de Marsili-mutatie.

In afbeelding 1 is de stamboom van de familie van Letizia weergegeven.

Het onderzoeksteam concludeerde na onderzoek aan huismuizen waarbij de Marsili-mutatie was aangebracht, dat de puntmutatie inderdaad het afwijkende fenotype veroorzaakt.

Vraag 30 2 punten

Welke puntmutatie is bij de huismuizen aangebracht in de coderende streng van het ZFHX2-gen?

  1. A C → A
  2. B C → T
  3. C G → A
  4. D G → T
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

C

Vraag 30 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Zwanger met de ziekte van Graves

Opgavetekst

Zwanger met de ziekte van Graves

Ellen heeft al vanaf haar dertiende de ziekte van Graves. Zij wordt daarvoor behandeld door haar huisarts. Ellen is nu 29 en is net in verwachting van haar eerste kind. Ze overlegt met haar huisarts wat de gevolgen zijn voor haar zwangerschap en de behandeling van haar ziekte.

De ziekte van Graves is een auto-immuunziekte die ontstaat doordat een infectie door het afweersysteem is bestreden met een bepaalde IgG-antistof. Deze IgG-antistof activeert bij sommige mensen ook de TSH-receptor op de schildklier waardoor er extra veel schildklierhormoon (T4) wordt afgegeven (afbeelding 1).

De symptomen die optreden zijn: een vergrote schildklier, gewichtsverlies, een verhoogde hartslagfrequentie, een verhoogde ademhalingsfrequentie en het snel warm hebben.

Om de verhoogde vorming van T4 te verhinderen slikt Ellen pillen met methimazol. Deze stof blokkeert de vorming van T4. Om ervoor te zorgen dat er geen tekort aan T4 ontstaat, slikt Ellen ook T4-pillen.

Bij iemand met een verhoogde T4-afgifte is de ademhalingsfrequentie verhoogd, doordat het ademcentrum sterker wordt gestimuleerd.

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1

Schematische weergave van schildklierceltjes met TSH-receptoren op het celoppervlak. IgG-antistoffen en TSH binden aan de receptoren. Onder de cellen wordt T4 afgegeven (pijl).

Bron 24

In de lichaamscellen wordt T4 door een enzym omgezet in T3. Genen die gevoelig zijn voor regulatie door T3 bevatten een korte sequentie: het T3-responsief element (TRE). T3 bindt aan een receptor-co-repressor-complex dat is gebonden aan het TRE, waardoor de vorm van dit complex verandert en de repressor loslaat. Daarna wordt, door binding van een activator, het co-activator-complex gevormd, waarna de genexpressie begint (afbeelding 2). De binding van T3 aan het TRE verandert ook de methylering en acetylering van de door T3 gereguleerde genen.

Afbeelding 2

Afbeelding 2
Afbeelding 2

Schema van de werking van T3 op een gen. Boven: een co-repressor-complex zit op het TRE, de genexpressie blijft uit. Onder, na toevoeging van T3: een co-activator-complex zit op het TRE en er is wel genexpressie. Het DNA zit om histonen heen; de histonstaarten dragen methylgroepen en acetylgroepen (legenda).

Vraag 25 2 punten

Welk effect heeft methylering van histonstaarten op de genen die gevoelig zijn voor regulatie door T3?

  1. A remming replicatie
  2. B remming transcriptie
  3. C stimulering replicatie
  4. D stimulering transcriptie
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 25 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Dwergolifanten op Sicilië

Opgavetekst

Dwergolifanten op Sicilië

Op eilanden hebben veel zoogdiersoorten een afwijkende grootte vergeleken met verwante soorten op het vasteland. Grote soorten zijn er kleiner, kleine soorten zijn er groter. Een team van wetenschappers heeft aan de hand van fossielen een schatting gemaakt van de snelheid van 'verdwerging' bij olifanten die leefden op Sicilië.

De 'verreuzing' en 'verdwerging' van zoogdiersoorten die eilanden koloniseren, wordt de wet van Foster genoemd (afbeelding 1). Bij de ontwikkeling richting de afwijkende afmetingen zijn verschillende factoren betrokken. Wetenschappers veronderstellen dat na vestiging eerst een sterke populatiegroei plaatsvindt, en daarna de ontwikkeling naar een optimale grootte van de individuen.

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1

Schematische weergave van de wet van Foster. Links: kleine soorten (muizen) ondergaan verreuzing, zij worden groter. Rechts: grote soorten (olifanten) ondergaan verdwerging, zij worden kleiner. De oorspronkelijke grootte staat in het midden van de boog.

Bron 38

De wetenschappers onderzochten fossiele resten van de puntali-olifant (Palaeoloxodon mnaidriensis), een uitgestorven olifantensoort die leefde op het Italiaanse eiland Sicilië. Deze dwergolifant is een afstammeling van de veel grotere uitgestorven Europese bosolifant (Palaeoloxodon antiquus) die 781.000 tot 30.000 jaar geleden leefde. Zie afbeelding 2.

Afbeelding 2

Afbeelding 2
Afbeelding 2

Silhouetten van de puntali-olifant (ongeveer 2 meter hoog) en de Europese bosolifant (ongeveer 3,7 meter hoog), op een schaal van de hoogte in meters.

Vraag 41 2 punten

De wetenschappers konden mitochondriaal DNA (mtDNA) isoleren uit een fossiel bot uit het binnenoor van een puntali-olifant. Dit mtDNA werd gebruikt om de lengte van de periode van verdwerging te bepalen. Voor het onderzoek moest het mtDNA eerst worden vermenigvuldigd, waarna de basevolgorde ervan kon worden bepaald. Noteer de naam van de techniek waarmee DNA vermenigvuldigd kan worden. Noteer de naam van de techniek waarmee de basenvolgorde bepaald kan worden.

Bekijk het antwoord
  • Noemt PCR (polymerase chain reaction) als techniek om DNA te vermenigvuldigen. (1p)
  • Noemt sequencing als techniek om de basenvolgorde te bepalen. (1p)

Vraag 41 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Drop

Opgavetekst

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1 Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, 2024

Drop en zoethoutthee bevatten glycyrrhizine (GL). Deze stof zorgt voor de typische dropsmaak en heeft een grote zoetkracht. GL wordt in de darmen door darmbacteriën gehydrolyseerd. Hierbij ontstaat glycyrrhetinezuur (GA), dat wordt opgenomen in het bloed. In de lever wordt een gedeelte van het GA omgezet in een aantal verschillende stoffen die via de gal worden afgevoerd. Een gedeelte daarvan wordt in de darm weer omgezet in GA en vervolgens opgenomen en getransporteerd naar de lever. Deze cyclus heet de enterohepatische circulatie (afbeelding 1).

Schema van de lever, de galblaas, de galbuis, de darm en de poortader. De galbuis loopt van de lever naar de darm en de galblaas komt uit op de galbuis. De poortader loopt van de darm naar de lever.

Vraag 21 2 punten

Anna heeft last van een hoge bloeddruk. Als ze voor controle naar haar huisarts gaat, vraagt de huisarts of ze vaak drop eet of zoethoutthee drinkt. Bepaalde stoffen in deze voedingsmiddelen kunnen namelijk een hoge bloeddruk veroorzaken.

Over de aanwezigheid van GA in het lichaam worden de volgende uitspraken gedaan (zie afbeelding 1):
1 GA komt alleen terecht in de lever via de poortader.
2 Door de enterohepatische circulatie duurt het langer voordat GA volledig uit het lichaam is verwijderd.
3 Een trage passage van de voedselbrij in de darm verlaagt de hoeveelheid GA in het lichaam.

Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is.

Bekijk het antwoord
  • Noteert bij 1 onjuist, bij 2 juist en bij 3 onjuist. (2p)

Drie juiste antwoorden: 2 punten. Twee juiste antwoorden: 1 punt. Minder dan twee juiste antwoorden: 0 punten.

Vraag 21 in het hele examen

Afbeelding 2

Afbeelding 2
Afbeelding 2 Mikkel R. Deutch et al. Bioactive Candy: Effects of Licorice on the Cardiovascular System; 14 October 2019; Foods; https://pdfs.semanticscholar.org/6d43/928b0ac6f2a5573e15aaf2ab0bb6768c33f5.pdf?_ga=2.45024932.1880901138.1579252696-1289485072.1578907438; figure 3 b; CC BY 4.0; afbeelding vertaald en vereenvoudigd

Schema van een cel uit de nierbuisjes, met het intern milieu (bloed) links en de voorurine rechts. In de cel wordt cortisol door het enzym 11β-HSD2 (met NAD+ tot NADH) omgezet in cortison. GA remt het enzym 11β-HSD2 (stippellijn met streepje). Cortisol bindt aan de MR in het grondplasma. Het complex gaat naar de kern en bindt aan het HRE op het DNA. Daarna ontstaan Na+-kanalen die in het celmembraan naar de voorurine komen. Na+ gaat vanuit de voorurine de cel in, K+ gaat vanuit de cel naar de voorurine.

Vraag 22 1 punt

GA heeft effect op bepaalde cellen in de nierbuisjes (afbeelding 2). In het grondplasma van deze cellen bevinden zich mineralocorticoïd-receptoren. Door binding van cortisol wordt een mineralocorticoïd-receptor (MR) geactiveerd. De geactiveerde MR verplaatst zich naar de kern, waar dit complex bindt aan een hormoon-respons-element (HRE). Daardoor komen bepaalde genen tot expressie, wat leidt tot de synthese van Na+-kanalen die in het celmembraan terechtkomen. GA verhindert de werking van het enzym 11β-HSD2 in deze niercellen. Dit enzym zet normaliter cortisol om in cortison. Cortison kan niet binden aan de MR.

De geactiveerde MR is als transcriptiefactor betrokken bij de synthese van Na+-kanalen.

Welke functie heeft de geactiveerde MR bij de transcriptie? Gebruik je informatieboek.

  1. A activator
  2. B enhancer (versterker)
  3. C promotor
  4. D repressor
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 22 in het hele examen

Vraag 23 2 punten

De opname van GA leidt tot een toename van de osmotische waarde van het bloed.

Leg dit uit aan de hand van afbeelding 2.

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord blijkt dat een toename van (de remming van de omzetting van) cortisol leidt tot een toename van (de productie van) Na+-kanalen, of dat de onderdrukking van het enzym 11β-HSD2 leidt tot een toename van (de productie van) Na+-kanalen. (1p)
  • Uit het antwoord blijkt dat er meer Na+-opname vanuit de voorurine plaatsvindt, of meer (terug)resorptie van Na+ plaatsvindt, waardoor de osmotische waarde van het bloed zal stijgen. (1p)

Vraag 23 in het hele examen

2024, tijdvak 2: De herintroductie van het przewalskipaard

Opgavetekst

De herintroductie van het przewalskipaard

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

In 1969 stierven przewalskipaarden uit in het wild. Vanaf 1992 worden przewalskipaarden uit dierentuinen geherintroduceerd in hun natuurlijke habitat. In 2020 maakte San Diego Zoo Global bekend dat het eerste gekloonde przewalskipaard was geboren in hun dierentuin.

Het przewalskipaard behoort tot de familie van de paardachtigen. Over de wetenschappelijke naam zijn taxonomen het nog steeds niet eens. Het przewalskipaard (afbeelding 1) wordt aangeduid als Equus przewalskii of als Equus ferus przewalskii. Het 'gewone' paard, dat door de mens tam is gemaakt (gedomesticeerd), heeft de naam Equus ferus caballus.

Het genoom van deze dieren is verschillend: het przewalskipaard heeft 66 chromosomen; het gewone paard heeft 64 chromosomen. Een kruising van een gewoon paard met een przewalskipaard levert vruchtbare nakomelingen (F1) op met 65 chromosomen.

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1

Foto van een przewalskipaard.

Vraag 5 2 punten

De przewalskipaarden werden in het natuurgebied in Flevoland geplaatst. Omdat er geen andere paarden voorkwamen in het gebied, was ...(1)... van de przewalskipaarden nog niet bezet. Door de przewalskipaarden werd de successie in het gebied ...(2)... . Wat moet worden ingevuld bij 1 en bij 2?

  1. A bij 1 de habitat, bij 2 versneld
  2. B bij 1 de habitat, bij 2 vertraagd
  3. C bij 1 de niche, bij 2 versneld
  4. D bij 1 de niche, bij 2 vertraagd
  5. E bij 1 het ecosysteem, bij 2 versneld
  6. F bij 1 het ecosysteem, bij 2 vertraagd
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 5 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Gentherapie nagemaakt

Opgavetekst

Gentherapie nagemaakt

De gentherapie Glybera was effectief bij mensen met lipoproteïnelipase-deficiëntie, een zeldzame stofwisselingsziekte waarbij de stofwisseling van vetten is verstoord. Maar vanwege de hoge kosten is Glybera van de markt gehaald. Een groep onafhankelijke biologen maakt nu een alternatief voor deze gentherapie.

Het vervoer van vetten in de bloedbaan vindt onder andere plaats door chylomicronen. Chylomicronen zijn lipoproteïnen die worden gemaakt door de darmepitheelcellen. Voor de productie van chylomicronen worden de verteringsproducten van vetten gebruikt. In afbeelding 1 is de vorming van chylomicronen door een darmepitheelcel weergegeven. Daarin zijn proces P en de onderdelen Q, R en S aangegeven.

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1

Schema van de vorming van chylomicronen door een darmepitheelcel. Links een vetdruppel die via proces P tot vetdruppeltjes wordt en door vertering wordt afgebroken. In de darmepitheelcel zijn glad en ruw ER, een organel aangegeven met Q, en chylomicronen te zien. Rechts twee vaten, aangegeven met R en S.

Afbeelding 2

Afbeelding 2
Afbeelding 2

Haarvat met een chylomicron in het lumen. LPL is vastgehecht aan het endotheel en breekt de triglyceriden in de chylomicron af. De producten worden opgenomen door de spiercel eronder.

Bron 26

Bij de behandeling met Glybera wordt een functioneel LPL-gen ingebracht. Hierbij is een virus de vector. Dit virus maakt niet ziek en vermenigvuldigt zich niet, maar brengt enkel het functionele LPL-gen in de kern van spiercellen. Daar blijft het gen los in de kern aanwezig. Na injecties met Glybera op zo'n zestig verschillende plaatsen in de beenspieren kan LPL-deficiëntie worden genezen.

Bij een Glybera-behandeling krijgt de patiënt medicijnen die de activiteit van B- en T-cellen remmen tijdens en vlak na de behandeling.

Vraag 24 2 punten

Bij de behandeling met Glybera wordt een functioneel LPL-gen ingebracht. Hierbij is een virus de vector. Na injecties met Glybera op zo'n zestig verschillende plaatsen in de beenspieren kan LPL-deficiëntie worden genezen. Beredeneer waarom de injecties met Glybera in het beenspierweefsel volstaan om in het hele lichaam voldoende LPL-activiteit te bereiken.

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord blijkt dat het spierweefsel dan LPL (op basis van het ingebrachte gen) afgeeft aan het bloed. (1p)
  • Uit het antwoord blijkt dat het LPL meereist met het bloed, waarna het zich ook in andere weefsels of delen van het lichaam hecht aan het endotheel. (1p)

Antwoord dat het spierweefsel dan LPL maakt op basis van het ingebrachte gen en dit afgeeft aan het bloed, en dat dit lokaal zoveel LPL-activiteit oplevert dat voldoende afbraakproducten van chylomicronen beschikbaar komen voor alle lichaamscellen: 2 punten. Antwoord dat het virus meereist met het bloed en andere cellen infecteert die vervolgens LPL aanmaken en afgeven aan het bloed: 1 punt in totaal.

Vraag 24 in het hele examen

Bron 27

De onafhankelijke biologen beweren dat ze op basis van de literatuur over Glybera een alternatief voor de therapie hebben gemaakt: Slybera. Ze plaatsten het LPL-gen in een plasmide en brachten die in bij E. coli. Vervolgens lieten de biologen de E. coli zich vermeerderen. Daarna werden de plasmiden uit de bacteriën gehaald en werd een bepaalde stof toegevoegd om de plasmide in twee delen te splitsen (afbeelding 4). Daarmee werden de overbodige delen uit de plasmide verwijderd en bleef een zo klein mogelijk relevant deel over: de minicircle. Na zuivering konden de minicircles worden geoogst en ingebracht in cellen. De minicircles werden niet in het DNA opgenomen.

De biologen hebben aangetoond dat cellen van een zoogdier waarin de minicircles zijn ingebracht, het transgen tot expressie brengen.

Afbeelding 4

Afbeelding 4
Afbeelding 4

Een E. coli-bacterie met een plasmide. De plasmide met transgen wordt in twee delen gesplitst. Daaruit ontstaan de minicircle en het restant plasmide.

Vraag 26 2 punten

De plasmide met transgen bevat onder andere de volgende delen: 1 het LPL-gen 2 een gen voor antibioticum-resistentie 3 een promotor voor het LPL-gen 4 de bindingsplaats voor prokaryoot DNA-polymerase. Schrijf de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar en noteer erachter of het betreffende deel wel of niet in de minicircle aanwezig zal zijn.

Bekijk het antwoord
  • Noteert bij elk nummer of het deel wel of niet in de minicircle aanwezig is: 1 wel, 2 niet, 3 wel, 4 niet. (2p)

Vier nummers correct: 2 punten. Drie nummers correct: 1 punt. Minder dan drie: 0 punten.

Vraag 26 in het hele examen

Bron 29

De biologen zijn van plan om Slybera uiteindelijk te verstrekken aan patiënten met LPL-deficiëntie, maar dan moeten de kwaliteit en veiligheid gegarandeerd zijn. Ze zoeken daarom de hulp van andere onderzoekers voor de volgende stappen die moeten worden gedaan, zoals het uitvoeren van dierproeven.

Onderzoekers ontwerpen een experiment om de effectiviteit van Slybera op muizen te testen. Ze gebruiken 40 LPL-deficiënte muizen.

LPL-deficiëntie erft recessief over. De frequentie van het allel dat verantwoordelijk is voor het ontstaan van LPL-deficiëntie is 0,001.

Vraag 27 2 punten

Onderzoekers ontwerpen een experiment om de effectiviteit van Slybera op muizen te testen. Ze gebruiken 40 LPL-deficiënte muizen. Beschrijf het experiment. − Geef aan welke behandeling de muizen krijgen. − Noteer welke metingen moeten worden gedaan bij de muizen.

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord blijkt dat de ene helft van de muizen injecties met het LPL-gen krijgt en de andere helft een controlebehandeling, waarbij de overige omstandigheden gelijk blijven. (1p)
  • Uit het antwoord blijkt dat na enige tijd de hoeveelheid vet, triglyceriden of chylomicronen in het bloed wordt bepaald, of de LPL-activiteit. (1p)

Vraag 27 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Slaap herstelt DNA

Opgavetekst

Slaap herstelt DNA

Alle organismen met een zenuwstelsel blijken slaap nodig te hebben. Israëlische wetenschappers toonden aan dat slaap een belangrijke rol speelt bij het herstel van DNA-schade in neuronen.

Bij gewervelden wordt het slaap-waakritme geregeld door het peptide-hormoon melatonine. Melatonine wordt geproduceerd door de epifyse, een klier in de hersenen. De aanmaak doorloopt een 24 uurs-ritme én wordt beïnvloed door de hoeveelheid licht die door bepaalde receptoren in het netvlies wordt opgevangen. Om in te kunnen slapen moet de melatonineconcentratie boven een bepaalde drempelwaarde komen.

Op de celmembranen van veel verschillende celtypen zijn melatonine-receptoren te vinden. Zo ook op cellen van het centraal zenuwstelsel. Melatonine heeft verschillende effecten op cellen; het kan bijvoorbeeld de genexpressie beïnvloeden.

Doordat neuronen voornamelijk overdag actief zijn, lopen ze voornamelijk overdag DNA-schade op. DNA-schade wordt veelal veroorzaakt door zuurstofradicalen. Deze stoffen ontstaan bij processen waarbij zuurstof wordt gebruikt.

Bron 31

Een voorbeeld van DNA-schade is een dubbelstrengsbreuk (dsb). Bij een dsb zijn beide strengen van een DNA-molecuul gebroken. Bij de reparatie van dsb's kunnen soms inserties of deleties optreden.

De Israëlische wetenschappers onderzochten of slaap nodig is om dsb's in neuronen te herstellen. Zij voerden dit onderzoek uit met larven van zebravisjes (afbeelding 1). Zebravisjes zijn vissen die overdag actief zijn. De larven zijn doorzichtig, waardoor het centraal zenuwstelsel goed zichtbaar is. De onderzoekers modificeerden de zebravisjes zodat ze in hun neuronen een groen-fluorescerend eiwit aanmaken dat bindt aan de chromosoomuiteinden (telomeren). Op deze manier maakten ze de beweeglijkheid van chromosomen (chromosoomdynamiek) zichtbaar in het zenuwstelsel van levende zebravis-larven (afbeelding 2).

De onderzoekers gebruikten de chromosoomdynamiek als maat voor DNA-herstel. De chromosoomdynamiek wordt onder andere beïnvloed door de mate van spiralisatie van de chromatinedraad en door reparatieprocessen. De chromosoomdynamiek wordt uitgedrukt in de hoeveelheid ruimte waarbinnen de uiteinden van chromosomen bewegen. De lichte plaatsen op de foto in afbeelding 2 geven cellen aan met veel chromosoomdynamiek.

Vooral tijdens de slaap van de zebravis-larven namen de onderzoekers grote chromosoomdynamiek waar in neuronen. Als ze – tijdens de slaap – de activiteit van neuronen stimuleerden, nam de chromosoomdynamiek af.

Vraag 33 2 punten

Een voorbeeld van DNA-schade is een dubbelstrengsbreuk (dsb). Bij de reparatie van dsb's kunnen soms inserties of deleties optreden. Over inserties en deleties worden de volgende uitspraken gedaan: 1 Een insertie kan leiden tot een leesraamverschuiving. 2 Een deletie kan leiden tot de synthese van een langer eiwit. Welke uitspraak is juist?

  1. A geen van beide
  2. B alleen 1
  3. C alleen 2
  4. D zowel 1 als 2
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 33 in het hele examen

Bron 34

De onderzoekers konden vaststellen dat chromosoomdynamiek inderdaad een goede maat is voor DNA-herstel, door in de neuronen van de zebravis-larven ook de stof γH2AX te meten. Bij het optreden van een dsb wordt γH2AX gevormd uit het histon-eiwit H2AX. Op plaatsen waar veel γH2AX aanwezig is dus zeer waarschijnlijk een dsb aanwezig. De omzetting van H2AX in γH2AX maakt de reparatie van een dsb mogelijk doordat het de spiralisatie van de chromatinedraad vermindert.

Afbeelding 3 toont de gemeten hoeveelheid γH2AX en de chromosoomdynamiek in neuronen van zebravis-larven gedurende 25 uur. In de legenda is niet weergegeven welke lijn bij welke as hoort.

Vraag 34 1 punt

De omzetting van H2AX in γH2AX maakt de reparatie van een dsb mogelijk doordat het de spiralisatie van de chromatinedraad vermindert. Verklaar dat de afgenomen spiralisatie van de chromatinedraad het herstel van dsb's makkelijker maakt.

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord blijkt dat de (reparatie-)enzymen het DNA in de chromatinedraad beter kunnen bereiken. (1p)

Een voorbeeld van een reparatie-enzym, zoals polymerase, telt ook mee voor het scorepunt.

Vraag 34 in het hele examen

Afbeelding 3

Afbeelding 3
Afbeelding 3

Grafiek over 25 uur. Links het aantal plaatsen met γH2AX per celkern (3 tot 18), rechts de chromosoomdynamiek (µm³, 0,003 tot 0,018). Lijn P is doorgetrokken, lijn Q is gestippeld. Licht bij 1 tot 13 uur, donker bij 15 tot 23 uur.

Vraag 35 2 punten

In de legenda van afbeelding 3 is niet weergegeven welke lijn bij welke as hoort. Wordt het aantal plaatsen met γH2AX per kern weergegeven door lijn P of door lijn Q? En waarom?

  1. A door lijn P, want dsb's ontstaan vooral overdag
  2. B door lijn P, want dsb's worden vooral overdag hersteld
  3. C door lijn Q, want dsb's ontstaan vooral overdag
  4. D door lijn Q, want dsb's worden vooral overdag hersteld
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 35 in het hele examen

Bron 36

Om te bepalen hoe slaap en chromosoomdynamiek samenhangen, deden de onderzoekers een experiment waarbij een groep zebravis-larven overdag melatonine in een oplosmiddel toegediend kreeg. Een andere groep zebravis-larven kreeg alleen het oplosmiddel toegediend (controle). Afbeelding 4 toont de slaapduur vlak voor en na toediening. Afbeelding 5 toont de chromosoomdynamiek drie uur na toediening.

Afbeelding 4 en afbeelding 5

Afbeelding 4 en afbeelding 5
Afbeelding 4 en afbeelding 5

Links de slaapduur (minuten per uur) tegen de tijd sinds toediening (uren), voor de controle en de melatonine-oplossing. Rechts de chromosoomdynamiek (µm³) drie uur na toediening, voor controle en melatonine. Het verschil is significant (*).

Bron 38

Figuur uit het examen

Vier modellen, A tot en met D, met pijlen tussen chromosoomdynamiek en slaap: A chromosoomdynamiek bevordert slaap (+); B chromosoomdynamiek remt slaap (−); C slaap bevordert chromosoomdynamiek (+); D slaap remt chromosoomdynamiek (−).

Vraag 36 2 punten

Om te bepalen hoe slaap en chromosoomdynamiek samenhangen, deden de onderzoekers een experiment met een groep zebravis-larven die melatonine kreeg toegediend en een controlegroep. Afbeelding 4 toont de slaapduur vlak voor en na toediening. Afbeelding 5 toont de chromosoomdynamiek drie uur na toediening. Welk model wordt ondersteund door de resultaten van het onderzoek? De modellen A tot en met D staan in de figuur bij de vraag.

  1. A model A: chromosoomdynamiek bevordert slaap (+)
  2. B model B: chromosoomdynamiek remt slaap (−)
  3. C model C: slaap bevordert chromosoomdynamiek (+)
  4. D model D: slaap remt chromosoomdynamiek (−)
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 36 in het hele examen

2023, tijdvak 1: De kip als draagmoeder

Opgavetekst

De kip als draagmoeder

Onderzoekers van het Roslin-instituut in Edinburgh zijn erin geslaagd haantjes zo te modificeren dat zij dochters krijgen die onvruchtbaar zijn. Deze hennen kunnen daardoor als ‘draagmoeder’ fungeren voor zeldzame kippenrassen zoals Rumpless Game (afbeelding 1).

Het transgeen maken van vogels is erg moeilijk. Genetisch gemodificeerde embryo’s kunnen bijvoorbeeld niet geïmplanteerd worden in een ei. Daarom wordt nu onderzoek gedaan naar het genetisch modificeren van de embryonale stamcellen van vogels.

Vroeg in de embryonale ontwikkeling zijn bij vogels twee typen embryonale stamcellen aanwezig. Het ene type kan zich differentiëren tot alle celtypen behalve geslachtscellen. Het andere type, de primordiale geslachtscel (PGC), kan zich juist alleen ontwikkelen tot geslachtscellen. Beide typen stamcellen kunnen in een vroeg stadium uit kippenembryo’s gehaald worden en genetisch gemodificeerd worden.

De Schotse onderzoekers wilden genetisch gemodificeerde embryonale stamcellen inbrengen bij kippenembryo’s, om deze kippen – als ze volwassen zijn – transgeen nageslacht te laten produceren. De Schotse onderzoekers kozen ervoor om PGC’s te modificeren, en niet het andere type embryonale stamcellen.

Bron 8

In afbeelding 5 zijn de stappen weergegeven die de onderzoekers uitvoerden om onvruchtbare hennen te verkrijgen.

stap 1: isolatie van PGC’s uit het bloed van embryo’s in een vroeg stadium
stap 2: inbrengen van het genconstruct in het DDX4-gen van de PGC’s met behulp van TALEN-eiwitten
stap 3: selectie en vermeerdering van transgene PGC’s door middel van een voedingsmedium
stap 4: injectie van transgene heterozygote PGC’s in de bloedsomloop van embryo’s
stap 5: kruising van de uitgekomen haantjes met een niet-gemodificeerde hen
stap 6: screening van de nakomelingen op de expressie van het GFP-gen

Om PGC’s te selecteren waarin het genconstruct tot expressie is gekomen, werden alle behandelde PGC’s gekweekt in een speciaal voedingsmedium (afbeelding 5, stap 3).

Afbeelding 5

Afbeelding 5
Afbeelding 5 Bron: Shutterstock (ei, haan, hen en kuikens)

Zes stappen, genummerd 1 tot en met 6. (1) Een embryo in een ei. (2) PGC’s in een schaaltje; het genconstruct GFP, Pu en PA wordt met een bliksemschicht ingebracht. (3) Het schaaltje met de geselecteerde cellen. (4) Een injectiespuit brengt de cellen in het bloed van een embryo in een ei. (5) Een haan (mannetje) en een hen (vrouwtje) met een kruisje ertussen. (6) Acht kuikens.

Vraag 11 2 punten

Moet het voedingsmedium GFP bevatten? En moet het de gifstof puromycine bevatten?

  1. A GFP niet, puromycine niet
  2. B GFP niet, puromycine wel
  3. C GFP wel, puromycine niet
  4. D GFP wel, puromycine wel
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 11 in het hele examen

Bron 10

De onderzoekers wilden vervolgens aantonen dat de TALEN-eiwitten het genconstruct op de juiste plaats in het DDX4-gen hadden aangebracht. Daarvoor isoleerden ze het DNA uit een aantal transgene PGC’s uit stap 3 en knipten het DNA met het restrictie-enzym Mfe1. In afbeelding 6 zijn de knipplaatsen van het enzym Mfe1 in het DDX4-gen weergegeven.

Vervolgens werden de DNA-fragmenten met het genconstruct en de DNA-fragmenten zonder het genconstruct gesorteerd op lengte door middel van gel-elektroforese. Als controle werden niet-gemodificeerde PGC’s gebruikt. Het resultaat is te zien in afbeelding 7.

De onderzoekers concludeerden dat het genconstruct op de juiste plaats was ingebouwd.

Afbeelding 7

Afbeelding 7
Afbeelding 7 Taylor et al. Efficient TALEN-mediated gene targeting of chicken primordial germ cells. Development. 2017 Mar 1; 144(5): 928–934. doi: 10.1242/dev.145367

Gel-elektroforese met vijf groepen banen. Links twee controlebanen (niet-gemodificeerde PGC’s). Daarna lanen met M (mannelijke cel) en V (vrouwelijke cel). Op de schaal staan 10 kb, 8 kb en 6 kb. De controlebanen hebben alleen een onderste band, bij ongeveer 6 kb. De M-banen hebben twee banden: een bovenste band tussen 8 en 10 kb en een onderste band bij ongeveer 6 kb. De V-banen hebben alleen de bovenste band, tussen 8 en 10 kb.

Vraag 12 1 punt

De onderzoekers concludeerden dat het genconstruct op de juiste plaats was ingebouwd. Licht toe hoe deze conclusie kan worden getrokken aan de hand van de gel in afbeelding 7.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat in de gemodificeerde PGC’s het fragment van 9,3 kb (het bovenste bandje) aanwezig is. (1p)

Als de kandidaat antwoordt dat het betreffende fragment of bandje bij de mannetjes aanwezig is, het scorepunt toekennen.

Vraag 12 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Koorts en ziek zijn

Opgavetekst

Koorts en ziek zijn

Australische wetenschappers hebben onderzocht hoe cellen tegengaan dat schade optreedt door koorts.

Als bij de mens de lichaamstemperatuur (kerntemperatuur) ten gevolge van een infectie boven 38,3 °C stijgt, wordt dat koorts genoemd. Koorts begint met een verhoging van de normtemperatuur in de hypothalamus. Die verhoging kan worden veroorzaakt door macrofagen als zij in reactie op ziekteverwekkers bepaalde stoffen (pyrogenen) afgeven. Een voorbeeld van zo’n pyrogeen is interleukine-1 (IL-1).

Afbeelding 1 laat zien hoe IL-1 in de hypothalamus een reactie in de temperatuurgevoelige neuronen veroorzaakt.

1 IL-1 bindt aan een IL-1-receptor op een endotheelcel.
2 IRAK en MyD88 activeren een reeks aan enzymatische omzettingen.
3 Er komt een grote hoeveelheid arachidonzuur vrij.
4 Cyclo-oxygenase zet arachidonzuur om in PGE2.
5 PGE2 bindt aan een PGE2-receptor op een gliacel.
6 De gliacel geeft cAMP af.
7 Het temperatuurgevoelig neuron geleidt impulsen naar het temperatuurcentrum.

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1 Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, 2023

Schema van de werking van IL-1 in de hypothalamus. Boven een endotheelcel met de IL-1-receptor, IRAK en MyD88; daaronder arachidonzuur, dat via cyclo-oxygenase wordt omgezet in PGE2. PGE2 bindt aan een PGE2-receptor op een gliacel, waarin cAMP wordt afgegeven. De gliacel staat in contact met een temperatuurgevoelig neuron. Bij de bloedvaten staat ‘BLOED’ en bij het IL-1 zijn meerdere bolletjes getekend.

Vraag 21 1 punt

De thermo-miRNA’s grijpen in op de productie van pyrogenen. Op welk moment grijpen de thermo-miRNA’s in?

  1. A tussen transcriptie en splicing
  2. B tussen splicing en translatie
  3. C tussen translatie en eiwitvouwing
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 21 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Vergiftigen pijlgifkikkers zichzelf niet?

Opgavetekst

Vergiftigen pijlgifkikkers zichzelf niet?

Pijlgifkikkers gebruiken gif als verdediging tegen predatoren. Rebecca Tarvin van de University of Texas onderzocht hoe het komt dat de kikkers zichzelf niet vergiftigen.

Als een pijlgifkikkertje zoals Epipedobates tricolor (afbeelding 1) belaagd wordt, scheiden gifklieren in de huid een dodelijk neurotoxine uit. Een veelvoorkomend neurotoxine bij pijlgifkikkers is epibatidine.

In het lichaam van een predator bindt epibatidine aan de acetylcholine-receptoren op het postsynaptisch membraan van neuronen. Net als acetylcholine veroorzaakt epibatidine het openen van Na+-kanaaltjes.

Vraag 32 2 punten

Om aan te tonen dat de mutaties bij pijlgifkikkers verantwoordelijk zijn voor de epibatidine-ongevoeligheid, bouwden de onderzoekers deze mutaties in het gen voor de humane acetylcholine-receptor in. Zo maakten ze een FCAI-variant en een LCAI-variant. Noteer welke aminozuurveranderingen er moeten worden aangebracht in de humane acetylcholine-receptor om de FCAI-variant te verkrijgen. Noteer het minimale aantal nucleotiden dat in totaal veranderd moet worden in de coderende streng van het gen voor de receptor om deze aminozuurveranderingen te bewerkstelligen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de aminozuurveranderingen voor de FCAI-variant: ser(ine) wordt cys(teïne) en tyr(osine) wordt his(tidine), dus S → C en Y → H. (1p)
  • Noemt twee (veranderingen) als het minimale aantal nucleotiden dat in de coderende streng veranderd moet worden. (1p)

Het scorepunt voor de tweede deelvraag alleen toekennen als het gegeven antwoord past bij het antwoord op de eerste deelvraag.

Vraag 32 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Onderzoek naar medicijnen tegen ebola

Opgavetekst

Bron 6

Tussen 2010 en 2020 vonden in Afrika twee uitbraken plaats van de zeer besmettelijke virusziekte ebola. Onderzoekers hebben een aantal medicijnen getest om de uitbraken in te dammen en toekomstige ebola-epidemieën te voorkomen.

Ebola is een van de meest dodelijke virusziekten bij mensen. Het ebolavirus is een enkelstrengs RNA-virus dat van mens op mens kan worden overgedragen via lichaamsvloeistoffen.

Enkelstrengs RNA-virussen worden verdeeld in twee categorieën: positief-sense en negatief-sense. Positief-sense betekent dat de virale RNA-streng de coderende basenvolgorde bevat. Negatief-sense betekent dat de virale RNA-streng een basenvolgorde heeft die complementair is aan de coderende basenvolgorde. Het ebolavirus is negatief-sense.

In afbeelding 1 is de infectie en de daarop volgende stappen van de vermenigvuldiging van het ebolavirus in een menselijke cel schematisch weergegeven. Hierin is het negatief-sense RNA aangegeven met – en positief-sense met +.

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1 https://talk.ictvonline.org/ictv-reports/ictv_online_report/negative-sense-rna-viruses/mononegavirales/w/filoviridae

Schema van een menselijke cel. Bovenaan binden ebolavirussen zich aan de celmembraan en worden opgenomen. In de cel is het virale RNA negatief-sense (-); met de virale RNA-polymerase wordt daarvan positief-sense RNA (+) gemaakt. Het positief-sense RNA dient als mRNA voor translatie: bij een membraansysteem in de cel worden virale eiwitten gemaakt. Ook ontstaat weer negatief-sense RNA, dat met de virale eiwitten nieuwe virusdeeltjes vormt die via de celmembraan vrijkomen.

Afbeelding 3

Afbeelding 3
Afbeelding 3 Wikipedia: Chemical structure of Remdesivir; Hbf878

Structuurformule van remdesivir. Links een fenylgroep met een fosforamidaatgroep (P met een dubbel gebonden O en een ester), en een aminozuurachtig deel met een esterbinding. Rechts een ribosering met twee OH-groepen en een cyaangroep (C#N), verbonden met een tweeringstelsel met een NH2-groep.

Vraag 10 1 punt

In 2016 kregen onderzoekers toestemming om de virusremmer remdesivir te testen. Dit is een nucleotide-analoog: een stof die lijkt op een bepaalde nucleotide. Deze stof verstoort de werking van het virale RNA-polymerase. Als een remdesivir-molecuul wordt ingebouwd door de virale RNA-polymerase, is verdere verlenging van dit RNA-molecuul niet mogelijk. Afbeelding 3 toont de structuurformule van remdesivir.

Een deel van het remdesivir-molecuul vertoont een grote overeenkomst met een bepaalde stikstofbase.

Noteer de naam van deze stikstofbase.

Bekijk het antwoord
  • Noemt adenine. (1p)

Opmerking: als de kandidaat de letter A noteert, het scorepunt toekennen.

Vraag 10 in het hele examen

Afbeelding 5

Afbeelding 5
Afbeelding 5 Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, 2023

Bovenaan een schematische tekening van een ebolavirusdeeltje met de eiwitten VP35/L, NP, VP40, VP30, VP24 en GP. Onderaan de genoomkaart, van 3' naar 5', met de genen in volgorde: NP, VP35, VP40, GP, VP30, VP24 en L. L is het langste gen.

Vraag 12 1 punt

In oktober 2019 werd het eerste vaccin tegen ebola goedgekeurd. Dit vaccin bestaat uit een verzwakt, ander type virus, waaraan een gen van het ebolavirus is toegevoegd. In afbeelding 5 zijn de verschillende eiwitten van het ebolavirus weergegeven, met daaronder de plaats van de bijbehorende genen op het genoom.
Legenda:
NP gen voor eiwit NP dat het genoom beschermt
VP... genen voor eiwitten VP24, VP30, VP35 en VP40
GP gen voor membraaneiwit GP
L gen voor RNA-polymerase L

Welk gen van het ebolavirus is aan het verzwakte virus toegevoegd?

  1. A NP
  2. B VP30
  3. C GP
  4. D L
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 12 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Nieuwe behandelmethodes voor sikkelcelanemie

Opgavetekst

Bron 17

Sikkelcelanemie is een erfelijke bloedziekte, waarbij afwijkend hemoglobine wordt aangemaakt. De normale vorm van rode bloedcellen kan daardoor veranderen in een sikkelvorm. Wereldwijd wordt onderzoek gedaan naar nieuwe behandelingen voor deze ziekte.

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1 Shutterstock; Structuur van het hemoglobinemolecuul (hemoglobine) met alfa- en bètaketens, heemgroepen en ijzeratomen; Blamb

Ruimtelijk model van normaal hemoglobine met vier globineketens. Bovenaan links en rechts twee β-globineketens (1 en 2); onderaan links en rechts twee α-globineketens (2 en 1). Tussen de ketens zitten de heemgroepen met ijzer, die met lijnen zijn aangewezen.

Afbeelding 2

Afbeelding 2
Afbeelding 2 Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, 2023

Schema van het BCL11A-gen op chromosoom 2 (met het deel P, een regulerende sequentie) en de globinegenen op chromosoom 11 (met de LCR). Links, bij sikkelcelanemie: veel transcriptie, veel BCL11A-eiwit en daardoor de productie van β-globine. Rechts, na genetische modificatie (CRISPR-Cas): weinig transcriptie, weinig BCL11A-eiwit en daardoor de productie van γ-globine.

Vraag 32 2 punten

In afbeelding 2 is het BCL11A-gen op chromosoom 2 weergegeven: de grijze blokjes zijn de exons; deel P is een regulerende sequentie van dit gen. Ook is weergegeven hoe het BCL11A-eiwit de expressie van de globinegenen op chromosoom 11 reguleert. LCR is de regulerende sequentie van de globinegenen. De linkerkant van de afbeelding toont de situatie in de beenmergcellen van een patiënt met sikkelcelanemie. De rechterkant toont de situatie in beenmergcellen waarbij met de CRISPR-Cas-techniek de regulerende sequentie van het BCL11A-gen is bewerkt.

Is deel P een activatoreiwit of een enhancer (versterker)? En is BCL11A een RNA-polymerase of een transcriptiefactor?

  1. A Deel P: activatoreiwit; BCL11A: RNA-polymerase
  2. B Deel P: activatoreiwit; BCL11A: transcriptiefactor
  3. C Deel P: enhancer (versterker); BCL11A: RNA-polymerase
  4. D Deel P: enhancer (versterker); BCL11A: transcriptiefactor
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 32 in het hele examen

Vraag 33 1 punt

Met de CRISPR-Cas-techniek werd de expressie van het BCL11A-gen verminderd. In het beschreven onderzoek gebruikten de wetenschappers ter vergelijking ook cellen waarvan het BCL11A-gen volledig was uitgeschakeld.

Wat is biologische term voor het uitschakelen van een gen met behulp van genetische technieken?

  1. A Apoptose
  2. B Knock-out
  3. C Methylering
  4. D Recombinant DNA
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 33 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Gevaarlijk afslankmiddel

Opgavetekst

Bron 1

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

In tegenstelling tot wat veel mensen denken, zijn natuurgeneesmiddelen niet altijd veilig. Zo kunnen sommige Chinese kruidenpreparaten met Aristolochia ernstige nierschade veroorzaken. Ruim honderd Belgische vrouwen die in de jaren 90 een bepaald afslankmiddel op basis van kruiden hadden gebruikt, ontwikkelden ernstig nierfalen. De oorzaak was aristolochiazuur, afkomstig van de Aristolochia-plant die in het middel verwerkt was. Bij sommige vrouwen was de nierschade zo groot dat een niertransplantatie nodig was. Bij anderen werden jaren later tumoren in de urinewegen aangetroffen.

De toepassing van Aristolochia in afslankmiddelen berust op de diuretische (vochtafdrijvende) werking van aristolochiazuur.

Het werkingsmechanisme van aristolochiazuur is nog niet helemaal bekend. Aanvankelijk werd aangenomen dat het vochtafdrijvend werkt door de afgifte van een bepaald hypofysehormoon te beïnvloeden.

Inmiddels neemt men aan dat aristolochiazuur diuretisch werkt doordat deze stof de permeabiliteit van de verzamelbuisjes voor ureum verlaagt.

De nierschade bij de Belgische vrouwen werd meestal toevallig ontdekt na een routine-bloedonderzoek. Het bloedonderzoek toonde bij deze vrouwen vaak ernstige bloedarmoede aan. Bij nader onderzoek bleken de nieren gekrompen en vervormd te zijn.

Bron 2

Van aristolochiazuur is bekend dat het mutaties kan veroorzaken. Daarom was het aannemelijk dat de tumoren in de nieren van de Belgische vrouwen te wijten waren aan het gebruik van het afslankmiddel met Aristolochia.

Aristolochiazuur wordt door cellen van de nier, maar ook door levercellen, omgezet in de stof aristolactam, dat bindt aan bepaalde basen van het DNA. Zo’n stof die gebonden is aan het DNA wordt een DNA-adduct genoemd. Op de plaats van zo’n adduct kan bij replicatie een verkeerde base worden ingebouwd in de nieuwe DNA-streng.

In de uitwerkbijlage is een DNA-nucleotide afgebeeld met daaraan gebonden een DNA-adduct dat ontstaat door gebruik van Aristolochia.

Wanneer DNA-adducten aan basen van proto-oncogenen of tumorsuppressor-genen binden, kan kanker ontstaan. Een van de genen die werd onderzocht bij de Belgische vrouwen is het TP53-gen, dat codeert voor tumorsuppressor p53. Dit eiwit is betrokken bij de controle van het DNA tijdens de celcyclus. Indien er grote schade aan het DNA ontstaat, zet p53 aan tot apoptose.

Bron 3

Figuur uit het examen

Een DNA-nucleotide: een suikerdeel met een fosfaatgroep (P=O) en een stikstofbase. De base is guanine, met een C=O-groep en een NH-groep in de ring. Via een NH-brug aan de aminogroep van die base is een groot, vlak adduct gebonden, met een ring met een R-groep, een methyleendioxygroep en een lactamring met C=O. Onder de afbeelding staat het invulveld: naam stikstofbase: ....................

Vraag 5 2 punten

Omcirkel het adduct in de afbeelding in de uitwerkbijlage. Noteer onder de afbeelding de naam van de stikstofbase waaraan dit adduct gebonden is.

Bekijk het antwoord
  • Omcirkelt het adduct in de afbeelding in de uitwerkbijlage (met of zonder het H-atoom van de aminogroep) (1p)
  • Noemt de stikstofbase: guanine (1p)

Als de kandidaat G noteert in plaats van guanine, het scorepunt toekennen. Als de kandidaat het N-atoom van de aminogroep bij het adduct betrekt én daarbij de stikstofbase hypoxanthine of I noteert, hiervoor in totaal 1 scorepunt toekennen.

Vraag 5 in het hele examen

Vraag 6 2 punten

Leg uit dat het risico op kanker sterk toeneemt in een cellijn waarin het TP53-gen defect is.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat cellen met een defect TP53-gen (ondanks DNA-schade) blijven delen en niet doodgaan (1p)
  • Noemt dat mutaties zich daardoor ophopen, zodat (potentiële) kankercellen zich ongeremd kunnen gaan delen (1p)

Vraag 6 in het hele examen

Bron 4

Het TP53-gen omvat 11 exons en 10 introns. Afbeelding 1 geeft de locaties weer van alle mutaties die gevonden zijn in het TP53-gen in niertumoren van 42 patiënten die kruidenpreparaten met Aristolochia gebruikt hebben. Er werden 47 mutaties gevonden in de exons, vooral in basenkoppel A-T, maar ook in het koppel G-C. Deze mutaties zijn weergegeven met gesloten pijlen. De plaats van de introns is in de afbeelding alleen met een nummer aangegeven, met daarbij als driehoekjes de 12 mutaties die werden gevonden in de splice-plaatsen van introns. Splice-plaatsen markeren het begin en eind van een intron. Mutaties binnen de introns zelf zijn niet onderzocht.

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1 Legenda: mutatie in splice-plaats (driehoekje), mutatie in basenkoppel A-T (pijl omlaag), mutatie in basenkoppel G-C (pijl omhoog).

Schematische weergave van het TP53-gen. De exons 1 tot en met 11 staan als balkjes in een rij, de introns 1 tot en met 10 staan erboven, elk met een nummer. Mutaties in een splice-plaats staan als driehoekje bij een intron. Mutaties in een basenkoppel A-T staan als pijl omlaag en mutaties in een basenkoppel G-C als pijl omhoog. De meeste pijlen staan bij de exons 4 tot en met 8.

Vraag 7 2 punten

Verklaar waarom mutaties binnen de introns zelf niet zijn onderzocht.
Verklaar waarom mutaties op de splice-plaatsen van de introns wel zijn onderzocht.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat mutaties binnen een intron niet tot expressie komen, omdat introns vóór de translatie uit het RNA worden geknipt (1p)
  • Noemt dat een mutatie op een splice-plaats kan leiden tot afwijkende splicing en daarmee tot afwijkende genexpressie of een afwijkend eiwit (1p)

Vraag 7 in het hele examen

Vraag 8 2 punten

Over de resultaten in afbeelding 1 worden drie beweringen gedaan:
1 De mutaties in de exons zijn allemaal puntmutaties.
2 De mutaties in de exons zijn allemaal het gevolg van aristolochiazuur.
3 De introns zijn korter dan de exons.
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende bewering wel of niet kan worden afgeleid uit afbeelding 1.

Bekijk het antwoord
  • Noemt per bewering of die wel of niet uit afbeelding 1 kan worden afgeleid: 1 wel, 2 niet, 3 niet (2p)

Drie nummers correct: 2 punten. Twee nummers correct: 1 punt. Minder dan twee nummers correct: 0 punten.

Vraag 8 in het hele examen

Bron 6

Vrouwen die kruidenpreparaten met Aristolochia hebben gebruikt, weten niet precies hoeveel aristolochiazuur ze hebben binnengekregen. Om te bepalen in hoeverre zij risico lopen op het ontwikkelen van kanker aan de urinewegen, kunnen twee methoden worden toegepast:
1 in het DNA van cellen van de urinewegen het aantal aristolactam-adducten bepalen
2 in het DNA van cellen van de urinewegen het aantal ‘A-T naar T-A’-mutaties bepalen

Ga ervan uit dat beide methoden even betrouwbaar zijn; ze zijn echter niet even valide.

Vraag 9 1 punt

Licht toe dat methode 1 minder geschikt is om het risico te bepalen dan methode 2.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een juiste toelichting waarom methode 1 minder geschikt is dan methode 2, bijvoorbeeld: bij methode 1 meet je misschien veel adducten, maar je weet niet of dat gevolgen heeft gehad voor het DNA; methode 1 toont alleen aan dat er een mutagene factor is, terwijl de gevolgen (mutaties) veel relevanter zijn; adducten verdwijnen misschien in de loop van de tijd, waardoor het lijkt of er geen blootstelling is geweest (1p)

Vraag 9 in het hele examen

2022, tijdvak 2: NIPT

Opgavetekst

NIPT

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

De NIPT, de niet-invasieve prenatale test, is sinds 2017 voor alle zwangere vrouwen in Nederland beschikbaar. Na bloedafname bij de vrouw wordt met deze test het risico op afwijkingen van het aantal chromosomen bij het ongeboren kind vastgesteld.

Bij de NIPT worden DNA-fragmenten onderzocht die in het bloedplasma van de moeder aanwezig zijn (ccfDNA). Dit ccfDNA is afkomstig van afgestorven cellen van zowel de moeder als de foetus. Het ccfDNA van de moeder is voornamelijk afkomstig van afgestorven witte bloedcellen. Het ccfDNA van de foetus komt via de placenta in de bloedbaan van de moeder terecht. Het DNA wordt door lichaamseigen enzymen in het bloedplasma van de moeder geknipt tot fragmenten.

In afbeelding 1 is de baarmoeder met foetus en een gedeelte van de placenta rond 10 weken zwangerschap weergegeven. In afbeelding 1 zijn drie plaatsen met een nummer aangegeven.

Rond de elfde week van de zwangerschap is ongeveer 10% van het ccfDNA afkomstig van de foetus (foetale fractie). Daarmee is er genoeg foetaal ccfDNA om de NIPT te kunnen uitvoeren.

Na bloedafname bij de moeder worden de DNA-fragmenten uit het bloedplasma geïsoleerd en gezuiverd. Na vermeerdering van de fragmenten wordt van elk fragment vastgesteld van welk chromosoom het afkomstig is. Zo kan van elk chromosoom worden bepaald hoeveel fragmenten aanwezig zijn en welk percentage van het totaal deze fragmenten vormen. Als het percentage fragmenten van een bepaald chromosoom groter is dan normaal kan dit wijzen op een extra kopie van dit chromosoom bij de foetus.

In Nederland wordt alleen gerapporteerd of er een verhoogde kans is op een trisomie van chromosoom 13 (syndroom van Patau), van chromosoom 18 (syndroom van Edwards) of van chromosoom 21 (syndroom van Down). Het risico op deze vormen van trisomie is namelijk het grootst. Trisomie ontstaat doordat bij een van de ouders een fout is opgetreden tijdens de meiose bij de vorming van de geslachtscellen.

Het is in Nederland wettelijk verboden het biologisch geslacht van het kind mee te delen bij de uitslag van de NIPT.

Als uit de NIPT blijkt dat er een verhoogde kans is op een chromosomale afwijking, wordt verder onderzoek gedaan. Vaak wordt er dan gekozen voor een vlokkentest.

Bij een vlokkentest wordt via de vagina een kleine hoeveelheid placentaweefsel afgenomen. Tijdens deze ingreep wordt met een echoapparaat bepaald hoe de placenta en de foetus liggen. De echo wordt gemaakt vanaf de buikzijde.

Omdat de geluidsgolven uit het echoapparaat niet door botweefsel heen kunnen, wordt aan de vrouw gevraagd om te zorgen dat zij tijdens het onderzoek een volle blaas heeft (afbeelding 2).

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1 Bron: rechtenvrije stockillustratie; Placenta; door Alila Medical Media

Links de baarmoeder met de foetus en een deel van de placenta rond 10 weken zwangerschap. Rechts een vergroting van de placenta met de aanwijzingen 1, 2 en 3. Aanwijzing 1 wijst naar het bovenste gebied van de placenta, aanwijzing 2 naar de golvende uitlopers met pijlen eronder en aanwijzing 3 naar de vlokken van de placenta.

Vraag 2 1 punt

Noteer de naam van de techniek waarmee een kleine hoeveelheid DNA wordt vermeerderd.

Bekijk het antwoord
  • Noemt PCR (polymerase-kettingreactie) (1p)

Vraag 2 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Bruinvis werd rivierbewoner

Opgavetekst

Bruinvis werd rivierbewoner

De Indische bruinvis die in de Chinese rivier de Yangtze (Chang Jiang) voorkomt, leefde oorspronkelijk in zee. Door het genoom van deze walvisachtige te analyseren hebben wetenschappers inzicht gekregen in de evolutionaire geschiedenis van deze diersoort.

Het genoom van de bruinvis (Neophocaena asiaeorientalis) werd gesequencet met de shotgun-sequencing-techniek. Bij deze techniek wordt het DNA uit een weefsel geïsoleerd en willekeurig in kleine stukken geknipt. Vervolgens wordt van deze fragmenten de basenvolgorde bepaald. Door overlappende delen van de fragmenten met behulp van geavanceerde software te combineren wordt de basenvolgorde van de complete DNA-ketens afgeleid. In afbeelding 1 is dit voor een deel van een DNA-keten getoond.

Een deel van het gen dat codeert voor de β-keten van hemoglobine van de Indische bruinvis uit de Yangtze is hieronder weergegeven.
5′-AAGTTGGTGGTGAGGCCCTGGGCAGGCTGCTGGTTGTCTACCCCTGGACTCAG-3′

Hieronder zijn drie resultaten van shotgun-sequencing weergegeven waarmee de bovenstaande sequentie kon worden afgeleid.
fragment 1 5′-AAGTTGGTGGTGAGGCCCTG-3′
fragment 2 5′-GCTGGTTGTCTACCCCTGGACTCAG-3′
fragment 3 5′-CAGCAGCCTGCCCAGGGCCTCA-3′

De shotgun-sequencing-techniek wordt toegepast om een volledig genoom in beeld te brengen. Wanneer het DNA veel repeterende sequenties bevat, is deze techniek echter minder geschikt.

Nadat het genoom van de Indische bruinvis was ontrafeld, gebruikten de onderzoekers de basenvolgorde van een aantal genen om de verwantschap met andere zoogdieren in beeld te brengen. Deze evolutionaire stamboom is weergegeven in afbeelding 2.

In afbeelding 3 is te zien dat er verschillende populaties Indische bruinvissen leven in de Yangtze (N. a. asiaeorientalis) en in de Gele Zee en Zuid-Chinese Zee (N. a. sunameri).

De onderzoekers vonden verschillen tussen het DNA van de Yangtze-bruinvissen en dat van de zoutwater-bruinvissen, onder andere in een gen dat betrokken is bij ADH-gereguleerde waterresorptie.

In afbeelding 4 is een schema van deze regeling weergegeven waarin op zes plaatsen nog een keuze moet worden gemaakt.

De onderzoekers ontdekten ook een opvallend verschil in een gen dat is betrokken bij het transport van ureum in de nieren. Bij de zoutwater-bruinvissen draagt uitscheiding van ureum bij aan het handhaven van hun osmotische waarde.

De onderzoekers vonden grote verschillen tussen het genoom van de Yangtze-bruinvissen en dat van de zoutwater-bruinvissen. Daarom stellen ze dat er sprake is van twee aparte soorten: Neophocaena asiaeorientalis en Neophocaena sunameri.

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1 Bron: bewerkt naar: https://www.csus.edu/indiv/r/rogersa/bio181/seqshotgun.pdf

Schema van shotgun-sequencing. Boven staan losse DNA-fragmenten die elkaar overlappen. Daaronder de complete DNA-keten (dubbele streng). Met accolades en een sterretje (*) zijn de overlappende delen aangegeven. Legenda: * overlappende delen.

Uitwerkbijlage

Uitwerkbijlage

Tabel met drie kolommen (fragment 1, 2 en 3) en onder elkaar de basen van de sequentie 5′-AAGTTGGTGGTGAGGCCCTGGGCAGGCTGCTGGTTGTCTACCCCTGGACTCAG-3′. Het eerste nucleotide (5′) staat onderaan en het laatste (3′) bovenaan. In de uitwerkbijlage wordt per fragment gearceerd.

Vraag 14 2 punten

Een deel van het gen dat codeert voor de β-keten van hemoglobine van de Indische bruinvis uit de Yangtze is weergegeven als 5′-AAGTTGGTGGTGAGGCCCTGGGCAGGCTGCTGGTTGTCTACCCCTGGACTCAG-3′. Hieronder zijn drie resultaten van shotgun-sequencing weergegeven waarmee de bovenstaande sequentie kon worden afgeleid. fragment 1 5′-AAGTTGGTGGTGAGGCCCTG-3′; fragment 2 5′-GCTGGTTGTCTACCCCTGGACTCAG-3′; fragment 3 5′-CAGCAGCCTGCCCAGGGCCTCA-3′. Geef in de uitwerkbijlage door middel van arcering voor ieder fragment aan welk deel van de basenvolgorde ermee is vastgesteld.

Bekijk het antwoord
  • Arceert voor elk van de drie fragmenten het juiste deel van de basenvolgorde: fragment 1 de basen 1 t/m 20, fragment 2 de basen 29 t/m 53 en fragment 3 de basen 11 t/m 32 (2p)

De tabel in de uitwerkbijlage heeft drie kolommen (fragment 1, 2 en 3) en de basen van de sequentie onder elkaar, met het 5′-einde onderaan. Juist gearceerd: fragment 1 loopt over de basen 1 t/m 20 (AAGTTGGTGGTGAGGCCCTG); fragment 2 over de basen 29 t/m 53 (GCTGGTTGTCTACCCCTGGACTCAG); fragment 3 over de basen 11 t/m 32. Fragment 3 is de complementaire streng van die plek: de sequentie 11 t/m 32 is TGAGGCCCTGGGCAGGCTGCTG, de omgekeerde complementaire volgorde van fragment 3.

Indien drie fragmenten correct: 2 punten. Indien twee fragmenten correct: 1 punt. Indien minder dan twee fragmenten correct: 0 punten.

Vraag 14 in het hele examen

Vraag 15 1 punt

De shotgun-sequencing-techniek wordt toegepast om een volledig genoom in beeld te brengen. Wanneer het DNA veel repeterende sequenties bevat, is deze techniek echter minder geschikt. Geef een verklaring waardoor bij shotgun-sequencing de aanwezigheid van veel repeterende delen kan leiden tot onjuiste resultaten.

Bekijk het antwoord
  • Verklaart dat fouten kunnen ontstaan door het combineren van fragmenten met dezelfde repeterende sequenties, bijvoorbeeld omdat repeterende sequenties op verschillende plaatsen in het DNA voorkomen, of omdat fragmenten alleen uit repeterende delen bestaan waarvan het aantal herhalingen lastig vast te stellen is (1p)

Vraag 15 in het hele examen

Afbeelding 2

Afbeelding 2
Afbeelding 2 Bron: bewerkt naar: Zhou, X., Guang, X., Sun, D. et al. Population genomics of finless porpoises reveal an incipient cetacean species adapted to freshwater. Nat Commun 9, 1276 (2018). https://doi.org/10.1038/s41467-018-03722-x

Evolutionaire stamboom van dertien zoogdiersoorten, met een tijdas in miljoen jaar geleden (van 120 tot 0). Bovenaan staan de walvisachtigen: tuimelaar, zwaardwalvis, Indische bruinvis, Chinese vlagdolfijn, potvis en dwergvinvis. Daaronder rund en schaap, wild zwijn, alpaca, paard, kat, vliegende vos en bosspitsmuis. De vertakkingen geven aan welke soorten het meest verwant zijn en wanneer hun lijnen zijn gesplitst.

Vraag 16 2 punten

Naar aanleiding van deze evolutionaire stamboom (afbeelding 2) worden de volgende uitspraken gedaan: 1 De Indische bruinvis heeft een recentere gemeenschappelijke voorouder met de Chinese vlagdolfijn dan met de tuimelaar. 2 De voorouders van de huidige walvisachtigen trokken waarschijnlijk minder dan 60 miljoen jaar geleden vanuit land naar zee. 3 Ongeveer 20 miljoen jaar geleden ontstonden genetische verschillen tussen voorouders van de Indische bruinvis en voorouders van de tuimelaar. Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is.

Bekijk het antwoord
  • Noemt bij nummer 1 onjuist, bij nummer 2 juist en bij nummer 3 juist (2p)

Indien drie nummers correct: 2 punten. Indien twee nummers correct: 1 punt. Indien minder dan twee nummers correct: 0 punten.

Vraag 16 in het hele examen

Uitwerkbijlage

Uitwerkbijlage

Schema met zes keuzes, achter elkaar van links naar rechts: inname van zoetwater, osmotische waarde (stijgt / daalt), hypofyse / hypothalamus geeft (meer / minder) ADH af aan het bloed, doorlaatbaarheid glomeruli / verzamelbuisjes wordt (groter / kleiner), reabsorptie neemt (toe / af).

Vraag 17 2 punten

In afbeelding 4 is een schema van de regeling van de waterresorptie weergegeven waarin op zes plaatsen nog een keuze moet worden gemaakt. Maak in de uitwerkbijlage dit schema af door bij de zes keuzemogelijkheden steeds het juiste woord te omcirkelen.

Bekijk het antwoord
  • Omcirkelt bij de hypofyse / hypothalamus de hypofyse en bij de glomeruli / verzamelbuisjes de verzamelbuisjes (1p)
  • Omcirkelt daalt, minder, kleiner en af (1p)

In het schema in de uitwerkbijlage zijn omcirkeld: bij de osmotische waarde daalt; bij de hypofyse / hypothalamus de hypofyse; bij meer / minder minder; bij glomeruli / verzamelbuisjes de verzamelbuisjes; bij groter / kleiner kleiner; bij toe / af af.

Vraag 17 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Warkruid verbindt planten

Opgavetekst

Warkruid verbindt planten

Onderzoek van Saima Shahid, onderzoeker aan de universiteit van Pennsylvania, heeft aangetoond dat warkruid specifieke micro-RNA’s aanmaakt om de afweer van de gastheerplant te verstoren.

Warkruid (Cuscuta sp.) is een geslacht van eenjarige parasitaire planten. Deze planten nemen voedingstoffen op uit de vaatbundels van hun gastheerplant met behulp van speciale organen: de haustoria. Warkruid heeft geen bladeren en nauwelijks bladgroen. De planten zijn vaak geel, oranje of rood van kleur. Hierdoor hebben de planten tot de verbeelding sprekende volksnamen zoals duivelsnaaigaren of heksengaren. Afbeelding 1 is een foto van een brandnetelplant die is geïnfecteerd met warkruid.

Warkruid maakt micro-RNA’s (miRNA) met een lengte van 22 nucleotiden die via de haustoria de gastheerplant binnenkomen. Door middel van RNA-interferentie (RNAi) veroorzaken deze miRNA’s verminderde expressie van bepaalde genen (target-genen) in de gastheerplant, waardoor de afweer van deze plant tegen warkruid wordt verminderd.

Op sommige planten waarvan de target-genen gemuteerd zijn, groeit warkruid veel beter dan op wildtype-planten.

Shahid onderzocht RNA-interferentie van het SEOR1-gen bij een zandraket (Arabidopsis thaliana) die met warkruid geïnfecteerd was. Het SEOR1-gen is een gen dat codeert voor een eiwit dat het verlies van suikers uit vaatbundels tegengaat na een beschadiging van de plant.

In een serie experimenten door Duitse en Chinese onderzoekers werd aangetoond dat de infectie met warkruid niet altijd alleen maar negatieve gevolgen heeft voor de gastheerplant.

Als een plant wordt aangevreten door insecten gaat de plant jasmijnzuur aanmaken. Jasmijnzuur dient als signaalstof om de afweer in andere delen van de plant te activeren. Warkruid zou het jasmijnzuur mogelijk kunnen doorgeven van een aangevreten plant naar andere planten.

In experimenten werden zandraketten en een tabaksplant (Nicotiana tabacum) met elkaar verbonden door warkruid (afbeelding 2). Van plant 1 liet men de bladeren aanvreten door rupsen. Na twee dagen werden er ook rupsen op de bladeren van de tabaksplant geplaatst. Drie dagen daarna werd van de rupsen op de tabaksplant de groei bepaald (afbeelding 3). Als controle werd hetzelfde experiment uitgevoerd zonder dat de eerste zandraket werd aangevreten door rupsen.

Uit de resultaten werd geconcludeerd dat signaalstoffen van een gastheerplant kunnen worden doorgegeven naar andere planten. Om aan te tonen dat het transport via warkruid plaatsvindt moet een tweede controle-experiment worden uitgevoerd.

In afbeelding 4 zijn houtvaten en bastvaten in verschillende organen met nummers aangegeven.

In afbeelding 5 is een vereenvoudigde weergave van de opzet van het experiment weergegeven. In de afbeelding zijn twee plaatsen aangegeven met P en Q. Op deze plaatsen wordt jasmijnzuur door de bastvaten getransporteerd.

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1 Bron: foto: Hans Hillewaert CC BY-SA 3.0

Foto van een brandnetelstengel met warkruid dat eromheen kronkelt. Het warkruid heeft geen bladgroen en is lichtgekleurd; de bloemen zitten in kleine clusters langs de stengel.

Vraag 21 1 punt

Warkruid maakt micro-RNA’s (miRNA) met een lengte van 22 nucleotiden die via de haustoria de gastheerplant binnenkomen. Door middel van RNA-interferentie (RNAi) veroorzaken deze miRNA’s verminderde expressie van bepaalde genen (target-genen) in de gastheerplant. Hoe beïnvloeden de miRNA’s de expressie van target-genen in de cellen van de gastheerplant?

  1. A Er vindt alleen minder transcriptie plaats.
  2. B Er vindt alleen minder translatie plaats.
  3. C Er vindt zowel minder transcriptie als minder translatie plaats.
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 21 in het hele examen

Vraag 22 1 punt

Op sommige planten waarvan de target-genen gemuteerd zijn, groeit warkruid veel beter dan op wildtype-planten. Welk gevolg hebben deze mutaties waardoor warkruid beter kan groeien? De mutatie heeft tot gevolg dat …

  1. A de gastheerplant bepaalde afweereiwitten niet meer aanmaakt.
  2. B de gastheerplant minder miRNA’s produceert.
  3. C de miRNA’s niet meer kunnen binden aan het RNA.
Bekijk het antwoord

Antwoord: A en B

Aanvulling op het correctievoorschrift: naast antwoord A is ook antwoord B een juist antwoord, voor elk van beide een scorepunt.

Vraag 22 in het hele examen

Vraag 23 1 punt

Shahid onderzocht RNA-interferentie van het SEOR1-gen bij een zandraket (Arabidopsis thaliana) die met warkruid geïnfecteerd was. Het SEOR1-gen is een gen dat codeert voor een eiwit dat het verlies van suikers uit vaatbundels tegengaat na een beschadiging van de plant. Verklaar dat het functioneel is dat warkruid de expressie van het SEOR1-gen remt.

Bekijk het antwoord
  • Verklaart dat door de remming van de expressie van het SEOR1-gen er meer suikers beschikbaar zijn voor warkruid (1p)

Vraag 23 in het hele examen

Afbeelding 2

Afbeelding 2
Afbeelding 2 Bron: Shahid, S., Kim, G., Johnson, N. et al. MicroRNAs from the parasitic plant Cuscuta campestris target host messenger RNAs. Nature 553, 82–85 (2018). https://doi.org/10.1038/nature25027

Opstelling: vijf zandraketten in potten staan op een rij. Plant 1 is de eerste zandraket. Het warkruid loopt van de zandraketten door naar een tabaksplant in een pot rechts. Onder de zandraketten staat 'zandraketten' en onder de tabaksplant 'tabaksplant'.

Afbeelding 3

Afbeelding 3
Afbeelding 3 Bron: Shahid, S., Kim, G., Johnson, N. et al. MicroRNAs from the parasitic plant Cuscuta campestris target host messenger RNAs. Nature 553, 82–85 (2018). https://doi.org/10.1038/nature25027
BehandelingGroei (mg)
controle2,4
behandeling met rupsen op plant 11,9

Vraag 24 2 punten

In experimenten werden zandraketten en een tabaksplant (Nicotiana tabacum) met elkaar verbonden door warkruid (afbeelding 2). Van plant 1 liet men de bladeren aanvreten door rupsen. Na twee dagen werden er ook rupsen op de bladeren van de tabaksplant geplaatst. Drie dagen daarna werd van de rupsen op de tabaksplant de groei bepaald (afbeelding 3). Als controle werd hetzelfde experiment uitgevoerd zonder dat de eerste zandraket werd aangevreten door rupsen. Om aan te tonen dat het transport via warkruid plaatsvindt moet een tweede controle-experiment worden uitgevoerd. Beschrijf dit controle-experiment. Geef aan wat er met dit controle-experiment moet worden uitgesloten.

Bekijk het antwoord
  • Beschrijft een tweede controle-experiment, bijvoorbeeld een proef waarbij er geen warkruidverbinding is tussen de tabaksplant en de zandraket met de rups, of een proef waarbij de tabaksplant in een luchtdicht afgesloten ruimte staat die alleen via het warkruid met plant 1 in verbinding staat (1p)
  • Noemt wat hiermee wordt uitgesloten, bijvoorbeeld dat signaalstoffen via een andere route bij de tabaksplant komen, of dat signaalstoffen door de lucht de tabaksplant bereiken (1p)

Vraag 24 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Gene drive voor malariabestrijding

Opgavetekst

Gene drive voor malariabestrijding

Jaarlijks krijgen meer dan 200 miljoen mensen malaria en sterven er bijna een miljoen mensen aan. Onderzoekers proberen vanuit verschillende invalshoeken methoden te ontwikkelen om deze ziekte uit te bannen. Een nieuwe techniek is het genetisch veranderen van de malariamug.

Malaria bij de mens wordt veroorzaakt door vijf verschillende soorten van het geslacht Plasmodium. Dit zijn eencellige eukaryoten die worden overgedragen door geïnfecteerde vrouwelijke muggen, vooral van het geslacht Anopheles. De muggen hebben geen voordeel of nadeel van een infectie met Plasmodium.

De levenscyclus van Plasmodium vindt gedeeltelijk plaats in de malariamug en gedeeltelijk in de mens (afbeelding 1).

In de afgelopen miljoenen jaren heeft zowel de mug als Plasmodium veranderingen ondergaan.

Tussen de organismen die bij malaria zijn betrokken, zijn symbiotische relaties te onderscheiden.

In zeldzame gevallen kan Plasmodium ook van mens tot mens overgedragen worden.

Een persoon is in zijn rechterhand geprikt door een malariamug en is daardoor besmet geraakt met Plasmodium. Binnen een paar minuten zijn er sporozoïeten aanwezig in de lever.

Plasmodium heeft verschillende strategieën ontwikkeld om de effectiviteit van de menselijke immuunrespons te verminderen. Twee voorbeelden hiervan zijn:

De afweer tegen Plasmodium wordt verder bemoeilijkt doordat geïnfecteerde levercellen meestal niet worden herkend door cytotoxische T-cellen. Sporozoïeten in levercellen onderdrukken namelijk de aanmaak van MHC-I-moleculen.

De belangrijkste symptomen na een Plasmodium-infectie zijn griepachtige verschijnselen en koorts, soms gevolgd door ernstige complicaties. De koorts heeft vaak een periodiek optredend verloop. Afhankelijk van de soort Plasmodium kan koorts eens in de twee dagen, eens in de drie dagen of eens in de vier dagen optreden. In de periode tussen twee koortsaanvallen vermenigvuldigt Plasmodium zich.

Een verhoogde afbraak van rode bloedcellen kan leiden tot een gele gelaatskleur (geelzucht). Bij malariapatiënten speelt er een andere factor die, in combinatie met de verhoogde afbraak van rode bloedcellen, het optreden van geelzucht verergert.

Wetenschappers van het Imperial College in Londen wilden met behulp van genetische modificatie vrouwtjesmuggen (Anopheles gambiae) onvruchtbaar maken door het DSX-gen uit te schakelen. Het autosomale DSX-gen bepaalt samen met de geslachtschromosomen het geslacht bij malariamuggen.

De wetenschappers construeerden een genconstruct en brachten dit in bij muggenembryo’s in het DSX-gen. In afbeelding 2 is het pre-mRNA van het DSX-gen bij mannetjes en bij vrouwtjes weergegeven. Met een pijl is de plaats aangegeven waar het genconstruct is ingebracht.

Het DSX-gen bepaalt de geslachtelijke ontwikkeling van de mug tot mannetje of tot vrouwtje. Het DSX-eiwit bij mannetjes is anders dan het DSX-eiwit bij vrouwtjes.

Het ingebouwde genconstruct bevat onder andere het GFP-gen. Dit codeert voor een eiwit (green fluorescent protein) dat in uv-licht groen oplicht.

Toen de gemodificeerde muggen volwassen waren, werden ze onderling gekruist om homozygote en heterozygote nakomelingen te verkrijgen. De vrouwtjes die homozygoot waren voor het gemodificeerde DSX-gen hadden veranderde monddelen en geslachtsdelen zodat zij niet meer konden steken en geen eitjes meer konden leggen. De heterozygote vrouwtjes waren nog wel vruchtbaar.

Van de nakomelingen werd het genotype voor dit gen vastgesteld met behulp van gel-elektroforese. Hiervoor werd een stuk DNA van het DSX-gen gebruikt waarbinnen de insertie-plaats van het genconstruct ligt. Voorafgaand aan de gel-elektroforese werd dit stuk DNA vermeerderd. Bij gel-elektroforese migreren kleine fragmenten sneller door een gel dan grote. In afbeelding 3 is het resultaat van de gel-elektroforese weergegeven.

Om ervoor te zorgen dat onvruchtbaarheid zich snel kan verspreiden in de muggenpopulatie, werd in een vervolgexperiment het genconstruct in het DSX-gen uitgebreid met een ‘gene drive’. De gene drive zorgt ervoor dat het construct (gene-drive-construct) zichzelf kan kopiëren naar het homologe chromosoom (afbeelding 4).

Bij de modificatie van de muggenembryo’s kwam het gene-drive-construct meestal alleen terecht op een van de twee homologe chromosomen. Toen de muggen volwassen werden, kopieerde het gene-drive-construct zich – in de cellen waaruit de geslachtscellen ontstaan – naar het homologe chromosoom.

Als de genetisch veranderde muggen in het milieu losgelaten worden, hebben zij invloed op de wildtype-populatie. In afbeelding 5 zijn de diagrammen 1 en 2 weergeven, die de mogelijke ontwikkeling van de muggenpopulatie na toepassen van een gene drive laten zien.

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1 Bron: rechtenvrije stockvector-ID: 1358577914; The life cycle of Plasmodium, the causative agent of malaria; door Emre Terim

De levenscyclus van Plasmodium. Links een mug met in de darm gameten, zygoten en sporozoïeten, en sporozoïeten in de speekselklier. Rechts de mens: 1 sporozoïeten vermenigvuldigen zich in levercellen tot merozoïeten; 2 merozoïeten komen vrij en infecteren rode bloedcellen; 3 merozoïeten vermenigvuldigen zich in rode bloedcellen; 4 een deel ontwikkelt zich tot gametocyten (mannelijk en vrouwelijk); 5 gametocyten komen in de muggendarm; 6 in de mug versmelten gameten tot zygoten die zich ontwikkelen tot sporozoïeten, die naar de speekselklier migreren.

Afbeelding 2

Afbeelding 2
Afbeelding 2 Bron: bewerkt naar: Faber, N.R., McFarlane, G.R., Gaynor, R.C. et al. Novel combination of CRISPR-based gene drives eliminates resistance and localises spread. Sci Rep 11, 3719 (2021). https://doi.org/10.1038/s41598-021-83239-4

Pre-mRNA van het DSX-gen bij een mannetje (boven) en een vrouwtje (onder), met een 5′-cap en een staart van vier A’s (AAAA 3′). Grijze blokken zijn exonen, lijnen zijn intronen. Een pijl geeft de plaats van het genconstruct aan. Bij het mannetje wijst de pijl naar een intron, bij het vrouwtje naar een exon die bij het mannetje ontbreekt.

Vraag 35 1 punt

Het DSX-gen bepaalt de geslachtelijke ontwikkeling van de mug tot mannetje of tot vrouwtje. Het DSX-eiwit bij mannetjes is anders dan het DSX-eiwit bij vrouwtjes (afbeelding 2). Waardoor ontstaat het verschil tussen het DSX-eiwit bij mannetjes en vrouwtjes?

  1. A door een verschil in promotor
  2. B door een verschil in splicing
  3. C door een verschil in transcriptiefactoren
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 35 in het hele examen

Vraag 36 1 punt

Het ingebouwde genconstruct bevat onder andere het GFP-gen. Dit codeert voor een eiwit (green fluorescent protein) dat in uv-licht groen oplicht. Verklaar waarom de onderzoekers een GFP-gen in het construct hebben ingebouwd.

Bekijk het antwoord
  • Verklaart dat hierdoor zichtbaar is of de muggen succesvol gemodificeerd zijn, of dat hierdoor de muggen geselecteerd kunnen worden die succesvol gemodificeerd zijn (1p)

Vraag 36 in het hele examen

Afbeelding 3

Afbeelding 3
Afbeelding 3 Bron: bewerkt naar: Faber, N.R., McFarlane, G.R., Gaynor, R.C. et al. Novel combination of CRISPR-based gene drives eliminates resistance and localises spread. Sci Rep 11, 3719 (2021). https://doi.org/10.1038/s41598-021-83239-4

Gel-elektroforese met de opbrengplaats bovenaan en de migratierichting naar beneden. Baan 1: één band bovenaan (grote fragment). Baan 2: twee banden, één bovenaan en één onderaan. Baan 3: één band onderaan (klein fragment).

Vraag 37 1 punt

De vrouwtjes die homozygoot waren voor het gemodificeerde DSX-gen hadden veranderde monddelen en geslachtsdelen zodat zij niet meer konden steken en geen eitjes meer konden leggen. De heterozygote vrouwtjes waren nog wel vruchtbaar. In afbeelding 3 zijn DNA-monsters van drie vrouwtjes aangegeven met de nummers 1, 2 en 3. Noteer het nummer van het monster dat DNA van een onvruchtbaar vrouwtje bevat.

Bekijk het antwoord
  • Noemt het nummer 1 (1p)

Vraag 37 in het hele examen

Afbeelding 4

Afbeelding 4
Afbeelding 4 Bron: bewerkt naar: eLife 2014;3:e03401 DOI: 10.7554/eLife.03401

Schema van de werking van een gene drive. Boven een chromosoom met het gene-drive-construct (donkere balk) en een wild-type chromosoom (lichte balk). Een endonuclease knipt het wild-type chromosoom. Na de breuk en reparatie is het gene-drive-construct gekopieerd, zodat er twee chromosomen met het construct zijn.

Vraag 38 2 punten

Bij de modificatie van de muggenembryo’s kwam het gene-drive-construct meestal alleen terecht op een van de twee homologe chromosomen. Toen de muggen volwassen werden, kopieerde het gene-drive-construct zich – in de cellen waaruit de geslachtscellen ontstaan – naar het homologe chromosoom (afbeelding 4). Over de embryo’s waarbij het gene-drive-construct succesvol was ingebracht, worden de volgende uitspraken gedaan: 1 Deze embryo’s zijn meestal heterozygoot voor het gene-drive-construct. 2 Alleen vrouwtjes zullen het gene-drive-construct door kunnen geven aan hun nakomelingen. Welke uitspraak is juist?

  1. A geen van beide
  2. B alleen 1
  3. C alleen 2
  4. D zowel 1 als 2
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 38 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Meldonium

Opgavetekst

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1

Schematische tekening van een epitheelcel van het nierbuisje, met links de voorurine en rechts het bloed. Na+ en carnitine komen via het transportenzym OCTN2 de cel in. De Na-K-pomp (ovaal) pompt K+ de cel in en Na+ de cel uit. Carnitine verlaat de cel via een ander transportenzym (ovaal, rechts) naar de bloedzijde.

Vraag 5 1 punt

Bij gebruik van meldonium wordt ook een verhoogde productie van de stof PPARα waargenomen in onder andere hartspiercellen. PPARα stimuleert de expressie van verschillende genen. Welke functie heeft PPARα?

  1. A die van operator
  2. B die van promotor
  3. C die van repressor
  4. D die van transcriptiefactor
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 5 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Zwart door springend gen

Opgavetekst

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1

Twee foto's van berkenspanners naast elkaar. Links Biston betularia f. typica, licht en zwart gespikkeld. Rechts Biston betularia f. carbonaria, donker bijna zwart. Onder de foto's staan de bijschriften 'Biston betularia f. typica' en 'Biston betularia f. carbonaria'.

Afbeelding 3

Afbeelding 3
Afbeelding 3

Schema van de verplaatsing van een transposon in vier stappen. Het transposon heeft aan de uiteinden terminal repeats. Stap 1: het transposon is losgemaakt uit de oorspronkelijke plaats. Stap 2: transposase knipt het doel-DNA open. Stap 3: het transposon is in het doel-DNA geplaatst; aan weerszijden blijft enkelstrengs DNA over. Stap 4: de DNA-keten is weer volledig dubbelstrengs.

Vraag 10 1 punt

Een transposon of springend gen is een mobiel stukje dubbelstrengs DNA dat binnen het hele genoom van plaats kan veranderen. Dat gebeurt met behulp van het enzym transposase, dat de nucleotidesequentie uit de DNA-streng knipt en op een nieuwe plaats er weer in plakt. Een transposon bevat minimaal een stuk DNA waarin het transposase-gen aanwezig is. Aan elk uiteinde van het transposon bevindt zich een nucleotidesequentie met een aantal herhalingen (terminal repeats). Het verplaatsen van een transposon verloopt in een aantal stappen (afbeelding 3). 1 Door de werking van het enzym transposase is het transposon losgemaakt uit de oorspronkelijke plaats. 2 Transposase knipt het doel-DNA open. 3 Transposase plaatst het transposon in het doel-DNA, waarbij aan weerszijden enkelstrengs DNA overblijft. 4 De DNA-keten wordt weer volledig dubbelstrengs gemaakt. Het cortex-gen blijkt door een transposon veranderd te zijn. Welk type mutatie wordt in stap 3 weergegeven?

  1. A een deletie
  2. B een genoommutatie
  3. C een insertie
  4. D een puntmutatie
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 10 in het hele examen

Vraag 11 2 punten

Door het vermogen om gedeeltes van het DNA over chromosomen te verplaatsen, zijn de transposons een belangrijke bron van genetische variatie. Ook crossing-over veroorzaakt genetische variatie. Over beide bronnen van genetische variatie worden de volgende beweringen gedaan: 1 Beide vinden vooral plaats tijdens mitose. 2 Bij beide verandert een deel van een nucleotideketen van plaats. 3 Bij beide vindt uitwisseling van informatie alleen plaats tussen twee homologe chromosomen. Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende bewering juist of onjuist is.

Bekijk het antwoord
  • Noteert de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar, met per bewering juist of onjuist: 1 onjuist, 2 juist, 3 onjuist. (2p)

Indien drie nummers correct: 2 punten. Indien twee nummers correct: 1 punt. Indien minder dan twee nummers correct: 0 punten.

Vraag 11 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Planten maken nieuw poliovaccin

Opgavetekst

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1

Drie tekeningen van een dwarsdoorsnede van het ruggenmerg, met daaronder een spier met spiervezels. a, voor polio-infectie: gezond ruggenmerg met neuronen die via uitlopers met de spier verbonden zijn. b, direct na polio-infectie: de neuronen zijn aangetast (aangegeven met sterretjes) en de verbindingen met de spier zijn deels weg. c, acht jaar na infectie: minder neuronen; de spier heeft weer enkele verbindingen, zichtbaar als een vertakte uitloper naar de spiervezels.

Afbeelding 5

Afbeelding 5
Afbeelding 5

Schema van de productie van VLP's in zeven stappen, met bij elke stap een plaatje (een plasmide, de bacterie E. coli, de bacterie A. tumefaciens met een spuit op de plant, en de plant). Onder de afbeelding staan de stappen: 1 inbrengen van het gen in een plasmide; 2 inbrengen van de plasmide en vermenigvuldiging ervan in de bacterie Escherichia coli; 3 isoleren van de plasmiden uit E. coli; 4 inbrengen van de plasmiden in de bacterie Agrobacterium tumefaciens; 5 besmetting van planten met gemodificeerde A. tumefaciens; 6 expressie van het gen in planten; 7 extractie en zuivering van de geproduceerde eiwitten.

Vraag 39 1 punt

Doordat het sabinvaccin verzwakte 'levende' virussen bevat, is uitroeiing van polio met behulp van dit vaccin niet mogelijk. Er moeten daarom nieuwe vaccins worden ontwikkeld die goed, goedkoop en veilig zijn. Onderzoekers in Norwich (VK) hebben transgene planten ontwikkeld die eiwitten produceren die op poliovirusdeeltjes lijken. Dit zijn VLP's (virus-like particles). Deze VLP's roepen wel dezelfde immuunrespons op als het poliovirus, maar bevatten geen genetisch materiaal van dat virus. De productie van VLP's is schematisch weergegeven in afbeelding 5. In stap 1 wordt het gen dat nodig is voor de immuunrespons, ingebracht in een plasmide uit E. coli. Waarvoor moet dit gen coderen?

  1. A voor een antistof
  2. B voor een eiwitfragment van het viruskapsel
  3. C voor een receptoreiwit van de gastheercel
  4. D voor een virale polymerase
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 39 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Yoghurt zonder klonten

Vraag 16 1 punt

Yoghurt wordt gemaakt door melk te enten met de melkzuurbacteriën Streptococcus thermophilus en Lactobacillus bulgaricus. Deze bacteriën zetten melkeiwitten om en verbruiken lactose (melksuiker) uit de melk voor hun energievoorziening. De twee bacteriesoorten zijn samen efficiënter in het veranderen van de melk in yoghurt dan ieder apart. Zo produceert L. bulgaricus voornamelijk endopeptidasen, enzymen die peptidebindingen binnen een peptideketen verbreken, en produceert S. thermophilus voornamelijk exopeptidasen, enzymen die peptidebindingen aan de uiteinden van een peptideketen verbreken.

De enzymactiviteit van S. thermophilus is hoger als deze bacterie samen met L. bulgaricus aan melk wordt toegevoegd dan als alleen S. thermophilus wordt toegevoegd.

Verklaar deze hogere enzymactiviteit van S. thermophilus op moleculair niveau.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een juiste verklaring, bijvoorbeeld: dankzij de endopeptidasen zijn er meer uiteinden van peptideketens voor de exopeptidasen; er ontstaan sneller uiteinden van peptideketens; L. bulgaricus creëert substraat voor S. thermophilus (1p)

Vraag 16 in het hele examen

Vraag 17 1 punt

Dankzij de activiteit van de melkzuurbacteriën zijn voedingsstoffen uit yoghurt sneller op te nemen dan uit melk, ook voor mensen die geen lactose-intolerantie hebben.

Geef hiervoor een verklaring.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een juiste verklaring, bijvoorbeeld: de eiwitten uit de melk zijn deels al omgezet in aminozuren; de melk is deels al verteerd door enzymen van de bacteriën (1p)

Vraag 17 in het hele examen

Vraag 18 2 punten

Als de melkzuurbacteriën geïnfecteerd worden door virussen kan de yoghurt mislukken. Zo'n type virus wordt bacteriofaag, of kortweg faag genoemd. De fagen vermeerderen zich door enzymen te gebruiken van de bacteriën die ze hebben geïnfecteerd.

Welk type polymerase van de bacterie wordt gebruikt voor de vermeerdering van deze fagen?

  1. A alleen DNA-polymerase
  2. B alleen RNA-polymerase
  3. C zowel DNA-polymerase als RNA-polymerase
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 18 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Alternatieven voor ‘de pil’

Vraag 4 2 punten

Het gemodificeerde MIS-gen werd in de muizen ingebracht door middel van een virale vector: onderzoekers infecteerden de muizen met een virus waarin ze het gemodificeerde gen ingebouwd hadden. Of een bepaald virus hiervoor geschikt is, hangt af van een aantal voorwaarden.
Enkele mogelijke voorwaarden zijn:
1 Het virus moet in staat zijn zich te hechten aan de cellen van de muis.
2 Het virus moet transcriptiefactoren bevatten.
3 Het virus moet dubbelstrengs DNA bevatten.
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende voorwaarde wel of niet noodzakelijk is voor een geschikt virus.

Bekijk het antwoord
  • Noemt bij elke voorwaarde of die wel of niet noodzakelijk is voor een geschikt virus: 1 wel, 2 niet, 3 niet (2p)

Indien drie nummers correct: 2 punten. Indien twee nummers correct: 1 punt. Indien minder dan twee nummers correct: 0 punten.

Vraag 4 in het hele examen

Vraag 5 1 punt

Als MIS als anticonceptiemiddel bij mensen wordt toegepast, moet eerst nog onderzoek worden gedaan naar de manier van toediening.
Verklaar dat toediening van MIS in pilvorm waarschijnlijk niet effectief zal zijn.

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord moet blijken dat MIS verteerd wordt (in het spijsverteringsstelsel) / niet in zijn geheel kan worden opgenomen (in het intern milieu) (1p)

Vraag 5 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Slim gemodificeerd eiwit tegen koolmonoxidevergiftiging

Afbeelding 3

Afbeelding 3
Afbeelding 3

Weergave van de coderende DNA-sequentie van het NGB-gen (mRNA AJ245946, coderende sequentie basen 1 t/m 456), in blokken van tien basen en per regel met het basenummer. Daaronder staat de aminozuurvolgorde van het eiwit neuroglobine in de eenletter-code.

Vraag 18 2 punten

Voor de ontwikkeling van het medicijn werd het NGB-gen gemodificeerd. Afbeelding 3 geeft de coderende DNA-sequentie van het gen voor neuroglobine (NGB-gen) en de aminozuurvolgorde van het eiwit weer. Door een puntmutatie wordt op aminozuurpositie 64 van het eiwit in plaats van het oorspronkelijke aminozuur nu glutamine ingebouwd.
Noteer de DNA-sequentie van het NGB-gen die codeert voor de aminozuren op positie 63, 64 en 65.
Noteer daaronder een mogelijke DNA-sequentie die ontstond nadat de onderzoekers de verandering hadden aangebracht.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de DNA-sequentie van vóór de verandering voor de aminozuren op positie 63, 64 en 65: GAC CAC ATC (1p)
  • Noemt een mogelijke DNA-sequentie na de verandering waarbij het triplet voor aminozuur 64 codeert voor glutamine, bijvoorbeeld GAC CAA ATC of GAC CAG ATC (1p)

Als de kandidaat, in plaats van de DNA-sequenties, de mRNA-sequenties weergeeft en daarbij de mutatie juist aangeeft, alleen het tweede scorepunt toekennen.

Vraag 18 in het hele examen

2021, tijdvak 2: De hielprik en PKU

Opgavetekst

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1

Twee massaspectra naast elkaar, boven van baby 1 en onder van baby 2. Horizontale as: massa/ladingsverhouding, van 140 tot 300. Verticale as: relatieve intensiteit (%), van 0 tot 100. De pieken zijn benoemd met de aminozuren (onder andere Gly, Ala, Ser, Pro, Val, Leu+Ile, Met, Phe, Tyr en Glu). Bij baby 1 is de piek van Phe (rond massa 220) duidelijk hoog, ongeveer 65%; de piek van Tyr (rond 240) is klein. Bij baby 2 zijn de pieken van Phe en Tyr klein.

Afbeelding 2

Afbeelding 2
Afbeelding 2

Schema van de omzetting van fenylalanine. Fenylalanine komt uit lichaamseigen eiwitten en uit eiwitten uit voedsel. Met het enzym PAH wordt fenylalanine omgezet in tyrosine; daarbij wordt O2 gebruikt en H2O gevormd. Het co-enzym is RH4 (BH4), dat wordt omgezet in qBH2; NAD+ en NADH spelen daarbij een rol. Uit tyrosine ontstaan dopamine, melanine en eiwitten.

Vraag 29 1 punt

In afbeelding 2 is weergegeven hoe PAH betrokken is bij de omzetting van fenylalanine.
In welke cellen zal bij gezonde mensen het gen voor PAH vooral tot expressie komen?

  1. A In alvleeskliercellen
  2. B In darmwandcellen
  3. C In hersencellen
  4. D In levercellen
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 29 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Antivrieseiwitten

Opgavetekst

Antivrieseiwitten

De Amerikaanse onderzoeker Arthur DeVries ontdekte dat poolvissen aanpassingen hebben die voorkómen dat ze bevriezen in het ijskoude water. In afbeelding 1 is een antarctisch baarsje omringd door ijskristallen weergegeven.

Rond Antarctica, waar de watertemperatuur gemiddeld -1,9 ºC is, vormen zich ijskristallen in het water. In dit ijskoude water zijn aangepaste vissen te vinden, met antivrieseiwitten in hun lichaam. Zonder deze antivrieseiwitten zouden in het lichaam van deze koudbloedige vissen ijskristallen ontstaan die schade aanrichten doordat ze membranen van cellen kapot prikken.

IJsvorming in het bloedplasma kan leiden tot osmotische problemen voor de bloedcellen, omdat ijskristallen veel minder zout bevatten dan vloeibaar water.

IJskristallen in de bloedsomloop blijven klein dankzij antivrieseiwitten. De kristalletjes accumuleren in de milt van de vis, waardoor schade aan de haarvaten beperkt wordt.

In afbeelding 2 is de enkelvoudige bloedsomloop van een vis vereenvoudigd weergegeven. IJskristallen in het bloed ontstaan vooral in de haarvaten van het darmkanaal.

Een ijskristal ontstaat meestal uit een zoutdeeltje en een paar watermoleculen. Het ijskristal groeit daarna doordat er steeds meer watermoleculen aan vasthechten. Antivrieseiwitten binden vermoedelijk aan de ijskristallen door de vorming van waterstofbruggen en verhinderen vervolgens de groei van het ijskristal. De mogelijke werking van antivrieseiwitten is schematisch weergegeven in afbeelding 3.

De werking van het antivrieseiwit in afbeelding 3 kan worden verklaard door de moleculaire eigenschappen van dit eiwit.

Antivrieseiwitten (AFGP’s, van ‘antifreeze glycoprotein’) komen veel voor in poolvissen. AFGP’s worden gemaakt door de alvleesklier en worden afgegeven aan de darminhoud, waarna het ongebruikte deel van deze AFGP’s vanuit de darm wordt opgenomen in het bloed. Biologen uit de onderzoeksgroep van DeVries vermoeden dat het gen voor het antivrieseiwit stapsgewijs is ontstaan uit het trypsinogeen-gen. Een kopie van het trypsinogeen-gen heeft eerst een aantal exonen verloren en vervolgens zijn de basen die coderen voor het aminozuurstukje Thr-Ala-Ala vele malen ingevoegd. Door deze veranderingen is in het nieuw gevormde AFGP-gen op een nieuwe plek een stopcodon ontstaan.

Een klein deel van de coderende streng van het AFGP-gen met daarin het stopcodon is weergegeven in afbeelding 4. Daaronder is het homologe (overeenkomstige) deel van het trypsinogeen-gen afgebeeld.

Het AFGP-gen bevat ook de code voor een signaalpeptide. Een signaalpeptide bevindt zich aan het begin van de eiwitketen. Als de synthese van het eiwit aan de ribosomen is voltooid, bepaalt het signaalpeptide waar het eiwit terechtkomt. AFGP wordt uiteindelijk via exocytose uitgescheiden.

Zowel trypsinogeen als AFGP komt in het darmkanaal van de Antarctische vissen terecht. Trypsinogeen wordt in het darmkanaal omgezet in trypsine.

Antivrieseiwitten worden gevonden in vissen rondom de Zuidpool, maar ook bij vissen in de noordelijke ijszeeën. Onderzoekers nemen aan dat dit een analoge ontwikkeling is.

Afbeelding 1 Antivrieseiwitten

Antivrieseiwitten
Afbeelding 1

Foto van een vis tussen ijskristallen in het water. De vis ligt rechts in het beeld, links staat een donkere vlek.

Afbeelding 3 Antivrieseiwitten

Antivrieseiwitten
Afbeelding 3

Schema van de mogelijke werking van een antivrieseiwit. Boven: vloeibaar water met losse watermoleculen. Midden: het antivrieseiwit als keten met zijgroepen die naar beneden en naar boven steken; enkele pijlen wijzen naar de watermoleculen in het water. Onder: een ijskristal met een regelmatig rooster van bolletjes. Pijlen wijzen van de onderste zijgroepen van het eiwit naar het ijskristal.

Vraag 12 2 punten

Het antivrieseiwit in afbeelding 3 werkt op grond van zijn moleculaire eigenschappen. Licht toe dat dit antivrieseiwit zowel een hydrofiele als een hydrofobe zijde nodig heeft om functioneel te kunnen zijn.

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord blijkt dat de hydrofiele zijde nodig is voor de binding aan het ijskristal (met behulp van waterstofbruggen) (1p)
  • Uit het antwoord blijkt dat de hydrofobe kant nodig is om watermoleculen af te stoten, of om te voorkomen dat het ijskristal kan groeien (1p)

Vraag 12 in het hele examen

Afbeelding 4 Antivrieseiwitten

AFGP-gen: 5’ -….GGTGACACTGGCAGCCCTCTGGTGT….- 3’

Trypsinogeen-gen: 5’ -….GGTGACTCCGGCAGCCCTCTGGTGT….- 3’

Vraag 13 2 punten

Noteer de drie nucleotiden die coderen voor het stopcodon in het AFGP-gen en verklaar dat diezelfde drie nucleotiden in het trypsinogeen-gen geen stopcodon zijn.

Bekijk het antwoord
  • Noteert de drie nucleotiden van het stopcodon in het AFGP-gen: TGA (1p)
  • Verklaart dat bij het trypsinogeen-gen het leesraam anders is, of dat bij het AFGP-gen de codons verschoven zijn (1p)

Vraag 13 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Baby met drie ouders

Opgavetekst

Baby met drie ouders

In 2016 werd ’s werelds eerste baby geboren met DNA van drie ouders. Het DNA was samengevoegd met behulp van een nieuwe conceptietechniek. Reden om deze techniek toe te passen was een afwijking in het mitochondriaal DNA van een vrouw met een kinderwens.

Stofwisselingsprocessen in mitochondria staan onder invloed van zowel kern-DNA als mitochondriaal DNA (mtDNA). Hoewel een mitochondrium slechts 37 genen bevat, zijn er behoorlijk wat stofwisselingsziekten die veroorzaakt worden door mutaties in dit mtDNA.

Bij de moeder van de drie-ouderbaby bevat een deel van de mitochondria sterk gemuteerd mtDNA. Zij heeft hier zelf geen hinder van, doordat niet alle mitochondria in haar cellen afwijkend zijn. Door de mtDNA-schade in haar eicellen is de kans klein om op natuurlijke wijze gezonde kinderen te krijgen. Daarom is voor de conceptie gebruikgemaakt van kunstmatige bevruchting met de zogenoemde Maternal Spindle Transfer-techniek (MST).

Bij MST wordt het kern-DNA van een eicel van de moeder samengevoegd met een kernloze eicel van een donor met normale mitochondria. Beide eicellen verkeren tijdens de overdracht van DNA in de laatste fase van de meiose. De hieruit geconstrueerde eicel wordt vervolgens kunstmatig bevrucht door een spermacel van de vader (afbeelding 1).

De moeder van de drie-ouderbaby heeft een mutatie in het ATP-synthase-gen die de ziekte van Leigh veroorzaakt. Op positie 8993 is hier in de coderende streng van het mtDNA de oorspronkelijke stikstofbase vervangen door een andere. Daardoor wordt in de primaire structuur van de ATP-synthase een arginine ingebouwd in plaats van een leucine.

Een probleem bij het toepassen van MST is dat mitochondria met gemuteerd mtDNA bij het overbrengen van de chromosomen kunnen meeliften uit de eicel. Hoewel de drie-ouderbaby minder dan 1% gemuteerd mtDNA heeft, kan het voor problemen zorgen als dit percentage tijdens de ontwikkeling van de baby toeneemt. In-vitro-onderzoek met een groot aantal celkweken laat zien dat dit een reëel effect kan zijn. Bij een van de celkweken was na 40 celdelingen het percentage mitochondria met gemuteerd mtDNA toegenomen van 1% in de oorspronkelijke cel tot gemiddeld bijna 60% in de dochtercellen (afbeelding 2).

Afbeelding 1 Baby met drie ouders

Baby met drie ouders
Afbeelding 1

Schema van de Maternal Spindle Transfer-techniek. Links boven: een eicel van de moeder met een spoel met chromosomen; de chromosomen gaan naar de kernloze eicel van de donor, waarvan de eigen chromosomen worden verwijderd. Daarna wordt de eicel met het DNA van de moeder bevrucht met een zaadcel, en ontstaat een zygote.

Vraag 17 2 punten

Op positie 8993 is in de coderende streng van het mtDNA van de moeder de oorspronkelijke stikstofbase vervangen door een andere. Daardoor wordt in de primaire structuur van de ATP-synthase een arginine ingebouwd in plaats van een leucine. Welke stikstofbasen zijn verwisseld in de coderende streng van het DNA?

  1. A Adenine is vervangen door cytosine
  2. B Adenine is vervangen door uracil
  3. C Thymine is vervangen door guanine
  4. D Thymine is vervangen door cytosine
  5. E Uracil is vervangen door guanine
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 17 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Het C4-rijstproject

Opgavetekst

Het C4-rijstproject

Rijst is het basisvoedsel voor meer dan de helft van de wereldbevolking. Vanwege de groei van de wereldbevolking zou de rijstopbrengst tot 2050 met meer dan 50 procent moeten stijgen. In het C4-rijstproject probeert een internationaal samenwerkingsverband van wetenschappers een hogere opbrengst te realiseren door van de C3-rijstplant een C4-rijstplant te maken.

Door veredeling is de opbrengst van de commerciële rijstrassen veel hoger dan die van de oorspronkelijke wilde rijst.

Rijst is, net als de meeste planten, een C3-plant. Dat houdt in dat bij de fotosynthese na de $CO_2$-fixatie er een tussenproduct (PGA) ontstaat dat uit drie koolstof-atomen (C3) bestaat. Het rendement van dit proces wordt beperkt doordat het daarbij betrokken enzym rubisco niet alleen bindt aan $CO_2$, maar ook aan $O_2$. Naarmate de relatieve concentratie van zuurstof stijgt, neemt de affiniteit van rubisco voor zuurstof toe en wordt, behalve PGA (glycerinezuur-3-fosfaat), ook PG (glycolzuur-2-fosfaat) gevormd. In een proces dat fotorespiratie wordt genoemd, wordt hieruit weer PGA gevormd, dat in de Calvin-cyclus verwerkt kan worden.

In afbeelding 1 worden de Calvin-cyclus en de fotorespiratie schematisch weergegeven.

Rijst wordt vooral verbouwd in de tropen. Bij een hoge omgevingstemperatuur sluiten de huidmondjes en neemt in het blad de fotorespiratie toe, waardoor het rendement van de fotosynthese in de plant kan halveren.

Het verband tussen de netto $CO_2$-opname van een C3-plant en de temperatuur bij twee verschillende $CO_2$-concentraties is weergegeven in afbeelding 2.

In de loop van de evolutie is bij enkele groepen planten een mechanisme ontstaan om het optreden van fotorespiratie te vermijden door opgenomen $CO_2$ vast te leggen in een C4-verbinding. Belangrijke C4-voedselgewassen zijn maïs en suikerriet. In C4-planten wordt fosfo-enolpyruvaat-decarboxylase (PEPC) gebruikt voor de fixatie van $CO_2$. PEPC werkt sneller dan rubisco en heeft geen affiniteit voor zuurstof. Bij C4-planten zijn twee celtypen betrokken bij de fotosynthese: parenchymcellen en bundelschedecellen. In afbeelding 3 zijn processen van de fotosynthese in bladcellen van een C4-plant schematisch weergegeven.

De indeling van C3- en C4-planten is gebaseerd op de eerste stabiele verbindingen die door fixatie van $CO_2$ uit de lucht gevormd worden.

Ook de bouw van de bladeren van C4-planten is aangepast. In C3-planten bevinden de chloroplasten zich nagenoeg alleen in parenchymcellen, maar in C4-planten bevatten ook de bundelschedecellen veel chloroplasten (afbeelding 4). Bundelschedecellen liggen rond de vaatbundels en de parenchymcellen liggen daar bij een C4-plant weer als een krans omheen. De buitenlaag van de bundelschede bevat kurkstof om diffusie van $CO_2$ te voorkomen.

De chloroplasten in de bundelschedecellen bevatten geen fotosysteem II in de thylakoïden.

De groep wetenschappers wil rijst omvormen tot een C4-plant. In de loop van de evolutie is C4-fotosynthese vele malen onafhankelijk ontstaan, hetgeen er volgens de onderzoekers op wijst dat de stap van C3 naar C4 niet al te moeilijk is.

In afbeelding 5 is een globaal stappenplan weergegeven dat moet leiden tot C4-rijst.

De anatomische veranderingen in het stappenplan betreffen vooral de bouw van het blad. De onderzoekers maakten talrijke rijstmutanten en selecteerden daaruit de meest veelbelovende planten om de gunstige eigenschappen door gericht kruisen te stapelen. Verschillen in het bladweefsel van de verschillende rijstmutanten waren: 1 meer of minder vaatbundels per bladoppervlak 2 meer of minder bundelschedecellen om de vaatbundels 3 meer of minder chloroplasten in bundelschedecellen.

De biochemische veranderingen in het stappenplan (afbeelding 5) hebben vooral betrekking op enzymen. Gebleken is dat veel enzymen van de C4-fotosynthese wel vóórkomen in C3-planten, maar op andere plaatsen. Het onderzoek richt zich daarom op regulatie van de genexpressie. Enkele factoren die genexpressie reguleren zijn: 1 aanwezigheid van activators 2 methylering van het DNA 3 RNA-interferentie.

De onderzoekers zijn ervan overtuigd dat het ombouwen van C3- naar C4-rijst zal lukken vóór 2040. Zij noemen als voordeel dat de teelt van C4-rijst ecologisch duurzamer is dan de teelt van C3-rijst omdat het leidt tot een efficiënter gebruik van land, stikstof (mest) en water.

Eigenschappen van C4-rijst vergeleken met C3-rijst zijn: 1 De fotosynthesesnelheid blijft langer toenemen bij toenemende lichtintensiteit. 2 Er is minder rubisco nodig. 3 Bij deels gesloten huidmondjes is er meer diffusie van $CO_2$.

Vraag 28 1 punt

Enkele factoren die genexpressie reguleren zijn: 1 aanwezigheid van activators 2 methylering van het DNA 3 RNA-interferentie. Noteer het nummer van de factor die genexpressie beïnvloedt of de nummers van de factoren die genexpressie beïnvloeden op transcriptieniveau.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de nummers 1 en 2: aanwezigheid van activators en methylering van het DNA (1p)

Vraag 28 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Gemodificeerde zweepwormen tegen de ziekte van Crohn

Opgavetekst

Gemodificeerde zweepwormen tegen de ziekte van Crohn

In Nederland zijn er waarschijnlijk meer dan vijftigduizend patiënten met de ziekte van Crohn. De behandeling bestaat voornamelijk uit symptoombestrijding en heeft wisselend resultaat. De Nederlandse hoogleraar Maikel Peppelenbosch onderzoekt het gebruik van zweepwormen voor het toedienen van medicatie.

De ziekte van Crohn is een chronische ontstekingsziekte van de darm. Erfelijkheid en omgevingsfactoren beïnvloeden de kans dat iemand de ziekte krijgt. Ook het darmbioom – het totaal aan micro-organismen in de darm – lijkt een rol te spelen.

De ontstekingen ontstaan door sterke afweerreacties in het spijsverteringskanaal. Door de ontstekingen beschadigt het darmepitheel.

Een van de symptomen van de ziekte is vermoeidheid. De oorzaak is mogelijk een vermindering van het aantal darmvlokken in de dunne darm door de ontstekingen.

In afbeelding 1 is de werking van verschillende typen membraaneiwitten van darmepitheelcellen in een darmvlok vereenvoudigd weergegeven.

Het afweersysteem in de darmen wijkt af van dat in het interne milieu, omdat niet alle bacteriën er bestreden worden: de mutualisten en commensalen in het microbioom worden getolereerd. Hierbij lijkt de productie van de ontstekingsremmende mediator IL-10 een cruciale rol te spelen.

IL-10 wordt afgegeven door macrofagen in de darmwand en stuurt de differentiatie van geactiveerde T-helpercellen in een bepaalde richting. De differentiatie van T-helpercellen is weergegeven in afbeelding 2.

Patiënten met de ziekte van Crohn maken minder IL-10 aan en hun microbioom heeft een andere samenstelling dan dat van gezonde mensen. De biodiversiteit is lager: er zijn relatief minder goedaardige bacteriesoorten in de darmen.

Deze lage biodiversiteit zou het gevolg kunnen zijn van de ziekte van Crohn, maar het zou ook juist de oorzaak ervan kunnen zijn.

De ziekte van Crohn is tot nu toe niet te genezen. Medicatie richt zich voornamelijk op het onderdrukken van de symptomen.

Een van de gebruikte medicijnen is afgeleid van een hormoon.

In 2007 kwam een Engelse onderzoeksgroep met een experimentele methode om patiënten met de ziekte van Crohn te behandelen. De onderzoekers maakten gebruik van het menselijke TGFβ-gen, dat codeert voor een groeifactor die darmcellen tot delen aanzet en de productie van de ontstekingsremmer IL-10 door macrofagen stimuleert.

Door genetische modificatie construeerden zij een darmbacterie die TGFβ produceert wanneer het voor mensen onverteerbare koolhydraat xylaan als voedingsbron wordt aangeboden. De behandeling werkt dan als volgt: nadat de bacteriën de darm van een patiënt gekoloniseerd hebben, kan een drankje met xylaan helpen de ontstekingen te onderdrukken.

Deze bacteriële medicatie is in een experimenteel stadium gestrand. Door mutatie van de regulerende sequenties zou een variant kunnen ontstaan die de kans op het ontstaan van darmkanker vergroot.

Maikel Peppelenbosch stelt een alternatieve strategie voor, met gemodificeerde zweepwormen van de soort Trichuris suis. Deze soort komt in varkensdarmen voor, maar kan ook enkele maanden in het darmkanaal van de mens overleven. Peppelenbosch wil zweepwormen met DNA-technieken voorzien van het menselijke IL-10-gen en daarna inbrengen in het darmkanaal van patiënten met de ziekte van Crohn. De afgifte van IL-10 door deze zweepwormen zou een gunstig effect moeten hebben op de patiënten met de ziekte van Crohn.

Om het succes van zijn onderzoek te vergroten, sluit Peppelenbosch zoveel mogelijk risico’s uit. Hoewel uitwisseling van DNA tussen eukaryoten en bacteriën in principe niet optreedt, bouwt hij toch een extra barrière in zodat het gen wel in zweepwormen tot de productie van werkzaam IL-10 leidt, maar nooit in bacteriën. Hij maakt daarbij gebruik van het feit dat bacteriën geen splicing uitvoeren.

Onderzoeksaanvragen worden beoordeeld door geldverstrekkende organisaties. Zij letten daarbij ook op de impact van de studie op de behandeling van de patiënten. Daarbij is onderscheid te maken tussen: 1 fundamentele kennis over oorzaken van de ziekte 2 informatie over de aard en het verloop van de ziekte, waardoor de behandeling gepersonaliseerd zou kunnen worden 3 behandelingsmethoden die de symptomen van de ziekte bestrijden 4 behandelingsmethoden die de ziekte genezen.

Afbeelding 1 Gemodificeerde zweepwormen tegen de ziekte van Crohn

Gemodificeerde zweepwormen tegen de ziekte van Crohn
Afbeelding 1

Schematische tekening van membraaneiwitten in het membraan van een darmepitheelcel. Links het darmlumen: lactose (twee bolletjes verbonden) en maltotriose en maltose (drie en twee bolletjes verbonden). Rechts het cytoplasma. Bovenaan staat lactase, dat lactose splitst in twee losse bolletjes. Daaronder staat glucoamylase, dat maltotriose en maltose splitst in losse bolletjes. De losse bolletjes worden via een transporteiwit (de witte pijlen in het membraan) het cytoplasma in gebracht. Labels: darmlumen, cytoplasma, lactose, lactase, glucoamylase, maltotriose en maltose.

Vraag 34 3 punten

Door mutatie van de regulerende sequenties zou een variant van de bacterie kunnen ontstaan die de kans op het ontstaan van darmkanker vergroot. Leg uit hoe zo'n mutatie bij de bacterie kan leiden tot een verhoogde kans op het ontstaan van kanker bij de patiënt.

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord blijkt dat een mutatie in de regulerende delen kan leiden tot een verhoogd gehalte aan TGFβ (groeifactor) (1p)
  • Uit het antwoord blijkt dat er hierdoor een snellere groei of deling van darmcellen kan optreden (1p)
  • Uit het antwoord blijkt dat er hierdoor een grotere kans is op cellen met mutaties in het DNA, en daarmee op darmkanker (1p)

Opmerking uit het correctievoorschrift: als de kandidaat antwoordt dat de differentiatie van cytotoxische T-cellen verstoord is, waardoor afwijkende cellen niet herkend en gedood worden (waardoor zij kunnen uitgroeien tot tumoren), het 2e en 3e scorepunt toekennen.

Vraag 34 in het hele examen

Vraag 35 2 punten

Peppelenbosch bouwt in de zweepwormen een extra barrière in, zodat het gen wel in zweepwormen tot de productie van werkzaam IL-10 leidt, maar nooit in bacteriën. Hij maakt daarbij gebruik van het feit dat bacteriën geen splicing uitvoeren. Welk recombinant DNA bouwt hij in de zweepwormen in?

  1. A Alleen de exonen van het IL-10-gen
  2. B Alleen de intronen van het IL-10-gen
  3. C Het copy-DNA van het IL-10-gen
  4. D Het gehele IL-10-gen
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 35 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Mambagif als pijnstiller

Opgavetekst

Mambagif als pijnstiller

De zwarte mamba (Dendroaspis polylepis, afbeelding 1) is de giftigste slang van Afrika. Met een snelle beet injecteert zij een gifcocktail die een mens binnen 20 minuten kan doden.

Als je wordt gebeten door de zwarte mamba, moet je zo snel mogelijk een antiserum toegediend krijgen. Antiserum wordt verkregen uit dieren, vaak paarden, die geïmmuniseerd zijn door een injectie met het slangengif. Nadat je antiserum toegediend hebt gekregen, kan echter een allergische reactie ontstaan.

Een aantal processen van het afweersysteem zijn:
1 activatie van cytotoxische T-cellen
2 sensibilisatie van mestcellen
3 afgifte van mediatoren

Onderzoekers van het Moleculair en Cellulair Farmacologisch Instituut in Valbonne (Frankrijk) vonden twee krachtige pijnstillende eiwitten in het gif van de mamba.

Pijn heeft een functie bij het beperken of vermijden van lichaamsschade en wordt veroorzaakt door stimulering van uiteinden van speciale sensorische neuronen. Deze pijnreceptoren kunnen reageren op thermische prikkels (hitte, kou), mechanische prikkels (aanraking, druk) en chemische prikkels. Wanneer pijnreceptoren worden gestimuleerd beschrijven mensen de pijn óf als een snelle, kortdurende scherpe pijn óf als een langdurige zeurende pijn. Scherpe pijn wordt ervaren bij stimulatie van Aδ-receptoren. Dit type pijn is niet voelbaar in de meeste diepliggende weefsels en organen. De zeurende pijn wordt ervaren bij stimulering van C-receptoren, bijvoorbeeld als gevolg van een ontsteking. Deze pijnreceptoren komen zowel in de huid als in de dieper liggende organen voor.

ASIC-kanalen (acid sensing ion channels, afbeelding 2) in het membraan van bepaalde neuronen zijn betrokken bij het genereren van pijnsignalen. Beschadigde cellen scheiden protonen ($H^+$) uit. Deze protonen kunnen pijn opwekken doordat ze ASIC-kanalen van pijnreceptoren openen.

Als je door een slang in je hand gebeten wordt, doet dat pijn doordat in de pijnreceptoren impulsen ontstaan die via sensorische neuronen en schakelcellen naar de hersenen worden geleid.

Een dwarsdoorsnede door de grote hersenen en een dwarsdoorsnede door het ruggenmerg zijn schematisch weergegeven in afbeelding 3. Een aantal neuronen is aangegeven met de nummers 1 tot en met 8. Na een slangenbeet in de rechterhand worden impulsen naar de hersenen geleid.

Welk type pijn ervaren wordt, kan het best worden onderzocht bij mensen, maar dat stuit op bezwaren. Daarom vindt in eerste instantie dierexperimenteel onderzoek plaats, met een beperkt bruikbaar resultaat.

Om hevige pijn te onderdrukken wordt in het ziekenhuis soms morfine toegediend, maar morfine heeft een aantal vervelende bijwerkingen. In slangengif van de zwarte mamba vond de Franse onderzoeksgroep een alternatief voor morfine. Het slangengifeiwit mambalgine blijkt pijn bij muizen te onderdrukken, zonder zichtbare bijwerkingen.

De onderzoekers bestudeerden de werking van dit mambalgine in een experiment met muizen. De muizen werden in drie groepen verdeeld die alle een injectie in de hersenvloeistof kregen:

  • Groep 1 kreeg een oplossing met 31 nanomol morfine.
  • Groep 2 kreeg een oplossing met 0,34 nanomol mambalgine.
  • Groep 3 kreeg een controlevloeistof ingespoten.

Na de injectie werd op verschillende tijdstippen aan de staart van de muizen een pijnprikkel toegediend. Vervolgens werd genoteerd hoe snel de muizen daarop reageerden door hun staart terug te trekken.

De resultaten van deze proef zijn weergegeven in afbeelding 4.

Bij de muizen is op twee tijdstippen vóór het toedienen van een injectie de terugtrekreactie van de staart genoteerd.

Als mambalgine een nieuw medicijn bij pijnbestrijding wordt, is het nodig om het grootschalig te produceren. Dit kan door het mambalgine-gen in te brengen in het genoom van een bacterie. Vervolgens zou deze bacterie onder gecontroleerde omstandigheden mambalgine kunnen produceren.

Het DNA dat daartoe moet worden ingebouwd is een genconstruct dat onder andere cDNA (copy-DNA) van het mambalgine-gen omvat.

Het cDNA wordt verkregen door van mambalgine-mRNA, met behulp van het enzym reverse transcriptase, mambalgine-cDNA te maken.

Voor het maken van het recombinant-DNA zijn levende cellen uit de gifklier van een slang nodig.

Vraag 14 2 punten

Het cDNA wordt verkregen door van mambalgine-mRNA, met behulp van het enzym reverse transcriptase, mambalgine-cDNA te maken. Wordt hiervoor pre-mRNA of rijp mRNA (na splicing) gebruikt? Verklaar je keuze.

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord moet blijken dat rijp mRNA gebruikt wordt. (1p)
  • Uit het antwoord moet blijken dat rijp mRNA gebruikt wordt omdat daar de introns uit verwijderd zijn / omdat je alleen de exons nodig hebt / omdat bacteriën de splicing niet kunnen uitvoeren. (1p)

Vraag 14 in het hele examen

Vraag 15 1 punt

Voor het maken van het recombinant-DNA zijn levende cellen uit de gifklier van een slang nodig. Waardoor zijn alleen cellen uit de gifklier bruikbaar?

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord moet blijken dat alleen in de gifklier het mambalgine-gen tot expressie komt, oftewel alleen daar mambalgine-RNA gevormd wordt. (1p)

Vraag 15 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Diarreebacterie slaat toe door antibioticagebruik

Opgavetekst

Diarreebacterie slaat toe door antibioticagebruik

Veel gezonde mensen dragen de darmbacterie Clostridium difficile bij zich zonder er last van te hebben. Bij ziekenhuispatiënten kan deze bacterie echter een levensgevaarlijke diarree veroorzaken die lastig te genezen is. Ziekenhuizen treffen maatregelen om besmetting op te sporen en te voorkomen.

Clostridium difficile is een anaerobe bacteriesoort die ongunstige omstandigheden kan overleven in de vorm van sporen (afbeelding 1). Sommige C. difficile-stammen produceren toxische eiwitten. Door deze toxines gaan epitheelcellen van het dikkedarmslijmvlies dood, wat leidt tot een hardnekkige diarree die CDAD (Clostridium difficile associated diarrhea) wordt genoemd. De bacterie slaat vooral toe bij mensen die breedspectrum-antibiotica gebruiken. Deze antibiotica zijn werkzaam tegen verschillende bacteriën en worden veel toegepast in ziekenhuizen.

De bouw en werking van onderdelen van het spijsverteringsstelsel vormen bij een gezond mens een natuurlijke bescherming tegen ziekteverwekkende bacteriën zoals C. difficile.

In de dikke darm leven honderden verschillende soorten symbiotische bacteriën, de zogenoemde darmflora. Commensalisme, mutualisme en parasitisme zijn verschillende vormen van symbiose.

De darmbacteriën die deel uitmaken van een gezonde darmflora dragen bij aan de bescherming tegen ziekteverwekkende bacteriën. C. difficile is bij veel mensen aanwezig in de darmflora, zonder ziekteverschijnselen te veroorzaken.

De toxinen van C. difficile beschadigen in darmepitheelcellen het buitenmembraan van de mitochondriën. Dit leidt tot apoptose van deze darmcellen en dus tot verlies van darmepitheel.

Bij het vermoeden van een C. difficile-infectie wordt de ontlasting (feces) van de patiënt onderzocht op aanwezigheid van de bacterie en/of de toxinen. Daarnaast is er een DNA-strip ontwikkeld waarmee specifieke genen van C. difficile in het fecesmonster opgespoord kunnen worden. Het gaat om de genen die coderen voor toxine A, toxine B en voor binair toxine, en verder om bepaalde regulatorgenen (die de hoeveelheid toxine reguleren) en het resistentie-gen tegen het antibioticum moxifloxacine. Voorafgaand aan deze test wordt het fecesmonster geprepareerd, zoals schematisch is weergegeven in afbeelding 2. Daarbij worden DNA-strengen geproduceerd waaraan een biotinemolecuul (aan de 5’-kant van de primer) is gebonden. Hierna vindt de eigenlijke test plaats met een DNA-strip, zoals weergegeven in afbeelding 3.

Het resultaat van zo'n test met een DNA-strip is in afbeelding 4 als voorbeeld weergegeven, met daarbij aangegeven de plaats en betekenis van de verschillende bandjes. In dit voorbeeld zijn zes bandjes donker gekleurd. Daaruit blijkt dat in het fecesmonster van de patiënt een ongevaarlijke stam van C. difficile zit, die gevoelig is voor het antibioticum moxifloxacine.

Van vier patiënten met diarree wordt de ontlasting onderzocht met de DNA-striptest. De testuitslagen (bandjespatronen 1, 2, 3 en 4) van deze patiënten zijn in afbeelding 5 weergegeven.

De testuitslagen leiden tot vier diagnoses van de bijbehorende patiënten, die hieronder in willekeurige volgorde zijn weergegeven.

Het VU Medisch Centrum in Amsterdam treft extra maatregelen om een uitbraak van C. difficile te voorkomen. Daar 'werkt' de beagle Cliff (afbeelding 6), een speurhond die ruikt of een patiënt besmet is met C. difficile. Cliff is getraind om naast (het bed van) een besmette patiënt te gaan zitten.

Testen met hond Cliff gaat veel sneller dan de test met de DNA-strip, waardoor de behandeling van de patiënt ook snel kan beginnen.

Bij patiënten met hardnekkige CDAD is fecestransplantatie bijzonder effectief gebleken. Hierbij wordt na een darmspoeling een fecessuspensie van een gezonde donor via een katheter rechtstreeks in de dunne darm gebracht. In een vakblad wordt de succesvolle fecestransplantatie beschreven van een vrouw die al acht maanden leed aan zeer ernstige CDAD. Ze kreeg een eenmalige transplantatie met feces van haar echtgenoot. Aan de hand van genetische vingerafdrukken van haar darmflora en die van het transplantaat kon het resultaat gevolgd worden. Daartoe zijn op verschillende momenten vóór en na de transplantatie in totaal acht fecesmonsters verzameld van haarzelf (de patiënt) en haar man (de donor). Elk monster, genummerd 1 tot en met 8, werd twee keer geanalyseerd (a en b).

De resultaten zijn weergegeven in het dendrogram van afbeelding 7. Het dendrogram toont de mate van genetische overeenkomst tussen de monsters.

De behandeling was succesvol, want twee dagen na de transplantatie had de vrouw weer vaste ontlasting. In het dendrogram is het effect van de behandeling op de darmflora terug te zien.

Afbeelding 2

Afbeelding 2
Afbeelding 2

Vier stappen van links naar rechts: DNA-isolatie uit een fecesmonster (buisje met ontlasting), los DNA in het buisje, vermenigvuldiging van DNA waarbij biotine aan de DNA-strengen is gebonden, en denatureren tot enkelstrengs DNA.

Afbeelding 3

Afbeelding 3
Afbeelding 3

Drie stappen van de DNA-striptest. Hybridisatie: enkelstrengs DNA met een biotinemolecuul hecht aan de specifieke probes op de bandjes van de DNA-strip. Binding van een stof die kleur geeft: aan het biotine bindt zich een stof die kleur geeft. Kleurontwikkeling: de DNA-strip met gekleurde bandjes.

Vraag 30 2 punten

Voorafgaand aan deze test wordt het fecesmonster geprepareerd, zoals schematisch is weergegeven in afbeelding 2. Daarbij worden DNA-strengen geproduceerd waaraan een biotinemolecuul (aan de 5’-kant van de primer) is gebonden. Hierna vindt de eigenlijke test plaats met een DNA-strip, zoals weergegeven in afbeelding 3. Noteer de naam van de methode (afbeelding 2) waarmee het DNA kunstmatig wordt vermenigvuldigd. Beschrijf de functie van de biotine in deze test (afbeelding 3).

Bekijk het antwoord
  • Noemt PCR (polymerase chain reaction, polymerasekettingreactie) als naam van de methode. (1p)
  • Uit de beschrijving moet blijken dat aan biotine een kleurstof kan binden, zodat de DNA-fragmenten als bandjes zichtbaar worden. (1p)

Vraag 30 in het hele examen

Vraag 31 2 punten

Hierna vindt de eigenlijke test plaats met een DNA-strip, zoals weergegeven in afbeelding 3. Welke bindingen worden gevormd tijdens de hybridisatie (stap 1 in afbeelding 3)?

  1. A deoxyribose-fosfaatbindingen
  2. B peptidebindingen
  3. C waterstofbruggen
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 31 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Insecten bestrijden met RNAi

Opgavetekst

Insecten bestrijden met RNAi

De insecten die een bedreiging vormen voor voedselgewassen worden steeds meer resistent tegen insecticiden. Een nieuwe bestrijdingstechniek maakt gebruik van RNAi (RNA-interferentie). Het is onderzoekers van het Max Planck Instituut gelukt om hiermee de Coloradokever, wereldwijd de grootste bedreiger van de aardappeloogst, uit te schakelen.

De Coloradokever (Leptinotarsa decemlineata, afbeelding 1) werd in 1922 per ongeluk vanuit de VS geïntroduceerd in Europa. Ook in Nederland vinden de kever en zijn larven een overmaat aan voedsel. Ze eten bladeren van de aardappel en verwante soorten zoals de tomaat, en hebben weinig last van natuurlijke vijanden. Coloradokevers hebben resistentie ontwikkeld tegen verschillende veelgebruikte insecticiden en inmiddels ook tegen de nieuwere middelen uit de groep van de neonicotinoïden.

Wilde planten beschikken vaak over hun eigen chemische bescherming tegen vraat. Bij het ontwikkelen van voedselgewassen is deze bescherming door de veredeling vaak verminderd.

Insecticiden uit de groep van neonicotinoïden blokkeren de acetylcholinereceptoren in het centrale zenuwstelsel van insecten.

De onderzoekers maakten met behulp van DNA-technieken aardappelplanten die dubbelstrengs-RNA (dsRNA) konden produceren gericht tegen het ACT-gen van de Coloradokever. Het ACT-gen codeert voor β-actine, een belangrijk onderdeel van het cytoskelet van cellen van de kever. Het dsRNA van de aardappelplant kan in de cellen van de kever het mechanisme van RNAi in gang zetten waardoor de genexpressie van het ACT-gen wordt geremd.

RNAi werkt als volgt (afbeelding 2):
1 dsRNA wordt in het cytoplasma door het enzym dicer geknipt in stukjes van ongeveer 21 nucleotiden, die siRNA (short interfering RNA) worden genoemd.
2 De antisense-streng van het siRNA vormt vervolgens, samen met een complex van eiwitten, het RISC (RNA-induced silencing complex).
3 Zodra RISC een mRNA met een complementaire code bindt, wordt dit mRNA vernietigd.

Het dsRNA van de aardappelplant is gericht tegen een deel van een exon in het ACT-gen.

De onderzoekers maakten twee typen transgene planten: aardappelplanten waarbij het genconstruct voor het maken van dsRNA gericht tegen het ACT-gen was ingebouwd in de chloroplasten en aardappelplanten waarbij het genconstruct was ingebouwd in de celkern. Er bleek een groot verschil in overleving wanneer de kevers en hun larven van het ene type plant aten of van het andere type plant. Het veronderstelde RNAi-mechanisme en de gevolgen voor de kevers is vereenvoudigd weergegeven in afbeelding 3.

De beschreven RNAi-techniek gericht tegen het ACT-gen heeft een groter effect op de larven van insecten dan op volwassen exemplaren.

Insectenbestrijding met RNAi is selectiever dan bestrijding met reguliere insecticiden.

Aardappelplanten worden ongeslachtelijk vermeerderd via knollen (de aardappels). Daarnaast vormt de plant bloemen en vruchten. De vruchtjes worden echter niet rijp omdat aardappels voor die tijd worden geoogst. Bij voedselgewassen waarbij het genconstruct in het kern-DNA is ingebouwd, kan het gebeuren dat het genconstruct zich in de natuur verspreidt en terechtkomt in een nauwverwante soort. In het geval van de transgeen gemaakte chloroplasten is die kans nihil doordat plastiden bij aardappelplanten op dezelfde manier overerven als mitochondriën.

Vraag 9 2 punten

Insecticiden uit de groep van neonicotinoïden blokkeren de acetylcholinereceptoren in het centrale zenuwstelsel van insecten. Welk proces wordt hierdoor direct onmogelijk gemaakt?

  1. A afgifte van neurotransmitters
  2. B impulsgeleiding
  3. C impulsoverdracht
  4. D productie van neurotransmitters
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 9 in het hele examen

Afbeelding 2

Afbeelding 2
Afbeelding 2

Schema van RNAi in drie stappen. Labels in de figuur: dsRNA, dicer, siRNA, sense-RNA, antisense-RNA, RISC-eiwitten, RISC met antisense-RNA, mRNA en mRNA wordt vernietigd. Stap 1: dsRNA wordt door dicer geknipt in drie stukjes siRNA. Stap 2: de sense-RNA wordt afgebroken en het antisense-RNA vormt met de RISC-eiwitten een complex. Stap 3: het complex bindt het mRNA, dat wordt vernietigd.

Vraag 10 2 punten

Insecten bestrijden met RNAi. Het dsRNA van de aardappelplant kan in de cellen van de kever het mechanisme van RNAi in gang zetten waardoor de genexpressie van het ACT-gen wordt geremd. Bij RNAi wordt dsRNA in het cytoplasma door het enzym dicer geknipt in siRNA, en vernietigt het RISC-complex een mRNA met een complementaire code. Op welk moment vindt beïnvloeding van de genexpressie van het ACT-gen door RNAi plaats?

  1. A voor de transcriptie
  2. B tijdens de transcriptie
  3. C tussen de transcriptie en de translatie
  4. D na de translatie
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 10 in het hele examen

Vraag 11 1 punt

Insecten bestrijden met RNAi. Het dsRNA van de aardappelplant is gericht tegen een deel van een exon in het ACT-gen. Licht toe dat dsRNA gericht tegen een deel van een intron, niet effectief kan zijn.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat splicing (verwijdering van introns uit het mRNA) in de kern plaatsvindt, of dat introns niet in het cytoplasma terechtkomen, waar RNAi plaatsvindt. (1p)

Vraag 11 in het hele examen

Afbeelding 3

Afbeelding 3
Afbeelding 3

Twee methodes naast elkaar, met een aardappelplant in het midden. Methode 1: genconstruct in chloroplast. In de plant: chloroplast-DNA, genconstruct, dsRNA, dicer en cytoplasma. De kever sterft. In de kever: dicer, siRNA, verspreiding vanuit darm en dsRNA in darm. Methode 2: genconstruct in celkern. In de plant: kern-DNA, genconstruct, dsRNA, dicer, siRNA en cytoplasma. De kever overleeft. In de kever: dicer en siRNA in darm.

Vraag 12 2 punten

Insecten bestrijden met RNAi. De onderzoekers maakten twee typen transgene planten: aardappelplanten waarbij het genconstruct voor het maken van dsRNA gericht tegen het ACT-gen was ingebouwd in de chloroplasten, en aardappelplanten waarbij het genconstruct was ingebouwd in de celkern. Er bleek een groot verschil in overleving wanneer de kevers en hun larven van het ene type plant aten of van het andere type plant. Beschrijf aan de hand van de gegevens in afbeelding 3 waardoor RNAi wel plaatsvindt in kevers die eten van aardappelplanten met het genconstruct in de chloroplasten, en waardoor RNAi niet plaatsvindt in kevers die eten van aardappelplanten met het genconstruct in de celkern.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat in chloroplasten het enzym dicer ontbreekt, zodat het dsRNA intact in de cellen van de kever terechtkomt en RNAi in gang zet. (1p)
  • Noemt dat dsRNA dat door de celkern wordt geproduceerd in het cytoplasma wordt afgebroken tot siRNA, dat (na consumptie) in de keverdarm blijft, of wordt afgebroken, of niet uit de keverdarm wordt opgenomen, waardoor geen RNAi-respons ontstaat. (1p)

Vraag 12 in het hele examen

Vraag 13 1 punt

Insecten bestrijden met RNAi. Het ACT-gen codeert voor β-actine, een belangrijk onderdeel van het cytoskelet van cellen van de kever. De beschreven RNAi-techniek gericht tegen het ACT-gen heeft een groter effect op de larven van insecten dan op volwassen exemplaren. Verklaar aan de hand van de functie van het ACT-gen waardoor de beschreven RNAi-techniek vooral effect heeft op de larve.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat de larven nog groeien of zich nog ontwikkelen en daardoor veel nieuwe cellen (en dus meer actine) moeten produceren. (1p)

Vraag 13 in het hele examen

Vraag 14 1 punt

Insecten bestrijden met RNAi. Insectenbestrijding met RNAi is selectiever dan bestrijding met reguliere insecticiden. Verklaar waardoor bestrijding met RNAi selectief is.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat alleen insecten die echt van de plant eten het dsRNA binnenkrijgen, of dat RNAi gericht kan worden op een unieke basenvolgorde of op (een deel van) een specifiek gen van de plaagsoort. (1p)

Vraag 14 in het hele examen

Vraag 15 2 punten

Insecten bestrijden met RNAi. Bij voedselgewassen waarbij het genconstruct in het kern-DNA is ingebouwd, kan het gebeuren dat het genconstruct zich in de natuur verspreidt en terechtkomt in een nauwverwante soort. In het geval van de transgeen gemaakte chloroplasten is die kans nihil doordat plastiden bij aardappelplanten op dezelfde manier overerven als mitochondriën. Beredeneer dat een genconstruct in het kern-DNA van een aardappelplant massaal kan worden verspreid in de natuur. En beredeneer dat de kans dat een genconstruct in het chloroplast-DNA van een aardappelplant wordt verspreid in de natuur, nihil is.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat een genconstruct in kern-DNA met het stuifmeel kan worden verspreid, en daardoor een grote afstand kan afleggen. (1p)
  • Noemt dat een genconstruct in chloroplast-DNA via de eicel in het zaad terechtkomt dat niet verspreid wordt (doordat er geoogst wordt voordat de bessen rijp zijn), of in aardappels terechtkomt die niet verspreid worden, of niet via stuifmeel in hybride zaden of planten terechtkomt (doordat chloroplasten niet worden overgedragen). (1p)

Vraag 15 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Q-koorts

Opgavetekst

Afbeelding 2

Afbeelding 2
Afbeelding 2

Schema van een macrofaag die een bacterie opneemt. De bacterie, links buiten de cel, wordt omsloten door een fagosoom (blaasje). Een lysosoom smelt daarmee samen tot een fagolysosoom, waarin de bacterie wordt afgebroken. Daarna verlaten de afbraakresten de cel (stippen). Labels: bacterie, fagosoom, lysosoom, fagolysosoom.

Vraag 12 2 punten

Het antibioticum tetracycline is werkzaam tegen de bacterie Coxiella burnetii. Deze stof bindt aan bacteriële ribosomen, waardoor deze minder goed functioneren. De bacteriën kunnen zich daardoor niet meer vermenigvuldigen en verdwijnen uit het lichaam. Leg uit hoe tetracycline de vermenigvuldiging van de bacteriën stopt.

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord moet blijken dat de eiwitsynthese wordt geremd. (1p)
  • Uit het antwoord moet blijken dat dit een juist gevolg heeft, waardoor het stoppen van de vermenigvuldiging van de bacteriën wordt verklaard (bijvoorbeeld: er kunnen geen eiwitten worden gevormd, waardoor de onderdelen die nodig zijn voor de deling van de bacterie ontbreken). (1p)

Vraag 12 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Stress versnelt evolutie van Mexicaans visje

Afbeelding 2

Afbeelding 2
Afbeelding 2

Schema van de werking van het chaperonnecomplex Hsp90 in drie stappen. Labels: verkeerd gevouwen eiwit (disfunctioneel), ATP, Hsp90, p23, ADP en correct gevouwen eiwit (functioneel). Stap 1: het verkeerd gevouwen eiwit en ATP binden aan Hsp90. Stap 2: p23-eiwitten binden aan het complex. Stap 3: het correct gevouwen eiwit wordt losgelaten, ADP verlaat het complex, en Hsp90 en p23 komen weer los.

Vraag 16 2 punten

Bij de riviertetra's leidt de aanwezigheid van een overmaat Hsp90 tot minder afwijkende eiwitten in de cel en een onderdrukking van de fenotypische variatie. Welke structuur van een disfunctioneel eiwit (zie afbeelding 2 op pagina 11) kan door Hsp90 worden hersteld?

  1. A alleen de primaire structuur
  2. B alleen de secundaire structuur
  3. C alleen de tertiaire structuur
  4. D alleen de primaire en secundaire structuur
  5. E alleen de secundaire en tertiaire structuur
  6. F de primaire, secundaire en tertiaire structuur
Bekijk het antwoord

Antwoord: E

Vraag 16 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Een bijzondere band tussen grootvader en kleinkind

Vraag 16 2 punten

Mutaties waardoor het aantal trinucleotide-repeats verandert, zijn vaak minder ingrijpend dan die van het aantal dinucleotide-repeats (herhalingen van twee nucleotiden). Leg uit waardoor een verandering van het aantal dinucleotide-repeats op moleculair niveau grote gevolgen kan hebben.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat het leesraam (in veel gevallen) verandert, of dat er andere codons of tripletten ontstaan (1p)
  • Noemt dat er voor andere aminozuren wordt gecodeerd, waardoor er een ander (mogelijk niet functioneel) eiwit wordt gevormd (1p)

Vraag 16 in het hele examen

afbeelding 1

afbeelding 1
afbeelding 1 Bron: researchgate, Figure 1: Structure of FMR1 gene (FMR1 gene has 17 exons that can undergo alternative splicing). Bewerkt.

Schema van het FMR1-gen met de exons 1 tot en met 17, van ATG tot TAA, gevolgd door de 3' UTR. Eronder de CGG-repeats bij een normaal gen (minder dan 55), een premutatie (55 tot 200) en een volledige mutatie (meer dan 200). Bij de volledige mutatie is het gen gemethyleerd, aangegeven met de lolletjes boven de repeats. Onder de repeats staan drie rijen. mRNA: veel bij de premutatie, en bij de volledige mutatie geen (met een kruis). FMRP-eiwit: normaal veel, bij de premutatie minder, en bij de volledige mutatie geen. Fenotype: normaal, soms FXTAS, 100% FXS.

Vraag 17 1 punt

Direct achter de promotor van het FMR1-gen liggen bij gezonde personen 6 tot 54 CGG-repeats. De volledige mutatie, met meer dan 200 CGG-repeats, leidt tot methylering en heeft FXS tot gevolg. In afbeelding 1 is een indeling van deze mutaties in het FMR1-gen en hun gevolgen in zenuwcellen weergegeven. Waardoor wordt bij een volledige mutatie het eiwit FMRP niet gevormd?

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat door methylering van de promotor geen transcriptie plaatsvindt, of dat er zonder mRNA geen translatie kan plaatsvinden (1p)

Vraag 17 in het hele examen

Vraag 23 2 punten

Ongeveer 30% van de mannen is drager van FXTAS. Om dit aan te tonen is het aantal CGG-repeats in het FMR1-gen bepaald. Onderdeel van deze FXTAS-test is de PCR-techniek. Waarop berust het principe van de PCR-techniek?

  1. A bepalen van de genexpressie
  2. B hybridiseren van RNA
  3. C op grootte scheiden van DNA-fragmenten
  4. D repliceren van DNA-fragmenten
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 23 in het hele examen

Vraag 26 2 punten

Onderzoekers hopen een medicijn te vinden dat de symptomen van FXS kan verminderen. Leg uit hoe gebruik van muizen met een knock-out-gen voor dit onderzoek nuttig kan zijn.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat bij deze muizen het FMR1-gen (FMRP-gen) kan worden uitgeschakeld, waardoor ze geen FMRP maken (1p)
  • Noemt dat daardoor de effectiviteit van stoffen op het verminderen van FXS-symptomen op deze muizen getest kan worden (1p)

Vraag 26 in het hele examen

Hoe vaak DNA en eiwitsynthese in het examen komt

Vragen over DNA en eiwitsynthese per centraal examen biologie vwo. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
ExamenVragenAantalAandeel
2026, tijdvak 114, 17, 31-32, 34, 36615%
2026, tijdvak 26, 19, 27-30, 32718%
2025, tijdvak 13013%
2025, tijdvak 225, 4125%
2024, tijdvak 121-2337%
2024, tijdvak 25, 24, 26-27, 33-36820%
2023, tijdvak 111-12, 21, 32410%
2023, tijdvak 210, 12, 32-33410%
2022, tijdvak 15-9513%
2022, tijdvak 22, 14-17, 21-24, 35-381333%
2022, tijdvak 35, 10-11, 39411%
2021, tijdvak 116-1838%
2021, tijdvak 24-5, 18, 29411%
2021, tijdvak 312-13, 17, 28, 34-35618%
2019, tijdvak 114-15, 30-31411%
2019, tijdvak 29-15718%
2018, tijdvak 112, 1625%
2018, tijdvak 216-17, 23, 26411%

In 18 van de 18 ingedeelde examens biologie vwo staat een vraag over DNA en eiwitsynthese, samen 87 vragen (12% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2022, tijdvak 2: 13 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 11% van de vragen over DNA en eiwitsynthese, daarvoor 13%. Dat aandeel is dus stabiel.

Oefenen met DNA en eiwitsynthese

Maak de 15 nieuwste examenvragen over DNA en eiwitsynthese online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2026, 2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.

Oefen de vragen over DNA en eiwitsynthese

Andere onderwerpen biologie vwo

DNA en eiwitsynthese op andere niveaus

Nakijken als docent

  1. Kies het examen in de vragenbank

    In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen biologie vwo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Hoe ToetsChecker biologie per vraagtype nakijkt, lees je op biologie toetsen nakijken met AI.

Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op biologie oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak komt DNA en eiwitsynthese voor in het eindexamen biologie vwo?

In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 87 vragen over DNA en eiwitsynthese, 12% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 18 van die examens.

In welk examen biologie vwo stonden de meeste vragen over DNA en eiwitsynthese?

In het examen van 2022, tijdvak 2, met 13 vragen: 2, 14-17, 21-24, 35-38.

Hoe oefen ik examenvragen over DNA en eiwitsynthese?

Op deze pagina staan alle vragen over DNA en eiwitsynthese met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.