Examenvragen voeding en vertering biologie vwo

42 vragen over voeding en vertering uit 16 centrale examens van 2018 tot en met 2026.

Kort antwoord

Voeding en vertering komt in 16 van de 18 examens biologie vwo voor, met 42 vragen (6% van alle examenvragen). Het meest in 2025, tijdvak 2 (6 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.

Alle examenvragen over voeding en vertering

Per examen de vragen over voeding en vertering, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.

Oefen de vragen over dit onderwerp online

2026, tijdvak 1: CRISPR in de strijd tegen overgewicht

Opgavetekst

Obesitas (een ernstige vorm van overgewicht) is een aandoening die kan leiden tot hart- en vaatziekten en diabetes type 2. Wetenschappers hebben onderzocht of de CRISPR-techniek kan worden gebruikt om diabetes type 2 tegen te gaan. Met deze techniek veranderden ze menselijke witte vetcellen in beige vetcellen.

In het menselijk lichaam komen drie typen vetcellen voor:

  • 1 Witte vetcellen: deze slaan vet op als reservestof voor ATP-productie.
  • 2 Bruine vetcellen: deze slaan vet op voor warmteproductie. Bij blootstelling aan kou wordt het vet verbrand om warmte te produceren. Bruine vetcellen zijn geclusterd aanwezig tussen de schouderbladen, rond het hart en langs de grote bloedvaten.
  • 3 Beige vetcellen: deze vetcellen hebben dezelfde functie als bruine vetcellen, maar zijn verspreid aanwezig in andere weefsels (zoals in spierweefsel). Deze vetcellen waren oorspronkelijk witte vetcellen die door een toename van het aantal mitochondriën lichtbruin zijn geworden.

Bij obese mensen is bruin vetweefsel niet tot nauwelijks aanwezig. In afbeelding 1 is de activiteit van bruin vetweefsel zichtbaar gemaakt bij twee proefpersonen, nadat zij twee uur lang zijn blootgesteld aan kou. In de linker foto is bij een slanke persoon de aanwezigheid van bruin vetweefsel goed zichtbaar. De rechter foto is van een obese persoon.

Obesitas zou een oorzaak, maar ook een gevolg kunnen zijn van de afwezigheid van bruin vetweefsel bij obese mensen.

Vraag 29 2 punten

  • Verklaar hoe obesitas zou kunnen bijdragen aan de afwezigheid van bruin vetweefsel.
  • Verklaar hoe de afwezigheid van bruin vetweefsel zou kunnen bijdragen aan het ontstaan van obesitas.

Twee scans van bruin vetweefsel na blootstelling aan kou: links van een slanke persoon, rechts van een obese persoon. Bekijk in Opgaven, pagina 12

Bekijk het antwoord
  • (bruin vetweefsel afwezig zou kunnen zijn doordat) obese mensen het minder koud hebben dankzij de isolerende vetlaag / dankzij hun relatief kleine lichaamsoppervlak.
  • (obesitas zou kunnen ontstaan doordat bij afwezigheid van bruin vetweefsel) minder vetten worden verbrand / (een overschot aan) vetten worden opgeslagen.

Opmerking: aan een antwoord als 'Er is minder warmteproductie, waardoor meer isolatie nodig is', het tweede scorepunt toekennen. Aan een antwoord als 'Er is meer energie/brandstof nodig voor warmteproductie, met als gevolg meer eten, waardoor er ook meer reserves worden aangelegd', het tweede scorepunt toekennen.

Vraag 29 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Vitamine D

Opgavetekst

Onderzoekers ontdekken steeds meer over de rol van vitamine D voor ons immuunsysteem. Veel mensen hebben een gebrek aan deze vitamine.

De vetoplosbare vitamines D2 en D3 zijn belangrijk voor mensen. Vitamine D2 zit in planten en schimmels, en vitamine D3 in dierlijke producten. Vitamine D3 wordt ook aangemaakt uit provitamine D3 wanneer de huid wordt blootgesteld aan ultraviolette straling. Provitamine D3 wordt gevormd uit cholesterol. In de lever worden vitamine D2 en D3 beide omgezet in calcidiol. De nieren zetten die stof vervolgens om in calcitriol. Zie afbeelding 1.

afbeelding 1
afbeelding 1

Om vitamine D3, calcidiol en calcitriol te vervoeren via het bloed, worden deze stoffen gebonden aan het plasma-eiwit DBP.

Bijna alle cellen van het lichaam hebben vitamine D-receptoren. Calcitriol uit het bloed bindt aan een vitamine D-receptor (VDR) in de cel. VDR transporteert calcitriol naar de kern. Daar vormt het een complex met cofactoren. Dit complex bindt aan het vitamine D-respons-element (VDRE). Op deze manier wordt de expressie van bepaalde doelgenen gereguleerd. Zie afbeelding 2.

afbeelding 2
afbeelding 2

Hieronder staan uitspraken over het proces in afbeelding 2.

1 VDR is een second messenger.

2 VDRE is een specifieke DNA-sequentie.

3 Het VDR-calcitriolcomplex is een transcriptiefactor.

Vraag 18 2 punten

Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak juist of onjuist is.

Bekijk het antwoord

1 onjuist 2 juist 3 juist

indien drie nummers correct (2)

indien twee nummers correct (1)

indien minder dan twee nummers correct (0)

Vraag 18 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Moleculair gereedschap tegen erfelijk oedeem

Opgavetekst

In 2022 behandelde Danny Cohn als eerste arts in Nederland een patiënt met erfelijk oedeem met crispr-cas. De patiënt kon dezelfde dag al het UMC te Amsterdam verlaten.

Hereditair angio-oedeem type 1 (HAE-1) is een zeldzame erfelijke aandoening. De aandoening veroorzaakt aanvallen van zwellingen bij stress of infectie. Deze zwellingen kunnen op allerlei plaatsen ontstaan, bijvoorbeeld in het gezicht, de handen, of de darmen.

Afbeelding 1 laat zien hoe een aanval rond de mond zich ontwikkelt. Zo’n aanval duurt gemiddeld drie dagen.

afbeelding 1
afbeelding 1

Oedeem kan ook andere oorzaken hebben. Hieronder staan drie situaties. 1 een lage bloeddruk 2 een hoge colloïd-osmotische waarde van het bloed 3 een verstopping van de lymfevaten

Als het darmslijmvlies is opgezwollen, ontstaan aanvallen van ernstige buikpijn. De patiënt heeft dan ook last van diarree (waterige ontlasting).

Vraag 24 2 punten

Beredeneer aan de hand van een factor uit de wet van Fick hoe de zwelling van het darmslijmvlies leidt tot verminderde opname van water.

Bekijk het antwoord

Uit het antwoord moet blijken dat

  • door een dikker/gezwollen darmslijmvlies de diffusieafstand / Δx toeneemt, (1)
  • (waardoor) de diffusie(snelheid) van water afneemt (waardoor de opname van water vermindert). (1)

Opmerking

Als de kandidaat noemt dat doordat darmvlokken tegen elkaar gedrukt zitten, het opnameoppervlak / A afneemt, het eerste scorepunt toekennen.

Vraag 24 in het hele examen

2025, tijdvak 1: De nijlpaarden van Pablo Escobar

Opgavetekst

Toen de beruchte drugsbaron Pablo Escobar in 1993 was doodgeschoten, legde de Colombiaanse regering beslag op zijn landgoed en privédierentuin. De meeste dieren kregen een ander onderkomen, maar de nijlpaarden werden aan hun lot overgelaten, met grote gevolgen voor de aquatische ecosystemen in Colombia.

Rond 1980 haalde Escobar vier nijlpaarden (Hippopotamus amphibius, afbeelding 1) uit Zuid-Afrika. Na 1993 nam de populatie op het landgoed sterk in grootte toe en verspreidde zich vanuit daar over het uitgestrekte merengebied langs de rivier de Magdalena. Nijlpaarden zijn semi-aquatische herbivoren: overdag verblijven ze in het water, ’s nachts verlaten ze het water om te gaan grazen.

[Afbeelding 1: foto van twee nijlpaarden in het water bij de oever.]

In 2019 is de groei van de Colombiaanse nijlpaardenpopulatie in kaart gebracht en is er een voorspelling gemaakt van de groei van de populatie in de komende jaren. In afbeelding 2 geven gesloten bolletjes de waargenomen aantallen weer, en open bolletjes de voorspelde aantallen. In 2019 waren er tussen de 65 en 80 nijlpaarden.

Organismen die hoger in de voedselketen staan, bevatten relatief meer $^{15}$N.

Vraag 20 2 punten

Welk van de volgende processen kan dit verklaren?

Aminozuren met $^{14}$N worden relatief …

  1. A vaker afgebroken.
  2. B vaker omgezet in andere aminozuren.
  3. C minder vaak uitgescheiden.
  4. D minder vaak gevormd bij de stikstofassimilatie.

Spreidingsdiagram van de verhouding 15N/14N tegen 13C/12C voor organismen in voedselketens op C3- en C4-planten. Bekijk in Opgaven, pagina 10

Bekijk het antwoord

Antwoord: A

A

Vraag 20 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Histamine-intoxicatie

Opgavetekst

In 2018 meldden enkele personeelsleden van een ziekenhuis zich bij de spoedeisende hulp. Een alerte arts herkende de symptomen van histamine-intoxicatie. Waarschijnlijk hadden ze dit opgelopen door het eten van een bedorven tonijnsalade in het personeelsrestaurant.

Histamine-intoxicatie kan optreden na het eten van bedorven voedsel dat veel histidine bevat, zoals vis en kaas.

Vraag 35 1 punt

Verklaar dat histidine vooral in eiwitrijke producten aanwezig is.

Bekijk het antwoord

Uit het antwoord moet blijken dat histidine een aminozuur is.

Vraag 35 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Een brouwerij in de darmen

Opgavetekst

Een brouwerij in de darmen

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

Kevin raakte betrokken bij een auto-ongeluk. Hoewel hij geen alcohol had gedronken, was zijn alcoholpromillage gelijk aan dat na het drinken van elf glazen bier. Na onderzoek bleek hij het darmfermentatie-syndroom (DFS) te hebben.

Kevin heeft een aantal jaren voor het auto-ongeluk een maagverkleiningsoperatie gehad. Bij deze operatie wordt het bovenste gedeelte van de maag verbonden aan een deel van de dunne darm dat na de twaalfvingerige darm komt. Zo ontstaat een mini-maag (afbeelding 1). Het resterende gedeelte van de maag en de twaalfvingerige darm blijven in het lichaam achter, en worden verbonden met de dunne darm. Door de maagverkleining is het deel van de dunne darm waar voedingstoffen en alvleesklier-enzymen gelijktijdig aanwezig zijn, anderhalve meter korter.

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1

Voor en na de maagverkleiningsoperatie. Voor de operatie: de maag met de twaalfvingerige darm. Na de operatie: een mini-maag, het bovenste deel van de maag, die direct met de dunne darm is verbonden. Het voedsel (witte pijl) gaat via de mini-maag naar de dunne darm; de spijsverteringssappen (donkere pijl) komen via het overgebleven deel van de maag en de twaalfvingerige darm.

Vraag 1 2 punten

Mensen die een maagverkleiningsoperatie hebben ondergaan, verliezen daarna snel gewicht. Hiervoor zijn verschillende oorzaken, die zijn af te leiden uit de gegevens in het informatiekader. Geef twee van deze oorzaken.

Bekijk het antwoord
  • Noemt twee van de volgende oorzaken: door de kleinere maag kan minder voedsel worden gegeten; enzymen kunnen minder lang op de voedselbrij inwerken, waardoor er minder verteringsproducten zijn; door de kortere (effectieve) lengte van de dunne darm is er minder vertering; door een kortere darm kunnen er minder voedingsstoffen worden opgenomen; omdat de maag kleiner is, wordt er minder maagzuur geproduceerd, waardoor eiwitten minder goed verteerd kunnen worden. (2p)

Per juiste oorzaak 1 punt. Het correctievoorschrift noemt voorbeelden; andere juiste oorzaken tellen ook mee. Bij meer dan twee oorzaken tellen alleen de eerste twee mee.

Vraag 1 in het hele examen

Vraag 2 1 punt

Verklaar dat na de operatie het emulgeren van vetten nog steeds kan plaatsvinden.

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord blijkt dat gal (via de twaalfvingerige darm) de voedselbrij kan bereiken. (1p)

Vraag 2 in het hele examen

Bron 3

Door Kevins maagverkleiningsoperatie wordt de gastrine-concentratie in zijn bloed beïnvloed, waardoor ook de productie van maagzuur door de pariëtale cellen verandert. Gastrine wordt geproduceerd door gastrine-cellen die zich bevinden in de wand van het onderste gedeelte van de maag en in de wand van de twaalfvingerige darm. In afbeelding 2 is vereenvoudigd weergegeven hoe gastrine de pH van de maag beïnvloedt.

Afbeelding 2

Afbeelding 2
Afbeelding 2

Schema van de regulering van de pH in de maag. Gedeeltelijk verteerde peptiden stimuleren (+) de gastrine-cel. De gastrine-cel stimuleert (+ gastrine) de pariëtale cel, die H+ afgeeft aan de pH in de maag. Een lage pH remt de gastrine-cel.

Vraag 3 2 punten

In de mini-maag van Kevin is de pH hoger dan bij mensen zonder maagverkleiningsoperatie. Leg dit uit aan de hand van afbeelding 2.

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord blijkt dat door afwezigheid van gedeeltelijk verteerde peptiden de afgifte van gastrine lager is. (1p)
  • Uit het antwoord blijkt dat de afgifte van H+ (door pariëtale cellen) vermindert, waardoor de pH stijgt. (1p)

Vraag 3 in het hele examen

Bron 5

Vaak verandert na een maagverkleining de soortensamenstelling van het microbioom (alle micro-organismen) in de darm. Bij Kevin leidde dit tot het ontstaan van DFS. DFS is een zeer zeldzame aandoening waarbij bepaalde schimmels en bacteriën in de darm glucose omzetten in alcohol. In het ziekenhuis werd bij Kevin in de ontlasting de bacterie Klebsiella pneumoniae aangetoond, die onder bepaalde omstandigheden alcohol produceert. Hiermee kon de diagnose DFS worden gesteld. Na deze diagnose kreeg Kevin een streng koolhydraat-arm dieet en een breed-spectrum-antibioticumkuur. Een breed-spectrum-antibioticum bestrijdt veel verschillende bacteriesoorten. Door een behandeling met een breed-spectrum-antibioticum is er een kans dat andere schadelijke bacteriën de darm koloniseren.

Vraag 4 1 punt

Door een behandeling met een breed-spectrum-antibioticum is er een kans dat andere schadelijke bacteriën de darm koloniseren. Verklaar dit.

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord blijkt dat ook gunstige bacteriën worden gedood, of dat er ruimte komt voor andere bacteriën (waardoor andere schadelijke bacteriën de dikke darm kunnen koloniseren). (1p)

Vraag 4 in het hele examen

Vraag 5 1 punt

Verklaar dat Kevin na de diagnose DFS een koolhydraat-arm dieet kreeg voorgeschreven.

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord blijkt dat er dan geen of nauwelijks glucose beschikbaar komt waar (door de micro-organismen die DFS veroorzaken) alcohol van gemaakt wordt. (1p)

Vraag 5 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Epilepsie door lintwormlarven

Opgavetekst

Epilepsie door lintwormlarven

Een zestienjarige jongen kreeg tijdens zijn verblijf in Nederland regelmatig epileptische aanvallen. Uit onderzoek bleek dat deze aanvallen het gevolg waren van een varkenslintworm.

Epilepsie is een aandoening van het centrale zenuwstelsel waarbij af en toe een sterk afwijkende hersenactiviteit ontstaat: een epileptische aanval. Tijdens een epileptische aanval kunnen ongecontroleerde spiersamentrekkingen optreden, en kan de patiënt het bewustzijn verliezen.

Op de MRI-scan van het hoofd van de jongen (afbeelding 1) zijn holtes (cysten) te zien. Eromheen is oedeem te zien (afbeelding 2).

Afbeelding 1 en afbeelding 2

Afbeelding 1 en afbeelding 2
Afbeelding 1 en afbeelding 2

Links, afbeelding 1: MRI-scan van het hoofd in een doorsnede; de holtes (cysten) zijn als heldere, opvallende structuur in de hersenen te zien. Rechts, afbeelding 2: schematische doorsnede van de schedel, met voor boven en achter onder. De cysten (donkergrijs) liggen in een gebied van oedeem (lichtgrijs), rechts van het midden.

Bron 31

De jongen werd uitgebreid onderzocht door een medisch parasitoloog. Hij stelde de diagnose: neurocysticercose. Deze aandoening wordt veroorzaakt door de varkenslintworm (Taenia solium, afbeelding 3), een parasitaire worm waarvan de mens de enige eindgastheer is. Zowel de mens als het varken is tussengastheer. De larven bevinden zich in cysten in weefsels van de gastheer. Een volwassen varkenslintworm leeft in de dunne darm. Hij kan tot acht meter lang worden en heeft een plat lichaam. Zijn kop heeft zuignappen waarmee hij zich vasthecht aan de wand van de dunne darm. De worm heeft geen mond of spijsverteringskanaal.

Afbeelding 3

Afbeelding 3
Afbeelding 3

Tekening van de varkenslintworm (Taenia solium), met de kop met zuignappen en het platte lichaam.

Vraag 33 1 punt

Licht toe hoe de vorm van de worm een efficiënte opname van voedingstoffen mogelijk maakt.

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord blijkt dat de vorm van de worm zorgt voor een groot oppervlak ten opzichte van zijn inhoud, bijvoorbeeld doordat de worm plat is, of doordat de worm lang is en een groot deel van het darmkanaal bezet waaruit hij voedingstoffen opneemt. (1p)

Vraag 33 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Spitsbergenrendier verandert zijn dieet

Opgavetekst

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1 Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, 2024

Landkaart van Noord-Europa met Noorwegen, IJsland en de Noordelijke IJszee. Spitsbergen ligt als eilandengroep in de Noordelijke IJszee, ten noorden van Noorwegen.

Afbeelding 2

Afbeelding 2
Afbeelding 2 https://en.wikipedia.org/wiki/File:Spitsbergen_reindeer01.jpg; Lomvi; GNU Free Documentation License

Foto van een Spitsbergenrendier dat over een vlakte rent. Te zien zijn het gewei en de dikke vacht.

Vraag 10 2 punten

Het Spitsbergenrendier komt alleen voor op Spitsbergen (afbeelding 1). Het Spitsbergenrendier heeft korte poten, een relatief kleine, ronde kop en een dikke vacht (afbeelding 2). Een aantal aanpassingen maakten deze ondersoort geschikt om te overleven in de kou op Spitsbergen. Zo hebben ze een dikke vacht, waardoor ze minder energie verbruiken om warm te blijven, en door hun korte poten is hun oppervlakte-inhoudsverhouding gunstig.

Licht toe hoe kortere poten de oppervlakte-inhoudsverhouding beïnvloeden.
Licht toe hoe dit leidt tot een lager energieverbruik.

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord blijkt dat kortere poten leiden tot een relatief klein oppervlak, tot een kleiner oppervlak ten opzichte van het volume, of tot een kleinere oppervlakte-inhoudsverhouding. (1p)
  • Uit het antwoord blijkt dat door een kleinere oppervlakte-inhoudsverhouding warmteverlies beperkt wordt. (1p)

Vraag 10 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Koolmezen dood door bestrijding buxusmot?

Afbeelding 2

Afbeelding 2
Afbeelding 2 Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, 2024

Foto van een koolmees bij een houten nestkast op een richel. De vogel heeft een pluk witte haren in de snavel.

Vraag 19 2 punten

Veel van de insecticiden uit tabel 1 worden gebruikt als bestrijdingsmiddel tegen vlooien en teken bij honden en katten. Henriëtte ontvlooit haar hond elke vier weken met zo’n middel. Misschien hebben jonge koolmezen in haar tuin de gifstoffen via de huid opgenomen na contact met de haren van de hond. Koolmezen gebruiken haren namelijk als binnenbekleding van het nest (afbeelding 2). Gifstoffen kunnen echter veel gemakkelijker via de darm worden opgenomen dan via de huid.

Noteer een eigenschap op orgaanniveau waardoor opname via de darm makkelijker verloopt.
Noteer een eigenschap op celniveau waardoor opname via de darm makkelijker verloopt.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een juiste eigenschap op orgaanniveau. Voorbeelden: groter oppervlak; aanwezigheid van darmvlokken; afwezigheid van een hoornlaag; betere doorbloeding; hogere temperatuur. (1p)
  • Noemt een juiste eigenschap op celniveau. Voorbeelden: aanwezigheid van microvilli; aanwezigheid van membraaneiwitten; actief transport is mogelijk. (1p)

Vraag 19 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Drop

Opgavetekst

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1 Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, 2024

Drop en zoethoutthee bevatten glycyrrhizine (GL). Deze stof zorgt voor de typische dropsmaak en heeft een grote zoetkracht. GL wordt in de darmen door darmbacteriën gehydrolyseerd. Hierbij ontstaat glycyrrhetinezuur (GA), dat wordt opgenomen in het bloed. In de lever wordt een gedeelte van het GA omgezet in een aantal verschillende stoffen die via de gal worden afgevoerd. Een gedeelte daarvan wordt in de darm weer omgezet in GA en vervolgens opgenomen en getransporteerd naar de lever. Deze cyclus heet de enterohepatische circulatie (afbeelding 1).

Schema van de lever, de galblaas, de galbuis, de darm en de poortader. De galbuis loopt van de lever naar de darm en de galblaas komt uit op de galbuis. De poortader loopt van de darm naar de lever.

Bron 15

soort dropGA-gehalte (mg/kg)
zoete drop1259
mild-zoute drop801
dubbelzoute drop343

Vraag 25 2 punten

Het advies voor de hoeveelheid drop die je per dag veilig kan eten, gaat uit van een ‘no effect level’ van 2,0 mg GA per kilogram lichaamsgewicht per dag. Mensen die een hoge bloeddruk hebben zoals Anna, moeten deze waarde door 10 delen. Hieronder is het GA-gehalte van verschillende soorten drop vermeld. Een dropje weegt gemiddeld 5 gram.

Bereken het maximale aantal zoete dropjes dat Anna per dag mag eten volgens bovenstaand advies. Ga ervan uit dat Anna 70 kg weegt.

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord blijkt een juiste berekening met de waarden 2,0; 1259; 5 en 70. (1p)
  • Uit het antwoord blijkt dat de veiligheidsmarge juist is toegepast (delen door 10). (1p)

Het antwoord volgens het model is 2 dropjes: 70 × 0,2 = 14 mg GA per dag, en een zoet dropje bevat 5 × 1,259 = 6,295 mg GA, dus 14 / 6,295 = 2,2 dropjes maximaal.

Vraag 25 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Bonenziekte

Opgavetekst

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1 Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, 2024

Schema van de pentose-fosfaatweg. Glucose wordt via glucose-6-fosfaat omgezet in 6-fosfaatgluconaat; het enzym G6PD zet hierbij NADP+ om in NADPH. Uit 6-fosfaatgluconaat ontstaan CO2 en pentose, waarbij NADP+ wordt omgezet in NADPH. Glutathion en GSSG zetten H2O2 om in H2O; O2⁻ wordt omgezet in H2O2. Met acetyl-CoA ontstaan vetzuren, waarbij NADPH wordt omgezet in NADP+.

Vraag 27 1 punt

De PPP is betrokken bij de productie van vetzuren. Met behulp van afbeelding 1 kan worden afgeleid wat het gevolg is voor de productie van vetzuren als G6PD onwerkzaam is.

Wat gebeurt er met de productie van vetzuren als G6PD onwerkzaam is?

  1. A Die neemt toe.
  2. B Die neemt af.
  3. C Die verandert niet.
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 27 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Gentherapie nagemaakt

Opgavetekst

Gentherapie nagemaakt

De gentherapie Glybera was effectief bij mensen met lipoproteïnelipase-deficiëntie, een zeldzame stofwisselingsziekte waarbij de stofwisseling van vetten is verstoord. Maar vanwege de hoge kosten is Glybera van de markt gehaald. Een groep onafhankelijke biologen maakt nu een alternatief voor deze gentherapie.

Het vervoer van vetten in de bloedbaan vindt onder andere plaats door chylomicronen. Chylomicronen zijn lipoproteïnen die worden gemaakt door de darmepitheelcellen. Voor de productie van chylomicronen worden de verteringsproducten van vetten gebruikt. In afbeelding 1 is de vorming van chylomicronen door een darmepitheelcel weergegeven. Daarin zijn proces P en de onderdelen Q, R en S aangegeven.

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1

Schema van de vorming van chylomicronen door een darmepitheelcel. Links een vetdruppel die via proces P tot vetdruppeltjes wordt en door vertering wordt afgebroken. In de darmepitheelcel zijn glad en ruw ER, een organel aangegeven met Q, en chylomicronen te zien. Rechts twee vaten, aangegeven met R en S.

Vraag 19 2 punten

Het vervoer van vetten in de bloedbaan vindt onder andere plaats door chylomicronen. Voor proces P zijn stoffen nodig die worden geproduceerd door een bepaald orgaan. Noteer de naam van proces P. Noteer ook de naam van het orgaan waar de stoffen worden geproduceerd die betrokken zijn bij dit proces.

Bekijk het antwoord
  • Noemt emulgeren (van vet, waardoor vetdruppeltjes ontstaan) als naam van proces P. (1p)
  • Noemt de lever als het orgaan waar de stoffen worden geproduceerd die bij proces P betrokken zijn. (1p)

Vraag 19 in het hele examen

Bron 19

Darmepitheelcellen nemen de producten van de vetvertering op. In afbeelding 1 is te zien dat een deel van deze producten onbewerkt wordt afgevoerd en dat een ander deel wordt bewerkt tot chylomicronen.

Vraag 20 2 punten

Darmepitheelcellen nemen de producten van de vetvertering op. In afbeelding 1 is te zien dat een deel van deze producten onbewerkt wordt afgevoerd en dat een ander deel wordt bewerkt tot chylomicronen. Noteer de letters Q, R en S onder elkaar en noteer de naam van het bijbehorende onderdeel erachter.

Bekijk het antwoord
  • Noteert bij elke letter het juiste onderdeel: Q golgi-systeem, R haarvat (bloedvat of poortader), S lymfevat (of borstbuis). (2p)

Drie letters correct: 2 punten. Twee letters correct: 1 punt. Minder dan twee: 0 punten.

Vraag 20 in het hele examen

Bron 20

In de haarvaten van actieve weefsels worden de vetten in de chylomicronen afgebroken door het enzym lipoproteïnelipase (LPL). LPL wordt gemaakt door cellen van verschillende weefsels (zoals vetweefsel en spierweefsel), waarna het wordt afgegeven in de bloedbaan. Daar hecht LPL zich aan het celmembraan van de endotheelcellen. Het enzym breekt vanuit die positie de triglyceriden in de chylomicronen af, waarna de producten (monoglyceriden en vetzuren) door het weefsel kunnen worden opgenomen (afbeelding 2).

Bron 22

De vetzuren en monoglyceriden die na LPL-activiteit opgenomen kunnen worden, kunnen onder andere gebruikt worden voor de synthese van triglyceriden (vet). De vetzuren kunnen ook op een andere manier gebruikt worden.

Vraag 21 2 punten

De vetzuren en monoglyceriden die na LPL-activiteit opgenomen kunnen worden, kunnen onder andere gebruikt worden voor de synthese van triglyceriden (vet). Hierover worden de volgende uitspraken gedaan: vetzuren kunnen worden gebruikt voor 1 de vorming van acetyl-CoA in de mitochondria. 2 de synthese van eiwitten aan de ribosomen. 3 de opbouw van membranen voor organellen. Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is.

Bekijk het antwoord
  • Noteert bij elk nummer of de uitspraak juist of onjuist is: 1 juist, 2 onjuist, 3 juist. (2p)

Drie nummers correct: 2 punten. Twee nummers correct: 1 punt. Minder dan twee: 0 punten.

Vraag 21 in het hele examen

Bron 25

Een ander symptoom van LPL-deficiëntie is chronische alvleesklierontsteking. De alvleesklier produceert dan minder ...(1)... waardoor de ontlasting dun en vettig is. Ook produceert de alvleesklier dan minder ...(2)... waardoor de glucoseconcentratie van het bloed vaak te hoog is. Bij 1 en 2 moeten de namen van twee stoffen worden ingevuld.

Vraag 23 2 punten

Een ander symptoom van LPL-deficiëntie is chronische alvleesklierontsteking. De alvleesklier produceert dan minder ...(1)... waardoor de ontlasting dun en vettig is. Ook produceert de alvleesklier dan minder ...(2)... waardoor de glucoseconcentratie van het bloed vaak te hoog is. Schrijf de nummers 1 en 2 onder elkaar en noteer de naam van de betreffende stof erachter.

Bekijk het antwoord
  • Noemt bij 1 de stof lipase. (1p)
  • Noemt bij 2 de stof insuline. (1p)

Vraag 23 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Sorghum als alternatief voor mais

Opgavetekst

Sorghum als alternatief voor mais

In Nederland wordt snijmais op grote schaal geteeld als veevoer. Onderzoekers bekijken of de problemen die samenhangen met de grootschalige teelt van mais kunnen worden vermeden door de introductie van sorghum (afbeelding 1).

Een van de problemen bij maisteelt is de maisstengelboorder, de rups van de nachtvlinder Ostrinia nubilalis. Deze rups vreet gangen in de stengels en kolfstelen van de maisplanten, met als gevolg uitgeholde en geknikte stengels en een verminderde groei van de maiskolven.

De maisstengelboorder komt oorspronkelijk uit Zuid-Europa. Vanaf het begin van de twintigste eeuw komt hij voor in Noord-Amerika, en sinds 2010 wordt hij ook in Nederlandse maisvelden waargenomen.

De maisstengelboorder wordt in Noord-Amerika als exoot beschouwd, maar in Nederland niet.

Tabel 2

De onderzoekers bepaalden ook hoeveel procent van de droge stof van mais en van sorghum door het verteringsstelsel van runderen kan worden geresorbeerd (VCOS: verteringscoëfficiënt van de organische stof, tabel 2).

VCOS (%)
mais76
sorghum HHD275,3
sorghum C773,8

Bron 23

Figuur uit het examen

Vier energiestroomschema’s, aangeduid met A, B, C en D. In elk schema staat een balk met de letter I (de ingenomen energie) met daarop de stromen P, F en R als pijlen. In A is R klein, P smal en F groot. In B is R groot, P smal en F klein. In C is P het grootste blok en zijn R en F klein. In D is R middelgroot, P smal en F groot.

Vraag 26 2 punten

De energie die via voeding is ingenomen (I) is op te delen in drie energiestromen: P (productiviteit), F (energieverlies in de vorm van feces) en R (energieverlies door dissimilatie). Welk energiestroomschema past bij runderen die met sorghum C7 gevoerd zijn?

  1. A Schema A
  2. B Schema B
  3. C Schema C
  4. D Schema D
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 26 in het hele examen

Bron 26

Behalve de hogere opbrengst hebben de sorghumrassen nog een voordeel ten opzichte van mais: de melkproductie en vleesproductie van runderen die met sorghum gevoerd worden, nemen toe. Dit is te verklaren door het hogere percentage eiwitten in sorghum (tabel 3).

Tabel 3

eiwit (g/kg ds*)
mais71
sorghum HHD276
sorghum C777
  • ds = droge stof

Vraag 28 1 punt

Mogelijk zou het gebruik van sorghum als veevoer in plaats van mais, kunnen leiden tot een verlaging van de uitstoot van methaan door runderen. Verklaar hoe gebruik van sorghum als veevoer kan leiden tot vermindering van de uitstoot van methaan door een rund.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat sorghum relatief meer eiwit bevat, waardoor het dier minder voer hoeft te krijgen, of dat er minder koolhydraten gegeten worden die kunnen worden omgezet in methaan, waardoor de methaanuitstoot afneemt. (1p)

Vraag 28 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Nieuwe behandelmethodes voor sikkelcelanemie

Opgavetekst

Bron 17

Sikkelcelanemie is een erfelijke bloedziekte, waarbij afwijkend hemoglobine wordt aangemaakt. De normale vorm van rode bloedcellen kan daardoor veranderen in een sikkelvorm. Wereldwijd wordt onderzoek gedaan naar nieuwe behandelingen voor deze ziekte.

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1 Shutterstock; Structuur van het hemoglobinemolecuul (hemoglobine) met alfa- en bètaketens, heemgroepen en ijzeratomen; Blamb

Ruimtelijk model van normaal hemoglobine met vier globineketens. Bovenaan links en rechts twee β-globineketens (1 en 2); onderaan links en rechts twee α-globineketens (2 en 1). Tussen de ketens zitten de heemgroepen met ijzer, die met lijnen zijn aangewezen.

Vraag 27 2 punten

Bij mensen met sikkelcelanemie komen vaak galstenen voor. Galstenen ontstaan in de galblaas door een verhoogde concentratie van de stof bilirubine, die vrijkomt bij de afbraak van rode bloedcellen. Galstenen leiden tot problemen als ze de galblaas verlaten en de galbuis blokkeren. Deze blokkade kan leiden tot een ontsteking van de lever en tot problemen met de spijsvertering.

Leg uit welk gevolg een verstopping van de galbuis heeft voor de spijsvertering.

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord moet blijken dat er minder gal in de twaalfvingerige darm terechtkomt, waardoor emulgatie van vetten door gal niet of minder plaatsvindt. (1p)
  • Uit het antwoord moet blijken dat er daardoor minder afbraak van vetten plaatsvindt (door lipase), of minder vetvertering. (1p)

Als de kandidaat antwoordt dat de afvoer van alvleessap wordt verhinderd waardoor de vertering van voedingsstoffen minder plaatsvindt, het tweede scorepunt toekennen.

Vraag 27 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Doping in rioolwater

Opgavetekst

Bron 21

Op verzoek van het World Anti-Doping Agency (WADA) hebben wetenschappers van de Universiteit van Amsterdam onderzoek gedaan naar dopinggebruik in de sport. Zij analyseerden het rioolwater in drie Nederlandse steden voor, tijdens en na een groot sportevenement.

De concentratie van doping in rioolwater van een stad is een goede maat voor het gebruik van doping in die stad. In drie steden werd twee weken lang, dagelijks, meerdere keren per uur, een beetje rioolwater verzameld. Op de zaterdag van het eerste weekend van de onderzoeksperiode begon in elke stad een groot sportevenement:

  • in stad P, een grote stad, een atletiekevenement van vijf dagen voor professionele sporters
  • in stad Q, een middelgrote stad, een tweedaags bodybuilding-evenement voor amateurs
  • in stad R, een kleine stad, een eendaags bodybuildingevenement voor amateurs

Het rioolwater werd in het laboratorium getest op verschillende stoffen. Afbeelding 1 toont de resultaten voor efedrine, norefedrine, DMAA (methylhexanamine) en DNP (2,4-dinitrofenol).

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1 Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, 2023

Vier grafieken, één per stof (norefedrine, efedrine, DMAA en DNP), met de concentratie in mg per dag per 1000 inwoners. Op de horizontale as de dagen, twee weken lang. Drie reeksen: stad P, stad Q en stad R (de legenda staat onderaan). Grijze balkjes geven de weekenddagen aan en de pijl markeert de zaterdag waarop het evenement begint. Bij DNP piekt stad Q op de zaterdag van het evenement op ongeveer 165; de reeks van stad R piekt daar op ongeveer 70; stad P blijft bijna op nul. Buiten de evenementen ligt de reeks van stad Q bij DNP dicht bij nul. Bij norefedrine, efedrine en DMAA liggen de reeksen van stad R het laagst.

Vraag 34 2 punten

Efedrine, norefedrine en DMAA zijn voor sporters verboden om te gebruiken. De werking van deze stoffen komt overeen met die van (nor)adrenaline, maar met een sterker effect. Norefedrine ontstaat ook als afbraakproduct na het gebruik van amfetamine, een harddrug.
DNP wordt gebruikt om af te vallen. De stof is verboden voor consumptie.
Efedrine, norefedrine, DMAA en DNP worden snel uitgescheiden, en komen via urine in het rioolwater terecht.
De onderzoeksperiode besloeg twee weken (afbeelding 1). Bij een dergelijk onderzoek kan geen controlegroep worden gemaakt. Als controle worden daarom de metingen uit het tweede weekend van de onderzoeksperiode gebruikt.

Licht toe dat van de metingen die zijn gedaan bij stad Q, die uit het tweede weekend het meest geschikt zijn als controle bij stad Q.

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord moet blijken dat er in het tweede weekend geen (bodybuilding-)evenement is. (1p)
  • Uit het antwoord moet blijken dat de overige omstandigheden dan (ongeveer) gelijk zijn, of dat de omstandigheden doordeweeks anders zijn. (1p)

Voorbeelden van een juist antwoord: in het tweede weekend zijn de sporters weer naar huis, verder is dan alles ongeveer hetzelfde; of: hoewel er doordeweeks ook geen evenement is, zijn de omstandigheden anders dan in het weekend.

Vraag 34 in het hele examen

Vraag 35 2 punten

Over het rioolonderzoek en het resultaat ervan worden drie uitspraken gedaan:
1 De geteste middelen worden gebruikt door professionele atleten tijdens het evenement in stad P.
2 In stad P is het drugsgebruik per inwoner gemiddeld groter dan in stad R.
3 De maximale concentratie DNP in het rioolwater tijdens het evenement in stad Q is meer dan 20 keer zo hoog als normaal.

Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak wel of niet ondersteund wordt door de resultaten van het rioolonderzoek.

Bekijk het antwoord
  • Noteert per uitspraak of die wel of niet ondersteund wordt: 1 niet, 2 wel, 3 wel. (2p)

Drie nummers juist: 2 punten. Twee nummers juist: 1 punt. Minder dan twee nummers juist: 0 punten.

Vraag 35 in het hele examen

Afbeelding 2

Afbeelding 2
Afbeelding 2 Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, 2023

Schema van een mitochondrium met de intermembraanruimte (links) en de matrix (rechts), gescheiden door het binnenmembraan. Een DNP-molecuul dat in de intermembraanruimte een H+-ion heeft gebonden, diffundeert door het membraan naar de matrix, waar het H+-ion wordt afgegeven. Het DNP-molecuul zonder H+ diffundeert daarna terug naar de intermembraanruimte.

Vraag 37 2 punten

Het meest verontrustend was de vondst van DNP in het rioolwater. Gebruik van DNP kan namelijk ernstige gevolgen hebben voor de sporter. Deze stof bindt H+-ionen in de intermembraanruimte, tussen de binnenmembraan en de buitenmembraan van de mitochondriën, en transporteert ze vervolgens door de binnenmembraan (afbeelding 2). Als gevolg hiervan wordt de synthese van ATP sterk verminderd.

Leg uit hoe de ATP-opbrengst door het gebruik van DNP verlaagd wordt.

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord moet blijken dat H+-ionen (met DNP) weglekken uit de intermembraanruimte, waardoor de H+-gradiënt van de intermembraanruimte naar de matrix kleiner wordt, of de H+-concentratie in de intermembraanruimte afneemt. (1p)
  • Uit het antwoord moet blijken dat er daardoor minder transport van H+-ionen via ATP-synthetase plaatsvindt, waardoor er minder ATP gevormd wordt. (1p)

Vraag 37 in het hele examen

Vraag 38 1 punt

Sommige bodybuilders gebruiken DNP om hun hoeveelheid lichaamsvet te verminderen.

Verklaar dat het gebruik van DNP leidt tot een afname van de hoeveelheid lichaamsvet.

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord moet blijken dat de (aerobe) dissimilatie of verbranding toeneemt, waarbij vet als brandstof dient. (1p)

Het deel tussen haakjes hoeft niet in het antwoord voor te komen.

Vraag 38 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Lachgas, geen onschuldige partydrug

Opgavetekst

Bron 31

Lachgas (N2O) wordt door jongeren steeds vaker gebruikt als partydrug. Zij beschouwen het als een relatief onschadelijk middel dat je een lachkick bezorgt. Vwo-scholier Lia liep ernstige zenuwschade op door het gebruik van lachgas.

Bij lachgasgebruik wordt een ballon gevuld met het gas. Vervolgens wordt een paar keer in- en uitgeademd in de ballon. Hierdoor ontstaat een kortdurend vrolijk gevoel. Dit gevoel ontstaat waarschijnlijk doordat lachgas NMDA-receptoren in synapsen in de hersenen blokkeert. Er ontstaat ook duizeligheid door een tijdelijk zuurstofgebrek in de hersenen.

De NMDA-receptor is een ionkanaal dat geactiveerd wordt als glutaminezuur en glycine er tegelijk aan binden. Geactiveerde NMDA-receptoren veroorzaken excitatie van het postsynaptisch neuron.

Bron 36

Na doorvragen van de neuroloog biechtte Lia op dat zij in de weken voorafgaand aan haar klachten regelmatig lachgas had gebruikt. Lachgasgebruik was een zeer plausibele verklaring voor haar klachten, omdat lachgas vitamine B12 inactiveert. Functioneel vitamine B12 is onmisbaar voor de vorming van myeline in de cellen van Schwann.

Afbeelding 3

Afbeelding 3
Afbeelding 3

Tekening van het spijsverteringskanaal met de maag en de darm, de lever en de bloedbaan onderaan. Legenda: vitamine B12, dierlijk eiwit, haptocorrine, intrinsieke factor, transcobalamine, receptor. Aanduidingen: uit speeksel, inname met voeding (5-10 µg per dag), uitscheiding (0,15% van de lichaamsvoorraad) en ontlasting (60-80% van ingenomen B12).

Vraag 37 1 punt

Afbeelding 3 laat op vereenvoudigde wijze zien hoe vitamine B12 uit de voeding via enkele omzettingen terecht kan komen in het bloed.
Bij opname van vitamine B12 zijn drie verschillende eiwitten betrokken: haptocorrine, intrinsieke factor en dierlijk eiwit uit de voeding. Elk van deze eiwitten heeft bepaalde eigenschappen die dat eiwit geschikt maken voor zijn rol in de vitamine-B12-opname.
Enkele eigenschappen van drie betrokken eiwitten zijn:
1 wordt alleen afgebroken door proteasen (eiwitsplitsende enzymen) uit de alvleesklier
2 wordt afgebroken door proteasen uit de maag en de alvleesklier
3 is bestand tegen proteasen uit de maag en de alvleesklier
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende eigenschap een eigenschap is van haptocorrine, van intrinsieke factor of van dierlijk eiwit.

Bekijk het antwoord
  • Noemt per nummer het juiste eiwit: 1 haptocorrine, 2 dierlijk eiwit, 3 intrinsieke factor (1p)

Vraag 37 in het hele examen

Afbeelding 4

Afbeelding 4
Afbeelding 4

Schema van enzymatische omzettingen met vitamine B12 als cofactor. Links: methylmalonyl-CoA wordt via adenosylcobalamine omgezet in succinyl-CoA. Midden: vitamine B12 (cobalamine) wordt omgezet in adenosylcobalamine en in methylcobalamine. Rechts onder: homocysteïne wordt via methylcobalamine omgezet in methionine.

Vraag 38 2 punten

Een bloedonderzoek kan geen onderscheid maken tussen functioneel en niet-functioneel vitamine B12. Daarom wordt het tekort aan functioneel vitamine B12 indirect aangetoond. In afbeelding 4 is te zien dat twee vormen van vitamine B12 als cofactor betrokken zijn bij bepaalde enzymatische omzettingen.
Het bloedonderzoek bij Lia toonde aan dat ze inderdaad een tekort had aan functioneel vitamine B12.
Welke bloedwaarden van methylmalonzuur en homocysteïne wijzen op een tekort aan functioneel vitamine B12?

  1. A methylmalonzuur verhoogd, homocysteïne verhoogd
  2. B methylmalonzuur verhoogd, homocysteïne verlaagd
  3. C methylmalonzuur verlaagd, homocysteïne verhoogd
  4. D methylmalonzuur verlaagd, homocysteïne verlaagd
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 38 in het hele examen

Vraag 39 1 punt

Nadat Lia vitamine-B12-injecties kreeg, verdwenen de symptomen snel. Vitamine-B12 kan ook als pil worden ingenomen.
Verklaar waarom een injectie met vitamine B12 te verkiezen is boven orale toediening van vitamine B12 via een pil.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een juiste verklaring, bijvoorbeeld: het grootste deel van de vitamine B12 in een pil komt in de ontlasting terecht; wanneer er onvoldoende intrinsieke factor is, kan vitamine B12 niet voldoende worden opgenomen; bij injectie komt vitamine B12 meteen in de juiste vorm in het bloed; bij injectie is er sneller vitamine B12 in het bloed dan wanneer het eerst via het verteringskanaal moet worden opgenomen (1p)

Als in het antwoord is opgenomen dat vitamine B12 in de pil wordt verteerd, of dat het door het zuur in de maag onwerkzaam wordt gemaakt, geen scorepunt toekennen.

Vraag 39 in het hele examen

2022, tijdvak 2: De fipronilcrisis in de pluimveesector

Opgavetekst

De fipronilcrisis in de pluimveesector

In 2017 werd de pluimveesector in Nederland en België getroffen door de fipronilcrisis. Voor de bestrijding van vogelmijt waren stallen van legkippen gereinigd met het verboden middel fipronil. Deze stof was door de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) aangetroffen in eieren en in producten waarin eieren verwerkt worden. Miljoenen eieren werden uit de supermarkten gehaald en vernietigd.

De vogelmijt (Dermanyssus gallinae, afbeelding 1) voedt zich vooral 's nachts met het bloed van rustende en slapende vogels, waaronder kippen.

In Nederland is op veel pluimveebedrijven vogelmijt aanwezig. Dit leidt tot economische schade omdat een door vogelmijt besmette kip minder eieren legt. De huid van een besmette kip wordt bleek (te zien aan de kam op de kop) en de kip vermagert.

De toxiciteit van het bestrijdingsmiddel fipronil berust op het blokkeren van de GABAA-receptoren van geleedpotigen zoals vogelmijt. GABAA-receptoren zijn chloride-kanalen en bevinden zich in het centraal zenuwstelsel. GABAA-receptoren komen ook voor bij gewervelden, maar lijken bij deze groep een minder grote affiniteit voor fipronil te hebben dan de receptoren bij geleedpotigen.

Afbeelding 2 toont een GABAA-receptor. Als de neurotransmitter GABA aan deze receptor bindt, gaat het chloridekanaal open en stromen chloride-ionen de cel in. Fipronil verhindert de binding van GABA aan de receptor, waardoor het chloridekanaal gesloten blijft.

De Duitse warenautoriteit publiceerde cijfers over eieren die afkomstig waren uit België. Er werden hoeveelheden fipronil gemeten van 0,0031 tot 1,2 mg/kg.

Volgens de normwaarden mag een kortdurende blootstelling aan fipronil bij mensen niet boven de 0,009 mg/kg lichaamsgewicht komen.

Over de gemeten hoeveelheden werden in de media diverse beweringen gedaan door toxicologen. Een citaat:
“Een kind dat 10 kilo weegt en 1 ei binnenkrijgt, zit net op de uiterste waarde voor acute toxische effecten.”

Naast de norm voor kortdurende blootstelling wordt ook een andere norm gehanteerd: de aanvaardbare dagelijkse inname (ADI) van 0,0002 mg/kg lichaamsgewicht die iedere dag geconsumeerd kan worden zonder dat er effecten op de gezondheid optreden.

Bestrijdingsmiddelen tegen vogelmijt blijken vaak minder effectief te zijn doordat niet op alle schuilplekken van de mijt voldoende van het middel terechtkomt. Een sub-letale dosis – een concentratie waarbij geen sterfte van de vogelmijt optreedt – zou de ontwikkeling van een populatie vogelmijt die resistent is tegen fipronil kunnen versnellen.

Een mogelijk alternatief voor fipronil bij de bestrijding van vogelmijt is de ‘warmte-stookmethode’. Bij deze methode wordt de lege stal een aantal dagen verhit tot een temperatuur van ongeveer 45 °C.

Over het werkingsmechanisme van deze methode worden de volgende beweringen gedaan:

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1 Bron: http://library.wur.nl/WebQuery/wurpubs/fulltext/35928

Tekening van een vogelmijt (Dermanyssus gallinae) van boven gezien. Het lichaam is ovaal en er zijn acht poten.

Vraag 10 2 punten

Volgens de normwaarden mag een kortdurende blootstelling aan fipronil bij mensen niet boven de 0,009 mg/kg lichaamsgewicht komen. Over de gemeten hoeveelheden werd door toxicologen het volgende beweerd. Een citaat: “Een kind dat 10 kilo weegt en 1 ei binnenkrijgt, zit net op de uiterste waarde voor acute toxische effecten.” Noteer de berekening waarop deze bewering is gebaseerd, uitgaande van een ei van 75 gram. Geef een argument waaruit blijkt dat deze bewering niet altijd waar is.

Bekijk het antwoord
  • Noteert de berekening: 0,075 x 1,2 = 0,09 mg fipronil in één ei, wat voor een kind van 10 kg precies de norm van 0,009 mg/kg is (0,009 x 10 = 0,09) (1p)
  • Geeft een juist argument, bijvoorbeeld: niet elk ei bevat 1,2 mg/kg fipronil; het kind eet misschien ook andere ei-houdende producten; een ei kan zwaarder zijn dan 75 gram; niet alle fipronil wordt in het lichaam opgenomen; bij dit soort grenzen wordt altijd een veilige marge genomen (1p)

Vraag 10 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Gene drive voor malariabestrijding

Opgavetekst

Gene drive voor malariabestrijding

Jaarlijks krijgen meer dan 200 miljoen mensen malaria en sterven er bijna een miljoen mensen aan. Onderzoekers proberen vanuit verschillende invalshoeken methoden te ontwikkelen om deze ziekte uit te bannen. Een nieuwe techniek is het genetisch veranderen van de malariamug.

Malaria bij de mens wordt veroorzaakt door vijf verschillende soorten van het geslacht Plasmodium. Dit zijn eencellige eukaryoten die worden overgedragen door geïnfecteerde vrouwelijke muggen, vooral van het geslacht Anopheles. De muggen hebben geen voordeel of nadeel van een infectie met Plasmodium.

De levenscyclus van Plasmodium vindt gedeeltelijk plaats in de malariamug en gedeeltelijk in de mens (afbeelding 1).

In de afgelopen miljoenen jaren heeft zowel de mug als Plasmodium veranderingen ondergaan.

Tussen de organismen die bij malaria zijn betrokken, zijn symbiotische relaties te onderscheiden.

In zeldzame gevallen kan Plasmodium ook van mens tot mens overgedragen worden.

Een persoon is in zijn rechterhand geprikt door een malariamug en is daardoor besmet geraakt met Plasmodium. Binnen een paar minuten zijn er sporozoïeten aanwezig in de lever.

Plasmodium heeft verschillende strategieën ontwikkeld om de effectiviteit van de menselijke immuunrespons te verminderen. Twee voorbeelden hiervan zijn:

De afweer tegen Plasmodium wordt verder bemoeilijkt doordat geïnfecteerde levercellen meestal niet worden herkend door cytotoxische T-cellen. Sporozoïeten in levercellen onderdrukken namelijk de aanmaak van MHC-I-moleculen.

De belangrijkste symptomen na een Plasmodium-infectie zijn griepachtige verschijnselen en koorts, soms gevolgd door ernstige complicaties. De koorts heeft vaak een periodiek optredend verloop. Afhankelijk van de soort Plasmodium kan koorts eens in de twee dagen, eens in de drie dagen of eens in de vier dagen optreden. In de periode tussen twee koortsaanvallen vermenigvuldigt Plasmodium zich.

Een verhoogde afbraak van rode bloedcellen kan leiden tot een gele gelaatskleur (geelzucht). Bij malariapatiënten speelt er een andere factor die, in combinatie met de verhoogde afbraak van rode bloedcellen, het optreden van geelzucht verergert.

Wetenschappers van het Imperial College in Londen wilden met behulp van genetische modificatie vrouwtjesmuggen (Anopheles gambiae) onvruchtbaar maken door het DSX-gen uit te schakelen. Het autosomale DSX-gen bepaalt samen met de geslachtschromosomen het geslacht bij malariamuggen.

De wetenschappers construeerden een genconstruct en brachten dit in bij muggenembryo’s in het DSX-gen. In afbeelding 2 is het pre-mRNA van het DSX-gen bij mannetjes en bij vrouwtjes weergegeven. Met een pijl is de plaats aangegeven waar het genconstruct is ingebracht.

Het DSX-gen bepaalt de geslachtelijke ontwikkeling van de mug tot mannetje of tot vrouwtje. Het DSX-eiwit bij mannetjes is anders dan het DSX-eiwit bij vrouwtjes.

Het ingebouwde genconstruct bevat onder andere het GFP-gen. Dit codeert voor een eiwit (green fluorescent protein) dat in uv-licht groen oplicht.

Toen de gemodificeerde muggen volwassen waren, werden ze onderling gekruist om homozygote en heterozygote nakomelingen te verkrijgen. De vrouwtjes die homozygoot waren voor het gemodificeerde DSX-gen hadden veranderde monddelen en geslachtsdelen zodat zij niet meer konden steken en geen eitjes meer konden leggen. De heterozygote vrouwtjes waren nog wel vruchtbaar.

Van de nakomelingen werd het genotype voor dit gen vastgesteld met behulp van gel-elektroforese. Hiervoor werd een stuk DNA van het DSX-gen gebruikt waarbinnen de insertie-plaats van het genconstruct ligt. Voorafgaand aan de gel-elektroforese werd dit stuk DNA vermeerderd. Bij gel-elektroforese migreren kleine fragmenten sneller door een gel dan grote. In afbeelding 3 is het resultaat van de gel-elektroforese weergegeven.

Om ervoor te zorgen dat onvruchtbaarheid zich snel kan verspreiden in de muggenpopulatie, werd in een vervolgexperiment het genconstruct in het DSX-gen uitgebreid met een ‘gene drive’. De gene drive zorgt ervoor dat het construct (gene-drive-construct) zichzelf kan kopiëren naar het homologe chromosoom (afbeelding 4).

Bij de modificatie van de muggenembryo’s kwam het gene-drive-construct meestal alleen terecht op een van de twee homologe chromosomen. Toen de muggen volwassen werden, kopieerde het gene-drive-construct zich – in de cellen waaruit de geslachtscellen ontstaan – naar het homologe chromosoom.

Als de genetisch veranderde muggen in het milieu losgelaten worden, hebben zij invloed op de wildtype-populatie. In afbeelding 5 zijn de diagrammen 1 en 2 weergeven, die de mogelijke ontwikkeling van de muggenpopulatie na toepassen van een gene drive laten zien.

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1 Bron: rechtenvrije stockvector-ID: 1358577914; The life cycle of Plasmodium, the causative agent of malaria; door Emre Terim

De levenscyclus van Plasmodium. Links een mug met in de darm gameten, zygoten en sporozoïeten, en sporozoïeten in de speekselklier. Rechts de mens: 1 sporozoïeten vermenigvuldigen zich in levercellen tot merozoïeten; 2 merozoïeten komen vrij en infecteren rode bloedcellen; 3 merozoïeten vermenigvuldigen zich in rode bloedcellen; 4 een deel ontwikkelt zich tot gametocyten (mannelijk en vrouwelijk); 5 gametocyten komen in de muggendarm; 6 in de mug versmelten gameten tot zygoten die zich ontwikkelen tot sporozoïeten, die naar de speekselklier migreren.

Vraag 34 2 punten

Een verhoogde afbraak van rode bloedcellen kan leiden tot een gele gelaatskleur (geelzucht). Bij malariapatiënten speelt er een andere factor die, in combinatie met de verhoogde afbraak van rode bloedcellen, het optreden van geelzucht verergert. Verklaar hoe een verhoogde afbraak van rode bloedcellen leidt tot geelzucht. Noteer wat de andere factor is die de geelzucht verergert.

Bekijk het antwoord
  • Verklaart dat bilirubine (afbraakproducten van hemoglobine) in de huid of weefsels terechtkomt (1p)
  • Noemt dat bij malariapatiënten de lever is aangetast, waardoor de uitscheiding van bilirubine is verminderd (1p)

Opmerking: als de kandidaat antwoordt dat bij malariapatiënten de gele kleur eerder zichtbaar is doordat de huid bleek is als gevolg van de afbraak van de rode bloedcellen, het scorepunt niet toekennen.

Vraag 34 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Meldonium

Opgavetekst

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1

Schematische tekening van een epitheelcel van het nierbuisje, met links de voorurine en rechts het bloed. Na+ en carnitine komen via het transportenzym OCTN2 de cel in. De Na-K-pomp (ovaal) pompt K+ de cel in en Na+ de cel uit. Carnitine verlaat de cel via een ander transportenzym (ovaal, rechts) naar de bloedzijde.

Vraag 1 2 punten

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen. In 2016 kwam het medicijn meldonium op de dopinglijst te staan. Een aantal sporters, onder wie tennisster Maria Sjarapova, werd betrapt op het gebruik van dit middel. Meldonium is een medicijn dat gebruikt wordt bij hartaandoeningen waarbij de doorbloeding van de hartspier aangetast is. De werking van meldonium berust op de verlaging van de hoeveelheid carnitine in het lichaam. Carnitine is een klein organisch molecuul dat een rol speelt bij het transport van vetzuren de mitochondriën in, en bij het dissimileren van vetzuren. Carnitine wordt door het lichaam aangemaakt, maar het merendeel krijgen we binnen door het eten van dierlijk voedsel. Meldonium remt zowel de synthese van carnitine als het transport van carnitine via transportenzymen. Na het eten van dierlijk voedsel kan er al na twee uur carnitine worden teruggevonden in de urine. In afbeelding 1 is weergegeven hoe het transportenzym OCTN2 in de epitheelcellen van het nierbuisje reabsorptie van carnitine uit de voorurine bewerkstelligt. OCTN2 is een symporter: carnitine wordt alleen de cel in getransporteerd als er ook een Na$^+$-ion via OCTN2 de cel in stroomt. Dit transport verloopt passief: OCTN2 verbruikt geen ATP. Leg uit, aan de hand van afbeelding 1, dat reabsorptie van carnitine in de nieren toch ATP kost.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat voor de gezamenlijke opname van carnitine en Na$^+$ de concentratie Na$^+$ in de cel laag gehouden moet worden / dat er een concentratiegradiënt voor Na$^+$ aanwezig moet zijn. (1p)
  • Noemt dat (waarbij) de Na-K-pomp / het transport van Na$^+$ de cel uit (en K$^+$ de cel in) ATP verbruikt. (1p)

Aan een antwoord als: 'De Na-K-pomp zorgt ervoor dat de meegekomen Na+ weer uit de cel gaat', het eerste scorepunt niet toekennen.

Vraag 1 in het hele examen

Tabel 1

hoeveelheidcarnitinewaarden
bloedplasmamannen3,4 L50,6 μmol/L
vrouwen2,7 L44,7 μmol/L
urinemannen1,7 L/dag420 μmol/dag
vrouwen1,7 L/dag266 μmol/dag
skeletspierweefselvolwassenen4,0 μmol/g

Vraag 2 2 punten

Tabel 1 toont de hoeveelheden bloedplasma en urine en de waarden van carnitine in bloedplasma, urine en skeletspierweefsel. Naar aanleiding van afbeelding 1 en tabel 1 worden de volgende beweringen gedaan: 1 Door het transport door de epitheelcellen van de nierbuisjes wordt carnitine uitgescheiden. 2 Per dag wordt er meer carnitine uitgescheiden dan de hoeveelheid die gemiddeld in het bloedplasma aanwezig is. 3 Een vrouw van 65 kilogram met een skeletspierpercentage van 35% heeft in haar skeletspierweefsel een carnitinevoorraad van 91 μmol. Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende bewering juist of onjuist is.

Bekijk het antwoord
  • Noteert de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar, met per bewering juist of onjuist: 1 onjuist, 2 juist, 3 onjuist. (2p)

Indien drie nummers correct: 2 punten. Indien twee nummers correct: 1 punt. Indien minder dan twee nummers correct: 0 punten.

Vraag 2 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Aardappels veredelen

Vraag 25 2 punten

Solanine wordt niet afgebroken tijdens het koken. Het Voedingscentrum raadt daarom aan de groene delen van aardappels vóór bereiding ruim weg te snijden. Een middelgrote aardappel weegt 50 gram. De niet-groene delen van aardappels bevatten maximaal 10 mg solanine per 100 gram. Vergiftigingsverschijnselen zoals misselijkheid, braken en hartritmestoornissen treden op bij een inname van 2,5 mg solanine per kilogram lichaamsgewicht per dag.

Leg aan de hand van een berekening uit in hoeverre solaninevergiftiging door het eten van aardappels voor iemand van 80 kg een reëel risico is.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een juiste berekening van de giftige dosis solanine met vermelding van de eenheid: 80 x 2,5 = 200 mg (1p)
  • Geeft een daarbij passende juiste berekening van de (risicovolle te eten) hoeveelheid aardappels en een daaruit volgende conclusie over het reële risico (200 mg is 20 keer de maximale hoeveelheid per 100 gram, dus ongeveer 2 kg of minstens 40 aardappels van 50 gram) (1p)

Als de kandidaat uitgaat van het niet goed wegsnijden van groene delen of van het door koken, bakken of frituren van de aardappels verminderen van het solaninegehalte, het tweede scorepunt niet toekennen. Als de kandidaat een juiste berekening maakt van de hoeveelheid solanine in een bepaalde hoeveelheid aardappels, en een daarbij passende conclusie geeft, het tweede scorepunt toekennen. (Aanvulling op het correctievoorschrift 2021-1.)

Vraag 25 in het hele examen

2021, tijdvak 2: De hielprik en PKU

Opgavetekst

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1

Twee massaspectra naast elkaar, boven van baby 1 en onder van baby 2. Horizontale as: massa/ladingsverhouding, van 140 tot 300. Verticale as: relatieve intensiteit (%), van 0 tot 100. De pieken zijn benoemd met de aminozuren (onder andere Gly, Ala, Ser, Pro, Val, Leu+Ile, Met, Phe, Tyr en Glu). Bij baby 1 is de piek van Phe (rond massa 220) duidelijk hoog, ongeveer 65%; de piek van Tyr (rond 240) is klein. Bij baby 2 zijn de pieken van Phe en Tyr klein.

Vraag 30 2 punten

Eiwitten in ons voedsel bevatten essentiële en niet-essentiële aminozuren. Het belang van bepaalde aminozuren is bij PKU-patiënt Bianca anders dan bij mensen zonder PKU.
Zijn de aminozuren fenylalanine en tyrosine essentieel bij Bianca? En bij mensen zonder PKU?

  1. A Bij Bianca alleen tyrosine, bij mensen zonder PKU alleen tyrosine
  2. B Bij Bianca alleen tyrosine, bij mensen zonder PKU alleen fenylalanine
  3. C Bij Bianca alleen tyrosine, bij mensen zonder PKU fenylalanine en tyrosine
  4. D Bij Bianca tyrosine en fenylalanine, bij mensen zonder PKU alleen fenylalanine
  5. E Bij Bianca tyrosine en fenylalanine, bij mensen zonder PKU alleen tyrosine
  6. F Bij Bianca tyrosine en fenylalanine, bij mensen zonder PKU tyrosine en fenylalanine
Bekijk het antwoord

Antwoord: B en D

Antwoord B en antwoord D zijn beide goed volgens de aanvulling op het correctievoorschrift (vraag 30). Elk van beide levert de volledige 2 punten op.

Vraag 30 in het hele examen

Vraag 33 1 punt

Tot kort geleden was de enige behandeling van PKU het volgen van een streng dieet waarin fenylalanine ontbreekt en waaraan bepaalde aminozuren worden toegevoegd. Fenylalanine is een van de grote neutrale aminozuren. Men onderzoekt nu of voedingssupplementen met een hoge dosering van andere grote neutrale aminozuren, een minder strikt dieet mogelijk maken. Grote neutrale aminozuren maken namelijk allemaal gebruik van dezelfde membraaneiwitten om de bloed-hersenbarrière te passeren.
Verklaar dat toevoeging van andere grote neutrale aminozuren de schadelijke effecten van PKU bij een minder strikt dieet kan helpen voorkomen.

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord moet blijken dat door (de overmaat aan) andere grote neutrale aminozuren de opname van fenylalanine (in de hersenen) wordt geremd (1p)

Vraag 33 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Antivrieseiwitten

Opgavetekst

Antivrieseiwitten

De Amerikaanse onderzoeker Arthur DeVries ontdekte dat poolvissen aanpassingen hebben die voorkómen dat ze bevriezen in het ijskoude water. In afbeelding 1 is een antarctisch baarsje omringd door ijskristallen weergegeven.

Rond Antarctica, waar de watertemperatuur gemiddeld -1,9 ºC is, vormen zich ijskristallen in het water. In dit ijskoude water zijn aangepaste vissen te vinden, met antivrieseiwitten in hun lichaam. Zonder deze antivrieseiwitten zouden in het lichaam van deze koudbloedige vissen ijskristallen ontstaan die schade aanrichten doordat ze membranen van cellen kapot prikken.

IJsvorming in het bloedplasma kan leiden tot osmotische problemen voor de bloedcellen, omdat ijskristallen veel minder zout bevatten dan vloeibaar water.

IJskristallen in de bloedsomloop blijven klein dankzij antivrieseiwitten. De kristalletjes accumuleren in de milt van de vis, waardoor schade aan de haarvaten beperkt wordt.

In afbeelding 2 is de enkelvoudige bloedsomloop van een vis vereenvoudigd weergegeven. IJskristallen in het bloed ontstaan vooral in de haarvaten van het darmkanaal.

Een ijskristal ontstaat meestal uit een zoutdeeltje en een paar watermoleculen. Het ijskristal groeit daarna doordat er steeds meer watermoleculen aan vasthechten. Antivrieseiwitten binden vermoedelijk aan de ijskristallen door de vorming van waterstofbruggen en verhinderen vervolgens de groei van het ijskristal. De mogelijke werking van antivrieseiwitten is schematisch weergegeven in afbeelding 3.

De werking van het antivrieseiwit in afbeelding 3 kan worden verklaard door de moleculaire eigenschappen van dit eiwit.

Antivrieseiwitten (AFGP’s, van ‘antifreeze glycoprotein’) komen veel voor in poolvissen. AFGP’s worden gemaakt door de alvleesklier en worden afgegeven aan de darminhoud, waarna het ongebruikte deel van deze AFGP’s vanuit de darm wordt opgenomen in het bloed. Biologen uit de onderzoeksgroep van DeVries vermoeden dat het gen voor het antivrieseiwit stapsgewijs is ontstaan uit het trypsinogeen-gen. Een kopie van het trypsinogeen-gen heeft eerst een aantal exonen verloren en vervolgens zijn de basen die coderen voor het aminozuurstukje Thr-Ala-Ala vele malen ingevoegd. Door deze veranderingen is in het nieuw gevormde AFGP-gen op een nieuwe plek een stopcodon ontstaan.

Een klein deel van de coderende streng van het AFGP-gen met daarin het stopcodon is weergegeven in afbeelding 4. Daaronder is het homologe (overeenkomstige) deel van het trypsinogeen-gen afgebeeld.

Het AFGP-gen bevat ook de code voor een signaalpeptide. Een signaalpeptide bevindt zich aan het begin van de eiwitketen. Als de synthese van het eiwit aan de ribosomen is voltooid, bepaalt het signaalpeptide waar het eiwit terechtkomt. AFGP wordt uiteindelijk via exocytose uitgescheiden.

Zowel trypsinogeen als AFGP komt in het darmkanaal van de Antarctische vissen terecht. Trypsinogeen wordt in het darmkanaal omgezet in trypsine.

Antivrieseiwitten worden gevonden in vissen rondom de Zuidpool, maar ook bij vissen in de noordelijke ijszeeën. Onderzoekers nemen aan dat dit een analoge ontwikkeling is.

Afbeelding 1 Antivrieseiwitten

Antivrieseiwitten
Afbeelding 1

Foto van een vis tussen ijskristallen in het water. De vis ligt rechts in het beeld, links staat een donkere vlek.

Vraag 15 2 punten

Zowel trypsinogeen als AFGP komt in het darmkanaal van de Antarctische vissen terecht. Trypsinogeen wordt in het darmkanaal omgezet in trypsine. Welke functie heeft trypsine in het darmkanaal? Welke functie heeft AFGP in het darmkanaal?

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord blijkt dat trypsine dient voor de vertering van eiwitten (1p)
  • Uit het antwoord blijkt dat AFGP kristalvorming voorkomt, of de groei van ijskristallen (1p)

Vraag 15 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Gemodificeerde zweepwormen tegen de ziekte van Crohn

Opgavetekst

Gemodificeerde zweepwormen tegen de ziekte van Crohn

In Nederland zijn er waarschijnlijk meer dan vijftigduizend patiënten met de ziekte van Crohn. De behandeling bestaat voornamelijk uit symptoombestrijding en heeft wisselend resultaat. De Nederlandse hoogleraar Maikel Peppelenbosch onderzoekt het gebruik van zweepwormen voor het toedienen van medicatie.

De ziekte van Crohn is een chronische ontstekingsziekte van de darm. Erfelijkheid en omgevingsfactoren beïnvloeden de kans dat iemand de ziekte krijgt. Ook het darmbioom – het totaal aan micro-organismen in de darm – lijkt een rol te spelen.

De ontstekingen ontstaan door sterke afweerreacties in het spijsverteringskanaal. Door de ontstekingen beschadigt het darmepitheel.

Een van de symptomen van de ziekte is vermoeidheid. De oorzaak is mogelijk een vermindering van het aantal darmvlokken in de dunne darm door de ontstekingen.

In afbeelding 1 is de werking van verschillende typen membraaneiwitten van darmepitheelcellen in een darmvlok vereenvoudigd weergegeven.

Het afweersysteem in de darmen wijkt af van dat in het interne milieu, omdat niet alle bacteriën er bestreden worden: de mutualisten en commensalen in het microbioom worden getolereerd. Hierbij lijkt de productie van de ontstekingsremmende mediator IL-10 een cruciale rol te spelen.

IL-10 wordt afgegeven door macrofagen in de darmwand en stuurt de differentiatie van geactiveerde T-helpercellen in een bepaalde richting. De differentiatie van T-helpercellen is weergegeven in afbeelding 2.

Patiënten met de ziekte van Crohn maken minder IL-10 aan en hun microbioom heeft een andere samenstelling dan dat van gezonde mensen. De biodiversiteit is lager: er zijn relatief minder goedaardige bacteriesoorten in de darmen.

Deze lage biodiversiteit zou het gevolg kunnen zijn van de ziekte van Crohn, maar het zou ook juist de oorzaak ervan kunnen zijn.

De ziekte van Crohn is tot nu toe niet te genezen. Medicatie richt zich voornamelijk op het onderdrukken van de symptomen.

Een van de gebruikte medicijnen is afgeleid van een hormoon.

In 2007 kwam een Engelse onderzoeksgroep met een experimentele methode om patiënten met de ziekte van Crohn te behandelen. De onderzoekers maakten gebruik van het menselijke TGFβ-gen, dat codeert voor een groeifactor die darmcellen tot delen aanzet en de productie van de ontstekingsremmer IL-10 door macrofagen stimuleert.

Door genetische modificatie construeerden zij een darmbacterie die TGFβ produceert wanneer het voor mensen onverteerbare koolhydraat xylaan als voedingsbron wordt aangeboden. De behandeling werkt dan als volgt: nadat de bacteriën de darm van een patiënt gekoloniseerd hebben, kan een drankje met xylaan helpen de ontstekingen te onderdrukken.

Deze bacteriële medicatie is in een experimenteel stadium gestrand. Door mutatie van de regulerende sequenties zou een variant kunnen ontstaan die de kans op het ontstaan van darmkanker vergroot.

Maikel Peppelenbosch stelt een alternatieve strategie voor, met gemodificeerde zweepwormen van de soort Trichuris suis. Deze soort komt in varkensdarmen voor, maar kan ook enkele maanden in het darmkanaal van de mens overleven. Peppelenbosch wil zweepwormen met DNA-technieken voorzien van het menselijke IL-10-gen en daarna inbrengen in het darmkanaal van patiënten met de ziekte van Crohn. De afgifte van IL-10 door deze zweepwormen zou een gunstig effect moeten hebben op de patiënten met de ziekte van Crohn.

Om het succes van zijn onderzoek te vergroten, sluit Peppelenbosch zoveel mogelijk risico’s uit. Hoewel uitwisseling van DNA tussen eukaryoten en bacteriën in principe niet optreedt, bouwt hij toch een extra barrière in zodat het gen wel in zweepwormen tot de productie van werkzaam IL-10 leidt, maar nooit in bacteriën. Hij maakt daarbij gebruik van het feit dat bacteriën geen splicing uitvoeren.

Onderzoeksaanvragen worden beoordeeld door geldverstrekkende organisaties. Zij letten daarbij ook op de impact van de studie op de behandeling van de patiënten. Daarbij is onderscheid te maken tussen: 1 fundamentele kennis over oorzaken van de ziekte 2 informatie over de aard en het verloop van de ziekte, waardoor de behandeling gepersonaliseerd zou kunnen worden 3 behandelingsmethoden die de symptomen van de ziekte bestrijden 4 behandelingsmethoden die de ziekte genezen.

Afbeelding 1 Gemodificeerde zweepwormen tegen de ziekte van Crohn

Gemodificeerde zweepwormen tegen de ziekte van Crohn
Afbeelding 1

Schematische tekening van membraaneiwitten in het membraan van een darmepitheelcel. Links het darmlumen: lactose (twee bolletjes verbonden) en maltotriose en maltose (drie en twee bolletjes verbonden). Rechts het cytoplasma. Bovenaan staat lactase, dat lactose splitst in twee losse bolletjes. Daaronder staat glucoamylase, dat maltotriose en maltose splitst in losse bolletjes. De losse bolletjes worden via een transporteiwit (de witte pijlen in het membraan) het cytoplasma in gebracht. Labels: darmlumen, cytoplasma, lactose, lactase, glucoamylase, maltotriose en maltose.

Vraag 30 3 punten

Een van de symptomen van de ziekte is vermoeidheid. De oorzaak is mogelijk een vermindering van het aantal darmvlokken in de dunne darm door de ontstekingen. Beschrijf aan de hand van afbeelding 1 twee verschillende gevolgen van een kleinere hoeveelheid darmvlokken. Verklaar hoe dit uiteindelijk leidt tot vermoeidheid.

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord blijkt dat er minder verteringsenzymen zijn, waardoor de vertering van (di- en tri)sachariden vermindert (1p)
  • Uit het antwoord blijkt dat er minder transporteiwitten zijn, waardoor het transport van monosacharide (glucose) naar het bloed vermindert (1p)
  • Uit het antwoord blijkt dat er hierdoor een gebrek aan brandstof of energie ontstaat, met vermoeidheid als gevolg (1p)

Opmerking uit het correctievoorschrift: als de kandidaat een juiste uitleg geeft aan de hand van concrete voorbeelden van mono-, di- en/of trisachariden en de bijbehorende enzymen uit de afbeelding, de scorepunten toekennen.

Vraag 30 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Leven met cystic fibrosis

Opgavetekst

Leven met cystic fibrosis

Taaislijmziekte of cystic fibrosis (CF) is een ernstige en veelvoorkomende erfelijke aandoening. Doordat de ziekte complex is, wordt de behandeling in Nederlandse CF-centra multidisciplinair aangepakt. Zo ook bij Bram, een CF-patiënt van 16 jaar. Minimaal een keer in de drie maanden bezoekt Bram het CF-centrum voor controle, en jaarlijks vindt een uitgebreid onderzoek plaats.

De basis van CF ligt in een defect in het gen voor het eiwit CFTR. Dit eiwit vormt normaliter een chloridekanaal in het celmembraan van epitheelcellen. Door het gendefect worden geen of slecht werkende chloridekanalen gemaakt. Daardoor is ook het transport van water in alle weefsels met epitheelcellen verstoord. Slijm dat op diverse plaatsen in het lichaam, zoals in de longen, wordt afgescheiden is door deze aandoening abnormaal taai. De defecte chloridekanaaltjes hebben gevolgen voor het functioneren van verschillende organen. Door het taaie slijm raken afvoergangen van organen verstopt, onder andere in het spijsverteringsstelsel.

CF-patiënten hebben een verhoogd risico op infecties. Bram heeft hierdoor al een paar keer in het ziekenhuis gelegen met een longontsteking.

Bij een bezoek aan het CF-centrum mag Bram niet in contact komen met andere CF-patiënten. Dit segregatiebeleid voorkomt dat Bram een bacterie oploopt van een andere CF-patiënt.

Bacteriën die algemeen voorkomen in bijvoorbeeld tuinaarde, zoals Pseudomonas aeruginosa, veroorzaken bij gezonde mensen zelden problemen, maar kunnen bij CF-patiënten chronische infecties veroorzaken, die met antibiotica behandeld worden.

Doordat ook de alvleessapafgifte belemmerd is bij CF-patiënten, is de omzetting van bepaalde bestanddelen in de voeding beperkt. Bram slikt daarom enzymsupplementen, zodat deze omzettingen wel goed kunnen plaatsvinden.

Drie omzettingen in het darmkanaal van een gezond persoon zijn:
1 glycogeen → maltose
2 dipeptiden → aminozuren
3 triglyceriden → monoglyceriden

De enzymsupplementen die Bram bij elke maaltijd slikt werken goed maar toch is zijn vetvertering niet optimaal: hij heeft een vettige ontlasting.

Bram moet zijn best doen om niet af te vallen. Net als veel andere CF-patiënten heeft hij een verhoogde ruststofwisseling.

De ruststofwisseling kan worden afgeleid uit de meting van het CO2-gehalte én het O2-gehalte van de lucht die in- en uitgeademd wordt tijdens rust.

Gegevens met betrekking tot de dissimilatie zijn:
1 In spieren kan anaerobe dissimilatie optreden, waarbij melkzuur wordt gevormd maar geen CO2.
2 Bij de dissimilatie van eiwitten en vetten wordt meer O2 verbruikt dan er aan CO2 wordt gevormd.

De lichamelijke conditie van Bram wordt goed gecontroleerd. Een maat voor de conditie is de VO2-max: het maximale volume zuurstof dat bij maximale lichamelijke inspanning per tijdseenheid getransporteerd en verbruikt wordt. Hoe hoger de VO2-max is, hoe beter de conditie is.

Drie orgaanstelsels beïnvloeden de VO2-max. In afbeelding 1 is de samenhang tussen deze drie orgaanstelsels schematisch weergegeven.

De VO2-max kan ook afgeleid worden uit een inspanningstest. Bram moet dan zo hard mogelijk fietsen op een hometrainer terwijl de samenstelling van de lucht die hij in- en uitademt voortdurend geregistreerd wordt. De VO2-max is bereikt als de hoeveelheid zuurstof die Bram opneemt niet meer toeneemt, ondanks een toenemende inspanning.

Om het resultaat van de VO2-max-meting te beoordelen en te vergelijken met dat van andere personen, wordt er doorgaans gecorrigeerd voor het lichaamsgewicht. De uitkomst wordt dan uitgedrukt in het maximale aantal milliliters opgenomen zuurstof per kilogram lichaamsgewicht per minuut. CF-kinderen hebben echter een lager lichaamsgewicht dan normaal door een relatief lage vetmassa. Er moet dus een extra correctie plaatsvinden om de VO2-max van Bram te kunnen vergelijken met die van gezonde leeftijdsgenoten. Anders geeft de VO2-max een verkeerde indruk van zijn conditie.

Herhaalde longinfecties leiden tot schade aan de luchtwegwand. Dit geeft problemen doordat lucht wel makkelijk de longen inkomt, maar er door obstructie niet makkelijk uitgaat. Hierdoor wordt er telkens iets meer lucht ingeademd dan uitgeademd. Het gevolg is ‘hyperinflatie’.

Bij elk bezoek aan het CF-centrum wordt de longfunctie van Bram onderzocht en worden de longparameters vergeleken met die van het vorige bezoek. Twee longparameters zijn:
− het restvolume
− de vitale capaciteit

Genezing van CF zou op termijn wellicht mogelijk zijn met behulp van gentherapie. Een methode die is onderzocht, is het inbrengen van een intact CFTR-gen in de epitheelcellen van de luchtwegen van CF-patiënten. Die epitheelcellen gingen vervolgens het juiste CFTR-eiwit produceren. Hoewel de patiënten hierdoor een verbeterde longfunctie kregen, was er geen sprake van genezing van CF.

Vraag 18 2 punten

Leven met cystic fibrosis. Drie omzettingen in het darmkanaal van een gezond persoon zijn: 1 glycogeen → maltose; 2 dipeptiden → aminozuren; 3 triglyceriden → monoglyceriden. Zet de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar op je antwoordblad en noteer erachter of de betreffende omzetting wel of niet door enzymen uit alvleessap wordt bewerkstelligd.

Bekijk het antwoord
  • Ten minste twee van de drie omzettingen juist beoordeeld (1 wel, 2 niet, 3 wel). (1p)
  • Alle drie omzettingen juist beoordeeld (1 wel, 2 niet, 3 wel). (1p)

Drie nummers juist 2 punten, twee nummers juist 1 punt, minder dan twee juist 0 punten. Het juiste antwoord is 1 wel, 2 niet, 3 wel.

Vraag 18 in het hele examen

Vraag 19 2 punten

Leven met cystic fibrosis. Doordat ook de alvleessapafgifte belemmerd is bij CF-patiënten, is de omzetting van bepaalde bestanddelen in de voeding beperkt. Bram slikt daarom enzymsupplementen. De enzymsupplementen die Bram bij elke maaltijd slikt werken goed, maar toch is zijn vetvertering niet optimaal: hij heeft een vettige ontlasting. Leg uit waardoor de ontlasting bij CF-patiënten vaak vettig is.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat de galafvoer belemmerd is, of dat er minder gal is in de twaalfvingerige darm. (1p)
  • Noemt dat doordat het vet minder geëmulgeerd wordt, de vetvertering langzamer verloopt, waardoor er minder vet wordt opgenomen. (1p)

Als de leerling antwoordt dat de enzymen deels in de maag worden verteerd, dan het tweede scorepunt toekennen.

Vraag 19 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Biologische productie van waterstofgas

Vraag 27 1 punt

Aardappelschillen zijn een restproduct van de industriële verwerking van aardappelen tot frites. Dit restproduct bevat verschillende typen polysachariden. Noteer de namen van twee typen polysachariden in dit restproduct.

Bekijk het antwoord
  • Noemt twee juiste typen polysachariden, bijvoorbeeld cellulose en zetmeel (amylose of amylopectine) (1p)

Voor het noteren van zowel amylose als amylopectine wordt 1 scorepunt toegekend. Voor het noteren van lignine, chitine of glycogeen wordt geen scorepunt toegekend.

Vraag 27 in het hele examen

Vraag 28 1 punt

Caldicellulosiruptor saccharolyticus bevat het enzym hydrogenase dat in reactor 1 de reactie H+ + NADH → H2 + NAD+ versnelt. Wat is het belang van de vorming van NAD+ voor C. saccharolyticus?

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat NAD+ hierdoor weer elektronen kan opnemen, zodat de glycolyse of de anaerobe dissimilatie kan blijven verlopen (1p)

Vraag 28 in het hele examen

Hoe vaak voeding en vertering in het examen komt

Vragen over voeding en vertering per centraal examen biologie vwo. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
ExamenVragenAantalAandeel
2026, tijdvak 12913%
2026, tijdvak 218, 2425%
2025, tijdvak 120, 3525%
2025, tijdvak 21-5, 33615%
2024, tijdvak 110, 19, 25, 27410%
2024, tijdvak 219-21, 23410%
2023, tijdvak 126, 2825%
2023, tijdvak 227, 34-35, 37-38513%
2022, tijdvak 137-3938%
2022, tijdvak 210, 3425%
2022, tijdvak 31-225%
2021, tijdvak 12513%
2021, tijdvak 230, 3325%
2021, tijdvak 315, 3026%
2019, tijdvak 218-1925%
2018, tijdvak 227-2825%

In 16 van de 18 ingedeelde examens biologie vwo staat een vraag over voeding en vertering, samen 42 vragen (6% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2025, tijdvak 2: 6 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 8% van de vragen over voeding en vertering, daarvoor 5%. Dat aandeel is dus stabiel.

Oefenen met voeding en vertering

Maak de 15 nieuwste examenvragen over voeding en vertering online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2026, 2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.

Oefen de vragen over voeding en vertering

Andere onderwerpen biologie vwo

Voeding en vertering op andere niveaus

Nakijken als docent

  1. Kies het examen in de vragenbank

    In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen biologie vwo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Hoe ToetsChecker biologie per vraagtype nakijkt, lees je op biologie toetsen nakijken met AI.

Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op biologie oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak komt voeding en vertering voor in het eindexamen biologie vwo?

In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 42 vragen over voeding en vertering, 6% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 16 van die examens.

In welk examen biologie vwo stonden de meeste vragen over voeding en vertering?

In het examen van 2025, tijdvak 2, met 6 vragen: 1-5, 33.

Hoe oefen ik examenvragen over voeding en vertering?

Op deze pagina staan alle vragen over voeding en vertering met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.