Examenvragen afweer biologie vwo
64 vragen over afweer uit 18 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Afweer komt in 18 van de 18 examens biologie vwo voor, met 64 vragen (9% van alle examenvragen). Het meest in 2021, tijdvak 1 (9 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over afweer
Per examen de vragen over afweer, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Bloedplaatjes belaagd
Opgavetekst
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.
Toen Rosie werd geboren, viel het de verloskundige op dat ze rode en paarse vlekjes had over haar hele lichaam.
In het ziekenhuis werd de samenstelling van Rosies bloed bekeken. Het bleek dat ze een vorm van trombocytopenie heeft, een tekort aan bloedplaatjes. De paarse vlekjes bij Rosie zijn kleine bloedingen in de huid (bloeduitstortinkjes).
Bloedplaatjes zorgen voor de instandhouding van de cell junctions: de verbindingen tussen de endotheelcellen (dekweefselcellen) van de bloedvaten.
HPA-1a komt ook tot expressie in endotheelcellen van het placentaweefsel van de foetus. Hierdoor komt trombocytopenie soms al tijdens de eerste zwangerschap voor.
Als het immuunsysteem van de moeder geactiveerd wordt, zijn daarbij een antigeen, antigeen-presenterende cellen (APC's) en T-helpercellen betrokken.
Vraag 8 2 punten
Schrijf antigeen, APC's en T-helpercellen onder elkaar. Noteer erachter of deze dan van de foetus of van de moeder afkomstig zijn.
Bekijk het antwoord
- antigeen: foetus
- APC's: moeder
- T-helpercellen: moeder
Uit het bloedonderzoek bleek dat Rosies bloed antistoffen bevat tegen HPA-1a en tegen HPA-5b. Ook werd haar genotype en dat van haar ouders bepaald. Rosie bleek een ander genotype voor HPA-1 en HPA-5 te hebben dan haar moeder. Daaruit concludeerden de artsen dat de trombocytopenie bij Rosie werd veroorzaakt door antistoffen die ze van haar moeder had gekregen tijdens de zwangerschap.
De afweerreactie die door de antistoffen wordt veroorzaakt in het lichaam van Rosie wordt allo-immuniteit genoemd.
Vraag 10 2 punten
Is de allo-immuniteit bij Rosie een vorm van actieve immuniteit of van passieve immuniteit? En welk type antistof tegen HPA-1a en HPA-5b wordt bij haar aangetroffen?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
D
2026, tijdvak 1: Imker door bijensteken naar de eerste hulp
Opgavetekst
Imker Bert werd bij de spoedeisende hulp van een ziekenhuis binnengebracht nadat hij meerdere keren was gestoken door zijn bijen. Dit veroorzaakte een allergische reactie waardoor zijn hele gezicht opzwol.
De allergische reactie bij Bert was het gevolg van het binden van antigenen uit het bijengif aan bepaalde witte bloedcellen, waardoor de mediator histamine vrijkomt.
De zwellingen in Berts gezicht zijn het gevolg van oedeemvorming.
Vraag 20 2 punten
Leg uit hoe een allergische reactie oedeem veroorzaakt. Gebruik je informatieboek.
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat
- histamine / de mediator ervoor zorgt dat kleine bloedvaten verwijden, / lek raken,
- (waardoor) de hoeveelheid weefselvloeistof toeneemt.
Bert was al enkele keren eerder door zijn bijen gestoken, maar toen was er geen sprake van een allergische reactie.
Vraag 21 1 punt
Verklaar waardoor er bij de eerste steek geen allergische reactie op bijengif kan ontstaan.
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat dan (nog) geen sensibilisatie heeft plaatsgevonden. / dat dan (nog) geen antistoffen zijn aangemaakt.
Opmerking: als de kandidaat antwoordt dat er geen geheugencellen zijn gevormd, geen scorepunt toekennen.
Nadat mellitine is opgenomen in de celmembraan van een pijnreceptor, opent die – via een aantal stappen – de calciumkanaaltjes. De diffusie van Ca²⁺ door calciumkanaaltjes leidt bij pijnreceptoren tot het ontstaan van een impuls.
De onderstaande afbeelding toont hoe na binding van mellitine het signaal wordt doorgegeven zodat de calciumkanaaltjes opengaan.
De stoffen P en Q in de afbeelding vervullen een bepaalde functie in de signaaloverdracht.
Vraag 25 1 punt
Wat is de biologische term voor stoffen met deze functie?
Schema van de signaaloverdracht na binding van mellitine aan een pijnreceptor, met de stoffen P en Q en een calciumkanaaltje. Bekijk in Opgaven, pagina 11
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
D
2026, tijdvak 1: CRISPR in de strijd tegen overgewicht
Opgavetekst
Obesitas (een ernstige vorm van overgewicht) is een aandoening die kan leiden tot hart- en vaatziekten en diabetes type 2. Wetenschappers hebben onderzocht of de CRISPR-techniek kan worden gebruikt om diabetes type 2 tegen te gaan. Met deze techniek veranderden ze menselijke witte vetcellen in beige vetcellen.
In het menselijk lichaam komen drie typen vetcellen voor:
- 1 Witte vetcellen: deze slaan vet op als reservestof voor ATP-productie.
- 2 Bruine vetcellen: deze slaan vet op voor warmteproductie. Bij blootstelling aan kou wordt het vet verbrand om warmte te produceren. Bruine vetcellen zijn geclusterd aanwezig tussen de schouderbladen, rond het hart en langs de grote bloedvaten.
- 3 Beige vetcellen: deze vetcellen hebben dezelfde functie als bruine vetcellen, maar zijn verspreid aanwezig in andere weefsels (zoals in spierweefsel). Deze vetcellen waren oorspronkelijk witte vetcellen die door een toename van het aantal mitochondriën lichtbruin zijn geworden.
Het effect van de beige vetcellen werd getest in muizen die al twaalf weken lang een vetrijk dieet hadden gekregen en inmiddels obees waren geworden. Deze muizen werden in drie groepen verdeeld en kregen verschillende menselijke cellen getransplanteerd tussen de schouderbladen:
- groep 1: witte vetcellen;
- groep 2: beige vetcellen (met CRISPR gemaakt);
- groep 3: bruine vetcellen.
Gedurende vier weken werd het lichaamsgewicht bepaald. De muizen werden gehouden bij kamertemperatuur en hielden al die tijd hun vetrijke dieet.
De muizen die voor dit onderzoek zijn gebruikt, hebben een uitgeschakeld immuunsysteem: ze zijn immunodeficiënt.
Vraag 33 1 punt
Licht toe dat het voor het onderzoek van belang is dat de muizen immunodeficiënt zijn.
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat (het uitschakelen van het immuunsysteem ertoe leidt dat) de muizen de (getransplanteerde menselijke) cellen niet afstoten.
2026, tijdvak 2: Vitamine D
Opgavetekst
Onderzoekers ontdekken steeds meer over de rol van vitamine D voor ons immuunsysteem. Veel mensen hebben een gebrek aan deze vitamine.
De vetoplosbare vitamines D2 en D3 zijn belangrijk voor mensen. Vitamine D2 zit in planten en schimmels, en vitamine D3 in dierlijke producten. Vitamine D3 wordt ook aangemaakt uit provitamine D3 wanneer de huid wordt blootgesteld aan ultraviolette straling. Provitamine D3 wordt gevormd uit cholesterol. In de lever worden vitamine D2 en D3 beide omgezet in calcidiol. De nieren zetten die stof vervolgens om in calcitriol. Zie afbeelding 1.

Om vitamine D3, calcidiol en calcitriol te vervoeren via het bloed, worden deze stoffen gebonden aan het plasma-eiwit DBP.
In afbeelding 3 is te zien dat calcitriol de activiteit van bepaalde afweercellen beïnvloedt. Eén cel is aangegeven met de letter P. Ook beïnvloedt calcitriol de differentiatie van geactiveerde T-cellen. Bij voldoende calcitriol is er een goede balans tussen T-cellen die ontstekingsstimulerende cytokinen afgeven en T-cellen die ontstekingsremmende cytokinen afgeven. Zo kan het afweersysteem reageren op ziekteverwekkers, zonder dat het risico op aanvallen op eigen lichaamscellen stijgt.

Cel P behoort tot de aangeboren afweer. De dendritische cel (APC) presenteert antigenen aan een T-helpercel.
Vraag 21 2 punten
Welk type cel is cel P? En welk type MHC-molecuul van de APC bindt met een T-helpercel?
cel P
(MHC van APC)/(MHC-I)
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
B (2)
Vraag 22 2 punten
Beredeneer hoe een tekort aan calcitriol de afgifte van ontstekingsstimulerende cytokinen beïnvloedt. Maak gebruik van afbeelding 3.
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat
- de remming op de differentiatie van T-helper type 1-cellen afneemt, (1)
- waardoor meer ontstekingsstimulerende cytokinen aangemaakt worden. (1)
Opmerking
Het tweede scorepunt alleen toekennen als het tweede deel van het antwoord van de kandidaat een logisch gevolg is van het eerste deel van het antwoord van de kandidaat.
2025, tijdvak 1: Slangengifklieren uit het lab
Opgavetekst
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.
Wereldwijd sterven jaarlijks ruim 100.000 mensen door beten van giftige slangen. Het team van Hans Clevers van het Hubrecht Instituut in Utrecht is erin geslaagd om minigifklieren te kweken in het laboratorium. Hierdoor kan het eenvoudiger worden om antiserum tegen slangengif te produceren.
Gifklieren van slangen zijn aangepaste speekselklieren. Slangengif bevat een mix van verschillende eiwitten die een prooi kunnen verlammen en verteren. Als een slang bijt, trekt de compressie-spier rond de gifklier samen, waardoor het gif via een afvoerbuisje door de giftand (afbeelding 1) in de prooi terechtkomt.
De gifklier met afvoerbuisje bestaat uit drie typen cellen: epitheelcellen, mitochondria-rijke zuurproducerende cellen en gifproducerende cellen.
Na een beet van een giftige slang is het heel belangrijk dat een antiserum wordt toegediend. Voor het maken van zo’n antiserum worden slangen gemolken (afbeelding 2). Het verkregen gif wordt sterk verdund en vervolgens ingespoten bij ‘productiedieren’, bijvoorbeeld paarden of schapen. Bij die dieren komt dan een immuunreactie op gang, waarna de antistoffen uit het bloedplasma geïsoleerd kunnen worden.
Vraag 3 1 punt
Door welke afweercellen worden deze antistoffen geproduceerd?
Foto van een slang die gemolken wordt voor het verkrijgen van gif. Bekijk in Opgaven, pagina 3
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
C
Tegen het gif van elke slangensoort moet een specifiek antiserum geproduceerd worden.
Vraag 4 1 punt
Verklaar dit op moleculair niveau.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van een juist antwoord:
- Het antiserum werkt alleen als het ruimtelijk past op het gif van een bepaalde slangensoort.
- De antistoffen moeten kunnen binden aan de gifstoffen van een bepaalde slangensoort.
- Elke slangensoort heeft ander gif, er moet dus voor elke slangensoort een ander antiserum worden gemaakt dat zich kan hechten aan dat gif.
Opmerkingen
- Het antwoord van de kandidaat moet ingaan op de binding tussen gif(moleculen) en antistof/antiserum(-moleculen).
- Als de kandidaat in het antwoord uitgaat van maar één gifstof in het gif van een slangensoort, dit niet aanrekenen.
2025, tijdvak 2: Zwanger met de ziekte van Graves
Opgavetekst
Zwanger met de ziekte van Graves
Ellen heeft al vanaf haar dertiende de ziekte van Graves. Zij wordt daarvoor behandeld door haar huisarts. Ellen is nu 29 en is net in verwachting van haar eerste kind. Ze overlegt met haar huisarts wat de gevolgen zijn voor haar zwangerschap en de behandeling van haar ziekte.
De ziekte van Graves is een auto-immuunziekte die ontstaat doordat een infectie door het afweersysteem is bestreden met een bepaalde IgG-antistof. Deze IgG-antistof activeert bij sommige mensen ook de TSH-receptor op de schildklier waardoor er extra veel schildklierhormoon (T4) wordt afgegeven (afbeelding 1).
De symptomen die optreden zijn: een vergrote schildklier, gewichtsverlies, een verhoogde hartslagfrequentie, een verhoogde ademhalingsfrequentie en het snel warm hebben.
Om de verhoogde vorming van T4 te verhinderen slikt Ellen pillen met methimazol. Deze stof blokkeert de vorming van T4. Om ervoor te zorgen dat er geen tekort aan T4 ontstaat, slikt Ellen ook T4-pillen.
Bij iemand met een verhoogde T4-afgifte is de ademhalingsfrequentie verhoogd, doordat het ademcentrum sterker wordt gestimuleerd.
Afbeelding 1

Schematische weergave van schildklierceltjes met TSH-receptoren op het celoppervlak. IgG-antistoffen en TSH binden aan de receptoren. Onder de cellen wordt T4 afgegeven (pijl).
Bron 26
De huisarts vertelt Ellen dat ze tijdens haar zwangerschap vaker haar T4-concentratie zal controleren. Door de veranderingen in haar lichaam als gevolg van de zwangerschap zal Ellen steeds minder medicijnen hoeven slikken. De hoeveelheid 'verstorende' IgG in het bloed van Ellen zal afnemen doordat de vouwing van de nieuw gevormde IgG-eiwitten verandert als gevolg van de zwangerschap. Zodra Ellen bevallen is, zullen de symptomen van de ziekte van Graves terugkomen en zal Ellen wel weer de hogere dosis medicijnen moeten gebruiken.
Vraag 27 2 punten
In welk organel ontstaat de secundaire en tertiaire structuur van IgG-eiwitten? En welk organel regelt het transport van IgG-eiwitten naar buiten de cel?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
2024, tijdvak 1: Bonenziekte
Opgavetekst
Afbeelding 1

Schema van de pentose-fosfaatweg. Glucose wordt via glucose-6-fosfaat omgezet in 6-fosfaatgluconaat; het enzym G6PD zet hierbij NADP+ om in NADPH. Uit 6-fosfaatgluconaat ontstaan CO2 en pentose, waarbij NADP+ wordt omgezet in NADPH. Glutathion en GSSG zetten H2O2 om in H2O; O2⁻ wordt omgezet in H2O2. Met acetyl-CoA ontstaan vetzuren, waarbij NADPH wordt omgezet in NADP+.
Vraag 37 1 punt
Op verschillende websites wordt de bonenziekte ook wel bonenallergie genoemd.
Beargumenteer dat bonenziekte geen allergische reactie is.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juist argument. Voorbeelden: er wordt geen histamine gevormd; bij bonenziekte zijn geen antistoffen betrokken; het afweersysteem wordt niet geactiveerd. (1p)
Als de kandidaat alleen ingaat op wat bonenziekte wél is, geen scorepunt toekennen. Als de kandidaat alleen beschrijft wat symptomen zijn van een allergische reactie, geen scorepunt toekennen.
2024, tijdvak 1: PFAS in groentetuintjes
Opgavetekst
Afbeelding 1

Structuurformule van PFOA (perfluoroctaanzuur): een keten van acht koolstofatomen waarbij alle waterstofatomen zijn vervangen door fluoratomen (F), met aan het uiteinde een carboxylgroep (C=O en OH).
Vraag 41 2 punten
De toename van het aantal tumoren bij de proefdieren zou een gevolg kunnen zijn van een verminderde hoeveelheid T-lymfocyten.
Wordt een kankercel herkend aan MHC-I of aan MHC-II? En worden kankercellen gedood door fagocytose of door lysis?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
2024, tijdvak 2: Gentherapie nagemaakt
Opgavetekst
Gentherapie nagemaakt
De gentherapie Glybera was effectief bij mensen met lipoproteïnelipase-deficiëntie, een zeldzame stofwisselingsziekte waarbij de stofwisseling van vetten is verstoord. Maar vanwege de hoge kosten is Glybera van de markt gehaald. Een groep onafhankelijke biologen maakt nu een alternatief voor deze gentherapie.
Het vervoer van vetten in de bloedbaan vindt onder andere plaats door chylomicronen. Chylomicronen zijn lipoproteïnen die worden gemaakt door de darmepitheelcellen. Voor de productie van chylomicronen worden de verteringsproducten van vetten gebruikt. In afbeelding 1 is de vorming van chylomicronen door een darmepitheelcel weergegeven. Daarin zijn proces P en de onderdelen Q, R en S aangegeven.
Afbeelding 1

Schema van de vorming van chylomicronen door een darmepitheelcel. Links een vetdruppel die via proces P tot vetdruppeltjes wordt en door vertering wordt afgebroken. In de darmepitheelcel zijn glad en ruw ER, een organel aangegeven met Q, en chylomicronen te zien. Rechts twee vaten, aangegeven met R en S.
Vraag 25 1 punt
Bij een Glybera-behandeling krijgt de patiënt medicijnen die de activiteit van B- en T-cellen remmen tijdens en vlak na de behandeling. Beredeneer waarom het nodig is om de activiteit van B- en T-cellen te remmen bij een behandeling met Glybera.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord blijkt dat een afweerreactie tegen het virus (in Glybera) geremd moet worden. (1p)
2023, tijdvak 1: Koorts en ziek zijn
Opgavetekst
Koorts en ziek zijn
Australische wetenschappers hebben onderzocht hoe cellen tegengaan dat schade optreedt door koorts.
Als bij de mens de lichaamstemperatuur (kerntemperatuur) ten gevolge van een infectie boven 38,3 °C stijgt, wordt dat koorts genoemd. Koorts begint met een verhoging van de normtemperatuur in de hypothalamus. Die verhoging kan worden veroorzaakt door macrofagen als zij in reactie op ziekteverwekkers bepaalde stoffen (pyrogenen) afgeven. Een voorbeeld van zo’n pyrogeen is interleukine-1 (IL-1).
Afbeelding 1 laat zien hoe IL-1 in de hypothalamus een reactie in de temperatuurgevoelige neuronen veroorzaakt.
1 IL-1 bindt aan een IL-1-receptor op een endotheelcel.
2 IRAK en MyD88 activeren een reeks aan enzymatische omzettingen.
3 Er komt een grote hoeveelheid arachidonzuur vrij.
4 Cyclo-oxygenase zet arachidonzuur om in PGE2.
5 PGE2 bindt aan een PGE2-receptor op een gliacel.
6 De gliacel geeft cAMP af.
7 Het temperatuurgevoelig neuron geleidt impulsen naar het temperatuurcentrum.
Afbeelding 1

Schema van de werking van IL-1 in de hypothalamus. Boven een endotheelcel met de IL-1-receptor, IRAK en MyD88; daaronder arachidonzuur, dat via cyclo-oxygenase wordt omgezet in PGE2. PGE2 bindt aan een PGE2-receptor op een gliacel, waarin cAMP wordt afgegeven. De gliacel staat in contact met een temperatuurgevoelig neuron. Bij de bloedvaten staat ‘BLOED’ en bij het IL-1 zijn meerdere bolletjes getekend.
Vraag 16 2 punten
Over de rol van de stoffen in de celcommunicatie in afbeelding 1 worden de volgende uitspraken gedaan: 1 Activatie van IRAK en MyD88 zet een signaalcascade in gang. 2 Arachidonzuur is het substraat van cyclo-oxygenase. 3 PGE2 is een second messenger. Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is.
Bekijk het antwoord
- Noteert bij elk van de nummers 1, 2 en 3 of de uitspraak juist of onjuist is: 1 juist, 2 juist, 3 onjuist. (2p)
Puntentabel van het correctievoorschrift: indien drie nummers correct 2 punten; indien twee nummers correct 1 punt; indien minder dan twee nummers correct 0 punten.
Vraag 18 2 punten
Enkele effecten van koorts zijn: 1 toename van de differentiatie van cytotoxische T-cellen 2 verhoging van de activiteit van fagocyten 3 verhoging van de activiteit van natural-killercellen (NK-cellen) 4 verhoging van de productie van antistoffen. Schrijf de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar en noteer erachter of het betreffende effect onderdeel is van het aangeboren (aspecifieke) afweersysteem of van het verworven (specifieke) afweersysteem.
Bekijk het antwoord
- Noteert per effect of het onderdeel is van het aangeboren (aspecifieke) of het verworven (specifieke) afweersysteem: 1 verworven (specifiek), 2 aangeboren (aspecifiek), 3 aangeboren (aspecifiek), 4 verworven (specifiek). (2p)
Puntentabel van het correctievoorschrift: indien vier nummers correct 2 punten; indien drie nummers correct 1 punt; indien minder dan drie nummers correct 0 punten.
2023, tijdvak 1: Sorghum als alternatief voor mais
Opgavetekst
Sorghum als alternatief voor mais
In Nederland wordt snijmais op grote schaal geteeld als veevoer. Onderzoekers bekijken of de problemen die samenhangen met de grootschalige teelt van mais kunnen worden vermeden door de introductie van sorghum (afbeelding 1).
Een van de problemen bij maisteelt is de maisstengelboorder, de rups van de nachtvlinder Ostrinia nubilalis. Deze rups vreet gangen in de stengels en kolfstelen van de maisplanten, met als gevolg uitgeholde en geknikte stengels en een verminderde groei van de maiskolven.
De maisstengelboorder komt oorspronkelijk uit Zuid-Europa. Vanaf het begin van de twintigste eeuw komt hij voor in Noord-Amerika, en sinds 2010 wordt hij ook in Nederlandse maisvelden waargenomen.
De maisstengelboorder wordt in Noord-Amerika als exoot beschouwd, maar in Nederland niet.
Bron 19
De vraat van de maisstengelboorder leidt ertoe dat de schimmel Fusarium graminearum gemakkelijk maisplanten kan infecteren. De schimmelinfectie heeft tot gevolg dat de maiskolven zich niet volledig ontwikkelen. Bovendien kunnen maisstengelboorders zich sneller ontwikkelen in maisplanten die geïnfecteerd zijn met F. graminearum.
Vraag 23 1 punt
Noteer welk type afweer door de maisstengelboorder wordt verminderd.
Bekijk het antwoord
- Noemt fysische of mechanische afweer. (1p)
Als de kandidaat aspecifieke of aangeboren (afweer) noteert, het scorepunt toekennen.
2023, tijdvak 2: Onderzoek naar medicijnen tegen ebola
Opgavetekst
Bron 6
Tussen 2010 en 2020 vonden in Afrika twee uitbraken plaats van de zeer besmettelijke virusziekte ebola. Onderzoekers hebben een aantal medicijnen getest om de uitbraken in te dammen en toekomstige ebola-epidemieën te voorkomen.
Ebola is een van de meest dodelijke virusziekten bij mensen. Het ebolavirus is een enkelstrengs RNA-virus dat van mens op mens kan worden overgedragen via lichaamsvloeistoffen.
Enkelstrengs RNA-virussen worden verdeeld in twee categorieën: positief-sense en negatief-sense. Positief-sense betekent dat de virale RNA-streng de coderende basenvolgorde bevat. Negatief-sense betekent dat de virale RNA-streng een basenvolgorde heeft die complementair is aan de coderende basenvolgorde. Het ebolavirus is negatief-sense.
In afbeelding 1 is de infectie en de daarop volgende stappen van de vermenigvuldiging van het ebolavirus in een menselijke cel schematisch weergegeven. Hierin is het negatief-sense RNA aangegeven met – en positief-sense met +.
Afbeelding 1

Schema van een menselijke cel. Bovenaan binden ebolavirussen zich aan de celmembraan en worden opgenomen. In de cel is het virale RNA negatief-sense (-); met de virale RNA-polymerase wordt daarvan positief-sense RNA (+) gemaakt. Het positief-sense RNA dient als mRNA voor translatie: bij een membraansysteem in de cel worden virale eiwitten gemaakt. Ook ontstaat weer negatief-sense RNA, dat met de virale eiwitten nieuwe virusdeeltjes vormt die via de celmembraan vrijkomen.
Vraag 7 2 punten
Over het ebolavirus en de infectie van een menselijke cel door dit virus worden de volgende uitspraken gedaan:
1 Het negatief-sense RNA wordt gebruikt als mRNA voor de productie van virale eiwitten.
2 De membraan van de virale envelop wordt gevormd uit de membraan van de gastheercel.
3 De translatie waarbij de virale membraaneiwitten worden gevormd, vindt plaats in het golgi-systeem.
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is.
Bekijk het antwoord
- Noteert per uitspraak juist of onjuist: 1 onjuist, 2 juist, 3 onjuist. (2p)
Drie nummers juist: 2 punten. Twee nummers juist: 1 punt. Minder dan twee nummers juist: 0 punten.
Afbeelding 2

Twee situaties met een dendritische cel en een T-helpercel. Links: normale immuunrespons; de dendritische cel heeft CD80, CD86 en MHC-II, en de T-cel-receptor van de T-helpercel is eraan gebonden. Het gevolg is een immuunrespons. Rechts: een dendritische cel met een ebolavirus; er is geen binding met de T-helpercel en er volgt geen immuunrespons.
Vraag 8 2 punten
Het ebolavirus infecteert aanvankelijk vooral afweercellen: dendritische cellen, monocyten en macrofagen. Geïnfecteerde dendritische cellen rijpen dan niet meer, waardoor ze een aantal membraaneiwitten niet meer produceren. Als gevolg hiervan kunnen deze dendritische cellen het specifieke afweersysteem niet meer activeren. Afbeelding 2 geeft links een normale immuunrespons weer en rechts de gevolgen van een ebola-infectie.
Hoe verhindert de ebola-infectie van een dendritische cel dat een T-helpercel geactiveerd wordt? En wordt als gevolg hiervan de cellulaire en/of de humorale respons geblokkeerd?
Bekijk het antwoord
Antwoord: F
Afbeelding 4

Schema van de ontwikkeling van mAb's. Een transgene muis wordt geïmmuniseerd. Plasmacellen uit de milt van de muis worden gefuseerd met menselijke tumorcellen. De gefuseerde cellen maken menselijke antistoffen (mAb's).
Vraag 11 1 punt
Enkele farmaceutische bedrijven werkten aan de ontwikkeling van antistoffen die gebruikt kunnen worden als geneesmiddel tegen ebola.
Een bedrijf ontwikkelde een cocktail die bestaat uit drie verschillende monoklonale antistoffen. Deze monoklonale antistoffen (mAb’s) zijn afkomstig van plasmacellen van een transgene muis die in het laboratorium gefuseerd waren met menselijke tumorcellen (afbeelding 4).
Bij de ontwikkeling werd een plasmacel van een muis gefuseerd met een tumorcel.
Verklaar dat deze celfusie nodig is om langdurige productie van antistoffen op grote schaal mogelijk te maken.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat de gefuseerde cel zich kan (blijven) delen, dat tumorcellen zich kunnen (blijven) delen, of dat (volwassen) plasmacellen zich niet kunnen delen. (1p)
Een antwoord als “Plasmacellen hebben een beperkte levensduur” krijgt geen scorepunt.
Vraag 13 2 punten
De drie methodes om ebola te bestrijden (remdesivir, mAb’s en het vaccin), hebben verschillende kenmerken.
Enkele van deze kenmerken zijn:
1 De methode gebruikt kunstmatige passieve immunisatie.
2 De methode dient als behandeling van ebola-patiënten.
3 Een doel van de methode is dat er B-geheugencellen worden gevormd.
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of het betreffende kenmerk geldt voor remdesivir, voor de mAb’s en/of voor het vaccin. Per kenmerk kunnen meerdere methodes juist zijn.
Bekijk het antwoord
- Noemt per kenmerk de juiste methode(s): 1 de mAb’s; 2 de mAb’s en remdesivir; 3 het vaccin. (2p)
Drie nummers juist: 2 punten. Twee nummers juist: 1 punt. Minder dan twee nummers juist: 0 punten.
2023, tijdvak 2: Nieuwe behandelmethodes voor sikkelcelanemie
Opgavetekst
Bron 17
Sikkelcelanemie is een erfelijke bloedziekte, waarbij afwijkend hemoglobine wordt aangemaakt. De normale vorm van rode bloedcellen kan daardoor veranderen in een sikkelvorm. Wereldwijd wordt onderzoek gedaan naar nieuwe behandelingen voor deze ziekte.
Afbeelding 1

Ruimtelijk model van normaal hemoglobine met vier globineketens. Bovenaan links en rechts twee β-globineketens (1 en 2); onderaan links en rechts twee α-globineketens (2 en 1). Tussen de ketens zitten de heemgroepen met ijzer, die met lijnen zijn aangewezen.
Vraag 31 3 punten
Om sikkelcelanemie blijvend te genezen ontwikkelden onderzoekers van Harvard University een gentherapie. Ze isoleerden beenmergcellen van een patiënt en modificeerden die met de CRISPR-Cas-techniek, zodat de expressie van het BCL11A-gen in deze cellen werd verminderd. Het BCL11A-eiwit reguleert de expressie van de globinegenen. Nadat de achtergebleven beenmergcellen van de patiënt waren gedood, werden de gemodificeerde beenmergcellen terug in het lichaam gebracht.
Het terugplaatsen van de eigen gemodificeerde beenmergcellen heeft als voordeel dat de kans op het ontstaan van een specifieke afweerreactie veel kleiner is dan bij het injecteren van beenmergcellen van een donor. Bij een specifieke afweerreactie tegen beenmergcellen van een donor zijn een bepaald type T-cellen betrokken.
- Noteer om welk type T-cel het hier gaat.
- Beschrijf op molecuulniveau hoe de herkenning van de beenmergcel door de T-cel plaatsvindt.
- Beschrijf op celniveau welk effect dit heeft voor de beenmergcel.
Bekijk het antwoord
- Noemt de Tc-cel (cytotoxische T-cel). (1p)
- Beschrijft dat de T-cel-receptor van de T-cel bindt aan een MHC(I)-molecuul met antigeen van de beenmergcel. (1p)
- Beschrijft dat de beenmergcel lyseert, lek raakt of sterft, of dat apoptose optreedt. (1p)
2022, tijdvak 1: Lachgas, geen onschuldige partydrug
Opgavetekst
Bron 31
Lachgas (N2O) wordt door jongeren steeds vaker gebruikt als partydrug. Zij beschouwen het als een relatief onschadelijk middel dat je een lachkick bezorgt. Vwo-scholier Lia liep ernstige zenuwschade op door het gebruik van lachgas.
Bij lachgasgebruik wordt een ballon gevuld met het gas. Vervolgens wordt een paar keer in- en uitgeademd in de ballon. Hierdoor ontstaat een kortdurend vrolijk gevoel. Dit gevoel ontstaat waarschijnlijk doordat lachgas NMDA-receptoren in synapsen in de hersenen blokkeert. Er ontstaat ook duizeligheid door een tijdelijk zuurstofgebrek in de hersenen.
De NMDA-receptor is een ionkanaal dat geactiveerd wordt als glutaminezuur en glycine er tegelijk aan binden. Geactiveerde NMDA-receptoren veroorzaken excitatie van het postsynaptisch neuron.
Bron 34
Op basis van de verstoorde impulsgeleiding en bloedonderzoek vermoedde de neuroloog bij Lia het syndroom van Guillain-Barré, een auto-immuunreactie tegen myeline. Bij deze ontstekingsreactie worden antistoffen gevormd die leiden tot de afbraak van de cellen van Schwann door macrofagen (afbeelding 2).
Afbeelding 2

Tekening van een zenuwcel (neuron) met een myelineschede, met antigenen op de schede. Antistoffen (Y-vormig) zijn aan de antigenen gebonden, en een macrofaag is bij de schede getekend. Labels: myelineschede, antigeen, antistof, neuron, macrofaag.
Vraag 35 2 punten
Leg uit hoe antistoffen en macrofagen veroorzaken dat de cellen van Schwann vernietigd worden.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat door het lichaam geproduceerde antistoffen binden aan de antigenen op de cellen van Schwann (1p)
- Noemt dat de macrofaag met zijn antistofreceptor bindt aan de antistoffen op de cel van Schwann en deze fagocyteert of vernietigt (1p)
Vraag 36 1 punt
Om de ontstekingsreactie te remmen, werd Lia gedurende vijf dagen behandeld met intraveneus immuunglobuline (IVIg). Deze behandeling remt de productie van cytokine IL-2 door T-helpercellen. Cytokine IL-2 heeft een stimulerend effect op onder andere T-helpercellen zelf.
Welk proces wordt verhinderd door de IVIg-behandeling?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
2022, tijdvak 2: Gene drive voor malariabestrijding
Opgavetekst
Gene drive voor malariabestrijding
Jaarlijks krijgen meer dan 200 miljoen mensen malaria en sterven er bijna een miljoen mensen aan. Onderzoekers proberen vanuit verschillende invalshoeken methoden te ontwikkelen om deze ziekte uit te bannen. Een nieuwe techniek is het genetisch veranderen van de malariamug.
Malaria bij de mens wordt veroorzaakt door vijf verschillende soorten van het geslacht Plasmodium. Dit zijn eencellige eukaryoten die worden overgedragen door geïnfecteerde vrouwelijke muggen, vooral van het geslacht Anopheles. De muggen hebben geen voordeel of nadeel van een infectie met Plasmodium.
De levenscyclus van Plasmodium vindt gedeeltelijk plaats in de malariamug en gedeeltelijk in de mens (afbeelding 1).
In de afgelopen miljoenen jaren heeft zowel de mug als Plasmodium veranderingen ondergaan.
Tussen de organismen die bij malaria zijn betrokken, zijn symbiotische relaties te onderscheiden.
In zeldzame gevallen kan Plasmodium ook van mens tot mens overgedragen worden.
Een persoon is in zijn rechterhand geprikt door een malariamug en is daardoor besmet geraakt met Plasmodium. Binnen een paar minuten zijn er sporozoïeten aanwezig in de lever.
Plasmodium heeft verschillende strategieën ontwikkeld om de effectiviteit van de menselijke immuunrespons te verminderen. Twee voorbeelden hiervan zijn:
De afweer tegen Plasmodium wordt verder bemoeilijkt doordat geïnfecteerde levercellen meestal niet worden herkend door cytotoxische T-cellen. Sporozoïeten in levercellen onderdrukken namelijk de aanmaak van MHC-I-moleculen.
De belangrijkste symptomen na een Plasmodium-infectie zijn griepachtige verschijnselen en koorts, soms gevolgd door ernstige complicaties. De koorts heeft vaak een periodiek optredend verloop. Afhankelijk van de soort Plasmodium kan koorts eens in de twee dagen, eens in de drie dagen of eens in de vier dagen optreden. In de periode tussen twee koortsaanvallen vermenigvuldigt Plasmodium zich.
Een verhoogde afbraak van rode bloedcellen kan leiden tot een gele gelaatskleur (geelzucht). Bij malariapatiënten speelt er een andere factor die, in combinatie met de verhoogde afbraak van rode bloedcellen, het optreden van geelzucht verergert.
Wetenschappers van het Imperial College in Londen wilden met behulp van genetische modificatie vrouwtjesmuggen (Anopheles gambiae) onvruchtbaar maken door het DSX-gen uit te schakelen. Het autosomale DSX-gen bepaalt samen met de geslachtschromosomen het geslacht bij malariamuggen.
De wetenschappers construeerden een genconstruct en brachten dit in bij muggenembryo’s in het DSX-gen. In afbeelding 2 is het pre-mRNA van het DSX-gen bij mannetjes en bij vrouwtjes weergegeven. Met een pijl is de plaats aangegeven waar het genconstruct is ingebracht.
Het DSX-gen bepaalt de geslachtelijke ontwikkeling van de mug tot mannetje of tot vrouwtje. Het DSX-eiwit bij mannetjes is anders dan het DSX-eiwit bij vrouwtjes.
Het ingebouwde genconstruct bevat onder andere het GFP-gen. Dit codeert voor een eiwit (green fluorescent protein) dat in uv-licht groen oplicht.
Toen de gemodificeerde muggen volwassen waren, werden ze onderling gekruist om homozygote en heterozygote nakomelingen te verkrijgen. De vrouwtjes die homozygoot waren voor het gemodificeerde DSX-gen hadden veranderde monddelen en geslachtsdelen zodat zij niet meer konden steken en geen eitjes meer konden leggen. De heterozygote vrouwtjes waren nog wel vruchtbaar.
Van de nakomelingen werd het genotype voor dit gen vastgesteld met behulp van gel-elektroforese. Hiervoor werd een stuk DNA van het DSX-gen gebruikt waarbinnen de insertie-plaats van het genconstruct ligt. Voorafgaand aan de gel-elektroforese werd dit stuk DNA vermeerderd. Bij gel-elektroforese migreren kleine fragmenten sneller door een gel dan grote. In afbeelding 3 is het resultaat van de gel-elektroforese weergegeven.
Om ervoor te zorgen dat onvruchtbaarheid zich snel kan verspreiden in de muggenpopulatie, werd in een vervolgexperiment het genconstruct in het DSX-gen uitgebreid met een ‘gene drive’. De gene drive zorgt ervoor dat het construct (gene-drive-construct) zichzelf kan kopiëren naar het homologe chromosoom (afbeelding 4).
Bij de modificatie van de muggenembryo’s kwam het gene-drive-construct meestal alleen terecht op een van de twee homologe chromosomen. Toen de muggen volwassen werden, kopieerde het gene-drive-construct zich – in de cellen waaruit de geslachtscellen ontstaan – naar het homologe chromosoom.
Als de genetisch veranderde muggen in het milieu losgelaten worden, hebben zij invloed op de wildtype-populatie. In afbeelding 5 zijn de diagrammen 1 en 2 weergeven, die de mogelijke ontwikkeling van de muggenpopulatie na toepassen van een gene drive laten zien.
Afbeelding 1

De levenscyclus van Plasmodium. Links een mug met in de darm gameten, zygoten en sporozoïeten, en sporozoïeten in de speekselklier. Rechts de mens: 1 sporozoïeten vermenigvuldigen zich in levercellen tot merozoïeten; 2 merozoïeten komen vrij en infecteren rode bloedcellen; 3 merozoïeten vermenigvuldigen zich in rode bloedcellen; 4 een deel ontwikkelt zich tot gametocyten (mannelijk en vrouwelijk); 5 gametocyten komen in de muggendarm; 6 in de mug versmelten gameten tot zygoten die zich ontwikkelen tot sporozoïeten, die naar de speekselklier migreren.
Vraag 31 2 punten
Plasmodium heeft verschillende strategieën ontwikkeld om de effectiviteit van de menselijke immuunrespons te verminderen. Twee voorbeelden hiervan zijn: 1 Bij infectie met Plasmodium zijn de rijping en activiteit van macrofagen verminderd. 2 Doordat de eiwitten aan de buitenkant van Plasmodium steeds veranderen, wordt Plasmodium niet herkend door bepaalde afweercellen. Welk van deze voorbeelden beïnvloedt de werking van het specifieke (verworven) immuunsysteem?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Vraag 32 1 punt
De afweer tegen Plasmodium wordt verder bemoeilijkt doordat geïnfecteerde levercellen meestal niet worden herkend door cytotoxische T-cellen. Sporozoïeten in levercellen onderdrukken namelijk de aanmaak van MHC-I-moleculen. Beschrijf hoe MHC-I-moleculen mogelijk maken dat geïnfecteerde cellen herkend worden door cytotoxische T-cellen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat door middel van MHC-I antigenen of fragmenten van de ziekteverwekker worden gepresenteerd, waardoor bepaalde cytotoxische T-cellen daraan kunnen binden (1p)
2022, tijdvak 3: Planten maken nieuw poliovaccin
Opgavetekst
Afbeelding 1

Drie tekeningen van een dwarsdoorsnede van het ruggenmerg, met daaronder een spier met spiervezels. a, voor polio-infectie: gezond ruggenmerg met neuronen die via uitlopers met de spier verbonden zijn. b, direct na polio-infectie: de neuronen zijn aangetast (aangegeven met sterretjes) en de verbindingen met de spier zijn deels weg. c, acht jaar na infectie: minder neuronen; de spier heeft weer enkele verbindingen, zichtbaar als een vertakte uitloper naar de spiervezels.
Vraag 34 2 punten
Het poliovirus infecteert alleen een bepaald type neuronen. Wat is hiervoor een mogelijke verklaring?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 37 1 punt
Tot nu toe is slechts één veroorzaker van een menselijke infectieziekte uitgeroeid, namelijk het pokkenvirus. Ook het poliovirus is mogelijk uit te roeien omdat de mens de enige gastheer is. Het uitblijven van waarneembare verschijnselen bij een polio-infectie maakt het uitroeien van polio echter moeilijker. Beredeneer dat het uitblijven van waarneembare verschijnselen het uitroeien van polio moeilijker maakt.
Bekijk het antwoord
- Beredeneert dat, doordat waarneembare verschijnselen uitblijven, geïnfecteerde personen niet herkend worden en anderen kunnen besmetten. (1p)
Afbeelding 4

Twee grafieken met op de verticale as de antistofconcentratie (arbitraire eenheden, a.e.) en op de horizontale as het aantal dagen na vaccinatie (0 tot 96). Links, salkvaccin: serum IgM piekt vroeg; serum IgG stijgt geleidelijk en blijft hoog; neus- en darm-IgA blijven laag. Rechts, sabinvaccin: serum IgM piekt vroeg; serum IgG stijgt geleidelijk en blijft hoog; neus-IgA en darm-IgA (gestippeld) stijgen en blijven hoog.
Vraag 38 2 punten
Door vaccinatiecampagnes is het aantal gevallen van polio sinds 1988 met 98% afgenomen. Toch worden elk jaar nog steeds tientallen ziektegevallen waargenomen. Wereldwijd worden twee vaccins gebruikt: het salkvaccin en het sabinvaccin. Het salkvaccin wordt in een spier geïnjecteerd en bevat 'dode' virussen die geen cellen kunnen binnendringen, maar wel een immuunrespons kunnen oproepen. Het sabinvaccin wordt via de mond (op een suikerklontje) toegediend en bevat 'levende' verzwakte virussen die nog wel in geringe mate vermenigvuldigd kunnen worden, maar niet meer ziekteverwekkend zijn. In afbeelding 4 is de concentratie immunoglobulinen na vaccinatie met het salkvaccin en na vaccinatie met het sabinvaccin weergegeven. De eenheden op de y-assen zijn hetzelfde (arbitraire eenheid). Welke conclusie over de immuunrespons na vaccinatie met het salkvaccin en na vaccinatie met het sabinvaccin is af te leiden uit de gegevens in afbeelding 4?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 40 2 punten
De vaccins met de VLP's zouden oraal of door injectie toegediend kunnen worden. Voordeel van injectie is dat de VLP's zeker het inwendig milieu bereiken. Wanneer de VLP's oraal toegediend worden, bijvoorbeeld op een suikerklontje, is dat onzeker. Enkele factoren in het spijsverteringskanaal zijn: 1 lage pH 2 aanwezigheid van lipase 3 aanwezigheid van trypsine. Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende factor wel of niet van invloed zal zijn op de werkzaamheid van oraal toegediende VLP's.
Bekijk het antwoord
- Noteert de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar, met per factor wel of niet van invloed: 1 wel, 2 niet, 3 wel. (2p)
Indien drie nummers correct: 2 punten. Indien twee nummers correct: 1 punt. Indien minder dan twee nummers correct: 0 punten.
2021, tijdvak 1: Yoghurt zonder klonten
Vraag 19 2 punten
Bacteriën kunnen zich verdedigen tegen fagen met behulp van restrictie-enzymen die de vermeerdering van de fagen remmen. Restrictie bij bacteriën is te vergelijken met immunologische afweer bij de mens. Bij beide processen vindt herkenning van een moleculaire structuur plaats.
Welk type molecuul wordt herkend bij restrictie? En welk type molecuul wordt doorgaans herkend bij een immunologische reactie bij de mens?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Vraag 20 2 punten
Het CRISPR-Cas-systeem: de CRISPR-locus bouwt na immunisatie een geheugen op van al het vreemde DNA dat in de bacterie terecht is gekomen. Is een binnengedrongen faag een 'oude bekende' van de bacterie, dan volgt snel een immuunreactie: het faag-DNA wordt herkend en afgebroken.
In een bacterie kunnen de volgende processen plaatsvinden:
1 translatie van Cas-RNA
2 transcriptie van CRISPR-DNA
3 translatie van faag-RNA
Welk proces is of welke processen zijn essentieel voor de CRISPR-Cas-immuunreactie? Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of het betreffende proces wel of niet essentieel is.
Bekijk het antwoord
- Noemt bij 1, 2 en 3 of het proces wel of niet essentieel is: 1 wel, 2 wel, 3 niet (2p)
Indien drie nummers correct: 2 punten. Indien twee nummers correct: 1 punt. Indien minder dan twee nummers correct: 0 punten. Juiste antwoorden: 1 wel, 2 wel, 3 niet.
Afbeelding 4

Tekening van conjugatie tussen een melkzuurbacterie (DONOR, links) en een ontvangende bacterie (ONTVANGER, rechts). Een pijl geeft de overdracht van de donor naar de ontvanger aan.
Legenda: 1 pijl naar de CRISPR-locus (de kleine lussen op het DNA van de bacterie). 2 kronkelige draad: DNA van de bacterie (chromosoom). 3 pijl naar de kleine boog in de cirkel: donor-spacer. 4 cirkel: plasmide.
Vraag 22 2 punten
Het CRISPR-Cas-afweersysteem en de faag-spacers worden bij deling doorgegeven aan de volgende generatie bacteriën. Dit wordt verticale genoverdracht genoemd.
De genoverdracht voor afweer kan ook horizontaal plaatsvinden door conjugatie. Na conjugatie geven de donor-spacers pas immuniteit aan de ontvangende bacterie na inbouw in de CRISPR-locus van deze bacterie. In afbeelding 4 is weergegeven hoe een melkzuurbacterie (donor) door conjugatie immuniteit doorgeeft aan een andere bacterie (ontvanger). In de legenda van afbeelding 4 zijn vier delen genummerd.
Schrijf de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar en noteer de naam van het betreffende deel erachter.
Bekijk het antwoord
- Noemt bij 1, 2, 3 en 4 de naam van het betreffende deel: 1 CRISPR(-Cas)-locus, 2 DNA van de bacterie (chromosoom), 3 donor-spacer(s), 4 plasmide (2p)
Indien vier nummers correct: 2 punten. Indien drie of twee nummers correct: 1 punt. Indien minder dan twee nummers correct: 0 punten. Juiste antwoorden: 1 CRISPR(-Cas)-locus, CRISPR-gen(en), (faag-)spacer(s) of CRISPR-DNA; 2 DNA of chromosoom (van de bacterie); 3 donor-spacer(s), CRISPR-gen(en), (faag-)spacer(s) of CRISPR-DNA; 4 plasmide. Als de kandidaat bij (deel) 3 CRISPR(-Cas)-locus noteert, dit niet goed rekenen. Als de kandidaat bij 1 en/of 3 CRISPR-DNA noteert, dit goed rekenen (aanvulling op het correctievoorschrift 2021-1).
Vraag 23 2 punten
Drie suggesties voor een methode om een melkzuurbacterie te verkrijgen die immuun is voor meerdere soorten fagen zijn:
1 achtereenvolgens verschillende soorten fagen toedienen aan een bacteriestam die voor deze fagen nog niet immuun is
2 horizontale genoverdracht bevorderen tussen bacteriën met verschillende immuniteit voor deze fagen
3 met recombinant-DNA-techniek de CRISPR-locus van bacteriën uitbreiden met spacers van deze fagen
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende methode wel of niet kan leiden tot een bacterie die voor meerdere soorten fagen immuun is.
Bekijk het antwoord
- Noemt bij 1, 2 en 3 of de methode wel of niet kan leiden tot een bacterie die voor meerdere soorten fagen immuun is: 1 wel, 2 wel, 3 wel (2p)
Indien drie nummers correct: 2 punten. Indien twee nummers correct: 1 punt. Indien minder dan twee nummers correct: 0 punten. Juiste antwoorden: 1 wel, 2 wel, 3 wel.
2021, tijdvak 1: Teken en de ziekte van Lyme
Vraag 33 2 punten
De ziekte van Lyme wordt veroorzaakt door een bacterie die meestal op de mens wordt overgedragen door een besmette schapenteek. Teken zijn spinachtigen die voorkomen in bossen en velden. Ze leven van het bloed van gewervelde dieren. De cyclus van de schapenteek Ixodes ricinus kan twee tot zes jaar duren en bestaat uit vier fasen: ei, larve, nimf en adult. Van elke levensfase overleeft ongeveer tien procent. Om een volgende fase te bereiken, heeft een teek meestal maar één bloedmaaltijd nodig.
Tijdens de bloedmaaltijd kan de bacterie Borrelia burgdorferi worden opgezogen uit de gastheer. Deze bacterie vermenigvuldigt zich in de darmen van de teek. Bij mensen kan deze bacterie de ziekte van Lyme veroorzaken. Als je de ziekte van Lyme hebt, is de kans groter dat je de ziekte hebt opgelopen door de beet van een nimf dan door de beet van een larve of een adult van de schapenteek.
Verklaar waardoor meer mensen de ziekte oplopen door de beet van een nimf dan door de beet van een larve.
Verklaar waardoor meer mensen de ziekte oplopen door de beet van een nimf dan door de beet van een adult.
Bekijk het antwoord
- Verklaart het verschil tussen nimf en larve: de larven zijn niet besmet, of de kans dat nimfen besmet zijn met de borreliabacterie is groter dan de kans dat een larve besmet is (1p)
- Verklaart het verschil tussen nimf en adult: er zijn veel meer nimfen dan adulten, en de kans om door een nimf gebeten te worden is dus veel groter (1p)
Opmerking uit het correctievoorschrift: als de kandidaat antwoordt dat nimfen minder opvallen, of korter bloed hoeven te zuigen en daardoor tijdens hun maaltijd minder gestoord worden dan adulten, het tweede scorepunt toekennen.
Vraag 34 1 punt
Volwassen vrouwtjesteken zuigen vaker en meer bloed dan volwassen mannetjesteken.
Geef hiervoor een verklaring.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat alleen de vrouwtjes eitjes leggen en daarvoor bloed nodig hebben, en dat de mannetjes geen eitjes leggen en daarvoor dus geen bloed nodig hebben (1p)
Als de kandidaat antwoordt dat een adult mannetje vooral op een gastheer (mens) kruipt om er te kunnen paren, het scorepunt toekennen.
Vraag 35 2 punten
Teken hebben een stekende zuigsnuit om de huid van hun gastheer te doorboren, waarna ze bloed kunnen opzuigen. In het bloed kunnen de volgende processen plaatsvinden:
1 activatie van T-lymfocyten
2 antistofproductie
3 migratie van macrofagen
Worden deze processen in gang gezet onmiddellijk na het doorboren van de huid van de gastheer? Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of het betreffende proces wel of niet onmiddellijk in gang gezet wordt.
Bekijk het antwoord
- Noemt bij 1, 2 en 3 of het proces onmiddellijk in gang gezet wordt: 1 niet, 2 niet, 3 wel (2p)
Indien drie nummers correct: 2 punten. Indien twee nummers correct: 1 punt. Indien minder dan twee nummers correct: 0 punten. Juiste antwoorden: 1 niet, 2 niet, 3 wel.
Vraag 36 1 punt
Om een immuunreactie van de gastheer tegen te gaan, spuit een teek altijd eerst wat speeksel bij de gastheer naar binnen. Een van de speekseleiwitten remt afweercellen die een sleutelrol spelen bij het opwekken van een immuunrespons bij de gastheer.
Welke afweercellen spelen deze sleutelrol?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
Vraag 37 2 punten
Gewoonlijk wordt een infectie met een bepaalde ziekteverwekker vastgesteld door een bloedonderzoek waarmee de aanwezigheid van de betreffende ziekteverwekker direct of indirect kan worden aangetoond.
Waarop wordt getest bij het direct aantonen van de ziekteverwekker? En waarop bij het indirect aantonen?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
2021, tijdvak 2: Trekganzen
Opgavetekst
Afbeelding 1

Kaart van Europa met Spitsbergen bovenaan. Een stippellijn toont de trekroute van de brandgans en een doorgetrokken lijn die van de kleine rietgans. Symbolen: belangrijkste broedgebieden, pleisterplaatsen, verzamelplaatsen in herfst, winter en lente, en overwinteringsgebieden (witte cirkels, langs de kust van West-Europa). Schaal 250 km. Rechts zijn een brandgans (Branta leucopsis) en een kleine rietgans (Anser brachyrhynchus) getekend.
Vraag 12 2 punten
Steeds meer brandganzen en kleine rietganzen blijven in de overwinteringsgebieden om te broeden. Uit onderzoek bleek dat de activiteit van het afweersysteem bij ganzen die op Spitsbergen broeden, afwijkt van die bij ganzen die in Nederland broeden. Ganzen die op Spitsbergen broeden, hebben:
- minder complement-eiwitten
- minder fagocyten
- minder 'natural killer'-cellen (NK-cellen)
Van welk deel van het afweersysteem is bij ganzen die broeden op Spitsbergen een verminderde activiteit aangetoond?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
2021, tijdvak 2: Veroudering en verjonging
Vraag 38 2 punten
Door thymusdegeneratie worden er minder nieuwe T-cellen gevormd. De nieuwe T-cellen die wel gevormd worden, reageren bovendien minder goed bij activatie.
Hieronder staan enkele processen in het immuunsysteem:
1 activatie van B-cellen
2 activiteit van cytotoxische T-cellen
3 presentatie van antigenen
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of het betreffende proces wel of niet verminderd zal zijn als gevolg van thymusdegeneratie.
Bekijk het antwoord
- Noemt bij elk proces of het wel of niet verminderd zal zijn: 1 wel, 2 wel, 3 niet (2p)
Indien drie nummers correct: 2 punten. Indien twee nummers correct: 1 punt. Indien minder dan twee nummers correct: 0 punten.
Vraag 39 2 punten
De Spaanse en Amerikaanse onderzoekers zijn erin geslaagd om gedifferentieerde cellen zodanig te herprogrammeren, dat deze weer pluripotent worden. Het herprogrammeren vindt plaats door bepaalde transcriptiefactoren kunstmatig te activeren.
Tijdens de normale celdifferentiatie worden verschillende genen geactiveerd. Over deze genexpressie worden de volgende uitspraken gedaan:
1 Onder invloed van omgevingsfactoren worden in embryonale stamcellen verschillende genen actief die de genexpressie reguleren.
2 Transcriptiefactoren zijn stukken niet-coderend DNA.
3 Door transcriptiefactoren wordt de transcriptie van een gen geactiveerd of geblokkeerd.
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is.
Bekijk het antwoord
- Noemt bij elke uitspraak of die juist of onjuist is: 1 juist, 2 onjuist, 3 juist (2p)
Indien drie nummers correct: 2 punten. Indien twee nummers correct: 1 punt. Indien minder dan twee nummers correct: 0 punten.
2021, tijdvak 3: Gemodificeerde zweepwormen tegen de ziekte van Crohn
Opgavetekst
Gemodificeerde zweepwormen tegen de ziekte van Crohn
In Nederland zijn er waarschijnlijk meer dan vijftigduizend patiënten met de ziekte van Crohn. De behandeling bestaat voornamelijk uit symptoombestrijding en heeft wisselend resultaat. De Nederlandse hoogleraar Maikel Peppelenbosch onderzoekt het gebruik van zweepwormen voor het toedienen van medicatie.
De ziekte van Crohn is een chronische ontstekingsziekte van de darm. Erfelijkheid en omgevingsfactoren beïnvloeden de kans dat iemand de ziekte krijgt. Ook het darmbioom – het totaal aan micro-organismen in de darm – lijkt een rol te spelen.
De ontstekingen ontstaan door sterke afweerreacties in het spijsverteringskanaal. Door de ontstekingen beschadigt het darmepitheel.
Een van de symptomen van de ziekte is vermoeidheid. De oorzaak is mogelijk een vermindering van het aantal darmvlokken in de dunne darm door de ontstekingen.
In afbeelding 1 is de werking van verschillende typen membraaneiwitten van darmepitheelcellen in een darmvlok vereenvoudigd weergegeven.
Het afweersysteem in de darmen wijkt af van dat in het interne milieu, omdat niet alle bacteriën er bestreden worden: de mutualisten en commensalen in het microbioom worden getolereerd. Hierbij lijkt de productie van de ontstekingsremmende mediator IL-10 een cruciale rol te spelen.
IL-10 wordt afgegeven door macrofagen in de darmwand en stuurt de differentiatie van geactiveerde T-helpercellen in een bepaalde richting. De differentiatie van T-helpercellen is weergegeven in afbeelding 2.
Patiënten met de ziekte van Crohn maken minder IL-10 aan en hun microbioom heeft een andere samenstelling dan dat van gezonde mensen. De biodiversiteit is lager: er zijn relatief minder goedaardige bacteriesoorten in de darmen.
Deze lage biodiversiteit zou het gevolg kunnen zijn van de ziekte van Crohn, maar het zou ook juist de oorzaak ervan kunnen zijn.
De ziekte van Crohn is tot nu toe niet te genezen. Medicatie richt zich voornamelijk op het onderdrukken van de symptomen.
Een van de gebruikte medicijnen is afgeleid van een hormoon.
In 2007 kwam een Engelse onderzoeksgroep met een experimentele methode om patiënten met de ziekte van Crohn te behandelen. De onderzoekers maakten gebruik van het menselijke TGFβ-gen, dat codeert voor een groeifactor die darmcellen tot delen aanzet en de productie van de ontstekingsremmer IL-10 door macrofagen stimuleert.
Door genetische modificatie construeerden zij een darmbacterie die TGFβ produceert wanneer het voor mensen onverteerbare koolhydraat xylaan als voedingsbron wordt aangeboden. De behandeling werkt dan als volgt: nadat de bacteriën de darm van een patiënt gekoloniseerd hebben, kan een drankje met xylaan helpen de ontstekingen te onderdrukken.
Deze bacteriële medicatie is in een experimenteel stadium gestrand. Door mutatie van de regulerende sequenties zou een variant kunnen ontstaan die de kans op het ontstaan van darmkanker vergroot.
Maikel Peppelenbosch stelt een alternatieve strategie voor, met gemodificeerde zweepwormen van de soort Trichuris suis. Deze soort komt in varkensdarmen voor, maar kan ook enkele maanden in het darmkanaal van de mens overleven. Peppelenbosch wil zweepwormen met DNA-technieken voorzien van het menselijke IL-10-gen en daarna inbrengen in het darmkanaal van patiënten met de ziekte van Crohn. De afgifte van IL-10 door deze zweepwormen zou een gunstig effect moeten hebben op de patiënten met de ziekte van Crohn.
Om het succes van zijn onderzoek te vergroten, sluit Peppelenbosch zoveel mogelijk risico’s uit. Hoewel uitwisseling van DNA tussen eukaryoten en bacteriën in principe niet optreedt, bouwt hij toch een extra barrière in zodat het gen wel in zweepwormen tot de productie van werkzaam IL-10 leidt, maar nooit in bacteriën. Hij maakt daarbij gebruik van het feit dat bacteriën geen splicing uitvoeren.
Onderzoeksaanvragen worden beoordeeld door geldverstrekkende organisaties. Zij letten daarbij ook op de impact van de studie op de behandeling van de patiënten. Daarbij is onderscheid te maken tussen: 1 fundamentele kennis over oorzaken van de ziekte 2 informatie over de aard en het verloop van de ziekte, waardoor de behandeling gepersonaliseerd zou kunnen worden 3 behandelingsmethoden die de symptomen van de ziekte bestrijden 4 behandelingsmethoden die de ziekte genezen.
Afbeelding 1 Gemodificeerde zweepwormen tegen de ziekte van Crohn

Schematische tekening van membraaneiwitten in het membraan van een darmepitheelcel. Links het darmlumen: lactose (twee bolletjes verbonden) en maltotriose en maltose (drie en twee bolletjes verbonden). Rechts het cytoplasma. Bovenaan staat lactase, dat lactose splitst in twee losse bolletjes. Daaronder staat glucoamylase, dat maltotriose en maltose splitst in losse bolletjes. De losse bolletjes worden via een transporteiwit (de witte pijlen in het membraan) het cytoplasma in gebracht. Labels: darmlumen, cytoplasma, lactose, lactase, glucoamylase, maltotriose en maltose.
Afbeelding 2 Gemodificeerde zweepwormen tegen de ziekte van Crohn

Schema van de differentiatie van T-cellen. Een pre-T-helpercel kan met een plusteken ook differentiëren tot een pre-Tc-cel. Een geactiveerde T-helpercel ondergaat klonering en differentiatie tot drie typen: T-helpercel, T-suppressorcel en T-helper-geheugencel. De T-helpercel stimuleert de B-cel (plusteken); de T-suppressorcel remt de B-cel (minteken).
Vraag 31 1 punt
IL-10 wordt afgegeven door macrofagen in de darmwand en stuurt de differentiatie van geactiveerde T-helpercellen in een bepaalde richting. De differentiatie van T-helpercellen is weergegeven in afbeelding 2. In welk type T-cel zullen geactiveerde T-helpercellen differentiëren onder invloed van IL-10? Noteer het type.
Bekijk het antwoord
- Noteert: T-suppressorcel (1p)
Vraag 32 2 punten
Patiënten met de ziekte van Crohn maken minder IL-10 aan en hun microbioom heeft een andere samenstelling dan dat van gezonde mensen. De biodiversiteit is lager: er zijn relatief minder goedaardige bacteriesoorten in de darmen. Deze lage biodiversiteit zou het gevolg kunnen zijn van de ziekte van Crohn, maar het zou ook juist de oorzaak ervan kunnen zijn. Geef voor beide veronderstellingen een argument.
Bekijk het antwoord
- Geeft een juist argument bij het gevolg: de sterke afweerreactie leidt tot het verdwijnen van (goedaardige) bacteriën (1p)
- Geeft een juist argument bij de oorzaak: de aanwezigheid van (relatief) veel schadelijke bacteriën leidt tot een sterke afweerreactie of tot meer ontstekingen (1p)
Voorbeelden uit het correctievoorschrift. Bij gevolg: doordat er weinig IL-10 in de darmen is, worden nu ook de mutualistische en commensalistische bacteriën aangevallen. Bij oorzaak: als er meer pathogene bacteriën zijn, zal er een verhoogde afweeractiviteit zijn.
2019, tijdvak 1: De eerste ademteug
Opgavetekst
De eerste ademteug
De eerste ademteug na de geboorte is een spannend moment. Vooral bij een te vroeg geboren baby gaat ademhalen moeilijk en vaak moet dan worden beademd (afbeelding 1). Nieuwe behandelingen vergroten de overlevingskans van een te vroeg geboren baby.
Na de geboorte vindt er bij een baby een grote verandering in de manier van gaswisseling plaats. Vóór de geboorte werden zuurstof en koolstofdioxide via de placenta uitgewisseld. Meteen na de geboorte worden de longblaasjes voor het eerst volgezogen met lucht en gaat er meer bloed naar de longen.
Het duurt vaak even voordat een pasgeboren baby ademt. In die korte tijd neemt de ademprikkel steeds meer toe, waarna de ademhaling op gang komt.
Enkele spieren die betrokken zijn bij de longventilatie zijn in afbeelding 2 met een nummer aangeduid. Met pijlen is aangegeven in welke richting de ribben bewegen als deze spiergroepen samentrekken. Ook de richting waarin het middenrif beweegt als de middenrifspieren samentrekken, is met een pijl aangegeven.
Hoe goed de gaswisseling verloopt na de geboorte is afhankelijk van het ontwikkelingsstadium van de longen. In afbeelding 3 zijn de anatomische veranderingen van bronchioli (waaruit zich de longblaasjes ontwikkelen) in verschillende ontwikkelingsfasen weergegeven. Vanaf de 26e week van de embryonale ontwikkeling wordt in de bronchioli een steeds grotere hoeveelheid surfactant geproduceerd. Surfactant is een mengsel van lipiden en eiwitten dat ervoor dient om de oppervlaktespanning in de longblaasjes te verlagen. Daardoor kunnen de longblaasjes makkelijker open blijven.
Bij een vroeggeboorte zijn de overlevingskansen voor een baby waarvan de longen in de sacculaire fase verkeren groter dan wanneer de longen nog in de canaliculaire fase zijn. Een verklaring hiervoor is de verbeterde gaswisseling door veranderingen in de bouw van het longweefsel.
Een te vroeg geboren baby met ernstige ademhalingsproblemen wordt behandeld met behulp van een mechanisch beademingsapparaat. De klassieke manier van beademen is dat de longen worden volgepompt en weer leeggezogen. Bij het leegzuigen kunnen longblaasjes dichtklappen. Ook bij het volpompen kan er schade ontstaan aan de tere longblaasjes.
Mogelijke gevolgen van de klassieke mechanische beademing zijn dat longblaasjes knappen en het longvlies wordt geperforeerd. Hierdoor laat het longvlies los van het borstvlies. Er is dan een klaplong ontstaan (afbeelding 4).
Enkele longwaarden zijn:
1 restvolume
2 totale longvolume
3 vitale capaciteit
Om beschadiging van de nog niet goed ontwikkelde longen te voorkomen, wordt bij voorkeur CPAP (continuous positive airway pressure, afbeelding 1) toegepast: via een maskertje wordt continu lucht met een licht verhoogde luchtdruk naar de longen gevoerd.
CPAP-beademing vergemakkelijkt het vullen van de longblaasjes. Het belangrijkste effect heeft het inblazen van de lucht echter tijdens de uitademing: er is minder risico op beschadiging aan de longblaasjes van vroeggeborenen dan bij klassieke beademing.
Bij alle behandelingen moet zo steriel mogelijk gewerkt worden, omdat ook het immuunsysteem van een vroeggeboren baby nog niet goed ontwikkeld is.
De vroeggeborene bezit minder monocyten (voorlopers van macrofagen) dan een voldragen baby.
Vraag 6 2 punten
Bij alle behandelingen moet zo steriel mogelijk gewerkt worden, omdat ook het immuunsysteem van een vroeggeboren baby nog niet goed ontwikkeld is. De vroeggeborene bezit minder monocyten (voorlopers van macrofagen) dan een voldragen baby. Leg uit dat als gevolg hiervan zowel de aspecifieke als de specifieke afweer minder goed is dan die van een voldragen baby.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat de aspecifieke afweer minder goed is doordat er minder macrofagen zijn / doordat de rol van macrofagen in de aspecifieke afweer het opruimen van ziekteverwekkers is. (1p)
- Uit het antwoord moet blijken dat de specifieke afweer minder goed is doordat minder macrofagen ook minder antigenen kunnen presenteren (aan Th-cellen) / doordat er minder cytokinen zijn en dus minder activatie is van T- en B-cellen / doordat de rol van macrofagen in de specifieke afweer het presenteren van antigenen is. (1p)
2019, tijdvak 1: Mambagif als pijnstiller
Opgavetekst
Mambagif als pijnstiller
De zwarte mamba (Dendroaspis polylepis, afbeelding 1) is de giftigste slang van Afrika. Met een snelle beet injecteert zij een gifcocktail die een mens binnen 20 minuten kan doden.
Als je wordt gebeten door de zwarte mamba, moet je zo snel mogelijk een antiserum toegediend krijgen. Antiserum wordt verkregen uit dieren, vaak paarden, die geïmmuniseerd zijn door een injectie met het slangengif. Nadat je antiserum toegediend hebt gekregen, kan echter een allergische reactie ontstaan.
Een aantal processen van het afweersysteem zijn:
1 activatie van cytotoxische T-cellen
2 sensibilisatie van mestcellen
3 afgifte van mediatoren
Onderzoekers van het Moleculair en Cellulair Farmacologisch Instituut in Valbonne (Frankrijk) vonden twee krachtige pijnstillende eiwitten in het gif van de mamba.
Pijn heeft een functie bij het beperken of vermijden van lichaamsschade en wordt veroorzaakt door stimulering van uiteinden van speciale sensorische neuronen. Deze pijnreceptoren kunnen reageren op thermische prikkels (hitte, kou), mechanische prikkels (aanraking, druk) en chemische prikkels. Wanneer pijnreceptoren worden gestimuleerd beschrijven mensen de pijn óf als een snelle, kortdurende scherpe pijn óf als een langdurige zeurende pijn. Scherpe pijn wordt ervaren bij stimulatie van Aδ-receptoren. Dit type pijn is niet voelbaar in de meeste diepliggende weefsels en organen. De zeurende pijn wordt ervaren bij stimulering van C-receptoren, bijvoorbeeld als gevolg van een ontsteking. Deze pijnreceptoren komen zowel in de huid als in de dieper liggende organen voor.
ASIC-kanalen (acid sensing ion channels, afbeelding 2) in het membraan van bepaalde neuronen zijn betrokken bij het genereren van pijnsignalen. Beschadigde cellen scheiden protonen ($H^+$) uit. Deze protonen kunnen pijn opwekken doordat ze ASIC-kanalen van pijnreceptoren openen.
Als je door een slang in je hand gebeten wordt, doet dat pijn doordat in de pijnreceptoren impulsen ontstaan die via sensorische neuronen en schakelcellen naar de hersenen worden geleid.
Een dwarsdoorsnede door de grote hersenen en een dwarsdoorsnede door het ruggenmerg zijn schematisch weergegeven in afbeelding 3. Een aantal neuronen is aangegeven met de nummers 1 tot en met 8. Na een slangenbeet in de rechterhand worden impulsen naar de hersenen geleid.
Welk type pijn ervaren wordt, kan het best worden onderzocht bij mensen, maar dat stuit op bezwaren. Daarom vindt in eerste instantie dierexperimenteel onderzoek plaats, met een beperkt bruikbaar resultaat.
Om hevige pijn te onderdrukken wordt in het ziekenhuis soms morfine toegediend, maar morfine heeft een aantal vervelende bijwerkingen. In slangengif van de zwarte mamba vond de Franse onderzoeksgroep een alternatief voor morfine. Het slangengifeiwit mambalgine blijkt pijn bij muizen te onderdrukken, zonder zichtbare bijwerkingen.
De onderzoekers bestudeerden de werking van dit mambalgine in een experiment met muizen. De muizen werden in drie groepen verdeeld die alle een injectie in de hersenvloeistof kregen:
- Groep 1 kreeg een oplossing met 31 nanomol morfine.
- Groep 2 kreeg een oplossing met 0,34 nanomol mambalgine.
- Groep 3 kreeg een controlevloeistof ingespoten.
Na de injectie werd op verschillende tijdstippen aan de staart van de muizen een pijnprikkel toegediend. Vervolgens werd genoteerd hoe snel de muizen daarop reageerden door hun staart terug te trekken.
De resultaten van deze proef zijn weergegeven in afbeelding 4.
Bij de muizen is op twee tijdstippen vóór het toedienen van een injectie de terugtrekreactie van de staart genoteerd.
Als mambalgine een nieuw medicijn bij pijnbestrijding wordt, is het nodig om het grootschalig te produceren. Dit kan door het mambalgine-gen in te brengen in het genoom van een bacterie. Vervolgens zou deze bacterie onder gecontroleerde omstandigheden mambalgine kunnen produceren.
Het DNA dat daartoe moet worden ingebouwd is een genconstruct dat onder andere cDNA (copy-DNA) van het mambalgine-gen omvat.
Het cDNA wordt verkregen door van mambalgine-mRNA, met behulp van het enzym reverse transcriptase, mambalgine-cDNA te maken.
Voor het maken van het recombinant-DNA zijn levende cellen uit de gifklier van een slang nodig.
Vraag 7 2 punten
Als je wordt gebeten door de zwarte mamba, moet je zo snel mogelijk een antiserum toegediend krijgen. Nadat je antiserum toegediend hebt gekregen, kan echter een allergische reactie ontstaan. Een aantal processen van het afweersysteem zijn: 1 activatie van cytotoxische T-cellen, 2 sensibilisatie van mestcellen, 3 afgifte van mediatoren. Welke van deze processen kan of welke kunnen betrokken zijn bij het ontstaan van een allergische reactie?
Bekijk het antwoord
Antwoord: E
2019, tijdvak 1: Diarreebacterie slaat toe door antibioticagebruik
Opgavetekst
Diarreebacterie slaat toe door antibioticagebruik
Veel gezonde mensen dragen de darmbacterie Clostridium difficile bij zich zonder er last van te hebben. Bij ziekenhuispatiënten kan deze bacterie echter een levensgevaarlijke diarree veroorzaken die lastig te genezen is. Ziekenhuizen treffen maatregelen om besmetting op te sporen en te voorkomen.
Clostridium difficile is een anaerobe bacteriesoort die ongunstige omstandigheden kan overleven in de vorm van sporen (afbeelding 1). Sommige C. difficile-stammen produceren toxische eiwitten. Door deze toxines gaan epitheelcellen van het dikkedarmslijmvlies dood, wat leidt tot een hardnekkige diarree die CDAD (Clostridium difficile associated diarrhea) wordt genoemd. De bacterie slaat vooral toe bij mensen die breedspectrum-antibiotica gebruiken. Deze antibiotica zijn werkzaam tegen verschillende bacteriën en worden veel toegepast in ziekenhuizen.
De bouw en werking van onderdelen van het spijsverteringsstelsel vormen bij een gezond mens een natuurlijke bescherming tegen ziekteverwekkende bacteriën zoals C. difficile.
In de dikke darm leven honderden verschillende soorten symbiotische bacteriën, de zogenoemde darmflora. Commensalisme, mutualisme en parasitisme zijn verschillende vormen van symbiose.
De darmbacteriën die deel uitmaken van een gezonde darmflora dragen bij aan de bescherming tegen ziekteverwekkende bacteriën. C. difficile is bij veel mensen aanwezig in de darmflora, zonder ziekteverschijnselen te veroorzaken.
De toxinen van C. difficile beschadigen in darmepitheelcellen het buitenmembraan van de mitochondriën. Dit leidt tot apoptose van deze darmcellen en dus tot verlies van darmepitheel.
Bij het vermoeden van een C. difficile-infectie wordt de ontlasting (feces) van de patiënt onderzocht op aanwezigheid van de bacterie en/of de toxinen. Daarnaast is er een DNA-strip ontwikkeld waarmee specifieke genen van C. difficile in het fecesmonster opgespoord kunnen worden. Het gaat om de genen die coderen voor toxine A, toxine B en voor binair toxine, en verder om bepaalde regulatorgenen (die de hoeveelheid toxine reguleren) en het resistentie-gen tegen het antibioticum moxifloxacine. Voorafgaand aan deze test wordt het fecesmonster geprepareerd, zoals schematisch is weergegeven in afbeelding 2. Daarbij worden DNA-strengen geproduceerd waaraan een biotinemolecuul (aan de 5’-kant van de primer) is gebonden. Hierna vindt de eigenlijke test plaats met een DNA-strip, zoals weergegeven in afbeelding 3.
Het resultaat van zo'n test met een DNA-strip is in afbeelding 4 als voorbeeld weergegeven, met daarbij aangegeven de plaats en betekenis van de verschillende bandjes. In dit voorbeeld zijn zes bandjes donker gekleurd. Daaruit blijkt dat in het fecesmonster van de patiënt een ongevaarlijke stam van C. difficile zit, die gevoelig is voor het antibioticum moxifloxacine.
Van vier patiënten met diarree wordt de ontlasting onderzocht met de DNA-striptest. De testuitslagen (bandjespatronen 1, 2, 3 en 4) van deze patiënten zijn in afbeelding 5 weergegeven.
De testuitslagen leiden tot vier diagnoses van de bijbehorende patiënten, die hieronder in willekeurige volgorde zijn weergegeven.
Het VU Medisch Centrum in Amsterdam treft extra maatregelen om een uitbraak van C. difficile te voorkomen. Daar 'werkt' de beagle Cliff (afbeelding 6), een speurhond die ruikt of een patiënt besmet is met C. difficile. Cliff is getraind om naast (het bed van) een besmette patiënt te gaan zitten.
Testen met hond Cliff gaat veel sneller dan de test met de DNA-strip, waardoor de behandeling van de patiënt ook snel kan beginnen.
Bij patiënten met hardnekkige CDAD is fecestransplantatie bijzonder effectief gebleken. Hierbij wordt na een darmspoeling een fecessuspensie van een gezonde donor via een katheter rechtstreeks in de dunne darm gebracht. In een vakblad wordt de succesvolle fecestransplantatie beschreven van een vrouw die al acht maanden leed aan zeer ernstige CDAD. Ze kreeg een eenmalige transplantatie met feces van haar echtgenoot. Aan de hand van genetische vingerafdrukken van haar darmflora en die van het transplantaat kon het resultaat gevolgd worden. Daartoe zijn op verschillende momenten vóór en na de transplantatie in totaal acht fecesmonsters verzameld van haarzelf (de patiënt) en haar man (de donor). Elk monster, genummerd 1 tot en met 8, werd twee keer geanalyseerd (a en b).
De resultaten zijn weergegeven in het dendrogram van afbeelding 7. Het dendrogram toont de mate van genetische overeenkomst tussen de monsters.
De behandeling was succesvol, want twee dagen na de transplantatie had de vrouw weer vaste ontlasting. In het dendrogram is het effect van de behandeling op de darmflora terug te zien.
Vraag 26 2 punten
De bouw en werking van onderdelen van het spijsverteringsstelsel vormen bij een gezond mens een natuurlijke bescherming tegen ziekteverwekkende bacteriën zoals C. difficile. Beschrijf van deze bescherming: een werkingsmechanisme op moleculair niveau; een ander werkingsmechanisme op orgaan- of orgaanstelselniveau.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juist werkingsmechanisme van een molecuul in het spijsverteringsstelsel op moleculair niveau, bijvoorbeeld: antistoffen (IgA en IgG) in het darmsap maken bacteriën onschadelijk; lysozymen in het speeksel werken antibacterieel; eiwitverterende enzymen breken (membranen van) bacteriën af; het door maagwandcellen geproduceerde HCl beschadigt bacteriën. (1p)
- Noemt een juist werkingsmechanisme van een spijsverteringsorgaan of van het spijsverteringsstelsel op orgaan- of orgaanstelselniveau, bijvoorbeeld: de peristaltische beweging in de dunne darm voert bacteriën af; de binnenzijde van de darm is door een slijmlaag beschermd; bedorven voedsel met bacteriën kan worden uitgebraakt; door de lage pH in de maag worden bacteriën gedood; door diarree kan bedorven voedsel de darm snel verlaten. (1p)
Overlapt het gegeven voorbeeld op moleculair niveau met dat van het orgaan- of orgaanstelselniveau, dan maximaal 1 punt in totaal.
Vraag 28 2 punten
De darmbacteriën die deel uitmaken van een gezonde darmflora dragen bij aan de bescherming tegen ziekteverwekkende bacteriën. C. difficile is bij veel mensen aanwezig in de darmflora, zonder ziekteverschijnselen te veroorzaken. Leg uit dat door een bepaalde eigenschap van C. difficile het gebruik van breedspectrum-antibiotica bij ziekenhuispatiënten een gevaarlijke vermeerdering van juist deze bacterie in hun darmen mogelijk maakt.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat door het gebruik van deze antibiotica vooral de C. difficile-sporen overleven, en een groot deel van de reguliere darmflora niet. (1p)
- Uit het antwoord moet blijken dat er tijdens of na de kuur meer ruimte is voor C. difficile om zich te vestigen, doordat er minder concurrentie is van andere bacteriën, waardoor C. difficile zich na de kuur als eerste zal vermeerderen. (1p)
Afbeelding 5

Vier DNA-strips, genummerd 1 tot en met 4. Van boven naar beneden staan de bandjes voor: kleuring controle, DNA-vermeerdering controle, tpi locus controle, C. difficile, tcdA probe, tcdB probe, cdtA probe, cdtB probe, tcdC 1 locus controle, tcdC-18bp wildtype probe, tcdC-39bp wildtype probe, tcdC 2 locus controle, tcdC-117 wildtype probe, gyrA locus controle, gyrA wildtype probe, gyrA mutatie probe 1A, gyrA mutatie probe 1B, en onderaan markering stripeinde. Strip 1: alleen de twee controlebandjes zijn donker. Strip 2: alle bandjes zijn licht, ook de kleuring controle. Strip 3: donker zijn onder meer de C. difficile-band, de toxinegenen tcdA en tcdB, en gyrA wildtype; gyrA mutatie probe 1A en 1B en tcdC-39bp zijn licht. Strip 4: donker zijn onder meer de C. difficile-band, de toxinegenen tcdA en tcdB, tcdC-39bp en gyrA mutatie probe 1A; gyrA wildtype is licht.
Vraag 32 2 punten
Van vier patiënten met diarree wordt de ontlasting onderzocht met de DNA-striptest. De testuitslagen (bandjespatronen 1, 2, 3 en 4) van deze patiënten zijn in afbeelding 5 weergegeven. De testuitslagen leiden tot vier diagnoses van de bijbehorende patiënten. Zet de letters van de patiënten (P, Q, R en S) onder elkaar op je antwoordblad en koppel elke patiënt aan een van de testuitslagen (nummer 1, 2, 3 of 4).
Bekijk het antwoord
- P: bij deze patiënt wordt de diarree niet veroorzaakt door C. difficile: testuitslag 1
- Q: deze patiënt is besmet met een pathogene stam van C. difficile, die bestreden kan worden met moxifloxacine: testuitslag 3
- R: deze patiënt is besmet met een pathogene, moxifloxacine-resistente stam van C. difficile: testuitslag 4
- S: van deze patiënt is de test onbetrouwbaar: testuitslag 2
Vier juist: 2 punten. Drie of twee juist: 1 punt. Minder dan twee juist: 0 punten.
Vraag 33 1 punt
Testen met hond Cliff gaat veel sneller dan de test met de DNA-strip, waardoor de behandeling van de patiënt ook snel kan beginnen. Noteer nog een biomedisch voordeel van het gebruik van Cliff om C. difficile in het ziekenhuis op te sporen.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juist biomedisch voordeel, bijvoorbeeld: er hoeft in het lab niet met besmettelijke fecesmonsters gewerkt te worden; ook mensen die de bacterie zonder ziekteverschijnselen bij zich dragen worden opgespoord; de hond kan ook besmette bezoekers opsporen; er wordt in één keer een grote groep mensen getest. (1p)
Aan een antwoord dat een nadere aanduiding geeft van 'het is sneller', geen scorepunt toekennen.
Afbeelding 7

Dendrogram met de monsters 1a tot en met 8b, elk twee keer geanalyseerd. Horizontaal: overeenkomst, van 0,12 tot 0,96. Groepen in het dendrogram: patiënt dag -7 (3 x 2 monsters: 1a, 1b, 2a, 2b, 3a, 3b); patiënt dag 0 (2 monsters: 5a, 5b); donor dag 0 (2 monsters: 4a, 4b); patiënt dag 14 (2 x 2 monsters: 6a, 6b, 7a, 7b); patiënt dag 33 (2 monsters: 8a, 8b).
Vraag 34 2 punten
De behandeling was succesvol, want twee dagen na de transplantatie had de vrouw weer vaste ontlasting. In het dendrogram is het effect van de behandeling op de darmflora terug te zien. Beschrijf hoe uit het dendrogram blijkt dat de behandeling succesvol was.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat na de behandeling (monsters van dag 14 en dag 33) er minder overeenkomst is met de darmflora van voor de behandeling (dag -7 en dag 0), doordat de darmflora die haar ziek maakte verdwenen is. (1p)
- Uit het antwoord moet blijken dat na de behandeling de darmflora (op dag 14 en dag 33) meer overeenkomt met een gezonde darmflora, namelijk met de darmflora van haar man (donor). (1p)
2019, tijdvak 2: Leven met cystic fibrosis
Opgavetekst
Leven met cystic fibrosis
Taaislijmziekte of cystic fibrosis (CF) is een ernstige en veelvoorkomende erfelijke aandoening. Doordat de ziekte complex is, wordt de behandeling in Nederlandse CF-centra multidisciplinair aangepakt. Zo ook bij Bram, een CF-patiënt van 16 jaar. Minimaal een keer in de drie maanden bezoekt Bram het CF-centrum voor controle, en jaarlijks vindt een uitgebreid onderzoek plaats.
De basis van CF ligt in een defect in het gen voor het eiwit CFTR. Dit eiwit vormt normaliter een chloridekanaal in het celmembraan van epitheelcellen. Door het gendefect worden geen of slecht werkende chloridekanalen gemaakt. Daardoor is ook het transport van water in alle weefsels met epitheelcellen verstoord. Slijm dat op diverse plaatsen in het lichaam, zoals in de longen, wordt afgescheiden is door deze aandoening abnormaal taai. De defecte chloridekanaaltjes hebben gevolgen voor het functioneren van verschillende organen. Door het taaie slijm raken afvoergangen van organen verstopt, onder andere in het spijsverteringsstelsel.
CF-patiënten hebben een verhoogd risico op infecties. Bram heeft hierdoor al een paar keer in het ziekenhuis gelegen met een longontsteking.
Bij een bezoek aan het CF-centrum mag Bram niet in contact komen met andere CF-patiënten. Dit segregatiebeleid voorkomt dat Bram een bacterie oploopt van een andere CF-patiënt.
Bacteriën die algemeen voorkomen in bijvoorbeeld tuinaarde, zoals Pseudomonas aeruginosa, veroorzaken bij gezonde mensen zelden problemen, maar kunnen bij CF-patiënten chronische infecties veroorzaken, die met antibiotica behandeld worden.
Doordat ook de alvleessapafgifte belemmerd is bij CF-patiënten, is de omzetting van bepaalde bestanddelen in de voeding beperkt. Bram slikt daarom enzymsupplementen, zodat deze omzettingen wel goed kunnen plaatsvinden.
Drie omzettingen in het darmkanaal van een gezond persoon zijn:
1 glycogeen → maltose
2 dipeptiden → aminozuren
3 triglyceriden → monoglyceriden
De enzymsupplementen die Bram bij elke maaltijd slikt werken goed maar toch is zijn vetvertering niet optimaal: hij heeft een vettige ontlasting.
Bram moet zijn best doen om niet af te vallen. Net als veel andere CF-patiënten heeft hij een verhoogde ruststofwisseling.
De ruststofwisseling kan worden afgeleid uit de meting van het CO2-gehalte én het O2-gehalte van de lucht die in- en uitgeademd wordt tijdens rust.
Gegevens met betrekking tot de dissimilatie zijn:
1 In spieren kan anaerobe dissimilatie optreden, waarbij melkzuur wordt gevormd maar geen CO2.
2 Bij de dissimilatie van eiwitten en vetten wordt meer O2 verbruikt dan er aan CO2 wordt gevormd.
De lichamelijke conditie van Bram wordt goed gecontroleerd. Een maat voor de conditie is de VO2-max: het maximale volume zuurstof dat bij maximale lichamelijke inspanning per tijdseenheid getransporteerd en verbruikt wordt. Hoe hoger de VO2-max is, hoe beter de conditie is.
Drie orgaanstelsels beïnvloeden de VO2-max. In afbeelding 1 is de samenhang tussen deze drie orgaanstelsels schematisch weergegeven.
De VO2-max kan ook afgeleid worden uit een inspanningstest. Bram moet dan zo hard mogelijk fietsen op een hometrainer terwijl de samenstelling van de lucht die hij in- en uitademt voortdurend geregistreerd wordt. De VO2-max is bereikt als de hoeveelheid zuurstof die Bram opneemt niet meer toeneemt, ondanks een toenemende inspanning.
Om het resultaat van de VO2-max-meting te beoordelen en te vergelijken met dat van andere personen, wordt er doorgaans gecorrigeerd voor het lichaamsgewicht. De uitkomst wordt dan uitgedrukt in het maximale aantal milliliters opgenomen zuurstof per kilogram lichaamsgewicht per minuut. CF-kinderen hebben echter een lager lichaamsgewicht dan normaal door een relatief lage vetmassa. Er moet dus een extra correctie plaatsvinden om de VO2-max van Bram te kunnen vergelijken met die van gezonde leeftijdsgenoten. Anders geeft de VO2-max een verkeerde indruk van zijn conditie.
Herhaalde longinfecties leiden tot schade aan de luchtwegwand. Dit geeft problemen doordat lucht wel makkelijk de longen inkomt, maar er door obstructie niet makkelijk uitgaat. Hierdoor wordt er telkens iets meer lucht ingeademd dan uitgeademd. Het gevolg is ‘hyperinflatie’.
Bij elk bezoek aan het CF-centrum wordt de longfunctie van Bram onderzocht en worden de longparameters vergeleken met die van het vorige bezoek. Twee longparameters zijn:
− het restvolume
− de vitale capaciteit
Genezing van CF zou op termijn wellicht mogelijk zijn met behulp van gentherapie. Een methode die is onderzocht, is het inbrengen van een intact CFTR-gen in de epitheelcellen van de luchtwegen van CF-patiënten. Die epitheelcellen gingen vervolgens het juiste CFTR-eiwit produceren. Hoewel de patiënten hierdoor een verbeterde longfunctie kregen, was er geen sprake van genezing van CF.
Vraag 16 2 punten
Leven met cystic fibrosis. Bij cystic fibrosis (CF) is het slijm in de luchtwegen abnormaal taai. Door het taaie slijm raken afvoergangen van organen verstopt. CF-patiënten hebben een verhoogd risico op infecties; Bram heeft hierdoor al een paar keer in het ziekenhuis gelegen met een longontsteking. Leg uit hoe het taaie slijm in de luchtwegen van Bram de kans op een bacteriële longontsteking vergroot.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat het slijm (met bacteriën) in de luchtwegen niet door de trilharen kan worden afgevoerd, of moeilijk kan worden opgehoest. (1p)
- Noemt dat bacteriën zich daardoor ophopen of vermenigvuldigen in de luchtwegen, met een longontsteking tot gevolg. (1p)
Vraag 17 1 punt
Leven met cystic fibrosis. Bacteriën die algemeen voorkomen in bijvoorbeeld tuinaarde, zoals Pseudomonas aeruginosa, veroorzaken bij gezonde mensen zelden problemen, maar kunnen bij CF-patiënten chronische infecties veroorzaken. Verklaar waardoor besmetting met een P. aeruginosa-bacterie afkomstig uit de luchtwegen van een andere CF-patiënt gevaarlijker is voor Bram dan besmetting met een P. aeruginosa-bacterie uit tuinaarde.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat P. aeruginosa uit tuinaarde nog gevoelig is voor antibiotica, of dat P. aeruginosa van een CF-patiënt (waarschijnlijk) resistent is tegen antibiotica, of dat P. aeruginosa van een CF-patiënt door mutatie en selectie is aangepast aan het milieu in de longen en zich daardoor sneller in de luchtwegen vermenigvuldigt. (1p)
2019, tijdvak 2: Vaccineren tegen mazelen
Opgavetekst
Vaccineren tegen mazelen
Steeds meer ouders in Europese steden zien af van vaccinatie van hun kinderen, waardoor mazelenepidemieën steeds vaker zullen optreden. Mazelen is echter geen onschuldige kinderziekte.
Mazelen is een zeer besmettelijke virusziekte die het immuunsysteem langdurig verzwakt. Het virus wordt verspreid via de lucht door hoesten, niezen en praten. Eenmaal in de luchtwegen infecteert het virus een macrofaag of een dendritische cel die het virus naar het lymfesysteem vervoert, waar het vermenigvuldigd wordt in lymfocyten. Vanuit de lymfocyten komt het virus terecht in andere lichaamscellen, zoals die van de huid, wat te zien is aan de rode uitslag. Het kan ook cellen van de longen, lever en blaas en soms van de hersenen infecteren.
Het grootste gevaar is dat door de ziekte het immunologisch geheugen van het lichaam grotendeels wordt gewist. Tot wel drie jaar later is hierdoor de kans op secundaire infecties, zoals een bacteriële longontsteking, veel groter.
Iemand ademt een mazelenvirus in en dit virus infecteert een macrofaag in de luchtwegen. Virusdeeltjes uit de macrofaag infecteren op hun beurt de lymfocyten in een lokale lymfeknoop. Via de lymfocyten bereikt het virus cellen in de milt.
Sinds 1963 is er een ‘levend’ vaccin tegen mazelen. Dit vaccin bevat mazelenvirussen die verzwakt zijn doordat het virus herhaaldelijk is gerepliceerd in verschillende celculturen: in menselijke niercellen en amnioncellen, en daarna in cellen van kippenembryo’s. De verzwakte virussen die zo ontstaan, wekken een goede immuunreactie op, maar worden veel minder vaak vermenigvuldigd en minder verspreid in menselijke gastheercellen. Je wordt daardoor niet tot nauwelijks ziek van het vaccin.
In afbeelding 1 is het mazelenvirus schematisch weergegeven.
Het virale genoom van het mazelenvirus bestaat uit RNA dat onder andere codeert voor de volgende structuureiwitten:
− H-eiwit (hemagglutinine): voor hechting aan de gastheercel
− F-eiwit (fusie-eiwit): voor fusie van het virus met de gastheercel
− L-eiwit (large protein): enzymatisch deel van het RNA-polymerase-complex
Door het kweken van het mazelenvirus in de genoemde celtypen wijzigt de selectiedruk op het virus, waardoor varianten van virusgenen verdwijnen of juist behouden blijven.
De immuunrespons die opgewekt wordt door verzwakte virussen in een ‘levend’ vaccin is anders dan de immuunrespons die opgewekt wordt door virusdelen in een ‘dood’ vaccin. Twee immuunresponsen zijn:
1 rijping van cytotoxische T-cellen
2 rijping van plasmacellen
Baby’s jonger dan vier weken worden niet gevaccineerd en de eerste vaccinatie tegen mazelen komt pas na een jaar. Heel jonge baby’s vaccineren heeft over het algemeen geen nut: het vaccin slaat niet aan. Dit is gedeeltelijk te wijten aan het onvoldoende uitgerijpte immuunsysteem.
Door tegenstanders van vaccinatie wordt soms het argument gebruikt dat bij een mazelenepidemie meer gevaccineerde kinderen de ziekte krijgen dan niet-gevaccineerde kinderen.
Ga uit van een geboortecohort (jaargroep) van 200.000 kinderen. Van deze kinderen wordt 93% gevaccineerd en het vaccin geeft in 92% van de toedieningen een effectieve bescherming tegen mazelen.
Vraag 33 2 punten
Vaccineren tegen mazelen. Iemand ademt een mazelenvirus in en dit virus infecteert een macrofaag in de luchtwegen. Virusdeeltjes uit de macrofaag infecteren op hun beurt de lymfocyten in een lokale lymfeknoop. Via de lymfocyten bereikt het virus cellen in de milt. Via welke weg gaat een geïnfecteerde macrofaag van het luchtwegepitheel naar de lokale lymfeknoop? En hoe komen geïnfecteerde lymfocyten uiteindelijk in de milt aan?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Vraag 34 1 punt
Vaccineren tegen mazelen. Het grootste gevaar is dat door de ziekte het immunologisch geheugen van het lichaam grotendeels wordt gewist. Tot wel drie jaar later is hierdoor de kans op secundaire infecties, zoals een bacteriële longontsteking, veel groter. Welke twee celtypen zijn het immunologisch geheugen van het lichaam?
Bekijk het antwoord
- Noemt B-geheugencellen en T-geheugencellen (T-helper- of cytotoxische geheugencellen). (1p)
Afbeelding 1

Schematische tekening van het mazelenvirus: een bol met een membraan en uitsteeksels aan de buitenkant. Binnenin een slingerende lijn die het RNA voorstelt. Labels in de figuur: H-eiwit, F-eiwit, RNA en L-eiwit.
Vraag 35 2 punten
Vaccineren tegen mazelen. Sinds 1963 is er een ‘levend’ vaccin tegen mazelen met verzwakte virussen. In afbeelding 1 is het mazelenvirus schematisch weergegeven. Het virale genoom bestaat uit RNA dat onder andere codeert voor het H-eiwit (hemagglutinine, voor hechting aan de gastheercel), het F-eiwit (fusie-eiwit, voor fusie van het virus met de gastheercel) en het L-eiwit (large protein, enzymatisch deel van het RNA-polymerase-complex). Door het kweken van het mazelenvirus in de genoemde celtypen wijzigt de selectiedruk op het virus, waardoor varianten van virusgenen verdwijnen of juist behouden blijven. Verklaar aan de hand van de werking van het vaccin dat van belang is dat de genen voor het H-eiwit en het F-eiwit behouden blijven, en dat het gen voor het L-eiwit veranderd is.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de H- en F-eiwitten identiek moeten zijn aan het echte mazelenvirus, omdat dezelfde antistoffen hieraan moeten hechten, of dezelfde immuunreactie moet worden opgewekt, of het virus opgenomen moet worden door een gastheercel, of omdat deze eiwitten herkenbaar moeten zijn voor het immuunsysteem. (1p)
- Noemt dat het L-eiwit (het enzymatische deel van het RNA-polymerase) betrokken is bij de vermenigvuldiging van het virus, en dus niet optimaal mag werken om ziekte te voorkomen. (1p)
Gaat de leerling op de eerste deelvraag alleen in op het H-eiwit of alleen op het F-eiwit, met een juiste verklaring, dan het eerste scorepunt toekennen.
Vraag 36 2 punten
Vaccineren tegen mazelen. De immuunrespons die opgewekt wordt door verzwakte virussen in een ‘levend’ vaccin is anders dan de immuunrespons die opgewekt wordt door virusdelen in een ‘dood’ vaccin. Twee immuunresponsen zijn: 1 rijping van cytotoxische T-cellen; 2 rijping van plasmacellen. Welke immuunrespons kan geactiveerd worden door een ‘levend’ vaccin? En welke door een ‘dood’ vaccin?
Bekijk het antwoord
Antwoord: F
Vraag 37 2 punten
Vaccineren tegen mazelen. Baby’s jonger dan vier weken worden niet gevaccineerd en de eerste vaccinatie tegen mazelen komt pas na een jaar. Heel jonge baby’s vaccineren heeft over het algemeen geen nut: het vaccin slaat niet aan. Dit is gedeeltelijk te wijten aan het onvoldoende uitgerijpte immuunsysteem. Leg uit door welke andere oorzaak vaccinaties bij baby’s in de eerste weken na de geboorte geen immuunrespons oproepen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat van de moeder verkregen antistoffen aanwezig zijn in de baby. (1p)
- Noemt dat deze antistoffen de antigenen van het vaccin of het virus onwerkzaam maken voordat het immuunsysteem erop kan reageren. (1p)
Vraag 38 3 punten
Vaccineren tegen mazelen. Door tegenstanders van vaccinatie wordt soms het argument gebruikt dat bij een mazelenepidemie meer gevaccineerde kinderen de ziekte krijgen dan niet-gevaccineerde kinderen. Ga uit van een geboortecohort (jaargroep) van 200.000 kinderen. Van deze kinderen wordt 93% gevaccineerd en het vaccin geeft in 92% van de toedieningen een effectieve bescherming tegen mazelen. Laat aan de hand van berekeningen zien dat in dit cohort tijdens een epidemie inderdaad meer gevaccineerde kinderen ziek kunnen worden dan niet-gevaccineerde kinderen. Licht toe dat dit als argument tegen vaccinatie niet houdbaar is.
Bekijk het antwoord
- Berekent het aantal niet-gevaccineerde kinderen dat ziek wordt: 7% x 200.000 = 14.000. (1p)
- Berekent het aantal gevaccineerde kinderen dat niet beschermd is en ziek kan worden: (93% x 200.000) x 8% = 14.880. (1p)
- Licht toe dat het overige en veel grotere deel van de kinderen door vaccinatie wel beschermd is, of dat hoe meer kinderen niet gevaccineerd zijn, hoe meer niet-gevaccineerde kinderen ziek zullen worden. (1p)
Als de leerling als toelichting noteert dat zodra de groepsimmuniteit daalt het risico meer stijgt, dan het derde scorepunt toekennen.
2018, tijdvak 1: Q-koorts
Opgavetekst
Afbeelding 2

Schema van een macrofaag die een bacterie opneemt. De bacterie, links buiten de cel, wordt omsloten door een fagosoom (blaasje). Een lysosoom smelt daarmee samen tot een fagolysosoom, waarin de bacterie wordt afgebroken. Daarna verlaten de afbraakresten de cel (stippen). Labels: bacterie, fagosoom, lysosoom, fagolysosoom.
Vraag 9 2 punten
Fagocytose van een bacterie door een macrofaag leidt doorgaans tot de activatie van het specifieke immuunsysteem. Na opname kan zich een fagolysosoom vormen (zie afbeelding 2). Leg uit wat de rol is van een fagolysosoom in dit proces.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat in het fagolysosoom de bacterie wordt verteerd. (1p)
- Uit het antwoord moet blijken dat daardoor delen of antigenen van de bacterie kunnen worden gepresenteerd (op het celmembraan van de macrofaag). (1p)
Vraag 10 2 punten
Coxiella burnetii blijft in leven in het fagolysosoom en vermenigvuldigt zich daar. Gevolg hiervan is dat de cellulaire immuunrespons wordt verhinderd. Welke afweerreactie wordt door deze verhindering van de cellulaire immuunrespons voorkomen?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A en B en C
Aanvulling op het correctievoorschrift (2e aanvulling): bij deze vraag moeten altijd 2 scorepunten worden toegekend, ongeacht of er een antwoord is gegeven en ongeacht het gegeven antwoord. Alle drie de letters zijn verdedigbaar.
Vraag 11 2 punten
Coxiella burnetii kan worden verspreid via voedsel, drinkwater en via de lucht. Dat laatste is het gevaarlijkst. Waardoor is de kans dat je ziek wordt kleiner wanneer de bacterie je bereikt via voedsel of drinkwater? Waardoor is de kans dat je ziek wordt groter wanneer de bacterie je bereikt via de lucht?
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat bacteriën die via het voedsel of drinkwater binnenkomen door maagzuur of verteringssappen afgebroken kunnen worden. (1p)
- Uit het antwoord moet blijken dat bacteriën die ingeademd worden direct via het slijmvlies van de longen in het bloed kunnen komen, of direct kunnen binnendringen in macrofagen die zich in de luchtwegen bevinden. (1p)
Opmerking van het CvTE: voor het antwoord dat bacteriën die bij inademing niet door het verteringsstelsel worden afgebroken, wordt het tweede scorepunt niet toegekend.
Vraag 13 1 punt
Dankzij de verplichte vaccinatie van jonge schapen en geiten tegen Q-koorts en hervaccinatie van de oudere dieren komt de ziekte nog maar zelden voor. Waarom moet elk jaar hervaccinatie van alle oudere dieren plaatsvinden?
Bekijk het antwoord
- Een juist antwoord, bijvoorbeeld: hierdoor blijft de immuniteit van het dier optimaal; door de hervaccinatie stijgt de hoeveelheid antistoffen weer; er blijven voldoende geheugencellen aanwezig; om te voorkomen dat de dieren Q-koortsbacteriën uitscheiden; de vaccinatie biedt geen levenslange bescherming. (1p)
Opmerking van het CvTE: voor het antwoord dat de Q-koortsbacterie muteert waardoor het vaccin steeds aangepast moet worden, wordt 1 scorepunt toegekend.
2018, tijdvak 2: Nieuwe eilandjes voor de alvleesklier
Vraag 9 2 punten
Diabetes type 1 is een auto-immuunziekte. Het immuunsysteem maakt antistoffen tegen de insulineproducerende β-cellen van de eilandjes van Langerhans. Tijdens de embryonale ontwikkeling wordt het insuline-gen ook in de thymus afgelezen. In de thymuscellen van kinderen met diabetes type 1 blijkt de expressie van het insuline-gen lager te zijn dan bij gezonde kinderen. Leg uit dat een normale productie van insuline in de thymus nodig is om een auto-immuunrespons van T-cellen tegen β-cellen in de alvleesklier te voorkomen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat in de thymus, door blootstelling aan insuline, de juiste T-cellen worden geselecteerd (de T-cellen leren wat lichaamseigen is), of dat T-cellen die een auto-immuunrespons tegen insuline op gang zouden brengen niet uitrijpen (1p)
- Noemt dat daardoor de β-cellen die insuline produceren in de alvleesklier niet door het afweersysteem worden aangevallen of vernietigd (1p)
Hoe vaak afweer in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 8, 10, 20-21, 25, 33 | 6 | 15% |
| 2026, tijdvak 2 | 21-22 | 2 | 5% |
| 2025, tijdvak 1 | 3-4 | 2 | 5% |
| 2025, tijdvak 2 | 27 | 1 | 2% |
| 2024, tijdvak 1 | 37, 41 | 2 | 5% |
| 2024, tijdvak 2 | 25 | 1 | 2% |
| 2023, tijdvak 1 | 16, 18, 23 | 3 | 8% |
| 2023, tijdvak 2 | 7-8, 11, 13, 31 | 5 | 13% |
| 2022, tijdvak 1 | 35-36 | 2 | 5% |
| 2022, tijdvak 2 | 31-32 | 2 | 5% |
| 2022, tijdvak 3 | 34, 37-38, 40 | 4 | 11% |
| 2021, tijdvak 1 | 19-20, 22-23, 33-37 | 9 | 24% |
| 2021, tijdvak 2 | 12, 38-39 | 3 | 8% |
| 2021, tijdvak 3 | 31-32 | 2 | 6% |
| 2019, tijdvak 1 | 6-7, 26, 28, 32-34 | 7 | 18% |
| 2019, tijdvak 2 | 16-17, 33-38 | 8 | 21% |
| 2018, tijdvak 1 | 9-11, 13 | 4 | 11% |
| 2018, tijdvak 2 | 9 | 1 | 3% |
In 18 van de 18 ingedeelde examens biologie vwo staat een vraag over afweer, samen 64 vragen (9% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2021, tijdvak 1: 9 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 6% van de vragen over afweer, daarvoor 11%. Het onderwerp krijgt de laatste jaren minder ruimte.
Oefenen met afweer
Maak de 15 nieuwste examenvragen over afweer online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2026, 2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Andere onderwerpen biologie vwo
- Ecologie
- DNA en eiwitsynthese
- Erfelijkheid
- Zenuwstelsel en hormonen
- Planten en fotosynthese
- Ademhaling
- Voeding en vertering
- Bloedsomloop
- Evolutie
- Cellen
- Voortplanting
Afweer op andere niveaus
- Examenvragen afweer biologie havo
- Examenvragen afweer biologie vmbo-gl/tl
- Examenvragen afweer biologie vmbo-kb
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen biologie vwo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Hoe ToetsChecker biologie per vraagtype nakijkt, lees je op biologie toetsen nakijken met AI.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op biologie oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt afweer voor in het eindexamen biologie vwo?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 64 vragen over afweer, 9% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 18 van die examens.
In welk examen biologie vwo stonden de meeste vragen over afweer?
In het examen van 2021, tijdvak 1, met 9 vragen: 19-20, 22-23, 33-37.
Hoe oefen ik examenvragen over afweer?
Op deze pagina staan alle vragen over afweer met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.