Examenvragen afweer biologie havo

78 vragen over afweer uit 18 centrale examens van 2018 tot en met 2026.

Kort antwoord

Afweer komt in 18 van de 18 examens biologie havo voor, met 78 vragen (10% van alle examenvragen). Het meest in 2026, tijdvak 1 (7 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.

Alle examenvragen over afweer

Per examen de vragen over afweer, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.

Oefen de vragen over dit onderwerp online

2026, tijdvak 1: Mastitis bestrijden zonder antibiotica

Opgavetekst

Van alle antibiotica die worden gebruikt bij melkkoeien, dient meer dan de helft om uierontsteking (mastitis) te bestrijden. Het bedrijf Mastivax bv doet onderzoek naar de bestrijding van mastitis met behulp van antistoffen. Op deze manier zou het antibioticagebruik verminderd kunnen worden.

Een koe gaat pas melk geven als ze een kalf heeft gekregen. Als de koe daarna twee keer per dag wordt gemolken, blijft ze melk produceren. Als een kalf of een melkmachine aan een tepel van de uier zuigt, komt oxytocine vrij uit de hypofyse van de koe. Deze stof stimuleert de melkafgifte vanuit de melkklieren. Dit zie je in de volgende afbeelding.

Hieronder staan uitspraken over de melkafgifte.

  • Bij de processen die leiden tot de melkafgifte na het zuigen aan de tepel, zijn het zenuwstelsel en het hormoonstelsel van de koe betrokken.
  • Oxytocine laat de spiercellen rondom de melkklieren ontspannen.
  • Melkklieren zijn exocriene klieren.

Vraag 36 2 punten

Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak juist of onjuist is.

schematische weergave van de melkafgifte bij een koe, zoals beschreven in de tekst. Bekijk in Opgaven, pagina 18

Bekijk het antwoord
  • 1 juist
  • 2 onjuist
  • 3 juist

Vraag 36 in het hele examen

De uier van een koe heeft barrières die de kans op mastitis verminderen. Hieronder staan vier processen.

  • Een kringspier rond het tepelkanaal spant na het melken aan.
  • Cellen van het tepelkanaal produceren vetzuren die de pH laten dalen.
  • Melkkliercellen produceren het eiwit lactoferrine, dat ijzer bindt, zodat ijzer niet beschikbaar is voor bacteriën.
  • Het tepelkanaal kan tijdelijk afgesloten worden door een eiwit-prop.

Vraag 37 2 punten

Schrijf de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar. Noteer erachter of het bijbehorende proces leidt tot een mechanische (fysische) of tot een chemische (biochemische) barrière.

Bekijk het antwoord
  • 1 mechanische
  • 2 chemische
  • 3 chemische
  • 4 mechanische

Vraag 37 in het hele examen

Research-analist Janine Donker werkt mee aan het onderzoek. Ze spoort koeien op die mastitis hebben. Bij mastitis zijn de melkklieren in de uier ontstoken door een infectie met bacteriën. Als de bacteriën niet voldoende worden opgeruimd door macrofagen, treedt een ontstekingsreactie op.

Bij de ontstekingsreactie geven afweercellen stoffen (mediatoren) af. De uier wordt dan rood, en door vochtophoping zwelt het uierweefsel op. Dit is vergelijkbaar met processen die optreden tijdens een allergische reactie.

Vraag 38 2 punten

  • Noteer welk effect de mediatoren hebben op de bloedvaten waardoor de uier rood kleurt.
  • Noteer welk effect de mediatoren hebben op de bloedvaten waardoor de vochtophoping ontstaat.

Gebruik je informatieboek.

Bekijk het antwoord

Uit het antwoord moet blijken dat

  • (het rood kleuren komt doordat) bloedvaten verwijden / de doorbloeding toeneemt.
  • (de vochtophoping ontstaat doordat) bloedvaten meer doorlaatbaar/lek worden. / meer vocht de bloedvaten uitgaat.

Vraag 38 in het hele examen

In melk van koeien met mastitis zijn antistoffen in een lage concentratie aanwezig. Mastivax isoleert deze antistoffen uit ingezamelde melk. Normaal krijgen koeien met mastitis antibiotica toegediend in de uier. Bij de koeien in het onderzoek dient Donker in plaats daarvan de antistoffen toe in de uier.

De antistoffen zijn geproduceerd door het afweersysteem van koeien.

Vraag 39 1 punt

Noteer welke cellen van het afweersysteem antistoffen produceren.

foto van de uier van een koe bij de behandeling. Bekijk in Opgaven, pagina 19

Bekijk het antwoord

plasmacellen/B-cellen/B-lymfocyten

Vraag 39 in het hele examen

Vraag 40 2 punten

Welk type immuniteit ontstaat doordat de koeien antistoffen krijgen toegediend? En leidt dit tot de vorming van geheugencellen?

immuniteitvorming geheugencellen
Aactiefja
Bactiefnee
Cpassiefja
Dpassiefnee
  1. A immuniteit: actief; vorming geheugencellen: ja
  2. B immuniteit: actief; vorming geheugencellen: nee
  3. C immuniteit: passief; vorming geheugencellen: ja
  4. D immuniteit: passief; vorming geheugencellen: nee
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

D

Vraag 40 in het hele examen

De toegediende antistoffen maken het voor macrofagen in de uier makkelijker om de bacteriën te vernietigen.

Vraag 41 2 punten

Welke tekening geeft de werking van een antistof en een macrofaag op de juiste manier weer?

  1. A tekening A (zie figuur op pagina 20)
  2. B tekening B (zie figuur op pagina 20)
  3. C tekening C (zie figuur op pagina 20)
  4. D tekening D (zie figuur op pagina 20)

vier tekeningen A tot en met D van een macrofaag met bacteriën en antistoffen, met legenda (bacterie, antistof, macrofaag). Bekijk in Opgaven, pagina 20

Bekijk het antwoord

Antwoord: B

B

Vraag 41 in het hele examen

Door antistoffen te gebruiken in de behandeling van mastitis, kan het gebruik van antibiotica worden teruggedrongen.

Vraag 43 1 punt

Waarom wil men het antibioticagebruik in de veeteelt terugdringen? Door antibioticagebruik ...

  1. A kunnen bacteriën immuun worden.
  2. B treedt accumulatie op in de voedselketen.
  3. C treedt selectie op van resistente bacteriën.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

C

Vraag 43 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Schrik voor een prik

Opgavetekst

Sinds 2020 krijgen mensen die ouder zijn dan zestig jaar een uitnodiging voor een vaccinatie tegen pneumokokkenziekte. Mevrouw Hertogs komt naar het vaccinatiespreekuur, waar doktersassistente Vicky de prikken zet.

Afbeelding bij Schrik voor een prik (opgaven-p2-1.webp).

Pneumokokkenziekte wordt veroorzaakt door de pneumokokbacterie (Streptococcus pneumoniae, zie afbeelding). Veel kinderen en volwassenen hebben pneumokokbacteriën in het slijmvlies van hun neusholte. Zolang mensen gezond zijn, hebben ze geen voordeel of nadeel van deze bacteriën. Ze kunnen de bacteriën wel verspreiden door hoesten of niezen.

Bij ouderen met een verminderde afweer kan de pneumokokbacterie de dekweefselcellen van de luchtwegen passeren. De bacterie komt dan in het inwendig milieu terecht, waar die een ernstige longontsteking kan veroorzaken.

In de neusholte bevinden zich een fysische en een (bio)chemische barrière van de aangeboren afweer tegen het binnendringen van de pneumokokbacterie.

Vraag 1 2 punten

Welke fysische barrière is dit? En welke (bio)chemische barrière? Gebruik je informatieboek.

(bio)chemische barrière (fysische barrière)/(A hoornlaag)

lage pH

  1. A hoornlaag; lysozymen
  2. B trilhaarepitheel; lage pH
  3. C trilhaarepitheel; lysozymen
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

D (2)

Vraag 1 in het hele examen

Vicky vertelt aan mevrouw Hertogs dat bij gezonde mensen de kans klein is dat de pneumokokbacterie het inwendig milieu bereikt. Bij iemand die een virusinfectie heeft in de luchtwegen is die kans groter.

Vraag 3 1 punt

Verklaar op celniveau waardoor zo’n virusinfectie de kans op binnendringen van de pneumokokbacterie vergroot.

Bekijk het antwoord

Uit het antwoord moet blijken dat de (luchtweg)virussen cellen van de luchtwegen kapotmaken (waardoor de bacterie kan binnendringen).

Vraag 3 in het hele examen

Wanneer mevrouw Hertogs ontspannen is, kan Vicky haar vaccineren. Het vaccin biedt een aantal jaren bescherming tegen de pneumokokkenziekte.

Vraag 8 1 punt

Wat zit er in het vaccin?

  1. A antigenen van de pneumokokbacterie
  2. B antistoffen tegen de pneumokokbacterie
  3. C cytotoxische T-cellen
  4. D geheugencellen
  5. E plasmacellen
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

A (1)

Vraag 8 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Fanconi-anemie

Opgavetekst

Toen Eileen zes jaar oud was, kreeg ze last van extreme vermoeidheid, infecties en bloedingen. Ze bleek Fanconi-anemie te hebben.

Een gevaar bij stamceltransplantatie is de omgekeerde afstotingsziekte. Die treedt op als de afweercellen die uit de gedoneerde cellen ontstaan, de cellen van Eileen aanvallen en lekprikken. Om dit tegen te gaan is een donor gezocht van wie de membraaneiwitten op de lichaamscellen zo veel mogelijk overeenkomen met die van Eileen.

Vraag 16 2 punten

Welke afweercellen zijn verantwoordelijk voor de omgekeerde afstotingsziekte? En behoort de activiteit van deze cellen tot de aangeboren (niet-specifieke) of de verworven (specifieke) afweer?

  1. A B-lymfocyten | aangeboren
  2. B B-lymfocyten | verworven
  3. C T-lymfocyten | aangeboren
  4. D T-lymfocyten | verworven
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

D

Vraag 16 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Gevaarlijke sporen

Opgavetekst

Jasper heeft een levensgevaarlijke infectie gehad met een schimmel die resistent is tegen medicijnen. Deze schimmel is waarschijnlijk resistent geworden door het gebruik van schimmelbestrijdingsmiddelen in de akkerbouw.

Aspergillus fumigatus is een schimmel die algemeen aanwezig is in de bodem. Je ademt dagelijks sporen van deze schimmel in (afbeelding 1). Bij gezonde mensen ruimt het immuunsysteem de sporen op. Als gevolg van een ziekte heeft Jasper echter een sterk verlaagde weerstand, waardoor de schimmel een gevaarlijke infectie veroorzaakte. Dit wordt aspergillose genoemd.

De meeste sporen komen niet verder dan de luchtpijp en de bronchiën doordat deze delen van de luchtwegen dekweefsel bezitten met slijmcellen en trilhaarcellen.

Vraag 35 2 punten

Leg uit hoe deze twee celtypen samen tegengaan dat schimmelsporen de longblaasjes bereiken.

Afbeelding 1: schematische weergave van een Aspergillus-schimmel die sporen verspreidt, de weg van de sporen door de luchtwegen, en aspergillose in de longen. Bekijk in Opgaven, pagina 15

Bekijk het antwoord

Uit het antwoord moet blijken dat

  • de slijmcellen slijm maken waardoor de sporen blijven plakken. / waardoor de sporen weggevangen worden.
  • de trilhaarcellen het slijm (met sporen) afvoeren (richting slokdarm).

Opmerking

Het eerste scorepunt alleen toekennen als zowel de productie als het effect van slijm is benoemd.

Vraag 35 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Ademtherapie bij long covid

Opgavetekst

Jean heeft maanden nadat hij covid (corona) had nog steeds last van vermoeidheid en kortademigheid. Zijn huisarts vermoedt het post-covidsyndroom (long covid).

Na de besmetting met het coronavirus had Jean verkoudheidsklachten. Hij deed een zelftest om te zien of er bepaalde antigenen in zijn neusslijmvlies aanwezig waren. Omdat deze test positief was, liet Jean ook een PCR-test doen. Bij de PCR-test wordt onderzocht of in het neusslijmvlies specifieke stukjes RNA van het coronavirus aanwezig zijn. Deze test gaf ook een positieve uitslag.

In de eerste maanden na zijn coronabesmetting had Jean maar een kleine kans om weer corona te krijgen. Zijn bloed bevatte namelijk veel antistoffen tegen het coronavirus.

Vraag 18 1 punt

Noteer de naam van de cellen die antistoffen produceren.

Bekijk het antwoord

Plasmacellen. Opmerking: aan het antwoord (geactiveerde) B-cellen het scorepunt toekennen.

Vraag 18 in het hele examen

Er zijn ook veel afweercellen aanwezig die cellen kunnen lekprikken die door het coronavirus zijn geïnfecteerd.

Vraag 19 1 punt

Noteer de naam van de cellen van het verworven afweersysteem die geïnfecteerde cellen kunnen lekprikken.

Bekijk het antwoord

Cytotoxische T-cellen / Tc-cellen. Opmerking: aan het antwoord T-cellen geen scorepunt toekennen.

Vraag 19 in het hele examen

Mensen die immuun geworden zijn na een eerste coronabesmetting kunnen soms kort daarna toch weer corona krijgen. Ze zijn dan besmet geraakt met een gemuteerd coronavirus.

Vraag 20 2 punten

Leg op molecuulniveau uit waardoor het gemuteerde coronavirus niet wordt herkend door het immuunsysteem.

Bekijk het antwoord

Uit het antwoord moet blijken dat (door de mutatie) de eiwitten/antigenen aan de buitenkant van het virus anders (van vorm) zijn, en (waardoor) er geen binding optreedt tussen het antigeen(molecuul) en de antistof(fen) en/of de (receptor van) afweercellen/Tc-cellen.

Vraag 20 in het hele examen

Een deel van de mensen die een besmetting met het coronavirus hebben gehad, houdt langdurig last van vermoeidheid, kortademigheid en concentratieproblemen. Dit blijkt uit onderzoek van het RIVM (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu). Het RIVM wil weten of deze klachten daadwerkelijk worden veroorzaakt door de besmetting met het coronavirus.

Om dit te onderzoeken vulden een groot aantal mensen direct na een positieve coronatest een vragenlijst in. Deze proefpersonen vulden daarna regelmatig de vragenlijst opnieuw in. De vragenlijsten werden ook afgenomen bij een controlegroep.

Vraag 21 2 punten

Beschrijf voor de controlegroep:

  • aan welke voorwaarde een deelnemer moet voldoen.
  • een voorwaarde waaraan de samenstelling van de groep moet voldoen.
Bekijk het antwoord

Voorbeelden van een juiste beschrijving van een voorwaarde voor een deelnemer in de controlegroep: iemand die geen corona heeft gehad, een persoon met een negatieve coronatest, iemand zonder antistoffen tegen corona. Voorbeelden van een juiste beschrijving van een voorwaarde voor de samenstelling van de controlegroep: de mensen moeten gemiddeld ongeveer dezelfde leeftijd hebben als in de onderzoeksgroep, de man-vrouwverdeling moet hetzelfde zijn als in de testgroep, hun leefstijl moet vergelijkbaar zijn, of ze moeten qua gezondheid vergelijkbaar zijn. Opmerking: als de kandidaat op de eerste deelvraag antwoordt dat een deelnemer een gezond persoon moet zijn, het eerste scorepunt niet toekennen.

Vraag 21 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Een nieuwe hartklep, door het lichaam zelf gemaakt

Opgavetekst

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

In Nederland worden jaarlijks ongeveer vijfduizend hartkleppen vervangen door kunsthartkleppen. Bij kinderen met een kunsthartklep, moet de klep meerdere keren worden vervangen, omdat een kunsthartklep niet meegroeit. Biomedisch ingenieur Carlijn Bouten werkt aan een oplossing voor dit probleem.

In het hart zijn vier kleppen aanwezig:

  • twee slagaderkleppen (afbeelding 1, Q en R)
  • twee kleppen tussen de boezems en kamers (afbeelding 1, P en S)

Na de succesvolle tests in het laboratorium is de kunstklep bij schapen geïmplanteerd op de plaats van de longslagaderklep. Gedurende een jaar werd de gezondheid van deze schapen gecontroleerd. Uit dit onderzoek blijkt dat het weefsel van de geïmplanteerde klep verschillende fasen doorloopt om uiteindelijk een ‘levende’ klep te worden (afbeelding 4).

De eerste cellen die het kunstvezelnetwerk van de kunstklep binnendringen, zijn witte bloedcellen die in weefsels op zoek zijn naar lichaamsvreemde stoffen. Deze cellen veroorzaken in de kunstklep een ontstekingsreactie.

Vraag 7 1 punt

Welk type witte bloedcel is dit?

  1. A B-cel
  2. B cytotoxische T-cel
  3. C macrofaag

Schema van de fasen waarin de kunstklep verandert van kunstvezelnetwerk in levend weefsel, met een legenda voor witte bloedcel, endotheelcel en bindweefselcel. Bekijk in Opgaven, pagina 4

Bekijk het antwoord

Antwoord: C

C

Vraag 7 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Psychose door auto-immuunreactie?

Opgavetekst

Charles heeft tweemaal meegemaakt dat hij stemmen hoorde die er niet waren. Hij is bang dat hij aan schizofrenie lijdt, een ziekte die meerdere van zijn familieleden hebben.

De psychische aandoening schizofrenie is een ziekte waarbij iemands denken en waarnemen ernstig zijn verstoord. Een kenmerk van schizofrenie is het optreden van psychoses, waarbij iemand dingen waarneemt die er niet zijn. Maar niet iedereen die een psychose doormaakt, heeft schizofrenie. De precieze oorzaak van schizofrenie is nog niet bekend. Wel is duidelijk dat er een of meerdere erfelijke factoren een rol spelen. Als een familielid schizofrenie heeft, is de kans op het ontwikkelen van schizofrenie groter.

In de tabel is voor vijf verschillende situaties weergegeven hoe groot de kans is dat iemand de aandoening ontwikkelt.

situatiefamilielid met schizofreniekans op het ontwikkelen van schizofrenie
1geen1%
2neef of nicht3%
3broer of zus9%
4tweelingbroer of -zus; twee-eiig14%
5tweelingbroer of -zus; eeneiig50%

Vraag 31 1 punt

Verklaar waardoor de kans op het ontwikkelen van schizofrenie voor iemand in situatie 5 groter is dan voor iemand in situatie 4.

Bekijk het antwoord

Uit het antwoord moet blijken dat eeneiige tweelingen genetisch (meer) overeenkomen. / dat twee-eiige tweelingen genetisch meer verschillen (dan eeneiige).

Opmerking

Als de kandidaat antwoordt dat eeneiige tweelingen hetzelfde DNA hebben of dat eeneiige tweelingen zijn ontstaan uit dezelfde eicel en zaadcel, het scorepunt toekennen.

Vraag 31 in het hele examen

De gegevens in de tabel doen vermoeden dat, behalve genetische factoren, ook de milieu-omstandigheden in de baarmoeder of rondom de bevalling invloed hebben op de kans op schizofrenie.

Vraag 32 2 punten

Leg uit hoe de vergelijking van situatie 3 met situatie 4 leidt tot dit vermoeden.

Bekijk het antwoord

Uit het antwoord moet blijken dat

  • de genetische overeenkomst bij situaties 3 en 4 (ongeveer) gelijk is.
  • de (milieu-)omstandigheden in situatie 3 meer verschillend zijn geweest (dan in situatie 4). / de (milieu-)omstandigheden in situatie 4 (in de baarmoeder en rondom de bevalling min of meer) gelijk zijn geweest (en bij 3 niet).

Opmerking

Als de kandidaat antwoordt dat het percentage gelijk zou zijn als het alleen genetisch was, het eerste scorepunt toekennen.

Vraag 32 in het hele examen

Een veelvoorkomend symptoom van een psychose is het waarnemen van stemmen die er niet zijn. Ook kan het zijn dat beelden, geuren of smaken die er niet zijn, waargenomen worden.

Uit deze symptomen is af te leiden dat tijdens een psychose processen verstoord zijn in een bepaald deel van het centraal zenuwstelsel.

Vraag 33 1 punt

In welk deel is dat?

  1. A in de grote hersenen
  2. B in de kleine hersenen
  3. C in het ruggenmerg
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

A

Vraag 33 in het hele examen

De Australische onderzoeker Fabienne Brilot onderzocht het afweersysteem van jongeren met psychoses. Bij 19% van deze jongeren vond zij in het bloed een antistof tegen de receptor voor een bepaalde neurotransmitter. Hieruit concludeerde Brilot dat deze jongeren een auto-immuunziekte hebben: hun afweersysteem richt zich tegen een lichaamseigen stof.

In de afbeelding is een synaps weergegeven. Vier onderdelen zijn met letters aangegeven.

De antistof tegen de receptor voor de neurotransmitter verstoort de impulsoverdracht.

Vraag 34 1 punt

Noteer de letter van het onderdeel in de afbeelding waaraan deze antistof zich hecht.

Schematische synaps met de letters P (blaasje met neurotransmitter), Q (presynaptisch membraan), R (neurotransmitter in de synapsspleet) en S (postsynaptisch membraan). Bekijk in Opgaven, pagina 17

Bekijk het antwoord

(alleen de letter) S

Vraag 34 in het hele examen

Charles leest dat het onderzoek van Brilot in samenwerking met de universiteit van Maastricht wordt uitgebreid. Voor dit onderzoek worden proefpersonen gezocht. Charles besluit contact op te nemen. Na een intake door een psychiater wordt een bloedmonster van Charles onderzocht in een laboratorium.

In het laboratorium voegt een laborant een bepaalde stof toe aan het bloedmonster om de auto-immuunziekte te kunnen vaststellen.

Vraag 35 1 punt

Welke stof heeft de laborant toegevoegd?

  1. A de antistof
  2. B de neurotransmitter
  3. C de receptor voor de neurotransmitter
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

C

Vraag 35 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Levertransplantatie

Vraag 26 2 punten

Jan heeft een infectie met het hepatitis C-virus gehad, waardoor zijn lever chronisch ontstoken is. Dit heeft geleid tot de vorming van littekenweefsel. Omdat zijn leverfunctie sterk is afgenomen, komt hij in aanmerking voor een levertransplantatie. Het hepatitis C-virus is een RNA-virus dat hoofdzakelijk wordt overgedragen via bloed-bloedcontact. De chronische hepatitis C-infectie werd bij Jan aangetoond met behulp van bloedonderzoek. Bij dit bloedonderzoek werd gezocht naar antistoffen tegen hepatitis C.

Welke cellen produceren antistoffen? En behoren deze cellen tot de aangeboren (aspecifieke) afweer of tot de verworven (specifieke) afweer?

  1. A cytotoxische T-cellen, aangeboren afweer
  2. B cytotoxische T-cellen, verworven afweer
  3. C plasmacellen, aangeboren afweer
  4. D plasmacellen, verworven afweer
  5. E T-helpercellen, aangeboren afweer
  6. F T-helpercellen, verworven afweer
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 26 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Bèta-thalassemie genezen met stamceltransplantatie

Opgavetekst

Bèta-thalassemie genezen met stamceltransplantatie

Bij zijn geboorte leek Ryan gezond. Als het jongetje een half jaar oud is, blijkt hij echter onvoldoende gegroeid te zijn en ziet hij erg bleek.

Na bloedonderzoek blijkt Ryan de ziekte bèta-thalassemie te hebben, een erfelijke ziekte als gevolg van een mutatie in een gen voor hemoglobine. De mutatie veroorzaakt een verhoogde afbraak van rode bloedcellen. De ziekte kan worden behandeld met stamcellen uit het beenmerg van een donor.

Stamcellen uit het beenmerg doorlopen verschillende stadia voordat ze als reticulocyten in de bloedbaan komen (afbeelding 1). Vervolgens ontwikkelen ze zich daar in 24 uur tot erytrocyten: rijpe rode bloedcellen.

Rijpe rode bloedcellen leven gemiddeld drie maanden, maar bij Ryan worden ze al na enkele dagen afgebroken. Om het tekort aan rode bloedcellen gedeeltelijk te compenseren, is de activiteit van het rode beenmerg verhoogd.

Een medisch laborant maakt een preparaat van een druppel bloed van Ryan en bepaalt met de microscoop de verhouding tussen de reticulocyten en de rijpe rode bloedcellen. In afbeelding 2 zijn twee bloedbeelden te zien, een ervan is dat van Ryan, het andere is een normaal bloedbeeld.

Door het tekort aan rode bloedcellen in zijn bloed heeft Ryan een verhoogde hartslagfrequentie.

De verhoogde activiteit van het beenmerg wordt veroorzaakt door een verhoogde afgifte van een bepaald hormoon.

Ryan krijgt elke drie weken een bloedtransfusie via een infuus in een bloedvat in zijn arm. Afbeelding 3 is een schematische tekening van de bloedsomloop.

Er is geen medicijn voor bèta-thalassemie. Alleen een stamceltransplantatie kan Ryan genezen. Er bestaan twee typen stamceltransplantaties: één waarbij stamcellen van de patiënt zelf gebruikt worden, en één waarbij stamcellen afkomstig zijn van een donor.

Bij een stamceltransplantatie voor een bèta-thalassemiepatiënt worden de stamcellen van de patiënt gedood en vervangen door stamcellen van een donor. Een deel van deze stamcellen zal zich ontwikkelen tot rode bloedcellen, een ander deel tot afweercellen. Het is belangrijk dat bepaalde membraaneiwitten (HLA-eiwitten) van de donorcellen zo veel mogelijk overeenkomen met die van de patiënt om een immuunreactie te voorkómen. Deze immuunreactie ontstaat als de gedoneerde stamcellen die zich tot afweercellen hebben ontwikkeld, de HLA-eiwitten van de patiënt als lichaamsvreemd herkennen.

Bèta-thalassemie erft autosomaal recessief over. Ryans ouders zijn beiden drager van het gemuteerde gen, maar hebben geen verschijnselen van bèta-thalassemie.

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1 Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, 2023

Schema met van links naar rechts: pluripotente stamcel, pro-erytroblast, erytroblast, reticulocyt en erytrocyt. Pijlen geven de volgorde aan.

Vraag 30 1 punt

Stamcellen uit het beenmerg ontwikkelen zich tot rode bloedcellen (afbeelding 1). Wat is de naam van dit proces?

  1. A adaptatie
  2. B differentiatie
  3. C expressie
  4. D evolutie
  5. E selectie
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 30 in het hele examen

Vraag 35 1 punt

Er bestaan twee typen stamceltransplantaties: één waarbij stamcellen van de patiënt zelf gebruikt worden, en één waarbij stamcellen afkomstig zijn van een donor.
Verklaar dat een stamceltransplantatie met Ryans eigen stamcellen niet tot zijn genezing zal leiden.

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord blijkt dat alle stamcellen van Ryan dezelfde mutatie, dus hetzelfde DNA, bezitten. (1p)

Als de kandidaat antwoordt dat de stamcellen niet goed werken, het scorepunt niet toekennen.

Vraag 35 in het hele examen

Vraag 36 2 punten

Over de immuunreactie die kan optreden na de stamceltransplantatie worden de volgende uitspraken gedaan:
1 Bij de immuunreactie zijn de HLA-eiwitten de antigenen.
2 Bij de immuunreactie worden cellen van gezonde weefsels van de patiënt aangevallen.
3 De immuunreactie wordt veroorzaakt doordat de donorstamcellen als lichaamsvreemd worden herkend.

Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is.

Bekijk het antwoord
  • Noemt bij de uitspraken 1, 2 en 3 juist of onjuist: 1 juist, 2 juist, 3 onjuist, volgens de scoring in aiContext. (2p)

Juist is: 1 juist, 2 juist, 3 onjuist. Drie juist: 2 punten. Twee juist: 1 punt. Minder dan twee juist: 0 punten.

Vraag 36 in het hele examen

Vraag 39 2 punten

Het DNA van Noa wordt onderzocht. Ze blijkt geschikt als donor. In de dagen voorafgaand aan de stamceltransplantatie krijgt Ryan stoffen toegediend waarmee zijn eigen beenmergstamcellen worden gedood. Daarna krijgt Ryan de stamcellen van Noa toegediend. Pas na enkele weken zal blijken of de gedoneerde stamcellen zich ontwikkelen tot nieuwe bloedcellen.

Risico’s voor Ryan bij deze stamceltransplantatie zijn:
1 Er ontstaat een immuunreactie.
2 De gedoneerde stamcellen vermenigvuldigen zich niet.
3 Er is tijdelijk onvoldoende afweer tegen infecties.
4 Er is tijdelijk een verhoogde kans op bloedingen.

Om deze risico’s te ondervangen of de gevolgen ervan tegen te gaan, zijn de volgende behandelingen mogelijk:
P een transfusie met bloedplaatjes
Q medicijnen toedienen die de afweer onderdrukken
R vooraf antibiotica toedienen
S vooraf beenmerg van Ryan afnemen en invriezen

Welke behandeling past bij welk risico? Schrijf de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar en noteer de letter van de bijbehorende behandeling erachter.

Bekijk het antwoord
  • Koppelt de risico’s aan de juiste behandeling: 1 Q, 2 S, 3 R, 4 P. (2p)

Vier juist: 2 punten. Drie of twee juist: 1 punt. Minder dan twee juist: 0 punten. Juiste antwoorden: 1 Q, 2 S, 3 R, 4 P.

Vraag 39 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Tuberculose-bacterie speelt verstoppertje

Opgavetekst

Tuberculose-bacterie speelt verstoppertje

Vera gaat een half jaar stage lopen in Indonesië. Een aantal weken voor ze vertrekt, laat ze zich bij de GGD vaccineren. Een van de vaccinaties is tegen tbc.

Tbc (tuberculose) is een dodelijke infectieziekte die wordt veroorzaakt door de bacterie Mycobacterium tuberculosis. Besmetting met de tbc-bacterie vindt meestal plaats via de longen en leidt tot langdurig hoesten. Door het uithoesten van kleine druppeltjes kan de bacterie worden overgedragen. Tegenwoordig is tbc goed te behandelen, maar wereldwijd sterven er elk jaar nog bijna 1,6 miljoen mensen aan.

Als Vera thuis vertelt over de vaccinaties, hoort ze dat haar opa tbc had toen hij twaalf jaar was. Voor een diagnose werd toen een röntgenfoto van zijn bovenlichaam gemaakt. In afbeelding 1 is een röntgenfoto van een tbc-patiënt te zien. Met de pijl wordt een lymfeknoop aangewezen die is vergroot als gevolg van een tbc-infectie.

Uit het beeld van de botten op de foto is niet af te leiden of de vergrote lymfeknoop zich links of rechts in de borstholte van de patiënt bevindt. Uit andere informatie op de foto is dit wel af te leiden.

Tuberculose kan een chronische ziekte worden als er littekenweefsel in de longblaasjes in het bovenste deel van de longen ontstaat. Door het littekenweefsel is dat deel van de longen minder rekbaar.

Vera’s opa werd opgenomen in een sanatorium in de bossen, waar hij moest rusten en schone lucht kon inademen. Samen met andere tbc-patiënten lag hij in een ruimte waar de ramen voortdurend wijd open stonden. Na een verblijf van twee jaar in het sanatorium kon hij naar huis. Het verblijf in een sanatorium was toen de enige behandelmethode voor tbc-patiënten. Om erachter te komen of deze behandelmethode ook echt effectief is, kan een natuurwetenschappelijk experiment worden opgezet met een groep die de behandeling krijgt en een controlegroep. Zo’n experiment is echter nooit uitgevoerd.

Om te testen of iemand tbc heeft, wordt de mantouxtest gebruikt. Hierbij wordt onderhuids een kleine injectie gegeven en wordt na drie dagen gekeken of er een afweerreactie opgetreden is. Als de injectieplek opzwelt, is het immuunsysteem eerder in aanraking gekomen met tbc.

De arts bij de GGD vertelt dat veel mensen in Indonesië de tbc-bacterie bij zich dragen, maar er niet ziek van worden. Onder bepaalde omstandigheden kan de bacterie zich toch gaan vermenigvuldigen en wordt de besmette persoon alsnog ziek.

Onlangs is ontdekt hoe Mycobacterium tuberculosis zich jarenlang kan verstoppen in het menselijk lichaam zonder ziekteverschijnselen te veroorzaken. Normaal gesproken worden bacteriën gefagocyteerd door macrofagen. In een macrofaag komen de bacteriën terecht in blaasjes (fagosomen) die versmelten met lysosomen. Vervolgens worden de bacteriën afgebroken door stoffen uit de lysosomen (afbeelding 2).

Tbc-bacteriën worden echter niet afgebroken door de stoffen uit het lysosoom, doordat ze stoffen uitscheiden die de pH in het fagosoom verhogen.

Een tbc-bacterie die niet wordt afgebroken, kan blijven leven in de macrofaag. Deze macrofaag brengt dan geen immuunreactie op gang.

Vera leest in een informatiefolder het advies om in risicolanden in situaties met hoestende mensen vooral door de neus te ademen.

afbeelding 1

afbeelding 1
afbeelding 1

Röntgenfoto van de borstkas van een tbc-patiënt. Met een zwarte pijl wordt een vergrote lymfeknoop aangewezen. De foto toont het bovenlichaam van voren, met beide longen en het hart.

Vraag 6 1 punt

In afbeelding 1 is een röntgenfoto van een tbc-patiënt te zien. Met de pijl wordt een lymfeknoop aangewezen die is vergroot als gevolg van een tbc-infectie. Uit het beeld van de botten op de foto is niet af te leiden of de vergrote lymfeknoop zich links of rechts in de borstholte van de patiënt bevindt. Uit andere informatie op de foto is dit wel af te leiden. Noteer of de vergrote lymfeknoop zich links of rechts in zijn borstholte bevindt. Noteer ook uit welke informatie op de foto je dit kan afleiden.

Bekijk het antwoord
  • Noteert dat de lymfeknoop links zit, en dat dit afgeleid kan worden uit de positie van het hart of uit de kleinere linkerlong. (1p)

Vraag 6 in het hele examen

Vraag 7 2 punten

Tuberculose kan een chronische ziekte worden als er littekenweefsel in de longblaasjes in het bovenste deel van de longen ontstaat. Door het littekenweefsel is dat deel van de longen minder rekbaar. Een aantal volumes van het ademhalingsstelsel zijn: 1 vitale capaciteit (VVC of VC), 2 totale longcapaciteit (VTC of TLC), 3 dode ruimte. Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of het betreffende volume groter of kleiner is geworden door de vorming van littekenweefsel of gelijk is gebleven.

Bekijk het antwoord
  • Noteert bij 1 kleiner, bij 2 kleiner en bij 3 gelijk. (2p)

Puntentabel: drie nummers correct 2 punten; twee nummers correct 1 punt; minder dan twee nummers correct 0 punten. Juist: 1 kleiner, 2 kleiner, 3 gelijk.

Vraag 7 in het hele examen

Vraag 9 2 punten

Om te testen of iemand tbc heeft, wordt de mantouxtest gebruikt. Hierbij wordt onderhuids een kleine injectie gegeven en wordt na drie dagen gekeken of er een afweerreactie opgetreden is. Als de injectieplek opzwelt, is het immuunsysteem eerder in aanraking gekomen met tbc. Worden bij de mantouxtest antigenen of antistoffen geïnjecteerd? En zal er bij iemand die al tegen tbc gevaccineerd is wel of geen zwelling ontstaan?

  1. A geïnjecteerd met antigenen, bij een gevaccineerd persoon wel een zwelling
  2. B geïnjecteerd met antigenen, bij een gevaccineerd persoon geen zwelling
  3. C geïnjecteerd met antistoffen, bij een gevaccineerd persoon wel een zwelling
  4. D geïnjecteerd met antistoffen, bij een gevaccineerd persoon geen zwelling
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 9 in het hele examen

Vraag 11 1 punt

Tbc-bacteriën worden echter niet afgebroken door de stoffen uit het lysosoom, doordat ze stoffen uitscheiden die de pH in het fagosoom verhogen. Verklaar waardoor de bacteriën niet worden afgebroken als de pH in het fagosoom verandert.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat de werking van de enzymen (lysozymen) uit het lysosoom door de pH wordt beïnvloed. (1p)

Vraag 11 in het hele examen

Vraag 12 1 punt

Een tbc-bacterie die niet wordt afgebroken, kan blijven leven in de macrofaag. Deze macrofaag brengt dan geen immuunreactie op gang. Hoe komt het dat het specifieke afweersysteem niet reageert op deze macrofaag? De antigenen van Mycobacterium tuberculosis …

  1. A komen overeen met lichaamseigen antigenen.
  2. B worden afgebroken door stoffen uit het lysosoom.
  3. C worden niet gepresenteerd.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 12 in het hele examen

Vraag 13 1 punt

Vera leest in een informatiefolder het advies om in risicolanden in situaties met hoestende mensen vooral door de neus te ademen. Noteer de naam van een weefsel in de neusholte dat de kans op een longinfectie zoals tbc verkleint.

Bekijk het antwoord
  • Noemt (neus)slijmvlies of trilhaarepitheel. (1p)

Aan het antwoord ‘slijmproducerende cellen’ of ‘trilhaarcellen’ het scorepunt toekennen.

Vraag 13 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Okselfris

Opgavetekst

Okselfris

Chris Calewaert raakte tijdens zijn opleiding tot biotechnologisch ingenieur gefascineerd door okselgeur.

Op een morgen werd hij wakker met een zeer onprettige geur, ondanks dat hij zich de avond ervoor nog goed had gewassen. Andere okselbacteriën hadden de overhand gekregen, mogelijk doordat hij in het bed van iemand anders had geslapen en zo met deze bacteriën in contact was gekomen.

Zweetklieren in de oksels scheiden behalve water en zouten ook organische stoffen uit. Deze organische stoffen zijn een voedingsbodem voor bacteriën.

Ondanks dat iedereen dezelfde stoffen uitscheidt bij het zweten, kan de geur van zweet erg verschillen. De geur is afhankelijk van de soorten bacteriën die op je huid vóórkomen. In de levensgemeenschap van bacteriën in de oksel is meestal één geslacht dominant. Vaak is dat Staphylococcus, soms is dat Corynebacterium. Deze laatste produceert stinkende gassen bij de afbraak van organische stoffen.

Ook Chris bleek last te hebben van Corynebacterium. Hij veronderstelde dat als Corynebacterium opeens zijn oksels kan koloniseren, andere bacteriën die géén stinkende stoffen produceren dat ook kunnen doen. Om dit te onderzoeken ontwierp hij een experiment.

Chris vroeg proefpersonen zich enkele dagen niet te wassen, geen deodorant te gebruiken en gedurende die tijd wattenschijfjes onder hun oksels te dragen. Een geurpanel beoordeelde vervolgens de okselgeur bij de personen zelf (afbeelding 1), en de geur van de wattenschijfjes zonder dat de proefpersonen erbij waren.

Voor het vervolg van zijn onderzoek – het transplanteren van okselbacteriën – selecteerde Chris proefpersonen bij wie Corynebacterium domineerde in de oksel. Voor elke proefpersoon zocht hij een familielid zonder slechte okselgeur als bacteriedonor. Deze donor mocht een week de oksels niet wassen en moest gedurende deze week wattenschijfjes onder de oksels dragen. Deze wattenschijfjes werden vervolgens een week gedragen door de proefpersoon, om zo te proberen de okselbacteriën te transplanteren. Om de transplantatie succesvol te laten zijn, werden de oksels van de proefpersonen drie dagen voor de transplantatie behandeld met een antibioticum.

Chris kwam uiteindelijk van zijn stinkende okselgeur af doordat hij een oud T-shirt is gaan dragen dat hij vaak aan had gehad tijdens het klussen. Door deze waarneming kreeg Chris ideeën voor vervolgonderzoek. Waarschijnlijk zaten er nog oude okselbacteriën in het shirt, ondanks dat het vaak gewassen was.

Een mogelijke onderzoeksvraag is:
Wat is het effect van het gebruik van wasmiddel tijdens het wassen van kleding op het overleven van bacteriën van het geslacht Corynebacterium?

afbeelding 1

afbeelding 1
afbeelding 1

Foto van mensen die hun armen omhoog hebben. Een vrouw met bril en een witte jas brengt haar gezicht dicht bij de oksel van een proefpersoon. Op de achtergrond staan meer mensen in witte jassen met hun armen omhoog.

Vraag 19 2 punten

Om de transplantatie succesvol te laten zijn, werden de oksels van de proefpersonen drie dagen voor de transplantatie behandeld met een antibioticum. Leg uit hoe de antibioticumbehandeling bijdraagt aan een succesvolle transplantatie.

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord moet blijken dat door het antibioticum bacteriën (van de ontvanger) worden gedood. (1p)
  • Uit het antwoord moet blijken dat er daardoor minder concurrentie is voor de bacteriën die getransplanteerd worden. (1p)

Vraag 19 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Vaccinatie tegen mazelen

Opgavetekst

Vaccinatie tegen mazelen

Irene heeft een dochtertje van één jaar, Kiki. Kiki is tegen een aantal ziekten gevaccineerd, waaronder polio. Afgelopen week heeft Irene de uitnodiging gekregen om Kiki te laten vaccineren tegen de bof, mazelen en rodehond. Irene twijfelt. Is het echt nodig om Kiki in te enten tegen mazelen? Ze zoekt op internet naar informatie en raadpleegt haar huisarts.

Het vaccin tegen polio bevat virusfragmenten, het vaccin tegen mazelen bevat verzwakte virussen.

Irene leest dat mazelen een zeer besmettelijke ziekte is. Het virus wordt overgedragen door de lucht via druppeltjes vocht die een mazelenpatiënt verspreidt bij het uitademen, hoesten en vooral bij het niezen (afbeelding 1).

Een nies is een reflex die ontstaat door prikkeling van het neusslijmvlies.

Door de reflex worden ademhalingsspieren, waaronder de binnenste tussenribspieren, krachtig samengetrokken. Hierdoor wordt lucht met druppeltjes vocht uitgestoten.

Vraag 31 2 punten

Het vaccin tegen polio bevat virusfragmenten, het vaccin tegen mazelen bevat verzwakte virussen. Van welke vorm van immunisatie is er sprake bij poliovaccinatie? En van welke vorm van immunisatie is er sprake bij mazelenvaccinatie?

  1. A bij poliovaccinatie actief; bij mazelenvaccinatie actief
  2. B bij poliovaccinatie actief; bij mazelenvaccinatie passief
  3. C bij poliovaccinatie passief; bij mazelenvaccinatie actief
  4. D bij poliovaccinatie passief; bij mazelenvaccinatie passief
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 31 in het hele examen

Vraag 36 2 punten

Het mazelenvirus vermindert de beschermende werking van het dekweefsel van de luchtwegen, waardoor een kind met mazelen een grotere kans heeft op bacteriële infecties. Noteer een beschermende eigenschap van het dekweefsel van de luchtwegen. Licht toe hoe deze eigenschap beschermt tegen een bacteriële infectie.

Bekijk het antwoord
  • Noteert een juiste beschermende eigenschap van het dekweefsel, bijvoorbeeld: trilharen die slijm met bacteriën verwijderen; het dekweefsel vormt een aaneengesloten laag waar bacteriën moeilijk doorheen dringen; de cellen produceren slijm dat de bacteriën vangt; slijm bevat lysozymen die bacteriën doden. (1p)
  • Licht de eigenschap passend toe als bescherming tegen een bacteriële infectie. (1p)

Vraag 36 in het hele examen

Vraag 38 2 punten

Het mazelenvirus infecteert ook de geheugencellen van het afweersysteem. Welke cellen vormen het immunologisch geheugen? En behoren deze cellen tot de aangeboren (niet-specifieke) afweer of tot de verworven (specifieke) afweer?

  1. A bepaalde B- en T-cellen; aangeboren afweer
  2. B bepaalde B- en T-cellen; verworven afweer
  3. C bepaalde macrofagen; aangeboren afweer
  4. D bepaalde macrofagen; verworven afweer
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 38 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Avocado

Opgavetekst

Avocado

Naomi is gek op avocado’s. Deze vruchten staan bekend als een gezonde keuze in het dieet van de mens.

Avocado’s zijn rijk aan onverzadigde vetten, vitamine B en kalium. De onverzadigde vetten en kalium hebben een gunstig effect op de bloeddruk. Onverzadigde vetten beïnvloeden de wanden van de bloedvaten en kalium-ionen bevorderen de uitscheiding van natrium-ionen door de nieren.

Na het eten van voedingsmiddelen met veel natrium-ionen stijgt de bloeddruk. Doordat vervolgens vaatverwijding optreedt, zal de bloeddruk weer dalen.

Bij de regulatie van de bloeddruk op langere termijn is de uitscheiding van natrium-ionen in de nieren van belang.

Naomi wil nu zelf een avocadoplant gaan kweken. Op een website leest zij:
“Voor een goede groei van de avocadoplant mag de temperatuur niet onder de 10 °C komen en moet de bodem niet te droog zijn. Avocadoplanten wortelen voornamelijk in de bovenste laag van de bodem en bezitten weinig wortelhaartjes. Maar als de grond rondom de wortels continu nat is, gaan de wortels rotten. Een belangrijke veroorzaker van wortelrot is fytoftora (Phytophthora cinnamomi).”

Naomi gebruikt de pit van een avocado die zij in de supermarkt heeft gekocht om een avocadoplant te kweken. Nadat de pit is gekiemd, doet ze hem in een pot met luchtige grond. Naomi plaatst de pot in een helder verlichte ruimte met een constante temperatuur van 11 °C. Ze geeft de gekiemde pit weinig water.

De beweeglijke sporen (zoösporen) van fytoftora verplaatsen zich door het water in de grond en dringen plantenwortels binnen. In de wortel ontwikkelt de zoöspore zich tot een meercellige zwamvlok die sporendoosjes produceert waarin nieuwe sporen worden gevormd.

Als het lang en hard regent op een avocadoplantage kan de grond verzadigd raken met water waardoor de wortels van de avocadoplanten verzwakt raken. Dit maakt het voor de zoösporen gemakkelijker om de plantenwortels binnen te dringen. Een belangrijke oorzaak van de verzwakking van de wortels is een afname van de stofwisseling in de wortelcellen.

Naomi weet dat avocadoplanten op plantages vaak zijn geënt. De rassen die de hoogste opbrengst geven, hebben namelijk een wortelstelsel dat gevoeliger is voor fytoftora-infecties dan rassen die minder en kleinere vruchten dragen. Bij het enten wordt een stengel van een ras met een hoge opbrengst geplaatst op een wortelstelsel van een ras dat resistent is tegen fytoftora-infecties in het wortelstelsel. Na het enten vergroeien de vaatstelsels van wortelstelsel en stengel op zo’n manier dat transport van stengel naar bladeren en van bladeren naar stengel kan plaatsvinden en de avocadoplant kan groeien.

In afbeelding 1 zijn doorsnedes van een wortel en de stengel van een jonge plant weergegeven. Met de letters P, Q, R en S zijn vaten aangegeven. In twee van deze vaten vindt de anorganische sapstroom plaats.

Op een avocadoplantage bestuiven de bloemen van de geënte avocadobomen elkaar. Uit een bloem ontwikkelt zich na bevruchting een avocado (vrucht) met een pit (zaad).

Vraag 11 1 punt

Op een avocadoplantage bestuiven de bloemen van de geënte avocadobomen elkaar. Uit een bloem ontwikkelt zich na bevruchting een avocado (vrucht) met een pit (zaad).
Zal de plant die zich ontwikkelt uit deze pit resistent zijn tegen fytoftora?
Verklaar je antwoord.

Bekijk het antwoord
  • Antwoordt nee, met een juiste verklaring. Voorbeelden van een juist antwoord: ‘Nee, want de erfelijke eigenschappen worden bepaald door de delen van de planten met de bloemen en die zijn vatbaar voor fytoftora.’ of ‘Nee, alleen de niet-resistente genen worden doorgegeven.’ (1p)

Vraag 11 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Borstvoeding

Opgavetekst

Borstvoeding

Ava en haar partner Glenn verwachten binnenkort hun eerste kind. Ze bezoeken een voorlichtingsavond over borstvoeding. Lactatiekundige Rosanne geeft informatie.

Tijdens de zwangerschap vinden veranderingen plaats in het borstweefsel van een vrouw. Het aantal melkkanaaltjes neemt toe en dekweefselcellen van de melkkanaaltjes differentiëren zich tot melkproducerende kliercellen. Groepjes van deze cellen vormen samen de melkkliertjes. Rondom elk melkkliertje ontwikkelen zich speciale oxytocine-gevoelige spiercellen. Als deze spiercellen zich samentrekken, wordt melk in de melkkanaaltjes geperst (afbeelding 1).

Na de bevalling komt de melkproductie meestal goed op gang. Als zintuigcellen in de tepel gestimuleerd worden, ontstaan impulsen in sensorische zenuwcellen. De impulsen worden verwerkt in het centraal zenuwstelsel. Dit leidt tot de afgifte van oxytocine. Oxytocine komt vervolgens terecht bij de melkkliertjes.

Rosanne adviseert om een borst steeds helemaal leeg te laten drinken door de baby. De melkproductie wordt namelijk gestimuleerd doordat de borst leeg is. Het FIL-eiwit dat aanwezig is in moedermelk regelt dit proces.

Glenn vraagt wat het verschil in samenstelling is tussen flesvoeding en borstvoeding. Rosanne antwoordt dat moedermelk antistoffen bevat. Daardoor is de baby gedurende de periode van borstvoeding immuun voor veel ziekten, zoals maag- en darminfecties.

Rosanne noemt nog een ander voordeel van borstvoeding: moedermelk stimuleert een gunstige soortensamenstelling van darmbacteriën bij de baby. Moedermelk bevat namelijk oligosachariden die voor de baby onverteerbaar zijn, zoals lacto-N-tetraose (afbeelding 2). Deze oligosachariden kunnen wel worden afgebroken door bepaalde gunstige darmbacteriën, de bifidobacteriën.

Bij een baby met minder bifidobacteriën in de darm kunnen schadelijke bacteriën in de darm zich makkelijker vermeerderen. Hierdoor kunnen ontstekingen in de dikke darm ontstaan die leiden tot een sterke toename van de darmperistaltiek. Door verminderde waterresorptie kan dan diarree ontstaan.

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1

Links een doorsnede van een borst met veel melkkliertjes, die via melkkanaaltjes naar de tepel lopen. Rechts een uitvergroting van een melkkliertje met bovenaan een melkkanaaltje, in de wand kliercellen en eromheen spiercellen. Aanwijzingen in de figuur: melkkanaaltje, kliercel, spiercel.

Vraag 15 2 punten

Moedermelk bevat antistoffen. Daardoor is de baby gedurende de periode van borstvoeding immuun voor veel ziekten, zoals maag- en darminfecties.
Welke vorm van immuniteit verkrijgt het kind door de antistoffen in de borstvoeding?

  1. A actieve kunstmatige immuniteit
  2. B actieve natuurlijke immuniteit
  3. C passieve kunstmatige immuniteit
  4. D passieve natuurlijke immuniteit
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 15 in het hele examen

Afbeelding 2

Afbeelding 2
Afbeelding 2

Structuurformule van lacto-N-tetraose: een keten van vier ringvormige suikermoleculen, met aan een van de ringen een NHAc-groep. Er zijn in de figuur geen aminozuren getekend.

Vraag 16 2 punten

Over lacto-N-tetraose in borstvoeding worden de volgende uitspraken gedaan:
1 Bij baby’s die borstvoeding krijgen, hebben bifidobacteriën een selectievoordeel ten opzichte van bacteriën die geen oligosachariden kunnen afbreken.
2 De klieren in het spijsverteringsstelsel van baby’s produceren geen enzymen voor de afbraak van lacto-N-tetraose.
3 Lacto-N-tetraose bestaat uit een keten van aminozuren.
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is.

Bekijk het antwoord
  • Noteert per uitspraak juist of onjuist: 1 juist, 2 juist, 3 onjuist. (2p)

Puntentabel uit het correctievoorschrift: drie nummers correct geeft 2 punten; twee nummers correct geeft 1 punt; minder dan twee nummers correct geeft 0 punten.

Vraag 16 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Zoenen voor de wetenschap

Opgavetekst

Zoenen voor de wetenschap

Zoenen is heerlijk als je verliefd bent. Maar als je er goed over nadenkt, heeft het ook iets onsmakelijks: je wisselt tijdens het zoenen speeksel, etensresten, virussen en bacteriën uit. Microbioloog Remco Kort deed er onderzoek naar.

In en op ons lichaam leven veel micro-organismen: bacteriën, gisten en andere eencelligen. Samen vormen ze ons microbioom.

Remco Kort onderzocht bij verliefde stelletjes de overeenkomst in samenstelling van het speekselmicrobioom voor en na een tongzoen, en het aantal bacteriën dat bij een tongzoen wordt overgedragen. Hij nam bij de geliefden wat speeksel af op verschillende tijdstippen en onderzocht de monsters.

Zowel voor als na een tongzoen van tien seconden bleek een stelletje een meer overeenkomstig speekselmicrobioom te hebben dan een willekeurig tweetal. De overeenkomst vóór de tongzoen kan veroorzaakt zijn door zoengedrag in de periode voorafgaand aan het onderzoek, maar er zijn ook andere verklaringen mogelijk, zoals het gebruik van dezelfde soort tandpasta.

Korts hypothese was dat er meer overeenkomst is in het speekselmicrobioom bij stelletjes met een hoge zoenfrequentie dan bij stelletjes met een lage zoenfrequentie. De stelletjes beantwoordden vragen over hun zoengedrag en Kort verwerkte de resultaten in een diagram, waarin het verschil in microbioom is uitgedrukt op een schaal van 0,0 (volledig gelijk) tot 1,0 (volledig verschillend).

De resultaten van zijn onderzoek ondersteunden zijn hypothese. In afbeelding 1 zijn vier diagrammen weergegeven.

In een vervolgonderzoek met drie stelletjes wilde Kort te weten komen hoeveel bacteriën overgedragen worden bij een tongzoen. Hij gebruikte een yoghurtdrankje met bepaalde melkzuurbacteriën die nauwelijks in de mond voorkomen. Het onderzoek verliep zoals weergegeven in afbeelding 2:

  • Het percentage melkzuurbacteriën in het speekselmicrobioom van de ontvanger wordt bepaald (meting 1).
  • Eén persoon (de donor) van het stelletje drinkt het yoghurtdrankje.
  • Hierna wordt het percentage melkzuurbacteriën in het speekselmicrobioom van de donor bepaald (meting 2).
  • Er volgt een tongzoen van tien seconden.
  • Direct daarna wordt nogmaals het percentage melkzuurbacteriën in het speekselmicrobioom van de ontvanger bepaald (meting 3).

De resultaten staan in afbeelding 3.

Bij een tongzoen worden mogelijk ook ziekmakende bacteriën overgedragen. Meestal krijgen deze bacteriën, die bijvoorbeeld ontstoken tandvlees of cariës veroorzaken, geen kans om zich in de mond te vestigen. De samenstelling van het speekselmicrobioom is namelijk redelijk stabiel doordat de meeste micro-organismen in de mond vastzitten aan het oppervlak van het gebit en de zachte weefsels. Als je recent antibiotica hebt gebruikt, kun je beter niet zoenen met iemand die ontstoken tandvlees of cariës heeft.

Een deel van de bacteriën die overgedragen worden, wordt in de mond al opgeruimd door lysozymen en antistoffen. De rest wordt gedood door het zoutzuur in de maag.

Vraag 26 2 punten

Bij een tongzoen worden mogelijk ook ziekmakende bacteriën overgedragen. Als je recent antibiotica hebt gebruikt, kun je beter niet zoenen met iemand die ontstoken tandvlees of cariës heeft.
Leg uit waardoor het risico op een infectie na zoenen groter is als je recent antibiotica hebt gebruikt.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat antibiotica (mond)bacteriën doodt, of dat de groei van (mond)bacteriën wordt geremd. (1p)
  • Noemt dat de ziekmakende bacteriën zich daardoor kunnen vestigen, doordat ze minder concurrentie hebben van de al aanwezige bacteriën. (1p)

Vraag 26 in het hele examen

Vraag 27 2 punten

Een deel van de bacteriën die overgedragen worden, wordt in de mond al opgeruimd door lysozymen en antistoffen. De rest wordt gedood door het zoutzuur in de maag.
Schrijf lysozymen, antistoffen en zoutzuur onder elkaar en noteer erachter of de betreffende manier van afweer behoort tot de aangeboren (niet-specifieke) afweer of tot de verworven (specifieke) afweer.

Bekijk het antwoord
  • Noteert per manier van afweer de juiste indeling: lysozymen aangeboren (niet-specifiek), antistoffen verworven (specifiek), zoutzuur aangeboren (niet-specifiek). (2p)

Puntentabel uit het correctievoorschrift: drie indelingen correct geeft 2 punten; twee indelingen correct geeft 1 punt; minder dan twee indelingen correct geeft 0 punten. Aspecifiek geldt als niet-specifiek.

Vraag 27 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Fantoompijn bestrijden met virtual reality

Opgavetekst

Fantoompijn bestrijden met virtual reality

Corry van der Sluis is revalidatiearts en onderzoeker in het Universitair Medisch Centrum Groningen. Ze hoopt met behulp van virtual reality fantoompijn te kunnen bestrijden.

Fantoompijn is pijn die gevoeld wordt in een geamputeerd deel van het lichaam. Een theorie is dat het pijngevoel wordt veroorzaakt door een zogenoemd neuroma, dat gevormd wordt op de plaats waar een perifere zenuw doorgesneden is als gevolg van een amputatie. Het ontstaan van een neuroma is in afbeelding 1 in vier stappen weergegeven:
1 Een gezonde sensorische zenuwcel heeft een dendriet met een myelineschede.
2 Na de amputatie ruimen witte bloedcellen celresten op rondom de beschadigde zenuwcel.
3 De zenuwcel vormt nieuwe uitlopers.
4 De nieuwe uitlopers van meerdere zenuwcellen vormen een kluwen: een neuroma.

In het neuroma kunnen spontaan actiepotentialen (impulsen) ontstaan die leiden tot het pijngevoel.

Een tweede theorie is dat fantoompijn ontstaat doordat bepaalde centra van de hersenschors zijn gereorganiseerd. Sensorische en motorische gebieden die als gevolg van de amputatie ‘werkeloos’ zijn, worden in gebruik genomen door naastgelegen hersengebieden. Dit gebied wordt nu gebruikt door een nabijgelegen hersengebied dat sensorische informatie van het gezicht verwerkt.

Corry van der Sluis behandelt patiënten met fantoompijn met behulp van virtual reality. Een man die lijdt aan fantoompijn krijgt elektrodes op de stomp van zijn geamputeerde arm geplakt (afbeelding 3). Met de elektrodes worden elektrische signalen opgevangen die ontstaan in de spieren in de stomp wanneer hij zijn ontbrekende onderarm probeert te bewegen. Op een beeldscherm ziet hij zichzelf bewegingen maken met zijn virtuele arm (afbeelding 4). Door te oefenen worden de bewegingen preciezer en kan hij steeds moeilijkere opdrachten uitvoeren. Na tien sessies heeft de man voor het eerst in 50 jaar momenten zonder fantoompijn.

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1

Vier stappen, genummerd 1 tot en met 4 van boven naar beneden, met een pijl ‘richting impulsgeleiding’ naar rechts. Stap 1: een sensorische zenuwcel met vertakte dendrieten links en een myelineschede (de ovale stukken langs de uitloper). Stap 2: witte bloedcellen (sterretjes) ruimen de celresten op rond het beschadigde deel van de zenuwcel. Stap 3: de zenuwcel vormt nieuwe uitlopers. Stap 4: de nieuwe uitlopers van meerdere zenuwcellen vormen een kluwen (neuroma).

Vraag 35 1 punt

Welke witte bloedcellen ruimen in stap 2 van afbeelding 1 de celresten op?

  1. A cytotoxische T-cellen
  2. B macrofagen
  3. C plasmacellen
  4. D T-helpercellen
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 35 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Stamceldonatie

Vraag 22 1 punt

Voetballer Lennart Thy miste een wedstrijd omdat hij in het ziekenhuis verbleef voor een stamceldonatie. Leukemie is een aandoening waarbij de productie van witte bloedcellen ontregeld is. Voor de stamcelbehandeling bij leukemie worden eerst de beenmergcellen van de patiënt gedood door middel van chemotherapie. Daarna worden gezonde beenmergstamcellen van een geschikte donor bij de patiënt ingebracht.
Nadat de beenmergcellen gedood zijn, moet de patiënt in een steriele kamer verblijven en wordt het bezoek beperkt om infecties te voorkomen. Het afweersysteem van de patiënt werkt dan namelijk niet goed.
Verklaar dat het afweersysteem niet goed werkt doordat de beenmergcellen gedood zijn.

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord blijkt dat het beenmerg de plaats is waar witte bloedcellen / cellen van het afweersysteem worden geproduceerd (1p)

Aan een antwoord als 'Door het doden van het beenmerg zijn er minder witte bloedcellen' het scorepunt niet toekennen.

Vraag 22 in het hele examen

Vraag 25 2 punten

Paul is geschikt als stamceldonor als de HLA-eiwitten op zijn cellen voldoende overeenkomen met die van de ontvangende patiënt. HLA-eiwitten zijn aanwezig op bijna alle lichaamscellen. Deze eiwitten zorgen ervoor dat het afweersysteem de lichaamscellen als lichaamseigen herkent. Op chromosoom 6 liggen zes genen dicht bij elkaar, die elk voor een verschillend HLA-eiwit coderen. Van elk HLA-gen zijn vele allelen bekend. Alle allelen van deze zes genen die bij iemand aanwezig zijn, komen in gelijke mate tot expressie. Hierdoor is de kans heel klein dat twee niet-verwante personen dezelfde HLA-eiwitten hebben.
Over HLA-genen worden drie uitspraken gedaan:
1 Er zijn multipele allelen voor elk HLA-gen.
2 Bij elk HLA-gen is een van de allelen dominant.
3 De HLA-genen erven gekoppeld over.
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is.

Bekijk het antwoord
  • Nummer 1 juist, nummer 2 onjuist, nummer 3 juist (2p)

Indien drie nummers correct 2 punten; indien twee nummers correct 1 punt; indien minder dan twee nummers correct 0 punten. De juiste beoordelingen zijn: 1 juist; 2 onjuist; 3 juist.

Vraag 25 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Leven zonder milt

Vraag 39 2 punten

Als de milt is verwijderd, ontstaat er een stoornis in de afweer. Besmetting met bepaalde bacteriën zoals Streptococcus pneumoniae kan dan leiden tot een levensbedreigende infectie. Om zo'n infectie te voorkomen, kreeg Tessa twee weken na de operatie een vaccinatie tegen een aantal soorten bacteriën.
Worden als gevolg van de vaccinatie antistoffen of antigenen gemaakt door het lichaam van Tessa? En hoe reageren bepaalde witte bloedcellen op bacteriën waaraan deze stoffen zijn gehecht?

  1. A Antigenen; de bacterie wordt lek geprikt
  2. B Antigenen; de bacterie wordt gefagocyteerd
  3. C Antistoffen; de bacterie wordt lek geprikt
  4. D Antistoffen; de bacterie wordt gefagocyteerd
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 39 in het hele examen

Vraag 40 2 punten

Een infectie met bacteriën leidt tot een verhoging van de normwaarde voor lichaamstemperatuur in de hypothalamus (tot bijvoorbeeld 40 °C). Hierdoor ontstaat koorts: de lichaamstemperatuur zal oplopen tot boven de 38 °C. Als Tessa koorts krijgt, moet ze meteen antibiotica nemen. Daarom is ze alert op de symptomen van koorts.
Mogelijke symptomen bij Tessa zijn:
1 Ze gaat rillen.
2 Ze gaat zweten.
3 Ze heeft het warm.
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of het betreffende symptoom wel of niet zal optreden bij een lichaamstemperatuur van 38 °C en een normwaarde voor lichaamstemperatuur van 40 °C.

Bekijk het antwoord
  • Nummer 1 wel, nummer 2 niet, nummer 3 niet (2p)

Indien drie nummers correct 2 punten; indien twee nummers correct 1 punt; indien minder dan twee nummers correct 0 punten. De juiste beoordelingen zijn: 1 wel; 2 niet; 3 niet.

Vraag 40 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Pas op voor tekenbeten!

Opgavetekst

Afbeelding 1 Teek

Teek
Afbeelding 1 Foto: A. C. van Aelst

Foto van een teek (Ixodes ricinus) van bovenaf, met de acht poten aan weerszijden van het ovale lichaam.

Afbeelding 2 Zuigsnuit van een teek

Zuigsnuit van een teek
Afbeelding 2 Vergroting 100 x. Foto: A. C. van Aelst

Grijswaardenfoto van de kop van een teek, met de zuigsnuit van voren gezien. De zuigsnuit is met een accolade en het label zuigsnuit aangegeven. Op de zuigsnuit zijn rijen kleine weerhaken zichtbaar.

Vraag 3 1 punt

’s Avonds bemerkt Stijn dat hij een teek in zijn knieholte heeft. Het speeksel van een teek bevat zowel een verdovende stof als een stof die bloedstolling tegengaat. Door de verdovende stof heeft Stijn de tekenbeet niet gevoeld en door de stollingsremmer kan de teek lange tijd bloed blijven zuigen zonder dat er stolsels ontstaan.

Welke huidlaag moet het speeksel van de teek minimaal bereiken, zodat het zowel verdovend als stollingsremmend kan werken?

  1. A de hoornlaag
  2. B de kiemlaag
  3. C de lederhuid
  4. D het onderhuids bindweefsel
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 3 in het hele examen

Vraag 5 2 punten

Een docent van Stijn heeft de afgelopen jaren al tientallen tekenbeten gehad. Hij heeft onlangs zijn bloed laten onderzoeken. Hij blijkt nu niet besmet met de borrelia-bacterie, maar wel immuun te zijn voor deze bacterie. Er worden stoffen in zijn bloed aangetoond die aangeven dat hij in het verleden een infectie met deze bacterie heeft gehad.

Welk type stof wordt in het bloed van de docent aangetoond? En is zijn immuniteit actief of passief?

  1. A Antigenen van de borrelia-bacterie; de immuniteit is actief
  2. B Antigenen van de borrelia-bacterie; de immuniteit is passief
  3. C Antistoffen tegen de borrelia-bacterie; de immuniteit is actief
  4. D Antistoffen tegen de borrelia-bacterie; de immuniteit is passief
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 5 in het hele examen

Vraag 6 1 punt

De docent moet alert blijven op tekenbeten. Door mutaties veranderen de eiwitten op het buitenoppervlak van de borrelia-bacterie. Hierdoor is er een kans dat de docent bij een volgende infectie toch ziek kan worden.

Verklaar waardoor er bij een volgende infectie met een borrelia-bacterie niet direct een specifieke afweerreactie optreedt als de eiwitten op het buitenoppervlak van de borrelia-bacterie veranderd zijn.

Bekijk het antwoord
  • Verklaart dat de veranderde eiwitten niet herkend worden door de (aanwezige) geheugencellen of antistoffen. (1p)

Vraag 6 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Vleermuizen bedreigd!

Opgavetekst

Afbeelding 1 Vleermuis met witte neus

Vleermuis met witte neus
Afbeelding 1 Bron: http://cavingnews.com/20120430-no-evidence-of-white-nose-syndrome-in-britains-bats-geomyces-destructans

Foto van de kop van een vleermuis. De neus is wit gekleurd door de schimmel.

Afbeelding 2 Voedselweb

Voedselweb
Afbeelding 2 Bewerkt naar: http://gr61213.pbworks.com/w/page/65977762/All About Bats

Vereenvoudigd voedselweb met pijlen die van voedsel naar consument wijzen. Het web toont onder andere kevers, eendagsvliegen, muggen, motten, vliegende mieren, muizen, kleine vogels, slangen, roofvogels, uilen, marters en vleermuizen. De vleermuizen staan in het midden van het web. Planten staan niet in het voedselweb.

Diagrammen A tot en met D

Diagrammen A tot en met D
Bewerkt naar: http://www.pnas.org/content/109/18/6999.full.pdf

Vier lijngrafieken, A tot en met D, van de huidtemperatuur (Thuid, in °C, 0 tot 30) tegen de dagen (0 tot 85). Elk diagram toont korte pieken bij het wakker worden. De periodes 1, 2 en 3 staan onder diagram D aangegeven. Het aantal en de plek van de pieken verschillen per diagram.

Afbeelding 3 Huidtemperatuur van een vleermuis uit de controlegroep

Huidtemperatuur van een vleermuis uit de controlegroep
Afbeelding 3 Bewerkt naar: http://www.pnas.org/content/109/18/6999.full.pdf

Lijngrafiek van de huidtemperatuur (°C, van 0 tot 30) tegen de dagen (0 tot 80) van de winterslaap. De temperatuur ligt het grootste deel van de tijd laag. Af en toe schiet ze kort omhoog tot ongeveer 25 °C. De periodes 1, 2 en 3 zijn onder de grafiek aangegeven.

Afbeelding 4 Aantal keren wakker worden per groep en periode

Aantal keren wakker worden per groep en periode
Afbeelding 4 Bewerkt naar: http://www.pnas.org/content/109/18/6999.full.pdf

Staafdiagram met per periode het totaal aantal keren dat de dieren wakker werden, per groep: NAPd, EUPd en controle. De waarden zijn afgelezen uit de figuur en daarom benaderd.

PeriodeNAPdEUPdcontrole
1172016
2458026
36910928

Vraag 40 2 punten

Na de behandeling gingen alle vleermuizen onder gecontroleerde omstandigheden in winterslaap. Tijdens de winterslaap werd bijgehouden hoe vaak de dieren actief werden. Met sensoren op de huid werd de temperatuur van de vleermuizen gemeten en door video-observatie werd geteld hoe vaak de vleermuizen wakker werden. Voor de analyse verdeelden de onderzoekers de winterslaap in drie periodes van 26 dagen. In afbeelding 3 is de gemeten huidtemperatuur van een van de vleermuizen uit de controlegroep weergegeven. In afbeelding 4 staat hoe vaak er dieren per periode wakker werden.

Welk diagram heeft een temperatuurverloop dat kenmerkend is voor een vleermuis die besmet is met EUPd?

  1. A Diagram A
  2. B Diagram B
  3. C Diagram C
  4. D Diagram D
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 40 in het hele examen

Afbeelding 5 Overlevende vleermuizen tijdens het experiment

Overlevende vleermuizen tijdens het experiment
Afbeelding 5 Bewerkt naar: http://www.pnas.org/content/109/18/6999.full.pdf

Lijngrafiek van het aantal overlevende individuen (0 tot 20) tegen de dagen (0 tot 120). De controlegroep is een doorgetrokken lijn en blijft op 18 dieren. NAPd is een gestreepte lijn en EUPd een gestippelde lijn. Beide besmette groepen dalen tot nul: de gestippelde lijn (EUPd) rond dag 80 tot 90, de gestreepte lijn (NAPd) rond dag 100 tot 115.

Vraag 41 2 punten

In afbeelding 5 is weergegeven hoeveel dieren er tijdens het experiment overleefden.

In combinatie met de veldwaarnemingen maakt dit onderzoek het mogelijk om te beoordelen of de schimmel P. destructans verantwoordelijk kan zijn voor de massale vleermuissterfte in Noord-Amerika.

Kan EUPd verantwoordelijk zijn voor de massale sterfte onder vleermuizen in Noord-Amerika? Licht je antwoord toe.
Kan NAPd verantwoordelijk zijn voor de massale sterfte onder vleermuizen in Noord-Amerika? Licht je antwoord toe.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat EUPd niet verantwoordelijk kan zijn, want deze komt niet voor in Noord-Amerika. (1p)
  • Noemt dat NAPd wel verantwoordelijk kan zijn, want deze leidt in het experiment tot sterfte en komt voor in Noord-Amerika. (1p)

Vraag 41 in het hele examen

Vraag 42 2 punten

Door de lage lichaamstemperatuur is het immuunsysteem van de vleermuizen tijdens de winterslaap minder actief. Onderzoekers hebben aangetoond dat door de infectie met de schimmel het immuunsysteem wordt geactiveerd. Het bleek dat er dan wel sprake was van aspecifieke afweer, maar niet van specifieke afweer.

Drie processen bij afweerreacties zijn:
1 deling van B-cellen
2 fagocytose door macrofagen
3 productie van antistoffen

Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of het betreffende proces wel of niet geactiveerd werd tijdens de winterslaap van geïnfecteerde vleermuizen.

Bekijk het antwoord
  • Noteert bij alle drie de processen of ze wel of niet geactiveerd werden: 1 niet, 2 wel, 3 niet. (2p)

Twee van de drie nummers correct geeft 1 punt; minder dan twee correct geeft 0 punten.

Vraag 42 in het hele examen

Vraag 43 1 punt

Om het uitsterven van vleermuissoorten te voorkomen, zoeken onderzoekers en natuurbeschermers naar een oplossing. Een optie is het tijdelijk inrichten van warmere zones in de grotten waar de vleermuizen overwinteren. Hierdoor zouden besmette vleermuizen immuniteit kunnen opbouwen tegen de schimmel en zou de sterfte kunnen worden voorkómen.

Beargumenteer dat de nakomelingen van deze vleermuizen geen profijt hebben van de immuniteit van hun ouders.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat immuniteit niet wordt doorgegeven aan het nageslacht. (1p)

Vraag 43 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Boerderijstof beschermt tegen astma

Vraag 39 1 punt

Astmapatiënten gebruiken medicijnen om de gevolgen van een astma-aanval te verlichten. Een daarvan laat de spiertjes rondom de luchtwegen ontspannen, waardoor de bronchiën verwijden. Er is ook een bepaald hormoon dat bronchiën laat verwijden. Noteer de naam van dit hormoon.

Bekijk het antwoord
  • Noemt adrenaline (of noradrenaline). (1p)

Vraag 39 in het hele examen

Vraag 40 2 punten

Om deze hypothese te toetsen kregen muizen een voorbehandeling met endotoxinen. Tien dagen daarna werden ze voor een eerste keer blootgesteld aan huisstof (sensibilisering). Een week later werd een allergische reactie uitgelokt met een tweede blootstelling aan huisstof. Na de eerste blootstelling werd een week gewacht voor de tweede blootstelling. Wat was de reden dat een week werd gewacht?

  1. A Bij een aspecifieke afweerreactie duurt het enkele dagen voordat de antistoffen zijn gevormd.
  2. B Bij een aspecifieke afweerreactie duurt het na productie van antistoffen enkele dagen voordat deze de luchtwegen bereiken.
  3. C Bij een specifieke afweerreactie duurt het enkele dagen voordat de antistoffen zijn gevormd.
  4. D Bij een specifieke afweerreactie duurt het na productie van antistoffen enkele dagen voordat deze de luchtwegen bereiken.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 40 in het hele examen

Vraag 41 2 punten

Om bij de vier groepen een allergische reactie aan te tonen werd na de tweede blootstelling het bloed onderzocht op antistoffen van het type IgE, en op bepaalde witte bloedcellen, de eosinofiele granulocyten. Toename van deze beide bloedbestanddelen is een indicator voor een allergische reactie. Uit welk type cellen ontstaan de bloedcellen die IgE-antistoffen produceren? En uit welk type cellen ontstaan eosinofiele granulocyten?

  1. A IgE-producerende cellen uit een pre-B cel; eosinofiele granulocyten uit een monoblast
  2. B IgE-producerende cellen uit een pre-B cel; eosinofiele granulocyten uit een myeloblast
  3. C IgE-producerende cellen uit een thymocyt; eosinofiele granulocyten uit een monoblast
  4. D IgE-producerende cellen uit een thymocyt; eosinofiele granulocyten uit een myeloblast
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 41 in het hele examen

Tabel 1

groepvoorbehandelingeerste blootstellingtweede blootstelling
1endotoxinenhuisstofhuisstof
2endotoxinenzoutoplossinghuisstof
3zoutoplossinghuisstofhuisstof
4zoutoplossingzoutoplossinghuisstof

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1 bewerkt naar: M. J. Schuijs et al. 2015. Farm dust and endotoxin protect against allergy through A20 induction in lung epithelial cells. Science Vol 349 Issue 6252 1106-110

Twee staafdiagrammen, elk met de staven P, Q, R en S (in die volgorde). Links: eosinofiele granulocyten per mL, verticale as van 0 tot 1,5 x 10^6; P is bijna 0,05 x 10^6, Q ongeveer 1,2 x 10^6, R bijna 0 en S ongeveer 0,15 x 10^6. Rechts: relatieve hoeveelheid IgE-antistoffen, verticale as van 0 tot 1,5; P ongeveer 0,13, Q ongeveer 0,97, R ongeveer 0,19 en S ongeveer 0,16.

Vraag 42 1 punt

Het onderzoek met de vier groepen muizen is beschreven in tabel 1. De resultaten van het bloedonderzoek zijn weergegeven in afbeelding 1. De volgorde van de staven in afbeelding 1 komt niet overeen met de volgorde van de groepen in tabel 1. Uit het onderzoek bleek inderdaad dat bij blootstelling aan endotoxinen de allergische reactie verminderd was. Noteer van welke groep muizen uit tabel 1 de resultaten zijn weergegeven met staaf Q in de diagrammen van afbeelding 1.

Bekijk het antwoord
  • Noemt groep 3. (1p)

Vraag 42 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Voedsel-allergieën

Opgavetekst

Voedsel-allergieën

Eén hapje van een appel kan bij Marianne al leiden tot jeuk in de mond, lichte zwellingen of zelfs blaren. Zij at dus nooit meer appels. Sinds enige tijd kan Marianne bepaalde appels wel eten.

Soms herkent het immuunsysteem bepaalde stoffen uit de voeding als lichaamsvreemd en gaat daar antistoffen tegen maken. Dit wordt een primaire voedsel-allergie genoemd.

Marianne heeft last van appel-allergie. Pollenkorrels van de berk zijn de oorzaak van het ontwikkelen van haar appel-allergie, omdat die pollenkorrels stoffen bevatten die erg lijken op die uit de appel. En omdat Marianne al een allergie tegen berkenpollen (een vorm van hooikoorts) had ontwikkeld, reageert zij ook allergisch op bepaalde appelrassen. Dit wordt een secundaire voedsel-allergie genoemd.

Het immuunsysteem van Marianne is geactiveerd door stoffen uit de berkenpollen.

Er is een groot verschil tussen de allergene eigenschappen van verschillende appelrassen. Appels van het ras Santana blijken goed te verdragen door Marianne.

Uit onderzoek is duidelijk geworden waar dit verschil tussen appelrassen door wordt veroorzaakt. Kleine verschillen in bepaalde genen leiden ertoe dat genproducten van het ene ras wel allergische reacties oproepen bij mensen met berkenpollenallergie, en van het andere niet.

De Santana wordt veel in de biologische landbouw toegepast omdat het ras resistent is tegen de ziekte appelschurft. De Santana is, zonder gebruik van moderne biotechnologie, ontwikkeld uit de appelrassen Elstar en Priscilla. Elstar heeft een goede smaak maar is niet resistent tegen appelschurft. Priscilla smaakt minder goed, maar is wel resistent tegen appelschurft.

Er bestaan meerdere secundaire allergieën. Een persoon die allergisch is voor graspollen (hooikoorts), heeft vaak ook een allergie tegen een bepaald voedingsmiddel. Hetzelfde geldt voor allergie tegen de uitwerpselen van de huisstofmijt (huisstofallergie).

In tabel 1 staan enkele secundaire allergieën met de bijbehorende primaire allergieën.

Vraag 5 2 punten

Twee uitspraken over deze activering van het immuunsysteem zijn:
1 Er is een toename van witte bloedcellen die specifiek op berkenpollen reageren.
2 Er is een toename van de productie van antigenen die aan stoffen uit de berkenpollen binden.
Welke uitspraak is of welke uitspraken zijn juist?

  1. A geen van beide
  2. B alleen 1
  3. C alleen 2
  4. D beide
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 5 in het hele examen

Vraag 6 1 punt

Welk type stof uit appels veroorzaakt de allergische reactie in de mond?

  1. A DNA
  2. B eiwit
  3. C koolhydraat
  4. D vitamine
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 6 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Stamcellen als behandeling voor diabetes

Opgavetekst

Stamcellen als behandeling voor diabetes

Wekenlang was Sarah zo vermoeid dat zij ’s middags een dutje moest doen. Ook dronk ze enorme hoeveelheden water, maar had dan daarna nog steeds dorst. Omdat ze veel moest plassen, ging ze vaak wel drie keer per nacht haar bed uit. Na een zoektocht op internet las ze dat deze symptomen karakteristiek zijn voor diabetes.

Veel drinken en veel plassen zijn bij diabetes een gevolg van de verhoogde concentratie glucose in de voorurine en daardoor ook in de urine.

Bij Sarah werd diabetes type 1 geconstateerd. Afbeelding 2 geeft drie modellen weer bij een verhoogde glucoseconcentratie.

Vier onderdelen van de nieren zijn: gekronkelde nierbuisje, glomerulus, haarvat, verzamelbuisje.

Vraag 19 2 punten

Bij diabetes type 1 valt het eigen immuunsysteem de insulineproducerende cellen in de eilandjes van Langerhans aan en vernietigt deze cellen.
Waardoor worden de cellen van de eilandjes van Langerhans vernietigd?

  1. A doordat B-lymfocyten de eiwitten op de celmembraan herkennen als niet-lichaamseigen
  2. B doordat B-lymfocyten het afwijkend DNA in de insulineproducerende cellen herkennen
  3. C doordat T-lymfocyten de eiwitten op de celmembraan herkennen als niet-lichaamseigen
  4. D doordat T-lymfocyten het afwijkend DNA in de insulineproducerende cellen herkennen
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 19 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Nierdonor bij leven

Opgavetekst

Nierdonor bij leven

Marja is geboren met slechts één nier. Eén goede nier is genoeg om het bloed te zuiveren, maar Marja's nier is tijdens de twintig jaar van haar leven steeds slechter gaan functioneren, waardoor ze nu regelmatig moet dialyseren.

Een niertransplantatie zou een oplossing zijn. Marja's tweelingbroer Arno wil graag een van zijn nieren doneren. Bij het transplanteren van een nier moet met verschillende factoren rekening worden gehouden. De nier is een bloedrijk orgaan, waardoor bij een niertransplantatie veel bloedcellen mee worden getransplanteerd.

Bij transplantatie mag geen klontering van de bloedcellen van Arno optreden in de bloedbaan van Marja. Marja heeft bloedgroep B.

Een tweede factor waarmee rekening moet worden gehouden bij een niertransplantatie zijn de HLA-eiwitten die zich op alle lichaamscellen bevinden. Deze eiwitten worden gecodeerd door een set genen op chromosoom 6. In deze genen is heel veel variatie, waardoor de kans klein is dat twee personen dezelfde combinatie van HLA-eiwitten bezitten. Tegen niet-lichaamseigen HLA-eiwitten treden immuunreacties op die tot afstoting van getransplanteerde organen kunnen leiden.

Omdat de verschillende genen voor de HLA-eiwitten heel dicht bij elkaar liggen, kun je stellen dat ze gekoppeld overerven en dat kinderen dus van elke ouder een van de twee sets HLA-genen krijgen. In afbeelding 1 zijn van Marja en haar ouders de chromosomen 6 met verschillende sets allelen voor HLA weergegeven.

Bij de afweerreactie tegen bloedgroepeiwitten spelen antistoffen uit het bloed een rol. Cellen van een donornier met lichaamsvreemde HLA-eiwitten worden aangevallen door bloedcellen van het specifieke afweersysteem.

Na onderzoek blijkt Arno een geschikte bloedgroep te hebben. Zijn HLA-eiwitten komen niet geheel overeen met die van Marja, maar de match is voldoende om als donor in aanmerking te komen.

Tijdens een operatie wordt Arno's rechternier naar de buikholte van Marja getransplanteerd. De chirurg maakt drie aansluitingen (met P, Q en R, afbeelding 2) om de aan- en afvoer van vloeistoffen naar en vanaf de donornier mogelijk te maken. In afbeelding 2 is met pijlen de richting van de vloeistofstromen aangegeven.

Vraag 11 2 punten

Noteer welke van de AB0-bloedgroepen Arno mag hebben om als donor voor zijn tweelingzus in aanmerking te komen. Verklaar je antwoord.

Bekijk het antwoord
  • Noemt bloedgroep B en bloedgroep 0. (1p)
  • Verklaart met: Arno's (rode) bloedcellen mogen voor Marja geen lichaamsvreemde antigenen of eiwitten hebben, of: het bloed van Marja mag geen antistof bevatten tegen Arno's (rode) bloedcellen. (1p)

Lichte toelichting met een donor-acceptor-schema: het tweede scorepunt niet toekennen.

Vraag 11 in het hele examen

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1

Schematische tekening van chromosomen 6. Vader heeft twee chromosomen met set 1 en set 2; moeder heeft twee chromosomen met set 3 en set 4. Marja heeft twee chromosomen met set 1 en set 4.

Vraag 12 2 punten

Hoe groot is, op basis van afbeelding 1, de kans dat Arno dezelfde sets van HLA-allelen heeft als Marja?

  1. A 0%
  2. B 25%
  3. C 50%
  4. D 75%
  5. E 100%
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 12 in het hele examen

Vraag 13 2 punten

Bij de afweerreactie tegen bloedgroepeiwitten spelen antistoffen uit het bloed een rol. Cellen van een donornier met lichaamsvreemde HLA-eiwitten worden aangevallen door bloedcellen van het specifieke afweersysteem.
Welke cellen produceren de antistoffen? En welke cellen van het specifieke afweersysteem vallen cellen van een donornier aan? Kies de combinatie: eerst de cellen die antistoffen produceren, dan de cellen die de donornier aanvallen.

  1. A B-cellen / macrofagen
  2. B B-cellen / T-cellen
  3. C macrofagen / B-cellen
  4. D macrofagen / T-cellen
  5. E T-cellen / B-cellen
  6. F T-cellen / macrofagen
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 13 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Smeerwortel

Opgavetekst

Smeerwortel

Als Adella zich in haar vinger snijdt bij het schillen van een appel, legt haar oma er een paar gekneusde bladeren van de smeerwortel op. Volgens oma helpt dit om de wond sneller te laten genezen. Adella wil weten of dit echt zo is.

Adella leest dat smeerwortel (Symphytum officinale, afbeelding 1) allantoïne bevat, een stof die de celdeling stimuleert. Ook bevat smeerwortel choline, dat nodig is voor de synthese van bepaalde neurotransmitters.

De plant produceert daarnaast pyrrolizidine alkaloïden (PA's). Deze giftige stoffen worden in verband gebracht met leveraandoeningen bij de mens.

Enkele onderzoeken geven aan dat het gebruik van smeerwortel genezing van wondjes kan stimuleren.

Er blijken verschillende variëteiten (chromosoomtypen) van de smeerwortel te zijn, elk met een verschillend chromosoomaantal. Zo zijn er smeerwortels met 24, 40 of 48 chromosomen per cel.

Bij een onderzoek zijn grote aantallen smeerwortels van verschillende variëteiten met elkaar gekruist. De onderzoekers hoopten hiermee een antwoord te kunnen geven op de vraag of de smeerwortelvariëteiten in Nederland tot één soort behoren.

De onderzoekers bestoven de bloemen handmatig door met een kwastje stuifmeel over te brengen van de ene naar de andere bloem. Zo werden bijvoorbeeld bloemen van planten met chromosoomtype 24 bestoven met stuifmeel van planten met chromosoomtype 40. Voor het handmatig bestuiven zijn in een vroegtijdig stadium de bloemen van de moederplant gecastreerd door de meeldraden te verwijderen. Hierdoor wordt voorkomen dat zelfbestuiving plaatsvindt.

De resultaten van het onderzoek staan in tabel 1.

Vraag 32 1 punt

Welke stof uit smeerwortel zou wondherstel kunnen stimuleren? Verklaar je antwoord.

Bekijk het antwoord
  • Noemt allantoïne, met een verklaring waaruit blijkt dat celdeling nodig is voor wondherstel. (1p)

Vraag 32 in het hele examen

2019, tijdvak 1: MERS

Opgavetekst

MERS

In 2012 werd in het Midden-Oosten bij verschillende patiënten een zeer ernstige longontsteking geconstateerd die veroorzaakt werd door een tot dan toe onbekend virus. In meer dan 30 procent van de ziektegevallen overleed de patiënt. Het was dus belangrijk om de ziekteverwekker en de bron van de infectie te bepalen. De ziekte kreeg de naam MERS (Middle East Respiratory Syndrome).

De virusinfectie leidt tot een heftige ontstekingsreactie in de longen, waarbij vocht, eiwitten en afweercellen uit de haarvaatjes in de longblaasjes terechtkomen. Hierdoor wordt de gaswisseling ernstig belemmerd en ontstaat zuurstoftekort.

Mensen met MERS hebben heftige hoestbuien. Doordat bepaalde ademhalingsspieren samentrekken wordt er lucht en vocht uit de longen verwijderd.

In het Erasmus Medisch Centrum in Rotterdam werd de ziekteverwekker geïdentificeerd: het bleek een coronavirus met RNA als drager van de erfelijke informatie. De ontdekkers van het virus vermoedden dat het ging om een gemuteerd virus afkomstig uit vee. In afbeelding 1 is de vermeerdering van het virus vereenvoudigd weergegeven.

Na infectie door het virus wordt het virus-RNA gebruikt om virus-eiwitten te maken. Ook wordt het RNA gebruikt om nieuwe virus-RNA-moleculen te maken. In het endoplasmatisch reticulum worden deze RNA-moleculen in de viruseiwitten verpakt waardoor nieuwe virussen ontstaan. Via het golgi-systeem worden de nieuwe virussen getransporteerd naar buiten de cel.

Toen de ziekteverwekker bekend was, kon de bron van infectie worden opgespoord. Hiervoor werd bloed van een groot aantal schapen, geiten en dromedarissen onderzocht. Van de dromedarissen bleek 74% met het virus in aanraking te zijn geweest. Hoewel bij deze dromedarissen het virus zelf niet altijd aan te tonen was, kon worden aangetoond dat de dieren immuun waren geworden voor het virus en dus ermee besmet moeten zijn geweest.

Om vast te stellen of een dromedaris besmet is geweest, gebruikt een medisch laborant een petrischaal met een gelei-laag. In een kuiltje in de gelei pipetteert hij een mengsel van viruseiwitten. In een ander kuiltje brengt hij serum (bloedplasma zonder stollingseiwitten) van een dromedaris aan (afbeelding 2a). Als het dier met het virus in aanraking is geweest, dan ontstaat na verloop van tijd een neerslag tussen de twee kuiltjes omdat stoffen uit het serum en het eiwitmengsel met elkaar reageren (afbeelding 2b).

Vraag 41 2 punten

Welke vorm van immuniteit hebben deze dromedarissen verworven voor dit virus?

  1. A kunstmatige actieve immuniteit
  2. B kunstmatige passieve immuniteit
  3. C natuurlijke actieve immuniteit
  4. D natuurlijke passieve immuniteit
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 41 in het hele examen

Afbeelding 2

Afbeelding 2
Afbeelding 2

a: Een petrischaal met een gelei-laag. Met een pipet wordt vloeistof in een van de kuiltjes gebracht; de schaal heeft twee kuiltjes, aangegeven met 'kuiltje met viruseiwitten' en 'kuiltje met serum'. b: Dezelfde schaal, met tussen de twee kuiltjes een neerslag (een witte lijn).

Vraag 42 2 punten

Door welk proces komen stoffen uit het serum en het mengsel van viruseiwitten bij elkaar? (afbeelding 2a)

  1. A door actief transport
  2. B door diffusie
  3. C door endocytose
  4. D door osmose
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 42 in het hele examen

Vraag 43 2 punten

Welke stoffen uit het serum van een dromedaris en welke stoffen uit het mengsel van viruseiwitten reageren bij het ontstaan van de neerslag (afbeelding 2b)? Kies de combinatie: eerst het serum van de dromedaris, dan de viruseiwitten.

  1. A antigenen / antigenen
  2. B antigenen / antistoffen
  3. C antistoffen / antigenen
  4. D antistoffen / antistoffen
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 43 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Hoofdluis

Opgavetekst

Afbeelding 2

Afbeelding 2
Afbeelding 2 https://en.wikipedia.org/wiki/Head_louse#/media/File:Fig._1._Male_of_head_louse.jpg KostaMumcuoglu at the English Wikipedia CC BY-SA 3.0

Foto van een volwassen hoofdluis, van bovenaf gezien, met de poten zichtbaar.

Afbeelding 3

Afbeelding 3
Afbeelding 3 bewerkt naar: http://www.brood.net/public/coeliakie/schematisch-weergeve-voedselallergie-hcp.gif

Schema van de afweerreactie in twee stappen. Links het 1e contact met het antigeen: een antigeen-presenterende cel en twee lymfocyten, P en Q. Q geeft Y-vormige stoffen af, waar R naar wijst. Rechts het 2e contact met het antigeen: een mestcel die onder andere histamine afgeeft, wat jeuk veroorzaakt.

Vraag 10 2 punten

Hoofdluizen zuigen bloed uit de hoofdhuid van mensen. Dit kan leiden tot jeuk. Jeuk is het gevolg van een reactie van het afweersysteem op stoffen uit het speeksel van de hoofdluis. In afbeelding 3 is deze reactie schematisch weergegeven. Mediatoren (zoals histamine) die afgegeven worden door de mestcel zijn verantwoordelijk voor het ontstaan van jeuk. In afbeelding 3 geven P en Q bepaalde lymfocyten aan. Met R wordt een bepaalde stof aangegeven. Welke typen lymfocyten zijn aangegeven met P en met Q? Is R een lichaamseigen of een lichaamsvreemde stof?

  1. A P: B-lymfocyt, Q: T-lymfocyt, R: lichaamseigen
  2. B P: B-lymfocyt, Q: T-lymfocyt, R: lichaamsvreemd
  3. C P: T-lymfocyt, Q: B-lymfocyt, R: lichaamseigen
  4. D P: T-lymfocyt, Q: B-lymfocyt, R: lichaamsvreemd
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 10 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Het smaakt naar nootjes, maar dan met pootjes

Vraag 30 2 punten

Karin vraagt zich af of ze een allergische reactie zal krijgen als ze insecten eet. Ze heeft namelijk een allergie voor garnalen. De eiwitten van deze verschillende diersoorten lijken zo veel op elkaar dat een allergie voor garnalen misschien ook een allergie voor meelwormen kan betekenen. Karin wil haar bloed laten testen om te kijken of het eten van meelwormen voor haar problemen zal opleveren. Welke reactie zal er in deze laboratoriumtest optreden als ze een allergie voor meelwormen heeft?

  1. A Antigenen uit haar bloed reageren met antigenen van meelwormen.
  2. B Antigenen uit haar bloed reageren met antistoffen van meelwormen.
  3. C Antistoffen uit haar bloed reageren met antigenen van meelwormen.
  4. D Antistoffen uit haar bloed reageren met antistoffen van meelwormen.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 30 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Longinfecties bij CF-patiënten

Opgavetekst

Longinfecties bij CF-patiënten

Wetenschappers hebben mogelijk ontdekt waardoor de longen van patiënten met taaislijmziekte snel geïnfecteerd raken. Deze ontdekking zou kunnen leiden tot een behandelmethode om longinfecties bij deze patiënten te voorkomen.

Patiënten met taaislijmziekte (cystische fibrose, CF) hebben een afwijking in het CFTR-gen waardoor de slijmvliezen in het lichaam dik, taai slijm produceren. Het was tot nu toe onduidelijk hoe dit in de longen leidt tot een verstoorde afweer, bijvoorbeeld tegen bacteriën.

Nu blijkt dat bij patiënten met CF de dunne slijmlaag van het longslijmvlies zuurder is dan bij gezonde personen. Hierdoor worden ingeademde bacteriën niet gedood door lysozymen. Dit probleem kan mogelijk in een vroeg stadium worden aangepakt door de slijmlaag minder zuur te maken.

Vraag 6 2 punten

Bacteriën kunnen op verschillende manieren onschadelijk gemaakt worden:
1 Macrofagen verteren de bacteriën in de longblaasjes.
2 Trilharen verplaatsen de bacteriën naar de keelholte. Na het doorslikken worden ze door het maagzuur gedood.
3 T-lymfocyten en B-lymfocyten maken de bacteriën onschadelijk.
4 Lysozymen breken de celwand van bacteriën af.
Noteer de nummers 1, 2, 3 en 4 onder elkaar op je antwoordblad en geef achter elk nummer aan of de bijbehorende manier behoort tot de aspecifieke afweer of tot de specifieke afweer.

Bekijk het antwoord
  • Vult bij alle vier de nummers de juiste soort afweer in: 1 aspecifieke afweer, 2 aspecifieke afweer, 3 specifieke afweer, 4 aspecifieke afweer. (2p)

Puntentabel uit het correctievoorschrift: voor vier correct aangevulde nummers 2 scorepunten; voor drie correct aangevulde nummers 1 scorepunt; voor minder dan drie correct aangevulde nummers 0 scorepunten. Het juiste antwoord: 1 aspecifieke afweer, 2 aspecifieke afweer, 3 specifieke afweer, 4 aspecifieke afweer.

Vraag 6 in het hele examen

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1

Vier staafdiagrammen, P, Q, R en S. Op de verticale as van elk diagram staat de sterfte van Staphylococcus aureus (%), met de schaal 0, 50 en 100. Op de horizontale as staan de groepen 1 tot en met 4. Legenda:
1: longslijmvlies van gezonde varkens behandeld met $NaCl$
2: longslijmvlies van gezonde varkens behandeld met $CO_2$
3: longslijmvlies van varkens met CF behandeld met $NaCl$
4: longslijmvlies van varkens met CF behandeld met $NaHCO_3$

Vraag 8 2 punten

Welk diagram in afbeelding 1 geeft het resultaat weer dat de hypothese van Haagsman ondersteunt?

  1. A diagram P
  2. B diagram Q
  3. C diagram R
  4. D diagram S
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 8 in het hele examen

Vraag 9 1 punt

Verklaar waardoor lysozymen niet goed werken in de zure slijmlaag bij CF-patiënten.

Bekijk het antwoord
  • Verklaart dat de lage pH van de zure slijmlaag de vorm van het lysozym verandert of dat de pH niet het optimum is, waardoor het lysozym minder goed werkt. (1p)

Uit het antwoord moet blijken dat de pH invloed heeft op de vorm van het lysozym, of dat lysozym een optimum-pH heeft. Voorbeelden van een juist antwoord: een lage pH veroorzaakt vormveranderingen van het lysozym waardoor het niet meer kan hechten aan het substraat; lysozymen gaan kapot bij een lage pH; de pH in de zure slijmlaag is niet het optimum voor de werking van de lysozymen.

Vraag 9 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Poeptransplantatie

Opgavetekst

Poeptransplantatie

De oma van Marah is met een ontsteking aan haar been in het ziekenhuis opgenomen. De ontsteking is daar behandeld met een antibioticum. Toen haar been begon te genezen kreeg oma last van diarree. Na enige tijd werd de diagnose gesteld: een darminfectie met Clostridium difficile.

Het toxine dat Clostridium difficile afgeeft, tast het epitheel (dekweefsel) van de dikke darm aan.

De oma van Marah krijgt als behandeling opnieuw een antibioticumkuur voorgeschreven.

Tijdens de biologieles heeft Marah gehoord dat antibioticagebruik ook nadelige kanten heeft. Ze zoekt op Wikipedia wat voor infectie haar oma eigenlijk heeft en leest het volgende:

Clostridium difficile is een grampositieve, anaerobe, sporevormende staafbacterie die veel voorkomt in de darmen maar daar doorgaans geen problemen veroorzaakt. Bij 80% van de pasgeborenen en bij 9% van de volwassenen is deze bacterie aantoonbaar in de ontlasting (dus ook in hun darmstelsel). Overmatige groei van Clostridium difficile (clostridiumziekte) bij volwassenen kan ontstaan door het gebruik van antibiotica.

Nederlandse huisartsen zijn terughoudend in het voorschrijven van antibiotica. Zo proberen ze een risico te minimaliseren.

Vraag 36 2 punten

Leg uit waardoor antibioticagebruik clostridiumziekte kan veroorzaken.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat andere (darm)bacteriën worden gedood of in hun groei worden geremd. (1p)
  • Noemt dat er daardoor minder concurrentie is voor Clostridium difficile, waardoor het zich kan vermenigvuldigen. (1p)

Opmerking uit het correctievoorschrift: antwoordt de kandidaat dat Clostridium difficile als spore kan overleven tijdens antibioticagebruik, dan het eerste scorepunt toekennen.

Vraag 36 in het hele examen

Vraag 37 1 punt

Welk risico wordt vergroot bij veelvuldig gebruik van antibiotica?

Bekijk het antwoord
  • Noemt het ontstaan van resistente (stammen van) bacteriën. (1p)

Vraag 37 in het hele examen

Vraag 39 1 punt

Beschrijf een mogelijk resultaat waaruit duidelijk werd dat de poeptransplantatie beter werkte dan de standaardbehandeling met antibiotica.

Bekijk het antwoord
  • Beschrijft een resultaat waaruit blijkt dat groep 2 (fecale bacterietherapie) beter werkte dan groep 1 (antibiotica). (1p)

Voorbeelden van een juist antwoord: patiënten in groep 2 herstellen sneller dan patiënten in groep 1; er zijn meer patiënten in groep 2 die herstellen dan patiënten in groep 1; in de darmen van patiënten in groep 2 wordt minder toxine aangetroffen; bij patiënten in groep 1 wordt meer Clostridium difficile aangetroffen; patiënten in groep 2 hadden minder last van diarree.

Vraag 39 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Actieplan SOS vuursalamander

Opgavetekst

Actieplan SOS vuursalamander

Onze meest spectaculaire salamander, de vuursalamander, verkeert in nood en dreigt de eerste amfibie te worden die deze eeuw in Nederland uitsterft. Om dit te voorkomen startte RAVON (reptielen-, amfibieën-, vissenonderzoek Nederland) met het actieplan ‘SOS vuursalamander’.

De vuursalamander (Salamandra salamandra, afbeelding 1) is in Nederland de enig voorkomende landsalamander. Vuursalamanders leven in de vochtige loofbossen met bronbeekjes van Zuid-Limburg.

Het voedsel van de volwassen vuursalamander bestaat vooral uit wormen en naaktslakken. Ook sommige geleedpotigen en hun larven staan op het menu, vooral de wat tragere dieren zoals miljoenpoten, pissebedden en rupsen. De larven van de vuursalamander leven hoofdzakelijk van kleine algen-etende watervlooien.

Er is niet veel bekend over natuurlijke vijanden van de volwassen vuursalamander. Oudere exemplaren zijn waarschijnlijk te giftig om door andere dieren gegeten te worden. Jongere exemplaren zijn nog niet zo giftig en vormen een prooi voor loopkevers. De larven van de vuursalamander worden gegeten door de beekforel, libellenlarven, waterkevers en de waterspitsmuis.

In de bovenstaande tekst wordt een voedselweb beschreven.

Medewerkers van RAVON bepalen jaarlijks de grootte van de vuursalamanderpopulatie door op verschillende plekken:
− larven te zoeken en te tellen in de poelen waarin vuursalamanders zich voortplanten;
− volwassen dieren te tellen langs een vastgesteld traject op het land.
Met de gegevens van deze tellingen wordt de ontwikkeling bepaald van de populatie vuursalamanders in het wild (afbeelding 2).

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1

Foto van een vuursalamander: een zwart dier met gele vlekken, op een ondergrond van stukjes hout en bladeren.

Bron 36

Vanaf 2008 werden steeds vaker dode vuursalamanders gevonden. Omdat veel van deze dode vuursalamanders zweren op hun huid hadden, werd al snel gedacht aan een ziekteverwekker. In 2013 identificeerden onderzoekers de tot dan toe onbekende schimmel Batrachochytrium salamandrivorans, die dodelijk bleek te zijn voor de vuursalamander. Met de identificatie van deze schimmel was de eerste doelstelling van SOS vuursalamander gehaald.

In tabel 1 zijn kenmerken van vier ziekteverwekkers weergegeven.

Tabel 1

ziekteverwekkercelwand of eiwitmantelkernmembraanerfelijk materiaal
1celwandaanwezigDNA
2eiwitmantelafwezigRNA
3celwandafwezigDNA
4afwezigaanwezigDNA

Vraag 44 2 punten

Welke van de vier ziekteverwekkers uit tabel 1 kan Batrachochytrium salamandrivorans zijn?

  1. A ziekteverwekker 1
  2. B ziekteverwekker 2
  3. C ziekteverwekker 3
  4. D ziekteverwekker 4
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 44 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Amerikaanse invasie in Nederlandse sloten

Opgavetekst

Amerikaanse invasie in Nederlandse sloten

De rode Amerikaanse rivierkreeft (afbeelding 1) is mogelijk medeverantwoordelijk voor het verdwijnen van de inheemse Europese rivierkreeft. Arjen de Groot van Wageningen University & Research doet onderzoek naar de opmars van deze exoot.

Rivierkreeften zijn geleedpotigen die leven in riviertjes, sloten en plassen. In tabel 1 staat een overzicht van de in Nederland voorkomende rivierkreeften.

De Amerikaanse rivierkreeften zijn door de mens in Nederland geïntroduceerd en ze verspreiden zich snel. Vooral het verspreidingsgebied van de rode Amerikaanse rivierkreeft neemt toe. De Europese rivierkreeft neemt ondertussen sterk in aantal af. Een belangrijke oorzaak voor het dreigende uitsterven van deze inheemse kreeft is de kreeftenpest. Deze zeer besmettelijke en dodelijke infectieziekte wordt veroorzaakt door een schimmel. De meeste Amerikaanse rivierkreeften zijn geïnfecteerd met deze schimmel, maar worden er niet ziek van. Ze kunnen de schimmel wel verspreiden.

De ziekteverschijnselen van de kreeftenpest zijn: zeer onrustig gedrag en omvallen. Daarnaast wordt een zieke kreeft overdag actief in plaats van ’s nachts. Negen tot vijftien dagen na infectie sterft het dier.

Bij geleedpotigen ontbreekt een verworven (specifiek) immuunsysteem. Geleedpotigen hebben wel een aangeboren (a-specifiek) afweersysteem, met dezelfde kenmerken als het menselijk aangeboren afweersysteem. Vier processen die een rol spelen bij de afweer, zijn:
1 fagocytose,
2 onderscheid maken tussen lichaamsvreemd en lichaamseigen,
3 productie van antistoffen,
4 productie van lysozymen.

De enige plek in Nederland waar de Europese rivierkreeft nog voorkomt, is een vijver op een landgoed bij Arnhem. Hier leeft een geïsoleerde populatie van enkele honderden individuen. Om het aantal inheemse kreeften te vergroten is een kweekprogramma opgezet. Er wordt een klein aantal ei-dragende vrouwtjes uit de bedreigde populatie weggevangen. Hierna worden de jongen in aquaria opgekweekt. Als deze volwassen zijn, worden ze uitgezet op zorgvuldig geselecteerde plaatsen.

Omdat er maar een klein aantal vrouwtjes wordt gebruikt voor het kweekprogramma, kunnen de allelfrequenties van de nieuwe populaties sterk gaan afwijken van die van de oorspronkelijke populatie.

Het uitzetten van deze nieuwe, kleine populatie Europese rivierkreeften in een ander gebied is niet bij voorbaat een succes. Als de genetische variatie van deze populatie klein is, is de overlevingskans kleiner dan bij een populatie met een grote genetische variatie.

Arjen de Groot maakt voor het onderzoek naar de verspreiding van de Amerikaanse rivierkreeften gebruik van zogenaamd eDNA (environmental DNA). Dit is DNA dat in het water terechtkomt via organische resten van organismen zoals huidcellen, haren, schubben, slijm of urine. Na het nemen van watermonsters (afbeelding 2) wordt het eDNA geanalyseerd. De rode Amerikaanse rivierkreeft wordt geïdentificeerd aan de hand van een merker: een klein stukje kenmerkend DNA. Als de merker in een watermonster voorkomt, betekent dit dat de rode Amerikaanse rivierkreeft aanwezig is in het water waarvan het monster is genomen.

Bij eDNA-onderzoek van een sloot worden merkers van de rode Amerikaanse rivierkreeft aangetroffen.

Voordat eDNA gebruikt werd, werd de aanwezigheid van een soort met traditionele methoden bepaald. Voorbeelden hiervan zijn het waarnemen van sporen zoals keutels of pootafdrukken, of het vangen met een net of val. In afbeelding 3 wordt de detectiekans met de eDNA-techniek vergeleken met de detectiekans met traditionele methoden.

Om zeker te weten dat Europese rivierkreeften worden uitgezet in een gebied zonder Amerikaanse rivierkreeften, kan de eDNA-techniek worden ingezet.

Ook in België worden geïsoleerde populaties Europese rivierkreeften bedreigd door de aanwezigheid van Amerikaanse rivierkreeften. Net zoals in Nederland is gebeurd, worden in België kleine waterecosystemen met elkaar verbonden via nieuw gegraven sloten of door het verleggen van beken.

Tabel 1

Nederlandse naamwetenschappelijke naameerste vondst in Nederland
Europese rivierkreeftAstacus astacusinheems
gevlekte Amerikaanse rivierkreeftOrconectes limosus1968
Turkse rivierkreeftAstacus leptodactylus1977
rode Amerikaanse rivierkreeftProcambarus clarkii1985
gestreepte Amerikaanse rivierkreeftProcambarus acutus2002
Californische rivierkreeftPacifastacus leniusculus2004
geknobbelde Amerikaanse rivierkreeftOrconectes virilis2004

Vraag 33 1 punt

De ziekteverschijnselen van de kreeftenpest zijn: zeer onrustig gedrag en omvallen. Daarnaast wordt een zieke kreeft overdag actief in plaats van ’s nachts. Welk orgaanstelsel van de kreeft wordt blijkbaar vooral aangetast door de kreeftenpest?

Bekijk het antwoord
  • Noemt het zenuwstelsel. (1p)

Vraag 33 in het hele examen

Hoe vaak afweer in het examen komt

Vragen over afweer per centraal examen biologie havo. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
ExamenVragenAantalAandeel
2026, tijdvak 136-41, 43716%
2026, tijdvak 21, 3, 837%
2025, tijdvak 116, 3524%
2025, tijdvak 218-2149%
2024, tijdvak 17, 31-35613%
2024, tijdvak 22612%
2023, tijdvak 130, 35-36, 3949%
2023, tijdvak 26-7, 9, 11-13614%
2022, tijdvak 119, 31, 36, 38410%
2022, tijdvak 211, 15-16, 26-27, 35614%
2022, tijdvak 322, 25, 39-4049%
2021, tijdvak 13, 5-6, 40-43717%
2021, tijdvak 239-42410%
2021, tijdvak 35-6, 1938%
2019, tijdvak 111-13, 32, 41-43717%
2019, tijdvak 210, 3024%
2018, tijdvak 16, 8-9, 36-37, 39, 44716%
2018, tijdvak 23312%

In 18 van de 18 ingedeelde examens biologie havo staat een vraag over afweer, samen 78 vragen (10% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2026, tijdvak 1: 7 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 8% van de vragen over afweer, daarvoor 11%. Dat aandeel is dus stabiel.

Oefenen met afweer

Maak de 15 nieuwste examenvragen over afweer online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2026, 2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.

Oefen de vragen over afweer

Andere onderwerpen biologie havo

Afweer op andere niveaus

Nakijken als docent

  1. Kies het examen in de vragenbank

    In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen biologie havo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Hoe ToetsChecker biologie per vraagtype nakijkt, lees je op biologie toetsen nakijken met AI.

Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op biologie oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak komt afweer voor in het eindexamen biologie havo?

In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 78 vragen over afweer, 10% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 18 van die examens.

In welk examen biologie havo stonden de meeste vragen over afweer?

In het examen van 2026, tijdvak 1, met 7 vragen: 36-41, 43.

Hoe oefen ik examenvragen over afweer?

Op deze pagina staan alle vragen over afweer met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.