Examenvragen evolutie biologie havo

59 vragen over evolutie uit 16 centrale examens van 2018 tot en met 2026.

Kort antwoord

Evolutie komt in 16 van de 18 examens biologie havo voor, met 59 vragen (8% van alle examenvragen). Het meest in 2026, tijdvak 1 (6 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.

Alle examenvragen over evolutie

Per examen de vragen over evolutie, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.

Oefen de vragen over dit onderwerp online

2026, tijdvak 1: Razendsnelle adaptatie bij olifanten door stroperij

Opgavetekst

Aan het eind van de vorige eeuw doodden stropers veel Afrikaanse olifanten om hun ivoren slagtanden. Als gevolg van deze stroperij blijkt de soort razendsnel veranderd te zijn. Bioloog Shane Campbell-Staton deed hier onderzoek naar.

In 1977 bestond de populatie olifanten (Loxodonta africana) in het Nationaal Park Gorongosa in Mozambique uit 1271 vrouwtjes. Hiervan had 18,5% geen slagtanden (slagtandloos). Op de foto hiernaast zie je zo'n slagtandloos vrouwtje. In 2000 waren er nog maar 121 vrouwtjes, waarvan er 61 slagtandloos waren. Alle mannetjes in de populatie hadden wél slagtanden.

In de periode 1977 tot en met 2000 is het aantal slagtandloze vrouwtjes absoluut gezien afgenomen, maar relatief gezien toegenomen.

Vraag 16 2 punten

Laat met een berekening zien dat in 2000 ten opzichte van 1977 het aantal slagtandloze vrouwtjes lager is; het percentage slagtandloze vrouwtjes hoger is.

foto van een slagtandloos olifantenvrouwtje (bij de tekst over de populatie). Bekijk in Opgaven, pagina 9

Bekijk het antwoord

voorbeeld van een juiste berekening:

In 1977 waren er $(18{,}5 \times 1271) / 100 = 235$ slagtandloze vrouwtjes. In 2000 waren er 61.

In 1977 was 18,5% slagtandloos. In 2000 was dat $61 / 121 \times 100\% = 50{,}4\%$.

Aanvulling: Opmerking: Als de kandidaat de berekening voor het eerste scorepunt heeft afgerond op 236, of niet heeft afgerond, dit niet aanrekenen. Toelichting: De berekening voor het eerste scorepunt komt uit op 235,1. Bij het afronden dient de kandidaat dit rekenkundig naar beneden af te ronden op een geheel getal. Afronden was echter geen toetsdoel bij deze vraag; daarom hoeft een afrondfout hier niet te worden aangerekend.

Vraag 16 in het hele examen

Hieronder staat een beschrijving van het onderzoek van Campbell-Staton.

1 Campbell-Staton vroeg zich af wat de oorzaak was van de relatieve 2 toename van het aantal slagtandloze vrouwtjes. Het zou een toevallig 3 gevolg kunnen zijn van de afname van de populatie. Het zou echter ook 4 een gevolg kunnen zijn van evolutie. Met kansberekening toonde hij aan 5 dat er sprake was van selectievoordeel van een bepaalde erfelijke 6 eigenschap.

Vraag 17 1 punt

In welke regels staat de zin die de hypothese bevat die wordt ondersteund door het onderzoek?

  1. A in de regels 1 en 2
  2. B in de regels 2 en 3
  3. C in de regels 3 en 4
  4. D in de regels 4, 5 en 6
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

C

Vraag 17 in het hele examen

Stroperij kan in korte tijd grote gevolgen hebben, doordat de populatiegrootte sterk afneemt. Het maakt de olifantenpopulatie kwetsbaarder voor uitsterven doordat de genenpool kleiner wordt.

Vraag 20 1 punt

Verklaar waardoor een populatie met een kleine genenpool meer kans heeft om uit te sterven dan een populatie met een grote genenpool.

Bekijk het antwoord

Uit het antwoord moet blijken dat een populatie met een kleine genenpool minder aanpassingsvermogen heeft als milieuomstandigheden veranderen (dan een populatie met een grote genenpool).

of

Uit het antwoord moet blijken dat (bij een populatie met een kleine genenpool) de kans op inteelt / erfelijke ziekten groter is (dan bij een populatie met een grote genenpool).

Vraag 20 in het hele examen

2026, tijdvak 1: Giraffen: aparte soorten

Opgavetekst

Volgens Duitse wetenschappers behoren niet alle giraffen tot dezelfde soort, maar zijn er vier verschillende soorten giraffen. Deze conclusie trekken ze op basis van DNA-onderzoek.

Lange tijd werden alle giraffen tot dezelfde soort (Giraffa camelopardalis) gerekend. Omdat giraffen in verschillende gebieden duidelijk een verschillend uiterlijk hebben, werd de soort in een aantal ondersoorten ingedeeld. De Duitse wetenschappers analyseerden het DNA van giraffen van de verschillende ondersoorten. Ze leidden daaruit af dat er al zo lang reproductieve isolatie is tussen de verschillende giraffenpopulaties dat het vier aparte soorten zijn geworden.

DNA is in te delen in coderend DNA en niet-coderend DNA.

Vraag 33 2 punten

In welk deel of welke delen van het DNA zullen verschillen aanwezig zijn tussen het DNA van de vier soorten giraffen?

  1. A alleen in coderend DNA
  2. B alleen in niet-coderend DNA
  3. C zowel in coderend DNA als in niet-coderend DNA
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

C

Vraag 33 in het hele examen

Ook zonder DNA-analyse is het mogelijk om vast te stellen of individuen uit verschillende populaties tot verschillende soorten behoren.

Vraag 34 1 punt

Hoe kan zonder DNA-analyse vastgesteld worden dat de verschillende populaties tot verschillende soorten behoren?

Bekijk het antwoord

voorbeelden van een juist antwoord:

  • Individuen uit verschillende populaties met elkaar kruisen is niet mogelijk.
  • Ze krijgen geen vruchtbare nakomelingen als je ze laat paren.

Opmerking: Aan een antwoord als "Ze kunnen samen geen nakomelingen krijgen", het scorepunt toekennen.

Vraag 34 in het hele examen

Op de kaart hiernaast zie je een deel van Afrika met daarin de leefgebieden van de vier soorten giraffen. De wetenschappers vonden de minste verschillen in DNA tussen de noordelijke giraf (Nog) en de netgiraf (Neg). De masaigiraf (Mag) is meer verwant aan de zuidelijke giraf (Zug) dan aan de andere twee giraffensoorten.

In de evolutionaire stamboom zie je de giraf en enkele verwante soorten afgebeeld.

Vraag 35 1 punt

Met de DNA-gegevens pasten de wetenschappers deze evolutionaire stamboom van de giraf-achtigen aan. Welke stamboom geeft de afstamming juist weer?

  1. A stamboom A (zie figuur op pagina 17)
  2. B stamboom B (zie figuur op pagina 17)
  3. C stamboom C (zie figuur op pagina 17)

evolutionaire stamboom van de giraf en verwante soorten met een tijdschaal in miljoen jaar geleden; de stambomen A, B en C staan eronder. Bekijk in Opgaven, pagina 17

Bekijk het antwoord

Antwoord: B

B

Vraag 35 in het hele examen

2025, tijdvak 1: De zeearend moet blijven!

Opgavetekst

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

Thomas van der Es werkt als boswachter voor Staatsbosbeheer in Nationaal Park De Biesbosch. In dit gebied zet hij zich in voor het behoud van de biodiversiteit.

De Biesbosch is een waterrijk natuurgebied met veel wilgenbossen. Sinds 2006 broeden er zeearenden (afbeelding 1). Vanaf 1990 nam de populatie zeearenden in Duitsland toe door een afname van het gebruik van bepaalde insecticiden en door een jachtverbod.

Zeearenden werden al eerder in Nederland waargenomen, maar pas vanaf 2006 vestigden ze zich. Dat kon doordat er steeds meer natte natuurgebieden ontstonden, waar vogels die prooi zijn voor de zeearend, in grote groepen aanwezig zijn. Afbeelding 2 toont de plaatsen waar nu zeearenden broeden in Nederland.

Als er jonge zeearenden uit het ei zijn gekomen, helpt Van der Es met het ringen van de jongen. Die krijgen een ring met een unieke code om hun poot. Zo kunnen onderzoekers inzicht krijgen in paarvorming en migratie van deze vogels. Nederlandse zeearenden blijken bijvoorbeeld ook paartjes te vormen met Duitse zeearenden, en ook met niet-geringde zeearenden waarvan de herkomst onbekend is.

Voor het voortbestaan van een populatie zeearenden is paarvorming met zeearenden uit andere gebieden van belang.

Vraag 5 2 punten

Leg uit waarom het belangrijk is dat er paarvorming is met individuen uit andere gebieden.

Bekijk het antwoord

Uit het antwoord moet blijken dat

  • hierdoor de genetische variatie (van de nakomelingen) groter wordt, / de kans op inteelt kleiner wordt,
  • (waardoor) de populatie zeearenden beter bestand is tegen verandering van milieufactoren. / (waardoor) de kans op (recessief) overervende aandoeningen kleiner is.

Opmerking

Als de kandidaat antwoord geeft aan de hand van een specifiek voorbeeld, scorepunten toekennen naar analogie met het correctievoorschrift.

Vraag 5 in het hele examen

2025, tijdvak 1: De Bajau

Opgavetekst

De Bajau (afbeelding 1) is een volk van zeenomaden in Indonesië. Ze zijn in staat om lang onder water te blijven zonder hulpmiddelen.

Veel Bajau-mannen vissen met behulp van een harpoen. Ze duiken hierbij zonder duikuitrusting tot wel 70 meter diep en kunnen tien minuten onder water blijven.

Om lang zijn adem in te kunnen houden, kan een duiker vooraf een aantal keer diep in- en uitademen. Dit vergroot de hoeveelheid zuurstof in het bloed niet, maar zorgt ervoor dat de ademprikkel later komt. De duiker kan hierdoor echter buiten bewustzijn raken voordat de ademprikkel ontstaat, en kan zo verdrinken.

Hieronder staan drie uitspraken.

Vraag 26 2 punten

  • 1 Door het inhouden van de adem wordt het restvolume van de longen groter.
  • 2 De duiker raakt buiten bewustzijn, doordat de $\mathrm{O}_2$-concentratie in zijn bloed te laag wordt.
  • 3 De ademprikkel blijft uit, omdat de $\mathrm{CO}_2$-concentratie in het bloed hoog is.

Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak juist of onjuist is.

Foto van een Bajau-dorp op palen in zee, met houten boten en enkele mensen. Bekijk in Opgaven, pagina 12

Bekijk het antwoord
  • 1 onjuist
  • 2 juist
  • 3 onjuist

Vraag 26 in het hele examen

Uit het onderzoek blijkt dat de milt bij de Bajau-mannen gemiddeld groter is dan bij de Saluan-mannen. Uit dit onderzoek is niet af te leiden of een grotere milt erfelijk is, of dat individuen een grotere milt ontwikkelen tijdens hun leven door het vele duiken. Om dat te bepalen, moet in een vervolgonderzoek de miltgrootte van twee andere groepen met elkaar vergeleken worden.

Vraag 32 2 punten

  • Noteer twee groepen waarvan de miltgrootte met elkaar moet worden vergeleken om hier duidelijkheid over te krijgen.
  • Beschrijf het resultaat van het vervolgonderzoek waaruit blijkt dat een grotere milt erfelijk is.
Bekijk het antwoord

Uit het antwoord moet blijken dat

  • Bajau-vrouwen worden vergeleken met Saluan-vrouwen, en de (gemiddelde) miltgrootte van de Bajau-vrouwen is groter (dan die van de Saluan-vrouwen);
  • of: Bajau-kinderen worden vergeleken met Saluan-kinderen, en de (gemiddelde) miltgrootte van de Bajau-kinderen is groter (dan die van de Saluan-kinderen);
  • of: niet-duikende Bajau(-mannen) worden vergeleken met niet-duikende Saluan(-mannen), en de (gemiddelde) miltgrootte van de niet-duikende Bajau(-mannen) is groter (dan die van de niet-duikende Saluan-mannen);
  • of: duikende Bajau(-mannen) worden vergeleken met niet-duikende Bajau(-mannen), en bij deze groepen de milt (gemiddeld ongeveer) dezelfde omvang heeft.

Opmerking

Het tweede scorepunt kan alleen worden toegekend als het eerste scorepunt is behaald.

Vraag 32 in het hele examen

Na de analyse van het DNA vonden onderzoekers in een gen op chromosoom 6 een mutatie die samenhangt met de grootte van de milt. Afbeelding 4 laat de relatie zien tussen het genotype (aantal mutante allelen van dit gen) en het fenotype (de miltgrootte bij Bajau-mannen).

Vraag 33 2 punten

Hieronder staan uitspraken over de gegevens in het informatiekader.

  • 1 Het mutante allel erft autosomaal over.
  • 2 Mensen met één keer het mutante allel hebben een intermediair fenotype.
  • 3 De grootte van de milt wordt alleen bepaald door het gen op chromosoom 6.

Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak wel of niet een juiste conclusie is op basis van de gegevens in het informatiekader.

Staafdiagram van de gemiddelde miltgrootte (cm³) per genotype: 0, 1 en 2 mutante allelen. De staven worden hoger naarmate er meer mutante allelen zijn. Bekijk in Opgaven, pagina 14

Bekijk het antwoord
  • 1 wel
  • 2 wel
  • 3 niet

Vraag 33 in het hele examen

De onderzoekers vermoeden dat de grotere milt van de Bajau-mannen het gevolg is van evolutie.

Vraag 34 3 punten

Beschrijf hoe evolutie tot een grotere milt kan hebben geleid.

Bekijk het antwoord

Uit het antwoord moet blijken dat

  • er genetische variatie is in miltgrootte / er mutaties zijn opgetreden die leidden tot een grotere milt.
  • mannen met een grotere milt meer voedsel konden verzamelen, / diepere duiken konden overleven,
  • (waardoor) deze mannen een hogere fitness hadden. / meer voortplantingssucces hadden.

Opmerking

Als een kandidaat antwoordt dat mannen die diep kunnen duiken aantrekkelijker waren voor vrouwen, het tweede scorepunt toekennen.

Vraag 34 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Zwarte kip

Opgavetekst

Freek fokt kippen. Op een tentoonstelling ziet hij kippen met zwarte veren. Ook hun botten en spieren zijn zwart. Dit heet fibromelanose en komt onder andere voor bij de kippenrassen ayam cemani uit Indonesië (afbeelding 1) en svarthöna uit Zweden (afbeelding 2).

Foto van een zwarte haan van het ras ayam cemani, met zwart verenkleed.
afbeelding 1
Foto van een zwarte kip van het ras svarthöna, met zwart verenkleed.
afbeelding 2

Een zwarte kleur van kippenveren wordt veroorzaakt door het eiwit melanine. Melanine wordt geproduceerd door pigmentcellen: de melanocyten. Tijdens de embryonale ontwikkeling komen de melanocyten terecht op specifieke plekken in de huid, en geven zo de veren hun kleur. Kippen met fibromelanose hebben een mutatie in het autosomale EDN3-gen. Door deze mutatie komen de melanocyten in het gehele lichaam terecht, waardoor deze kippen volledig zwart zijn.

Ayam cemani’s en svarthöna’s hebben dezelfde, uiterst complexe, mutatie aan het EDN3-gen. Wetenschappers denken daarom dat de twee rassen afstammen van een gemeenschappelijke volledig zwart-gekleurde voorouder.

Vraag 6 1 punt

Verklaar dat het niet waarschijnlijk is dat de mutatie aan het EDN3-gen bij de ayam cemani’s en die bij de svarthöna’s onafhankelijk van elkaar zijn ontstaan.

Bekijk het antwoord

Uit het antwoord moet blijken dat het onwaarschijnlijk is dat deze (uiterst complexe) mutatie twee keer (in de evolutie) is ontstaan. Opmerking: als de kandidaat antwoordt dat het onwaarschijnlijk is dat een complexe mutatie twee keer ontstaat, het scorepunt toekennen.

Vraag 6 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Koeientoilet

Opgavetekst

Andrea heeft een melkveehouderij naast natuurgebied het Korenburgerveen. Om de zeldzame planten in het natuurgebied te beschermen, neemt ze maatregelen zodat de uitstoot van stikstof van haar bedrijf vermindert.

Urine van koeien bevat ureum. In de ontlasting van koeien komen bacteriën voor die het enzym urease produceren. In de stal komen urine en ontlasting met elkaar in contact. Urease zet ureum dan om in ammoniak. Een gedeelte van de ammoniak komt in de lucht en kan zo in de omgeving neerslaan. Dit kan leiden tot eutrofiëring van natuurgebieden.

Als de koeien in de wei lopen, ontstaat er veel minder ammoniak dan wanneer de koeien in de stal staan.

Onderzoekers in Zweden deden onderzoek naar de invloed van stikstofverbindingen in de bodem op de aanwezigheid van zonnedauw. Zij hebben een veld waar ronde zonnedauw (Drosera rotundifolia) groeit, opgedeeld in vijf delen. Aan deze delen dienden ze jaarlijks verschillende hoeveelheden van een anorganische stikstofverbinding toe. De onderzoekers hebben er vier jaar lang in september en in juni het aantal plantjes zonnedauw per vierkante meter geteld.

Vraag 31 2 punten

Behoort de zonnedauw uit het Zweedse onderzoek tot dezelfde soort als de zonnedauw in het Korenburgerveen? En tot hetzelfde genus (geslacht)?

  1. A zelfde soort: ja; zelfde genus: ja
  2. B zelfde soort: ja; zelfde genus: nee
  3. C zelfde soort: nee; zelfde genus: ja
  4. D zelfde soort: nee; zelfde genus: nee
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

C

Vraag 31 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Kameleon bekent kleur

Opgavetekst

In 1972 kwam er op Oahu, een eiland van Hawaï, een vracht aan met 36 driehoornkameleons uit Kenia. De dieren ontsnapten en nu komt de soort algemeen voor op het eiland Oahu.

Driehoornkameleons gebruiken hun felle kleuren om signalen te geven aan hun soortgenoten. De driehoornkameleons die op Oahu leven, zijn kleurrijker dan de driehoornkameleons die in Kenia leven. Tot 1972 leefden er geen driehoornkameleons op Oahu.

Foto van een driehoornkameleon op een tak.

Een verklaring voor de vestiging en snelle verspreiding van de driehoornkameleons op Oahu, is de afwezigheid van predatoren. Er zullen echter ook andere factoren een rol gespeeld hebben.

De driehoornkameleons uit Oahu en Kenia zijn geografisch gescheiden. Toch is het waarschijnlijk dat zij nog steeds samen vruchtbare nakomelingen kunnen krijgen, en daarmee tot dezelfde soort behoren.

Vraag 35 1 punt

Verklaar waarom het niet waarschijnlijk is dat de driehoornkameleons uit Oahu en Kenia geëvolueerd zijn tot twee soorten.

Bekijk het antwoord

Uit het antwoord moet blijken dat de tijd (vanaf 1972) dat de populaties gescheiden zijn geweest, te kort is om dusdanig grote verschillen te laten ontstaan dat er geen vruchtbare nakomelingen meer zouden kunnen ontstaan bij kruising van individuen uit de verschillende populaties.

Vraag 35 in het hele examen

De verschillen in kleur tussen de driehoornkameleons op Oahu en in Kenia worden veroorzaakt door genetische verschillen. Hieronder staan uitspraken die een mogelijke verklaring geven voor de genetische verschillen.

Vraag 36 2 punten

  • 1 De 36 dieren die in 1972 ontsnapten, waren in Kenia geselecteerd op hun fellere kleuren.
  • 2 Het voedsel op Oahu bevat meer natuurlijke kleurstoffen.
  • 3 In Kenia hebben de felgekleurde driehoornkameleons een lagere fitness door de aanwezigheid van predatoren.

Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak wel of niet een verklaring kan zijn voor het genetische verschil in kleur.

Bekijk het antwoord

1 wel, 2 niet, 3 wel. Indien drie nummers correct: 2 punten. Indien twee nummers correct: 1 punt. Indien minder dan twee nummers correct: 0 punten.

Vraag 36 in het hele examen

Er zijn zo’n 200 soorten kameleons bekend. Deze zijn onderverdeeld in verschillende geslachten (genera). In de stamboom is een aantal van deze geslachten te zien, waaronder ook het geslacht Trioceros waartoe de driehoornkameleon behoort.

6050403020100tijd (in miljoen jaar geleden)BrookesiaArchalusRhampholeonKinyongiaTriocerosFurciferCalummaBradypodion

Hieronder staan uitspraken over deze stamboom.

  • 1 Het geslacht Brookesia is de voorouder van alle andere geslachten.
  • 2 De laatste gemeenschappelijke voorouder van het geslacht Trioceros en het geslacht Kinyongia leefde in de geologische periode Jura.
  • 3 Het geslacht Rhampholeon is meer verwant met het geslacht Kinyongia dan met het geslacht Trioceros.

Vraag 39 2 punten

Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak juist of onjuist is. Gebruik je informatieboek.

Bekijk het antwoord

1 onjuist, 2 onjuist, 3 onjuist. Indien drie nummers correct: 2 punten. Indien twee nummers correct: 1 punt. Indien minder dan twee nummers correct: 0 punten.

Vraag 39 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Gifkikkers

Opgavetekst

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1 Stock Photo ID: 14321545, Phantasmal poison frog - Epipedobates tricolor in front of a white background; Eric Isselee

Foto van een driekleurige gifkikker (Epipedobates tricolor) voor een witte achtergrond.

Vraag 14 2 punten

Na het zien van een documentaire over het Amazonewoud, raakt Mare geïnteresseerd in gifkikkers. Ze zoekt naar informatie over deze dieren en over de mogelijkheid om zelf gifkikkers te houden. Mare denkt erover om een terrarium in te richten voor driekleurige gifkikkers (Epipedobates tricolor, afbeelding 1). Op een website leest ze: De ideale temperatuur overdag voor de driekleurige gifkikker is 23 °C, in ieder geval tussen de 20 en 25 °C. ’s Nachts mag de temperatuur niet lager worden dan 15 °C. De luchtvochtigheid is minimaal 80 procent. Het terrarium richt je in met klimplanten en bromelia’s, en op de bodem maak je voldoende schuilplaatsen. Je voert de gifkikkers met fruitvliegjes en keverlarven.

Over de driekleurige gifkikkers worden de volgende uitspraken gedaan:
1 De optimumtemperatuur is 25 °C.
2 De habitat wordt bepaald door de biotische en abiotische factoren.
3 Luchtvochtigheid en temperatuur zijn abiotische factoren.

Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is.

Bekijk het antwoord
  • Noteert bij 1 onjuist, bij 2 juist en bij 3 juist. (2p)

Drie nummers correct: 2 punten. Twee nummers correct: 1 punt. Minder dan twee nummers correct: 0 punten.

Vraag 14 in het hele examen

Vraag 16 2 punten

De huid van de driekleurige gifkikker bevat epibatidine, een gifstof die dodelijk is voor bijna alle predatoren. Epibatidine wordt geproduceerd door giftige planten.

Beschrijf hoe door evolutionaire processen de giftigheid van de driekleurige gifkikker is ontstaan.

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord blijkt dat er door mutatie, recombinatie of genetische variatie (voorouders van de driekleurige) gifkikkers waren die bestand waren tegen gif/epibatidine, of die giftige prooien konden eten. (1p)
  • Uit het antwoord blijkt dat deze gifkikkers minder vaak gegeten werden en daardoor (vergeleken met niet-giftige soortgenoten) een hogere fitness hadden, of meer nakomelingen kregen. (1p)

Vraag 16 in het hele examen

Vraag 17 2 punten

Epibatidine bindt aan receptoren voor de neurotransmitter acetylcholine en remt zo de impulsoverdracht in synapsen. Hierdoor heeft de stof een verlammend effect bij predatoren van de driekleurige gifkikker. Epibatidine bindt op hetzelfde deel van de receptor als acetylcholine.

Over de overeenkomsten tussen acetylcholine en epibatidine worden de volgende uitspraken gedaan:
1 De moleculen hebben een overeenkomst in ruimtelijke structuur.
2 De moleculen zijn beide neurotransmitters.
3 De moleculen zijn beide organische verbindingen.

Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is.

Bekijk het antwoord
  • Noteert bij 1 juist, bij 2 onjuist en bij 3 juist. (2p)

Drie nummers correct: 2 punten. Twee nummers correct: 1 punt. Minder dan twee nummers correct: 0 punten.

Vraag 17 in het hele examen

Vraag 19 1 punt

De ouders van Mare vinden haar plan voor een terrarium geen goed idee. Ze zijn bang dat de gifkikkers giftig zullen zijn. Mare beweert dat de driekleurige gifkikkers in haar terrarium niet giftig zullen zijn.

Geef een argument dat Mares bewering ondersteunt.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een juist argument dat Mares bewering ondersteunt. Voorbeelden van een juist antwoord: De prooidieren voor de gifkikkers in het terrarium eten geen giftige planten. / In het terrarium staan geen giftige planten. / De gifkikkers in het terrarium eten geen giftige prooien. / Haar gifkikkers krijgen fruitvliegjes en keverlarven te eten. (1p)

Vraag 19 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Vissen op zeebaars

Opgavetekst

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1 StockVector, ID: 1085631857, Ink sketch of sea bass. Hand drawn vector illustration of fish isolated on white background. Retro style.

Tekening van een Europese zeebaars.

Vraag 38 2 punten

Er blijken twee groepen Europese zeebaarzen te bestaan. Een daarvan leeft in het koude water van het noordoostelijke deel van de Atlantische Oceaan, de andere in het warmere water in het westelijke deel van de Middellandse Zee. Tussen deze groepen vindt nauwelijks uitwisseling van individuen plaats.

Behoren de twee groepen tot één populatie of tot twee aparte populaties? En zal de selectiedruk in de groepen hetzelfde of verschillend zijn?

  1. A één populatie, dezelfde selectiedruk
  2. B één populatie, verschillende selectiedruk
  3. C twee aparte populaties, dezelfde selectiedruk
  4. D twee aparte populaties, verschillende selectiedruk
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 38 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Mens temde het paard al in de oertijd

Opgavetekst

Mens temde het paard al in de oertijd

Aya volgt de opleiding archeologie aan de hogeschool Saxion. Ze loopt stage in Kazachstan op een vindplaats van een prehistorische paardenboerderij. Daar wordt onderzocht wanneer de mens voor het eerst wilde paarden ging temmen.

Aya selecteert voorwerpen om met behulp van de C14-methode te dateren. Bij deze methode wordt in het laboratorium de ouderdom bepaald aan de hand van de relatieve hoeveelheid radioactieve koolstofisotopen die aanwezig zijn in organische stoffen. Uit de datering blijkt dat de paardenboerderij er rond 3500 voor Christus moet hebben gestaan.

De paarden werden waarschijnlijk gemolken; dit werd afgeleid uit de vondst van melkzuur in de resten van houten kommen. Het melkzuur ontstond toen de lactose uit de paardenmelk werd omgezet tijdens een bepaald stofwisselingsproces.

Uit DNA-analyse blijkt dat alle huidige tamme paardenrassen (Equus ferus caballus) afstammen van 17 verschillende familiegroepen wilde paarden. De genetische variatie in het DNA van de Y-chromosomen van tamme paarden blijkt klein te zijn.

Bij paarden wordt het geslacht op dezelfde manier door de chromosomen bepaald als bij mensen.

Aya leest dat de genetische variatie van de Y-chromosomen bij tamme paarden is afgenomen als gevolg van fokken (kruisen).

Tegenwoordig komen wilde paarden nog steeds voor. Dit zijn przewalskipaarden (Equus ferus przewalskii), die te vinden zijn in een nationaal park in Mongolië, in enkele dierentuinen, en in een aantal natuurgebieden.

Aya vindt op internet een evolutionaire stamboom van verschillende paardenrassen en de ezel (afbeelding 1).

Vraag 42 1 punt

Verklaar hoe door fokken de genetische variatie kan afnemen.

Bekijk het antwoord
  • Verklaart met een juiste reden, bijvoorbeeld: door fokken selecteer je op bepaalde allelen, waardoor andere allelen verloren gaan; er wordt slechts een klein aantal dieren gebruikt; bij inteelt ontstaan steeds meer homozygoten; er wordt vaak met dezelfde hengst gefokt. (1p)

Vraag 42 in het hele examen

Vraag 43 2 punten

Drie uitspraken over de huidige przewalskipaarden en de huidige tamme paarden zijn:
1 Ze behoren tot dezelfde populatie.
2 Ze behoren tot dezelfde soort.
3 Ze behoren tot hetzelfde genus (geslacht).

Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is.

Bekijk het antwoord
  • Noemt bij de uitspraken 1, 2 en 3 juist of onjuist: 1 onjuist, 2 juist, 3 juist, volgens de scoring in aiContext. (2p)

Juist is: 1 onjuist, 2 juist, 3 juist. Drie juist: 2 punten. Twee juist: 1 punt. Minder dan twee juist: 0 punten.

Vraag 43 in het hele examen

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1 Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, 2023

Evolutionaire stamboom (vertakkend diagram) met van boven naar beneden: ezel, przewalskipaard, fjord, ijslander, Mongools paard, freiberger, Belgisch trekpaard, standardbred, Franse draver, Amerikaanse draver, arabier en andalusiër. De vertakkingen tonen de verwantschap.

Vraag 44 2 punten

Aya doet de volgende uitspraken over deze stamboom:
1 De ezel is de voorouder van alle weergegeven paardenrassen.
2 Het przewalskipaard is van alle weergegeven paardenrassen het meest verwant aan de ezel.
3 De Franse draver is van alle weergegeven paardenrassen het meest verwant aan de Amerikaanse draver.

Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is.

Bekijk het antwoord
  • Noemt bij de uitspraken 1, 2 en 3 juist of onjuist: 1 onjuist, 2 onjuist, 3 onjuist, volgens de scoring in aiContext. (2p)

Juist is: alle drie onjuist. Drie juist: 2 punten. Twee juist: 1 punt. Minder dan twee juist: 0 punten.

Vraag 44 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Terug naar de mammoetsteppe?

Opgavetekst

Terug naar de mammoetsteppe?

In Siberië, ten noorden van de noordpoolcirkel, proberen wetenschappers een groot bebost toendra-gebied om te vormen tot een steppe, met als doel het ontdooien van de permafrost af te remmen. Deze steppe zou ook geschikt kunnen zijn voor de terugkeer van mammoeten.

Permafrost – grond die altijd bevroren is – komt voor in gebieden waar de temperatuur gemiddeld onder nul is, zoals in Alaska en Siberië. Nu de zomers daar als gevolg van het versterkt broeikaseffect langer duren en warmer zijn, ontdooit de bevroren grond steeds verder. Micro-organismen breken vervolgens de grote hoeveelheden organische resten van planten en dieren af. Hierbij komen onder andere CO2 en CH4 (methaan) vrij.

Het beschreven proces kan worden weergegeven in een regelkring (afbeelding 1) waarin de volgende processen voorkomen: 1 stofwisselingsactiviteit van reducenten, 2 versterkt broeikaseffect, 3 vrijkomen CO2 en CH4.

De onderzoekers Sergej en Nikita Zimov willen het toendrabos in Siberië omvormen tot een grassteppe met grote grazers. Ze hebben grote grazers uitgezet die gras en jonge boompjes eten. Deze dieren trappen in de winter de sneeuw plat, waardoor de kou dieper in de bodem door kan dringen en de permafrost zich kan herstellen.

Dit proces zou sneller gaan als er wolharige mammoeten (afbeelding 2) zouden rondlopen. Deze zijn echter zo’n 10.000 jaar geleden uitgestorven. Het genoom van de mammoet is wel bekend, doordat DNA is gevonden in de resten van mammoeten in de permafrost.

Geneticus George Church werkt aan de terugkeer van de wolharige mammoet. Hij haalde bindweefselcellen uit een Aziatische olifant en verving in die cellen enkele genen door genen van de mammoet. Het is Church gelukt om mammoetgenen voor extra haargroei in te bouwen in bindweefselcellen van een olifant.

Church heeft ook het gen voor hemoglobine vervangen. Het gen voor hemoglobine van een mammoet verschilt op drie plaatsen van dat van andere olifantensoorten, waardoor mammoet-hemoglobine andere eigenschappen heeft. Om de eigenschappen van mammoet-hemoglobine te onderzoeken werd het gen in een bacterie ingebouwd, waarna deze bacterie mammoet-hemoglobine ging maken.

Bij lage temperaturen blijkt mammoet-hemoglobine makkelijker zuurstofmoleculen af te geven in vergelijking met hemoglobine van andere olifantensoorten. Dat is voordelig in delen van het lichaam die sterk afkoelen, zoals de poten.

Stel dat het Church lukt om mammoetachtige olifanten te verkrijgen, dan zijn enkele mannetjes en enkele vrouwtjes nog niet voldoende. Er zijn meerdere mannetjes en vrouwtjes nodig om een gezonde populatie op te bouwen.

afbeelding 1

afbeelding 1
afbeelding 1

Regelkring met vier cirkels en vier pijlen. Op de pijl boven tussen linksboven en rechtsboven staat ontdooiing permafrost. Rechtsboven staat in een cirkel een +. De overige drie cirkels zijn leeg en de drie pijlen rechts, onder en links hebben de tekst nummer: (in te vullen).

Vraag 18 2 punten

Bij lage temperaturen blijkt mammoet-hemoglobine makkelijker zuurstofmoleculen af te geven in vergelijking met hemoglobine van andere olifantensoorten. Dat is voordelig in delen van het lichaam die sterk afkoelen, zoals de poten. Beredeneer hoe evolutie heeft geleid tot afwijkende hemoglobine bij mammoeten.

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord moet blijken dat er mutatie(s) zijn opgetreden, dus dat er genetische variatie was in het gen voor hemoglobine. (1p)
  • Uit het antwoord moet blijken dat individuen met afwijkend hemoglobine bij koude een selectievoordeel hebben (een hogere fitness hebben, meer nakomelingen krijgen). (1p)

Vraag 18 in het hele examen

Vraag 19 2 punten

Stel dat het Church lukt om mammoetachtige olifanten te verkrijgen, dan zijn enkele mannetjes en enkele vrouwtjes nog niet voldoende. Er zijn meerdere mannetjes en vrouwtjes nodig om een gezonde populatie op te bouwen. Leg uit dat er meerdere mannetjes en vrouwtjes nodig zijn om de overlevingskansen van een populatie te vergroten.

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord moet blijken dat in een grotere populatie de genetische variatie groter is, waardoor er meer kans is op individuen met passende eigenschappen bij veranderende omstandigheden. Of: in een grotere populatie is de kans op inteelt en op erfelijke aandoeningen kleiner. Of: de kans op genetic drift is kleiner, waardoor gunstige allelen minder snel verloren gaan. (2p)

Als een juist antwoord wordt gegeven aan de hand van een concreet voorbeeld, het tweede scorepunt toekennen.

Vraag 19 in het hele examen

2022, tijdvak 1: GloFish®

Opgavetekst

GloFish®

Tijdens Adrianna’s uitwisselingsjaar in Minnesota (VS) doet zij op haar highschool genetica-experimenten met GloFish®.

De GloFish® zijn zebravissen (Danio rerio, afbeelding 1) die transgeen zijn gemaakt doordat aan een bevruchte eicel een of meer genen voor een fluorescerend eiwit zijn toegevoegd. Deze genen zijn afkomstig uit kwallen of zeeanemonen die van nature fluorescerend eiwit maken. Zo’n gen van een ander organisme, een transgen, wordt dan op een willekeurige plaats in het genoom van de zebravis ingebouwd. Er zijn inmiddels GloFish® in de fluorkleuren groen, rood, geel, blauw en oranje.

De transgenen komen alleen tot expressie in de spiercellen van de zebravis en niet in andere celtypen. Daardoor zijn de fluorescerende eiwitten alleen in de spiercellen aanwezig. De makers van de GloFish® hadden er met een iets andere aanpak voor kunnen kiezen om de fluorescerende eiwitten in de huidcellen te laten aanmaken. Toch hebben ze dat niet gedaan, omdat dit de fluorescentie zou verminderen.

afbeelding 1

afbeelding 1
afbeelding 1

Zwart-witfoto van twee zebravissen tegen een witte achtergrond. De ene vis is groter en ligt iets hoger, de andere is kleiner en zwemt schuin eronder.

Vraag 30 2 punten

Zebravissen komen van nature voor in Zuidoost-Azië. Volgens Adrianna is, als gevolg van selectie, de kans heel klein dat uit de uitgezette GloFish® een populatie fluorescerende zebravissen zal ontstaan in de natuurlijke omgeving. Licht met een voorbeeld toe hoe natuurlijke selectie kan voorkómen dat een populatie fluorescerende zebravissen ontstaat. Licht met een voorbeeld toe hoe seksuele selectie kan voorkómen dat een populatie fluorescerende zebravissen ontstaat.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een juist voorbeeld van natuurlijke selectie, bijvoorbeeld: de GloFish® valt meer op voor predatoren; hij kan moeilijker prooien vangen; het maken van het fluorescerend eiwit kost extra energie. (1p)
  • Geeft een juist voorbeeld van seksuele selectie, bijvoorbeeld: een gewone zebravis zal niet willen paren met GloFish®; een gewone zebravis zal voorkeur hebben voor een gewone zebravis. (1p)

Als de kandidaat als voorbeeld van natuurlijke selectie geeft dat gloeien energie kost, het eerste scorepunt toekennen.

Vraag 30 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Hoelang nog voor de Yangtze-bruinvissen?

Opgavetekst

Hoelang nog voor de Yangtze-bruinvissen?

In de rivier de Yangtze (Chang Jiang) in China leeft een populatie Indische bruinvissen (afbeelding 1). Deze populatie wordt ernstig met uitsterven bedreigd. In 2018 waren er nog maar ongeveer 1000 Indische bruinvissen in de Yangtze.

De bruinvissen in de Yangtze leven in kleine groepen. Deze zoogdieren jagen op vissen, weekdieren en kreeftachtigen. In de zeeën rond China komt ook een variant voor van de Indische bruinvis. In afbeelding 2 is de verspreiding van de Yangtze-variant en de zoutwatervariant weergeven.

Om te bepalen of de twee varianten aparte soorten zijn, hebben onderzoekers het genoom van deze Indische bruinvissen bestudeerd. Omdat de Yangtze-bruinvissen geografisch geïsoleerd zijn van de zoutwaterbruinvissen, treedt er geen voortplanting op tussen deze twee varianten.

De onderzoekers vonden verschillen in het DNA van de zoutwatervariant en dat van de Yangtze-variant. Binnen populaties van de zoutwatervariant is er een hogere frequentie van allelen die helpen overleven bij een lage zuurstofconcentratie in het lichaam. In zee zijn deze allelen gunstig omdat bruinvissen aan het wateroppervlak lucht inademen en daarna in zee op grote diepte hun prooien vangen.

De twee varianten Indische bruinvissen verschillen ook in genen die te maken hebben met de aanpassing aan de osmotische waarde van het water waarin ze leven. Deze genetische verschillen leiden tot een verschil in afgifte van ADH en in de osmotische waarde van de urine. Yangtze-bruinvissen produceren daardoor meer urine dan zoutwaterbruinvissen.

Door de grote genetische verschillen die ze vonden, zijn de onderzoekers nu van mening dat er sprake is van twee aparte soorten. Dit is een extra reden om de Indische bruinvissen in de Yangtze te beschermen om ze te behoeden voor uitsterven. De kans is groot dat de populatie Yangtze-bruinvissen zal uitsterven als de populatiegrootte tot minder dan honderd dieren is gedaald.

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1

Foto van een Indische bruinvis die onder water zwemt, van opzij gezien. De borstvin en de staart zijn zichtbaar.

Afbeelding 2

Afbeelding 2
Afbeelding 2

Kaart van China met de rivier de Yangtze, die als grijze lijn loopt. Het deel van de rivier waar de Yangtze-variant voorkomt, is dik zwart aangegeven. Langs de kust liggen de Gele Zee en de Zuid-Chinese Zee. Het gebied van de zoutwatervariant is donkergrijs langs de kust van de Gele Zee en de Zuid-Chinese Zee. Schaal: 0 tot 600 km, met een balk van 300 km.

Vraag 18 1 punt

Verklaar dat dit nog niet betekent dat de Yangtze-variant een aparte soort is.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een juiste verklaring. Voorbeelden van een juist antwoord: ‘Als de dieren zouden paren, ontstaan mogelijk toch vruchtbare nakomelingen.’ of ‘Als er weinig genetische verschillen zijn, is het mogelijk dezelfde soort.’ of ‘De tijd van scheiding kan te kort zijn om genetische verschillen te veroorzaken.’ (1p)

Vraag 18 in het hele examen

Vraag 19 2 punten

Binnen populaties van de zoutwatervariant is er een hogere frequentie van allelen die helpen overleven bij een lage zuurstofconcentratie in het lichaam.
Was de zuurstofconcentratie van het water een selecterende factor bij het ontstaan van deze hogere frequentie van allelen? En was de diepte waarop prooien voorkomen hierbij een selecterende factor?

  1. A selectie door zuurstofconcentratie van het water: ja; selectie door diepte waarop prooidieren voorkomen: ja
  2. B selectie door zuurstofconcentratie van het water: ja; selectie door diepte waarop prooidieren voorkomen: nee
  3. C selectie door zuurstofconcentratie van het water: nee; selectie door diepte waarop prooidieren voorkomen: ja
  4. D selectie door zuurstofconcentratie van het water: nee; selectie door diepte waarop prooidieren voorkomen: nee
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 19 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Insecten resistent tegen GM-gewassen?

Opgavetekst

Insecten resistent tegen GM-gewassen?

GM-gewassen zijn landbouwgewassen die genetisch gemodificeerd zijn. Veel GM-gewassen produceren gifstoffen die hen beter beschermen tegen vraat door insecten. Insecten ontwikkelen echter resistentie tegen deze gifstoffen.

Met behulp van DNA-technieken brachten onderzoekers het Cry-gen van de bodembacterie Bacillus thuringiensis in bij maisplanten en katoenplanten. Het Cry-gen codeert voor een eiwit dat giftig is voor insecten. Rupsen gaan enkele dagen na het eten van de planten dood, waardoor er veel minder bestrijdingsmiddelen gebruikt hoeven worden bij de teelt van deze gewassen.

Het eiwit dat wordt gemaakt bij de expressie van het Cry-gen vormt eiwitkristallen. Deze kristallen lossen op bij een pH van 11 of hoger. Bij veel insecten is de pH van de darm hoger dan 11. De opgeloste Cry-eiwitten binden aan receptoren in het membraan van darmwandcellen, waarna er gaten in de darmwand ontstaan (perforatie). Als gevolg hiervan sterven de insecten.

De genetische modificatie met het Cry-gen werd bij katoenplanten toegepast als bestrijdingsmethode tegen het katoendaguiltje (Helicoverpa armigera), dat zijn eitjes legt op katoenplanten. De rupsen van deze vlinder (afbeelding 1) eten van de katoenbladeren. Een paar jaar na de introductie van de genetisch gemodificeerde katoenplanten werden er katoendaguiltjes gevonden die resistent waren tegen het Cry-eiwit.

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1

Foto van een rups van het katoendaguiltje die aan de rand van een blad zit.

Vraag 30 2 punten

Het percentage resistente katoendaguiltjes op de GM-katoenplantages wordt elk jaar groter. Hiervoor worden de volgende verklaringen gegeven:
1 Dat is het gevolg van een verandering in een abiotische factor.
2 Niet-resistente rupsen gaan hun voedsel zoeken in plantages zonder genetisch gemodificeerde katoenplanten.
3 Resistente rupsen hebben een hogere fitness dan niet-resistente rupsen.
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende verklaring juist of onjuist is.

Bekijk het antwoord
  • Noteert per verklaring juist of onjuist: 1 onjuist, 2 onjuist, 3 juist. (2p)

Puntentabel uit het correctievoorschrift: drie nummers correct geeft 2 punten; twee nummers correct geeft 1 punt; minder dan twee nummers correct geeft 0 punten.

Vraag 30 in het hele examen

Vraag 31 2 punten

Resistentie tegen het Cry-eiwit is ontstaan door een mutatie in het gen dat codeert voor de receptor in het membraan van darmwandcellen. Hierdoor kan het giftige eiwit niet binden aan deze receptor. Het allel met deze mutatie is recessief. Alleen rupsen die homozygoot zijn voor de mutatie zijn resistent. Om te voorkomen dat deze resistentie zich verder verspreidt, worden in katoenplantages stroken ingezaaid met zaad van katoenplanten die niet genetisch gemodificeerd zijn.
Leg uit dat hierdoor het percentage resistente katoendaguiltjes in de populatie laag blijft.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat op deze stroken ook niet-resistente katoendaguiltjes (over)leven, of katoendaguiltjes met dominante allelen (over)leven. (1p)
  • Noemt dat er paring of kruising optreedt tussen resistente en niet-resistente katoendaguiltjes, waarbij (veel) niet-resistente/heterozygote nakomelingen ontstaan, waardoor het percentage resistente katoendaguiltjes in de populatie laag blijft. (1p)

Vraag 31 in het hele examen

Vraag 33 1 punt

In tien jaar tijd is de allelfrequentie van het gemuteerde allel van het HaTSPAN1-gen met een factor 100 toegenomen. Hierdoor is het een serieuze bedreiging voor het succes van de GM-gewassen met het Cry-gen. Om resistentie in nieuwe plantages voor langere tijd te voorkomen willen de onderzoekers de genetische modificatie op een iets andere manier doen: ze willen het stuk DNA veranderen dat ze in de gewassen inbrengen.
Welke verandering zal het meeste succes hebben?

  1. A behalve het Cry-gen een gen inbouwen voor een ander toxine dat insecten doodt
  2. B behalve het Cry-gen een recessief HaTSPAN1-gen inbouwen
  3. C meer kopieën van het Cry-gen inbouwen
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 33 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Op zoek naar de grootste bloedzuiger van Nederland

Opgavetekst

Op zoek naar de grootste bloedzuiger van Nederland

De grootste bloedzuiger van Nederland stelt hoge eisen aan zijn leefgebied. In Nederland zijn nog maar een paar van deze gebieden. De ecologen Ron Felix en Bram Koese onderzoeken verschillende methodes om de populatiedichtheid van deze soort te bepalen.

De bloedzuiger Hirudo medicinalis (afbeelding 1) komt voor in vennetjes, beekjes en moerassen. Zijn habitat moet aan een aantal kenmerken voldoen. De eieren moeten in een zelfgemaakt kuiltje op een zandige oever naast ondiep water gelegd kunnen worden, waar ze door de warmte van de zon tot ontwikkeling kunnen komen.

Ook moet er voldoende voedsel aanwezig zijn. De larven eten de eerste dagen waterslakjes. Waterslakken komen alleen voor in water met een pH hoger dan 5,5. Na een aantal dagen stapt de bloedzuiger over op bloed van amfibieën en van zoogdieren, zoals reeën en grote grazers, die het water inlopen om te drinken.

Als een zoogdier het water inloopt, veroorzaakt dit trillingen die door de bloedzuigers waargenomen worden. Ze zwemmen vervolgens razendsnel op hun doel af, zuigen zich vast met hun zuignap en maken met hun scherpe tandjes een wondje. In het speeksel van de bloedzuiger zit een stof die de plaats van de bijtwond verdooft, en een stof die de bloedstolling remt (hirudine). De bloedzuiger kan daardoor in dertig minuten zoveel bloed opzuigen, dat zijn gewicht vertienvoudigt. Daarna laat hij los.

Hirudine blokkeert het enzym trombine, dat nodig is voor de bloedstolling. In normale situaties veroorzaakt trombine de omzetting van een oplosbaar plasma-eiwit naar onoplosbare eiwitdraden, waardoor een netwerk ontstaat waarin bloedcellen blijven hangen: een bloedstolsel. Door de werking van hirudine ontstaat er geen stolsel, waardoor de bijtwond blijft bloeden. Afbeelding 2 is een schematische weergave van dit proces. Hierin zijn vier eiwitten met een nummer aangegeven.

Bloedzuigers zoeken met blote benen is niet moeilijk: je loopt een vennetje in en als ze aanwezig zijn, zitten ze binnen een paar minuten op je benen (afbeelding 3). Een nadeel van deze manier van inventariseren is dat je er een verdoofd gevoel in je been van krijgt en de wondjes langdurig blijven bloeden. Felix en Koese voeren daarom een vergelijkend onderzoek uit. De onderzoeksvraag is: trekken benen in lieslaarzen ook bloedzuigers aan? In afbeelding 4 zie je de twee ecologen rondlopen in een vennetje. Alle aangetrokken bloedzuigers worden gevangen en tijdelijk in een emmertje bewaard. De bloedzuigers blijken zowel op blote benen als op benen in lieslaarzen af te komen.

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1

Foto van een bloedzuiger die over de zandbodem van het water kruipt, tussen waterplanten.

Vraag 42 2 punten

Als een zoogdier het water inloopt, veroorzaakt dit trillingen die door de bloedzuigers waargenomen worden. In het speeksel van de bloedzuiger zit een stof die de plaats van de bijtwond verdooft. Het produceren van de verdovende stof is gedurende de evolutie ontstaan.
Leg uit dat de productie van de verdovende stof selectievoordeel opleverde voor de bloedzuigers die deze eigenschap hadden.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat de bloedzuiger door de verdoving niet wordt opgemerkt, waardoor hij langer of meer bloed kan zuigen. (1p)
  • Noemt dat daardoor de overlevingskans, voortplantingskans of fitness groter is dan bij soortgenoten die deze eigenschap niet of minder hebben. (1p)

Vraag 42 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Mangrove in Arnhem

afbeelding 7 Mangrove in Arnhem

Mangrove in Arnhem
afbeelding 7

Foto van een parelmoercichlide.

afbeelding 8 Mangrove in Arnhem

Mangrove in Arnhem
afbeelding 8

Foto van een groene zwaarddrager.

Vraag 15 2 punten

In het bassin groeien de populaties van vissoorten zoals de parelmoercichlide (afbeelding 7) en de groene zwaarddrager (afbeelding 8) erg hard. Daarom overweegt Willeke maatregelen te nemen om de populaties te reguleren.
Een mogelijke maatregel is het wegvangen van een deel van deze populaties met behulp van grote netten. Willeke wil de regulatie liever op een natuurlijke manier laten plaatsvinden door een predator te introduceren die op zwaarddragers en cichliden jaagt.
Bij regulatie met behulp van een predator vindt selectie plaats op andere eigenschappen dan bij regulatie met behulp van netten.
Noteer één eigenschap van zwaarddragers die zal gaan verschillen tussen een populatie die gereguleerd wordt door een predator en een populatie die gereguleerd wordt met een net.
Licht toe hoe dit verschil tussen de twee populaties ontstaat.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een juiste eigenschap, bijvoorbeeld grootte (door een net worden alleen de grote vissen gevangen), ontwikkelingssnelheid (vissen die zich eerder kunnen voortplanten hebben voordeel bij het vangen met een net), snelheid (vissen die snel zijn, kunnen ontsnappen aan predatoren) of schutkleur (vissen die niet opvallen, worden minder gevangen door predatoren) (1p)
  • Geeft een daarbij passende verklaring van hoe het verschil tussen de twee populaties ontstaat (1p)

Vraag 15 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Pas op voor tekenbeten!

Opgavetekst

Afbeelding 1 Teek

Teek
Afbeelding 1 Foto: A. C. van Aelst

Foto van een teek (Ixodes ricinus) van bovenaf, met de acht poten aan weerszijden van het ovale lichaam.

Afbeelding 2 Zuigsnuit van een teek

Zuigsnuit van een teek
Afbeelding 2 Vergroting 100 x. Foto: A. C. van Aelst

Grijswaardenfoto van de kop van een teek, met de zuigsnuit van voren gezien. De zuigsnuit is met een accolade en het label zuigsnuit aangegeven. Op de zuigsnuit zijn rijen kleine weerhaken zichtbaar.

Vraag 7 2 punten

Als een arts de ziekte van Lyme vaststelt bij een patiënt schrijft de arts een antibioticum voor. Artsen zijn echter terughoudend in het voorschrijven van antibiotica. Door veelvuldig gebruik van antibiotica kunnen namelijk resistente bacteriestammen ontstaan. Je krijgt daarom niet bij iedere tekenbeet een antibioticum.

Beredeneer hoe door het gebruik van een antibioticum een resistente bacteriestam kan ontstaan.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat er variatie is in resistentie tegen het antibioticum, doordat resistente bacteriën door mutatie kunnen ontstaan. (1p)
  • Noemt dat resistente bacteriën in leven blijven en zich voortplanten, of een selectievoordeel of een hogere fitness hebben, waardoor een resistente bacteriestam kan ontstaan. (1p)

Als de kandidaat immuniteit gebruikt in plaats van resistentie, 1 scorepunt in mindering brengen.

Vraag 7 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Klimaat en hommel-evolutie

Opgavetekst

Afbeelding 2

Afbeelding 2
Afbeelding 2

Vier diagrammen met op de horizontale as de omgevingstemperatuur (°C), van 0 tot 15, en op de verticale as het energieverbruik (zonder schaalverdeling). Diagram 1: het energieverbruik stijgt sterk bij een hogere temperatuur. Diagram 2: het energieverbruik is constant. Diagram 3: het energieverbruik daalt bij een hogere temperatuur. Diagram 4: het energieverbruik stijgt eerst en daalt daarna, met een maximum rond 8 °C.

Vraag 26 2 punten

De aardhommel (Bombus terrestris) heeft de noordgrens van zijn leefgebied wél in noordwaartse richting uitgebreid. Door de klimaatverandering was hiervoor geen aanpassing in temperatuurtolerantie nodig, maar wel aanpassing aan andere omstandigheden zoals de te bezoeken plantensoorten. Het lijkt erop dat deze hommelsoort door de korte generatietijd (de tijd die één levenscyclus duurt) voldoende gelegenheid heeft gekregen om zijn voedselzoekgedrag aan te passen. Leg uit dat een korte generatietijd een snellere aanpassing van een soort aan nieuwe omstandigheden mogelijk maakt.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat er elke generatie genetische variatie ontstaat (door recombinatie of door mutaties). (1p)
  • Noemt dat door een korte generatietijd natuurlijke selectie vaker kan plaatsvinden, waardoor aanpassing van de soort kan optreden. (1p)

Als de kandidaat antwoord geeft aan de hand van een specifiek voorbeeld, scorepunten toekennen naar analogie met het correctievoorschrift.

Vraag 26 in het hele examen

Afbeelding 3

Afbeelding 3
Afbeelding 3 shutterstock 139999489

Foto van een hommel die nectar opneemt bij een bloem.

Vraag 27 3 punten

Door hun lange zuigsnuit kunnen hommels nectar halen uit bloemen met lange bloembuizen (afbeelding 3). De Amerikaanse hommelsoort Bombus balteatus komt voor in de hogere gedeeltes van de Rocky Mountains. In die gebieden is door klimaatverandering het aantal bloeiende planten afgenomen. Uit onderzoek blijkt dat de gemiddelde lengte van de zuigsnuit van Bombus balteatus daar met 24% is afgenomen in de afgelopen 50 jaar. Hommels met een kortere zuigsnuit kunnen makkelijker nectar opnemen uit bloemen van plantensoorten met korte bloembuizen. Hierdoor kunnen deze hommels veel meer plantensoorten bezoeken. Plantensoorten met een lange bloembuis kunnen ze echter niet meer bezoeken. Beredeneer hoe het verminderd bezoek van hommels aan plantensoorten met een lange bloembuis eraan bijdraagt dat de lengte van de zuigsnuit van de hommel afneemt.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat er minder bestuiving of bevruchting plaatsvindt van planten met een lange bloembuis. (1p)
  • Noemt dat er daardoor steeds minder planten met een lange bloembuis zullen voorkomen. (1p)
  • Noemt dat hommels met een korte (kortere) zuigsnuit daardoor een selectievoordeel hebben, of een hogere fitness. (1p)

Als de kandidaat antwoord geeft aan de hand van een specifiek voorbeeld, scorepunten toekennen naar analogie met het correctievoorschrift.

Vraag 27 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Amerikaanse vogelkers

Vraag 33 2 punten

De populatie Amerikaanse vogelkers heeft een grote genetische variatie. Leg uit dat deze grote genetische variatie kan hebben bijgedragen aan de succesvolle introductie van de soort in Nederland.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat er planten zijn met verschillende (diverse) eigenschappen. (1p)
  • Noemt dat er daardoor onder verschillende omstandigheden individuen kunnen overleven, of dat de kans groot is dat er individuen zijn die bij bepaalde omstandigheden kunnen overleven. (1p)

Als de kandidaat antwoord geeft aan de hand van een specifiek voorbeeld, scorepunten toekennen naar analogie met het correctievoorschrift.

Vraag 33 in het hele examen

Vraag 38 2 punten

Uit DNA-onderzoek bleek dat er kleine genetische verschillen zijn tussen de larven verzameld op de gewone lijsterbes en de larven verzameld op de Amerikaanse vogelkers. Het lijkt erop dat, door evolutie, aanpassing plaatsvindt aan de Amerikaanse vogelkers, waardoor er een variant van het vijfstippelig struikhaantje zou kunnen ontstaan met een voorkeur voor Amerikaanse vogelkers. Leg uit dat het verwijderen van Amerikaanse vogelkers deze aanpassing zou kunnen vertragen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat er door het verwijderen van Amerikaanse vogelkers minder voedsel is voor (vijfstippelig) struikhaantjes die voorkeur hebben voor (Amerikaanse) vogelkers of geen duidelijke voorkeur hebben. (1p)
  • Noemt dat deze struikhaantjes daardoor minder (selectie)voordeel hebben, waardoor de aanpassing aan de Amerikaanse vogelkers vertraagt. (1p)

Als de kandidaat antwoordt dat wanneer de populatie struikhaantjes kleiner is, de kans dat gunstige mutaties ontstaan kleiner is, 2 scorepunten toekennen.

Vraag 38 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Huidcellen als visvoer

Opgavetekst

Huidcellen als visvoer

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

In Kangal, Turkije, zijn warmwaterbronnen waar je jezelf kunt ‘aanbieden’ als visvoer. Als je een hand of een voet in het water steekt, komen er onmiddellijk kleine visjes aan je huid knabbelen (afbeelding 1). De lokale bevolking schrijft een heilzame werking aan dit gedrag van de visjes toe. Waarschijnlijk helpen de mensen de vissen (Garra rufa) meer dan dat de vissen de mensen helpen. Dode huidcellen vormen namelijk een noodzakelijke voedselbron voor de vissen. Hun oorspronkelijke voedsel − algen en kreeftjes − overleeft minder goed in de warmwaterbronnen.

De soort komt van oorsprong voor in kreekjes en meren die in verbinding stonden met de warmwaterbronnen. In de loop van de tijd zijn deze kreekjes en meren gescheiden geraakt van de warmwaterbronnen.

De populatie Garra rufa in de kreekjes en meren voedt zich met algen en kreeftenlarven. Als het voedselaanbod beperkt is, eten deze vissen soortgenoten.

De vissenpopulatie die nu in de warmwaterbronnen leeft, heeft zich aangepast aan het eten van menselijke huidcellen. Er wordt door wetenschappers gesuggereerd dat de vissen in de warmwaterbronnen als gevolg van hun voedselspecialisatie tot een nieuwe soort zullen evolueren.

afbeelding 1

afbeelding 1
afbeelding 1

Foto van kleine visjes die aan een hand in het water knabbelen.

Vraag 3 1 punt

De vissenpopulatie die nu in de warmwaterbronnen leeft, heeft zich aangepast aan het eten van menselijke huidcellen. Er wordt door wetenschappers gesuggereerd dat de vissen in de warmwaterbronnen als gevolg van hun voedselspecialisatie tot een nieuwe soort zullen evolueren.
Wanneer kunnen de vissen in deze populatie tot een nieuwe soort worden gerekend?

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat er sprake is van een nieuwe soort als individuen van deze populatie zich niet meer kunnen voortplanten met individuen van andere populaties / van de oorspronkelijke soort, of als er geen vruchtbare nakomelingen meer voortkomen uit paringen tussen individuen van deze populatie en individuen van andere populaties / van de oorspronkelijke soort (1p)

Vraag 3 in het hele examen

Vraag 4 3 punten

Als deze evolutie plaatsvindt, zullen variatie, isolatie en natuurlijke selectie een rol spelen.
Beschrijf de variatie, de isolatie, en de natuurlijke selectie die zullen bijdragen aan deze evolutie van Garra rufa.

Bekijk het antwoord
  • Beschrijft de variatie: er is variatie in voedselgedrag / vertering (1p)
  • Beschrijft de isolatie: er zijn verschillende populaties ontstaan doordat de bronnen (geografisch) gescheiden zijn van de kreekjes en meren (1p)
  • Beschrijft de natuurlijke selectie: de vissen met een aangepast voedselgedrag / die goed huidcellen kunnen verteren, hebben een grotere kans op nakomelingen / een grotere fitness (1p)

Als de kandidaat alleen een grotere overlevingskans van de betreffende vissen noemt, het derde scorepunt niet toekennen.

Vraag 4 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Voedsel-allergieën

Opgavetekst

Voedsel-allergieën

Eén hapje van een appel kan bij Marianne al leiden tot jeuk in de mond, lichte zwellingen of zelfs blaren. Zij at dus nooit meer appels. Sinds enige tijd kan Marianne bepaalde appels wel eten.

Soms herkent het immuunsysteem bepaalde stoffen uit de voeding als lichaamsvreemd en gaat daar antistoffen tegen maken. Dit wordt een primaire voedsel-allergie genoemd.

Marianne heeft last van appel-allergie. Pollenkorrels van de berk zijn de oorzaak van het ontwikkelen van haar appel-allergie, omdat die pollenkorrels stoffen bevatten die erg lijken op die uit de appel. En omdat Marianne al een allergie tegen berkenpollen (een vorm van hooikoorts) had ontwikkeld, reageert zij ook allergisch op bepaalde appelrassen. Dit wordt een secundaire voedsel-allergie genoemd.

Het immuunsysteem van Marianne is geactiveerd door stoffen uit de berkenpollen.

Er is een groot verschil tussen de allergene eigenschappen van verschillende appelrassen. Appels van het ras Santana blijken goed te verdragen door Marianne.

Uit onderzoek is duidelijk geworden waar dit verschil tussen appelrassen door wordt veroorzaakt. Kleine verschillen in bepaalde genen leiden ertoe dat genproducten van het ene ras wel allergische reacties oproepen bij mensen met berkenpollenallergie, en van het andere niet.

De Santana wordt veel in de biologische landbouw toegepast omdat het ras resistent is tegen de ziekte appelschurft. De Santana is, zonder gebruik van moderne biotechnologie, ontwikkeld uit de appelrassen Elstar en Priscilla. Elstar heeft een goede smaak maar is niet resistent tegen appelschurft. Priscilla smaakt minder goed, maar is wel resistent tegen appelschurft.

Er bestaan meerdere secundaire allergieën. Een persoon die allergisch is voor graspollen (hooikoorts), heeft vaak ook een allergie tegen een bepaald voedingsmiddel. Hetzelfde geldt voor allergie tegen de uitwerpselen van de huisstofmijt (huisstofallergie).

In tabel 1 staan enkele secundaire allergieën met de bijbehorende primaire allergieën.

tabel 1

Secundaire allergiePrimaire allergie: berken (hooikoorts)Primaire allergie: graspollen (hooikoorts)Primaire allergie: huisstofmijt (huisstofallergie)
Aardappelxx
Appelxx
Garnaalx
Hazelnootxx
Mosselx
Selderijxx
Walnootx

Vraag 8 1 punt

Uit tabel 1 blijkt dat er steeds een verwantschap bestaat tussen de veroorzaker van een secundaire allergie en de veroorzaker van de bijbehorende primaire allergie.
Welke verwantschap is dit?

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat de veroorzaker van een secundaire allergie en de veroorzaker van de bijbehorende primaire allergie tot hetzelfde rijk behoren (beide plantaardig of beide dierlijk) (1p)

Voorbeelden van een juist antwoord (een van deze is genoeg): de veroorzaker van een secundaire allergie en de veroorzaker van de bijbehorende primaire allergie behoren tot hetzelfde rijk; een secundaire allergie tegen een dier komt voort uit een primaire allergie tegen een dier, en een secundaire allergie tegen een plant uit een primaire allergie tegen een plant; de allergenen zijn allebei plantaardig of allebei dierlijk. Noemt de kandidaat enkel een dier-dier- of enkel een plant-plant-verwantschap, dan het scorepunt niet toekennen.

Vraag 8 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Planten die vliegen vangen

Opgavetekst

Planten die vliegen vangen

De vlieëbos is een struikachtige plant die groeit in Zuid-Afrika. De bladeren van deze plant zijn begroeid met kleverige haren waaraan kleine insecten blijven kleven. Wetenschappers onderzochten wat het voordeel hiervan is voor de plant.

Op vlieëbosplanten (Roridula gorgonias, afbeelding 1) leven vleesetende luizen (Pameridea roridulae) die zich op hun hoge poten moeiteloos tussen de kleverige haren van de plant verplaatsen. Ze voeden zich met de door de plant gevangen insecten zoals fruitvliegjes (afbeelding 2).

De vleesetende luizen worden gegeten door de spin Synaema marlothii, die zich ook voedt met door de plant gevangen insecten.

Net als vleesetende planten groeit vlieëbos op vochtige, voedselarme bodems en vangt insecten. In tegenstelling tot vleesetende planten maakt vlieëbos geen enzymen om de insecten te verteren. Onderzoekers vroegen zich af welk voordeel de planten dan hebben van de energie die zij investeren in de afscheiding van de kleverige stof.

Om dit te onderzoeken zetten ze een experiment op waarin ze fruitvliegjes voedsel gaven dat gelabelde organische stikstofverbindingen (met zwaar stikstof, $^{15}N$) bevat. De vliegjes werden vervolgens vastgeplakt op de planten met vleesetende luizen. Gelabelde stikstof werd later aangetroffen in de weefsels van deze planten.

Het bleek dat stikstof via de uitscheidingsproducten van de vleesetende luizen in de planten terechtkomt. Vleesetende luizen breken organische stikstofverbindingen van fruitvliegen af in hun verteringsstelsel. Stikstof komt onder andere voor in aminozuren en eiwitten.

In de gebieden waar de struik vlieëbos voorkomt, ontstaan elke paar jaar natuurbranden. De struik kan deze branden overleven doordat het onderste gedeelte van de stam zich onder de grond bevindt. Andere soorten, zoals de waboom (Protea nitida), overleven doordat ze een dikke schors hebben. Hierdoor kunnen deze soorten na een brand opnieuw uitlopen.

Vraag 10 2 punten

Leg uit hoe de waboom in de loop van de evolutie een steeds dikkere schors heeft gekregen.

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord moet blijken dat er genetische variatie in schorsdikte is. (1p)
  • Uit het antwoord moet blijken dat een dikke schors de overlevingskans bij brand vergroot, waardoor planten met een dikkere schors meer nakomelingen krijgen (een hogere fitness hebben). (1p)

Antwoordt de kandidaat dat door mutatie en/of recombinatie verschillen ontstaan in schorsdikte, dan het eerste scorepunt toekennen.

Vraag 10 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Toch het haasje door klimaatverandering?

Opgavetekst

Toch het haasje door klimaatverandering?

Door klimaatverandering verandert de omgeving van de Amerikaanse haas (Lepus americanus, afbeelding 1), waardoor hij mogelijk vaker ten prooi valt aan roofdieren. Voor veel roofdieren, waaronder de coyote, de vos en de lynx, is de haas een prooi die het hele jaar beschikbaar is, want de haas houdt geen winterslaap. Het gedrag, de bouw en de levenswijze van de haas zijn aangepast om aan deze roofdieren te ontsnappen. Omdat de haas geen hol heeft om in te vluchten, geeft hij de voorkeur aan een gebied met voldoende, lage vegetatie. Hierin vindt de haas beschutting en voedsel.

De Amerikaanse haas wisselt twee keer per jaar van vacht. Aan het begin van de winter krijgt de haas witte haren en aan het eind van de winter wisselt hij deze weer om voor een bruine vacht. Hiermee is de haas, omdat hij in gebieden met koude winters leeft, in alle seizoenen goed gecamoufleerd.

Het wisselen van de vacht geeft de haas een evolutionair voordeel ten opzichte van prooidieren die het hele jaar dezelfde vachtkleur hebben. Bij het ontstaan van deze eigenschap heeft natuurlijke selectie een rol gespeeld.

Door klimaatverandering worden de winterperioden anders. De verwachting is dat de perioden met sneeuw korter worden. Natuurbeheerders vroegen zich af of de populatie Amerikaanse hazen zich kan aanpassen aan de veranderende leefomstandigheden. Ze bestudeerden gedurende drie winters elke week de kleur van de vacht van de hazen en noteerden of er sneeuw in het leefgebied lag. De resultaten zijn weergegeven in afbeelding 2.

De beheerders vrezen dat er door veranderende winters meer sprake zal zijn van camouflage-mismatch. Met camouflage-mismatch wordt bedoeld dat de kleur van de vacht niet is aangepast aan de omgeving.

Vraag 15 2 punten

Noteer een biotische factor die selectiedruk uitoefent ten gunste van een witte vachtkleur in de winter. Noteer een abiotische factor die de selectiedruk beïnvloedt ten gunste van een witte vachtkleur in de winter.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een biotische factor: predatie door roofdieren, zoals de coyote, de vos, de lynx of andere predatoren. (1p)
  • Noemt een abiotische factor: de aanwezigheid van sneeuw. (1p)

Vraag 15 in het hele examen

Afbeelding 2

Afbeelding 2
Afbeelding 2

Drie staafdiagrammen onder elkaar, voor 2009/2010, 2010/2011 en 2011/2012. Verticale as: percentage wit in de hazenvacht, van 0 tot 100. Horizontale as: weeknummers, van week 40 tot en met week 52 en daarna van week 2 tot en met week 20. Boven elk diagram een pijl 'periode dat er sneeuw lag'; in alle drie winters loopt die ongeveer van week 46 tot ergens tussen week 14 en week 18. In de sneeuwperiode is het percentage wit hoog (bijna 100 procent); aan het begin en het eind van de winter is het laag.

Vraag 16 2 punten

Welke conclusie wordt ondersteund door de diagrammen? (afbeelding 2)
Twee beweringen zijn:
1 In elk van de drie onderzochte winters komt camouflage mismatch voor.
2 De eerste sneeuwval is de bepalende factor om van vachtkleur te wisselen.

  1. A geen van beide
  2. B alleen 1
  3. C alleen 2
  4. D zowel 1 als 2
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 16 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Hoofdluis

Opgavetekst

Afbeelding 2

Afbeelding 2
Afbeelding 2 https://en.wikipedia.org/wiki/Head_louse#/media/File:Fig._1._Male_of_head_louse.jpg KostaMumcuoglu at the English Wikipedia CC BY-SA 3.0

Foto van een volwassen hoofdluis, van bovenaf gezien, met de poten zichtbaar.

Vraag 9 1 punt

Even de hoofden bij elkaar voor een selfie? Best kans dat er tijdens het maken van een selfie (afbeelding 1) een hoofdluis overloopt naar een ander hoofd. Een volwassen hoofdluis (afbeelding 2) is 2,5 tot 3 mm groot. Een mensenhaar heeft een gemiddelde dikte van 0,1 mm. De poten van hoofdluizen hebben een aanpassing waardoor ze geschikt zijn voor het voortbewegen via haren. Noteer deze aanpassing en geef aan waardoor dit de poten geschikt maakt voor het voortbewegen via haren.

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord blijkt dat zich aan (de uiteinden van) de poten grijpklauwtjes of haakjes bevinden waarmee de luis houvast heeft aan haren (1p)

Vraag 9 in het hele examen

Vraag 12 2 punten

De anti-luizenshampoos met malathion werken steeds minder goed. Dat komt doordat de hoofdluis resistentie ontwikkelt tegen deze stof. Wat is de naam van het proces dat deze resistentie veroorzaakt?

  1. A actieve immunisatie
  2. B passieve immunisatie
  3. C kunstmatige selectie
  4. D natuurlijke selectie
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 12 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Mysterieuze paardenziekte

Tabel 2

groepaantal monstersaantal monsters met hypoglycine-Agemiddelde concentratie hypoglycine-A (mg/kg)
Negundo22218,0
Platanoidea700
Acer661004,3
Palmata3314,5

Vraag 22 2 punten

Tabel 2 toont per groep het aantal monsters, het aantal monsters met hypoglycine-A en de gemiddelde concentratie hypoglycine-A. Wat is een aannemelijke verklaring voor het verschil in de gemiddelde hypoglycine-A-concentratie tussen de Acer-groep en de Palmata-groep?

  1. A De genexpressie van genen om hypoglycine-A te maken is bij de soorten in de Palmata-groep lager dan bij de soorten in de Acer-groep.
  2. B De soorten in de Acer-groep maken meer zaden dan de soorten in de Palmata-groep.
  3. C De soorten in de Palmata-groep hebben niet alle benodigde genen om hypoglycine-A te maken, de soorten in de Acer-groep wel.
  4. D De zaden van de soorten in de Palmata-groep zijn kleiner dan die van de soorten in de Acer-groep.
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 22 in het hele examen

Afbeelding 6

Afbeelding 6
Afbeelding 6

Evolutionaire stamboom van de vier esdoorngroepen Negundo, Platanoidea, Acer en Palmata. De vertakkingen zijn met de nummers 1 t/m 4 aangegeven: 1 onderaan bij de gemeenschappelijke voorouder, 2, 3 en 4 hoger in de stamboom bij de vertakkingen naar Acer, Platanoidea en Negundo.

Vraag 23 2 punten

Er wordt van uitgegaan dat alle huidige esdoornsoorten die hypoglycine produceren deze eigenschap van de gemeenschappelijke voorouder (nummer 1) hebben gekregen. De evolutionaire stamboom van de vier groepen esdoorns is in afbeelding 6 weergegeven. Vier voorouders zijn met een nummer aangegeven. Noteer de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar op je antwoordblad en geef achter elk nummer aan of de betreffende voorouder waarschijnlijk wel of niet hypoglycine kon produceren.

Bekijk het antwoord
  • Noteert bij de nummers 1, 2, 3 en 4 telkens 'wel' (2p)

Vier nummers correct aangevuld (alle vier 'wel'): 2 punten. Drie nummers correct: 1 punt. Minder dan drie: 0 punten.

Vraag 23 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Kanoet met te korte snavel

Afbeelding 5

Afbeelding 5
Afbeelding 5 bewerkt naar: https://www.nwo.nl/binaries/content/gallery/nwo/nieuws/alw/2016/figuur-3.png

Twee kanoeten naast elkaar. Links de huidige kanoet, rechts de veel kleinere kanoet van de toekomst volgens de voorspelling van Van Gils.

Vraag 41 3 punten

Van Gils verwacht dat het voedselprobleem van de kanoet effect heeft op de evolutie van de soort. In afbeelding 5 is weergegeven hoe hij denkt dat de kanoet zich zou kunnen ontwikkelen. Links staat de huidige kanoet, rechts de veel kleinere kanoet van de toekomst. De kleinere kanoet ontwikkelt een langere snavel volgens de voorspelling van Van Gils. Leg uit hoe deze langere snavel door evolutie kan ontstaan.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat er (genetische) variatie is in snavellengte (1p)
  • Noemt dat kanoeten met een langere snavel makkelijker of meer voedsel kunnen verzamelen (1p)
  • Noemt dat deze kanoeten een selectievoordeel hebben, dus een grotere overlevingskans, en daardoor meer nakomelingen krijgen met een relatief lange snavel (1p)

Vraag 41 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Bananen bedreigd!

Opgavetekst

Bananen bedreigd!

Onder leiding van Gert Kema doet Plant Research International onderzoek naar schimmelziekten die een grote bedreiging vormen voor de bananenteelt.

De banaan is wereldwijd een belangrijk voedselgewas, met een productie van 100 miljoen ton per jaar. Ongeveer 15% van die bananen komt terecht in supermarkten in de VS en Europa (afbeelding 1).

Wilde bananen bevatten weinig vruchtvlees en veel harde zaden, en zijn daardoor oneetbaar. Uit de wilde bananensoorten Musa acuminata en Musa balbisiana zijn diverse eetbare rassen ontwikkeld. Veel van deze rassen hebben drie sets chromosomen, waardoor ze zich niet geslachtelijk voortplanten. Deze rassen worden ongeslachtelijk vermeerderd.

Elke plantage is een monocultuur van dezelfde bananenkloon. Hierdoor zijn de planten erg kwetsbaar als een schimmelziekte uitbreekt.

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1

Wereldkaart met de grootste bananenproducenten (grijs gekleurde landen) en de grootste bananenexporteurs (zwarte stippen). Genoemd zijn onder meer China, India, de Filipijnen, Kameroen, Tanzania, Brazilië, Costa Rica, Panama, Colombia en Ecuador. Pijlen geven de handelsroutes van de exporteurs naar Europa en de VS aan.

Vraag 22 3 punten

Leg uit hoe na langdurig gebruik van propiconazool op de plantages, een populatie van Mycosphaerella fijiensis ontstaat die resistent is tegen dit fungicide.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat er genetische variatie ontstaat of aanwezig is in de gevoeligheid voor het fungicide binnen de soort Mycosphaerella fijiensis. (1p)
  • Noemt dat schimmels die minder gevoelig zijn voor het fungicide een selectievoordeel hebben. (1p)
  • Noemt dat deze resistente of minder gevoelige schimmels zich meer voortplanten, waardoor uiteindelijk een resistente populatie ontstaat. (1p)

Opmerking uit het correctievoorschrift: beschrijft de kandidaat dat schimmels die minder gevoelig zijn voor het fungicide een hogere fitness hebben, dan het tweede en het derde scorepunt toekennen.

Vraag 22 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Zetmeeldieet maakte van de wolf een hond

Opgavetekst

Zetmeeldieet maakte van de wolf een hond

Meer dan 10.000 jaar geleden is het voedingspatroon van de voorouders van onze huidige hond veranderd. Dit is een belangrijke stap geweest in de ontwikkeling van de wolf tot huisdier (domesticatie).

Volgens de Zweedse onderzoeker Axelsson is de domesticatie versneld doordat de voorouder van de huidige hond zetmeel beter kon verteren dan de wolf. De onderzoeker koppelt die aanpassing aan de opkomst van de landbouw, zo’n 11.000 jaar geleden. Mensen vestigden zich op vaste plaatsen waar ze granen en peulvruchten gingen verbouwen. Bij die nederzettingen was afval met voedselresten te vinden. Zo ontstond een nieuwe voedingsbron voor de wolf die mogelijk bijdroeg aan de ontwikkeling van de wolf tot hond.

In de loop van 11.000 jaar zijn hond en wolf sterk van elkaar gaan verschillen. Naast mutatie en selectie is er nog een factor die hierin een belangrijke rol heeft gespeeld.

Vraag 29 2 punten

Welke factor is dit?

  1. A concurrentie
  2. B isolatie
  3. C predatie
  4. D tolerantie
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 29 in het hele examen

Vraag 34 2 punten

Hoe wordt zo'n onafhankelijk ontwikkelde aanpassing genoemd?

  1. A analogie
  2. B genetic drift
  3. C homologie
  4. D variatie
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 34 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Actieplan SOS vuursalamander

Opgavetekst

Actieplan SOS vuursalamander

Onze meest spectaculaire salamander, de vuursalamander, verkeert in nood en dreigt de eerste amfibie te worden die deze eeuw in Nederland uitsterft. Om dit te voorkomen startte RAVON (reptielen-, amfibieën-, vissenonderzoek Nederland) met het actieplan ‘SOS vuursalamander’.

De vuursalamander (Salamandra salamandra, afbeelding 1) is in Nederland de enig voorkomende landsalamander. Vuursalamanders leven in de vochtige loofbossen met bronbeekjes van Zuid-Limburg.

Het voedsel van de volwassen vuursalamander bestaat vooral uit wormen en naaktslakken. Ook sommige geleedpotigen en hun larven staan op het menu, vooral de wat tragere dieren zoals miljoenpoten, pissebedden en rupsen. De larven van de vuursalamander leven hoofdzakelijk van kleine algen-etende watervlooien.

Er is niet veel bekend over natuurlijke vijanden van de volwassen vuursalamander. Oudere exemplaren zijn waarschijnlijk te giftig om door andere dieren gegeten te worden. Jongere exemplaren zijn nog niet zo giftig en vormen een prooi voor loopkevers. De larven van de vuursalamander worden gegeten door de beekforel, libellenlarven, waterkevers en de waterspitsmuis.

In de bovenstaande tekst wordt een voedselweb beschreven.

Medewerkers van RAVON bepalen jaarlijks de grootte van de vuursalamanderpopulatie door op verschillende plekken:
− larven te zoeken en te tellen in de poelen waarin vuursalamanders zich voortplanten;
− volwassen dieren te tellen langs een vastgesteld traject op het land.
Met de gegevens van deze tellingen wordt de ontwikkeling bepaald van de populatie vuursalamanders in het wild (afbeelding 2).

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1

Foto van een vuursalamander: een zwart dier met gele vlekken, op een ondergrond van stukjes hout en bladeren.

Bron 39

Het te onderzoeken monster kan naast cellen van de ziekteverwekker ook cellen van de vuursalamander (1), van algen (2) en van bacteriën (3) bevatten.

Afbeelding 4 geeft de evolutionaire stamboom van de organismen op aarde weer.

Afbeelding 4

Afbeelding 4
Afbeelding 4

Evolutionaire stamboom met de labels bacteriën, dieren, schimmels, hogere planten en wieren/algen. De bacteriën zitten op een aparte tak aan de linkerkant; dieren, schimmels, hogere planten en wieren/algen zitten op de rechtertak.

Vraag 45 1 punt

Van welk van de drie genoemde andere cellen komt het DNA volgens deze evolutionaire stamboom het meest overeen met het DNA van de ziekteverwekker?

Bekijk het antwoord
  • Noemt de cellen van de vuursalamander (1). (1p)

Het antwoord is de vuursalamander (nummer 1): cellen van de vuursalamander.

Vraag 45 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Levend fossiel

Opgavetekst

Levend fossiel

Tussen de 400 en 350 miljoen jaar geleden zijn er uit vissen vierpotige landdieren ontstaan. De overgang van water naar land was mogelijk dankzij een aantal ingrijpende aanpassingen.

Om de evolutionaire ontwikkeling van deze aanpassingen te volgen worden fossielen vergeleken met nu nog levende organismen. Daarbij is het van belang te weten welke nu nog levende vissoort het meest verwant is aan de vissen die als eerste ‘vin aan wal’ zetten. Twee kwastvinnige vissoorten komen in aanmerking: de longvis (afbeelding 1) en de coelacanth (afbeelding 2). Met behulp van DNA-analyse hebben onderzoekers uitgezocht welke het meest verwant is.

Coelacanthen hebben vinnen die aan pootjes doen denken, leven op grote diepte in grotten en hebben weinig predatoren. Voordat een Zuid-Afrikaanse visser in 1938 een coelacanth in zijn netten aantrof, dacht men dat deze vis al 70 miljoen jaar was uitgestorven omdat tot dan toe alleen fossielen van deze vis (afbeelding 3) gevonden waren. De exemplaren die nu leven, zijn nauwelijks verschillend van de coelacanthen van 70 miljoen jaar geleden.

De transformatie van vinnen naar poten lijkt al vóór de overgang van water naar land te zijn ingezet. De pootachtige vinnen van de coelacanth wijzen hierop, maar ook op DNA-niveau zijn hiervoor aanwijzingen te vinden. De onderzoekers troffen een specifieke nucleotiden-volgorde aan die wel in alle vierpotige landdieren en kwastvinnigen voorkomt, maar niet in andere vissen.

Om de rol van dit stukje DNA te onderzoeken werd een nucleïnezuur uit verschillende weefsels van muizenembryo’s geanalyseerd. Hieruit bleek dat het stukje DNA vooral actief is in die delen waar de poten van de muis zich ontwikkelen.

Om de meest recente voorouder van de gewervelde landdieren en kwastvinnigen te achterhalen, is met behulp van DNA-analyse de verwantschap van verschillende soorten gewervelden bepaald. Deze verwantschap is weergegeven in afbeelding 4.

Afbeelding 2

Afbeelding 2
Afbeelding 2

Foto van een coelacanth.

Afbeelding 3

Afbeelding 3
Afbeelding 3

Foto van een fossiel van een coelacanth.

Vraag 6 1 punt

De exemplaren van de coelacanth die nu leven, zijn nauwelijks verschillend van de coelacanthen van 70 miljoen jaar geleden. Geef een mogelijke verklaring voor de trage evolutie van de coelacanth.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een mogelijke verklaring voor de trage evolutie van de coelacanth. Voorbeelden van een juist antwoord: de milieuomstandigheden voor de coelacanth zijn gelijk gebleven; ze hebben weinig predatoren; de selectiedruk voor coelacanthen is laag; er hebben weinig mutaties plaatsgevonden in het DNA van de coelacanth. (1p)

Vraag 6 in het hele examen

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1

Foto van een longvis.

Afbeelding 4

Afbeelding 4
Afbeelding 4

Stamboom van gewervelden op basis van DNA-analyse. De soorten in de stamboom zijn: mens, olifant, wallaby, vogelbekdier, vink, kraaghagedis, bruine kikker, longvis, coelacanth, zebravis en hondshaai. Onderaan staat een schaal van 400 tot 0 miljoen jaar geleden.

Vraag 8 1 punt

Om de meest recente voorouder van de gewervelde landdieren en kwastvinnigen te achterhalen, is met behulp van DNA-analyse de verwantschap van verschillende soorten gewervelden bepaald. Deze verwantschap is weergegeven in afbeelding 4. Welke van de twee kwastvinnigen is het meest verwant met vierpotige gewervelden? Verklaar je antwoord aan de hand van afbeelding 4.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de longvis, met een daarbij juiste verklaring aan de hand van afbeelding 4. Voorbeelden van een juiste verklaring: de gemeenschappelijke voorouder van de longvis en de vierpotige gewervelden leefde recenter dan de gemeenschappelijke voorouder van de coelacanth en de vierpotige gewervelden; de splitsing van de longvis ligt verder naar rechts; uit de stamboom blijkt dat het DNA van de longvis meer overeenkomt met het DNA van de bruine kikker. (1p)

Vraag 8 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Sluipwesp verdooft en ontsmet

Opgavetekst

Sluipwesp verdooft en ontsmet

Een sluipwesp produceert verschillende stoffen die ertoe leiden dat een sluipwesplarve zich ongestoord kan ontwikkelen in het lichaam van een gastheer.

De smaragdsluipwesp Ampulex compressa (afbeelding 1, rechts), injecteert een gif in het zenuwstelsel van een Amerikaanse kakkerlak Periplaneta americana (afbeelding 1, links). Dit milde gif, een neurotoxine, verdooft de kakkerlak, waardoor geen vluchtreactie optreedt. Vervolgens trekt de sluipwesp de kakkerlak aan zijn voelspriet mee naar zijn hol.

In het hol zet de sluipwesp een ei af op de buikzijde van het slachtoffer. De larve die zich hieruit ontwikkelt, leeft eerst op en daarna in de kakkerlak en voedt zich met lichaamsvloeistof en organen van de kakkerlak. Zelf is de kakkerlak niet meer in staat te eten en sterft.

De relatie tussen de larve van de smaragdsluipwesp en de Amerikaanse kakkerlak is niet parasitair omdat de gastheer niet in leven blijft. Toch is er geen sprake van predatie.

Het neurotoxine dat de smaragdwesp inspuit, blokkeert de receptoren voor bepaalde neurotransmitters in het zenuwstelsel van de kakkerlak. Afbeelding 2 geeft een schakeling weer van zenuwcellen bij insecten. De pijlen geven de richting van de impulsen aan. Zenuwcel B is een schakelzenuwcel. Drie plaatsen op de zenuwcellen zijn met de letters P, Q en R aangegeven.

Uit één volwassen kakkerlak komt na de metamorfose van de sluipwesplarve één volwassen sluipwesp. Van de kakkerlak blijft alleen het chitinepantser over.

Na het uitkomen van de sluipwesp wordt het totaalgewicht aan organische stoffen van het chitinepantser van de kakkerlak en van het lichaam van de volwassen sluipwesp bepaald.

Een kakkerlak die doodgaat, wordt normaal al snel door bacteriën opgeruimd. Om dit bederf van zijn voedsel te voorkomen, spuugt de larve van de sluipwesp een vloeistof met een bacteriedodende werking in het lichaam van de kakkerlak. De vloeistof bevat een mengsel van verschillende antibiotica. Zo’n mengsel heeft als voordeel boven een enkel antibioticum dat bacteriën niet snel resistent worden.

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1

Foto van de smaragdsluipwesp (rechts) en de Amerikaanse kakkerlak (links).

Vraag 24 2 punten

Zo’n mengsel van antibiotica heeft als voordeel boven een enkel antibioticum dat bacteriën niet snel resistent worden. Beredeneer waardoor bij afgifte van een mengsel van antibiotica de kans kleiner is dat er resistente bacteriën ontstaan, dan bij een enkel antibioticum.

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord moet blijken dat resistentie (tegen een antibioticum) ontstaat door mutatie of recombinatie, of dat resistentie tegen een antibioticum aanwezig is door variatie. (1p)
  • Uit het antwoord moet blijken dat de kans kleiner is dat meerdere resistenties in één bacterie ontstaan of aanwezig zijn. (1p)

Vraag 24 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Amerikaanse invasie in Nederlandse sloten

Opgavetekst

Amerikaanse invasie in Nederlandse sloten

De rode Amerikaanse rivierkreeft (afbeelding 1) is mogelijk medeverantwoordelijk voor het verdwijnen van de inheemse Europese rivierkreeft. Arjen de Groot van Wageningen University & Research doet onderzoek naar de opmars van deze exoot.

Rivierkreeften zijn geleedpotigen die leven in riviertjes, sloten en plassen. In tabel 1 staat een overzicht van de in Nederland voorkomende rivierkreeften.

De Amerikaanse rivierkreeften zijn door de mens in Nederland geïntroduceerd en ze verspreiden zich snel. Vooral het verspreidingsgebied van de rode Amerikaanse rivierkreeft neemt toe. De Europese rivierkreeft neemt ondertussen sterk in aantal af. Een belangrijke oorzaak voor het dreigende uitsterven van deze inheemse kreeft is de kreeftenpest. Deze zeer besmettelijke en dodelijke infectieziekte wordt veroorzaakt door een schimmel. De meeste Amerikaanse rivierkreeften zijn geïnfecteerd met deze schimmel, maar worden er niet ziek van. Ze kunnen de schimmel wel verspreiden.

De ziekteverschijnselen van de kreeftenpest zijn: zeer onrustig gedrag en omvallen. Daarnaast wordt een zieke kreeft overdag actief in plaats van ’s nachts. Negen tot vijftien dagen na infectie sterft het dier.

Bij geleedpotigen ontbreekt een verworven (specifiek) immuunsysteem. Geleedpotigen hebben wel een aangeboren (a-specifiek) afweersysteem, met dezelfde kenmerken als het menselijk aangeboren afweersysteem. Vier processen die een rol spelen bij de afweer, zijn:
1 fagocytose,
2 onderscheid maken tussen lichaamsvreemd en lichaamseigen,
3 productie van antistoffen,
4 productie van lysozymen.

De enige plek in Nederland waar de Europese rivierkreeft nog voorkomt, is een vijver op een landgoed bij Arnhem. Hier leeft een geïsoleerde populatie van enkele honderden individuen. Om het aantal inheemse kreeften te vergroten is een kweekprogramma opgezet. Er wordt een klein aantal ei-dragende vrouwtjes uit de bedreigde populatie weggevangen. Hierna worden de jongen in aquaria opgekweekt. Als deze volwassen zijn, worden ze uitgezet op zorgvuldig geselecteerde plaatsen.

Omdat er maar een klein aantal vrouwtjes wordt gebruikt voor het kweekprogramma, kunnen de allelfrequenties van de nieuwe populaties sterk gaan afwijken van die van de oorspronkelijke populatie.

Het uitzetten van deze nieuwe, kleine populatie Europese rivierkreeften in een ander gebied is niet bij voorbaat een succes. Als de genetische variatie van deze populatie klein is, is de overlevingskans kleiner dan bij een populatie met een grote genetische variatie.

Arjen de Groot maakt voor het onderzoek naar de verspreiding van de Amerikaanse rivierkreeften gebruik van zogenaamd eDNA (environmental DNA). Dit is DNA dat in het water terechtkomt via organische resten van organismen zoals huidcellen, haren, schubben, slijm of urine. Na het nemen van watermonsters (afbeelding 2) wordt het eDNA geanalyseerd. De rode Amerikaanse rivierkreeft wordt geïdentificeerd aan de hand van een merker: een klein stukje kenmerkend DNA. Als de merker in een watermonster voorkomt, betekent dit dat de rode Amerikaanse rivierkreeft aanwezig is in het water waarvan het monster is genomen.

Bij eDNA-onderzoek van een sloot worden merkers van de rode Amerikaanse rivierkreeft aangetroffen.

Voordat eDNA gebruikt werd, werd de aanwezigheid van een soort met traditionele methoden bepaald. Voorbeelden hiervan zijn het waarnemen van sporen zoals keutels of pootafdrukken, of het vangen met een net of val. In afbeelding 3 wordt de detectiekans met de eDNA-techniek vergeleken met de detectiekans met traditionele methoden.

Om zeker te weten dat Europese rivierkreeften worden uitgezet in een gebied zonder Amerikaanse rivierkreeften, kan de eDNA-techniek worden ingezet.

Ook in België worden geïsoleerde populaties Europese rivierkreeften bedreigd door de aanwezigheid van Amerikaanse rivierkreeften. Net zoals in Nederland is gebeurd, worden in België kleine waterecosystemen met elkaar verbonden via nieuw gegraven sloten of door het verleggen van beken.

Tabel 1

Nederlandse naamwetenschappelijke naameerste vondst in Nederland
Europese rivierkreeftAstacus astacusinheems
gevlekte Amerikaanse rivierkreeftOrconectes limosus1968
Turkse rivierkreeftAstacus leptodactylus1977
rode Amerikaanse rivierkreeftProcambarus clarkii1985
gestreepte Amerikaanse rivierkreeftProcambarus acutus2002
Californische rivierkreeftPacifastacus leniusculus2004
geknobbelde Amerikaanse rivierkreeftOrconectes virilis2004

Vraag 34 2 punten

Bij geleedpotigen ontbreekt een verworven (specifiek) immuunsysteem, maar ze hebben wel een aangeboren (a-specifiek) afweersysteem. Vier processen die een rol spelen bij de afweer zijn: 1 fagocytose, 2 onderscheid maken tussen lichaamsvreemd en lichaamseigen, 3 productie van antistoffen, 4 productie van lysozymen. Noteer de nummers 1, 2, 3 en 4 onder elkaar en geef achter elk nummer aan of dit proces wel of niet bij kreeften kan optreden.

Bekijk het antwoord
  • Geeft bij de vier processen correct aan of ze wel of niet bij kreeften kunnen optreden: 1 wel, 2 wel, 3 niet, 4 wel. (2p)

Puntentabel uit het correctievoorschrift: vier correct aangevulde nummers geven 2 punten; drie correct aangevulde nummers geven 1 punt; minder dan drie correct aangevulde nummers geven 0 punten. Het juiste antwoord is: 1 wel, 2 wel, 3 niet, 4 wel.

Vraag 34 in het hele examen

Vraag 36 1 punt

Als de genetische variatie van de uitgezette populatie klein is, is de overlevingskans kleiner dan bij een populatie met een grote genetische variatie. Verklaar dat de overlevingskans van de uitgezette populatie groter is als de genetische variatie van deze populatie groot is.

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord moet blijken dat de kans groter is dat er (voldoende) kreeften zijn met de juiste eigenschappen voor de nieuwe situatie of veranderende omstandigheden. (1p)

Opmerking uit het correctievoorschrift: als de kandidaat antwoordt dat de kans op inteelt kleiner is, het scorepunt toekennen.

Vraag 36 in het hele examen

Hoe vaak evolutie in het examen komt

Vragen over evolutie per centraal examen biologie havo. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
ExamenVragenAantalAandeel
2026, tijdvak 116-17, 20, 33-35614%
2025, tijdvak 15, 26, 32-34510%
2025, tijdvak 26, 31, 35-36, 39511%
2024, tijdvak 214, 16-17, 19, 38510%
2023, tijdvak 142-4437%
2023, tijdvak 218-1925%
2022, tijdvak 13012%
2022, tijdvak 218-19, 30-31, 33, 42614%
2022, tijdvak 31512%
2021, tijdvak 1712%
2021, tijdvak 226-27, 33, 38410%
2021, tijdvak 33-4, 838%
2019, tijdvak 110, 15-1637%
2019, tijdvak 29, 12, 22-23, 41511%
2018, tijdvak 122, 29, 34, 4549%
2018, tijdvak 26, 8, 24, 34, 36512%

In 16 van de 18 ingedeelde examens biologie havo staat een vraag over evolutie, samen 59 vragen (8% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2026, tijdvak 1: 6 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 8% van de vragen over evolutie, daarvoor 7%. Dat aandeel is dus stabiel.

Oefenen met evolutie

Maak de 15 nieuwste examenvragen over evolutie online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2026, 2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.

Oefen de vragen over evolutie

Andere onderwerpen biologie havo

Evolutie op andere niveaus

Nakijken als docent

  1. Kies het examen in de vragenbank

    In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen biologie havo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Hoe ToetsChecker biologie per vraagtype nakijkt, lees je op biologie toetsen nakijken met AI.

Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op biologie oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak komt evolutie voor in het eindexamen biologie havo?

In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 59 vragen over evolutie, 8% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 16 van die examens.

In welk examen biologie havo stonden de meeste vragen over evolutie?

In het examen van 2026, tijdvak 1, met 6 vragen: 16-17, 20, 33-35.

Hoe oefen ik examenvragen over evolutie?

Op deze pagina staan alle vragen over evolutie met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.