Examenvragen planten en fotosynthese biologie havo
58 vragen over planten en fotosynthese uit 16 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Planten en fotosynthese komt in 16 van de 18 examens biologie havo voor, met 58 vragen (7% van alle examenvragen). Het meest in 2026, tijdvak 1 (7 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over planten en fotosynthese
Per examen de vragen over planten en fotosynthese, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Bedreigingen voor de beekprik
Opgavetekst
De beekprik is in Nederland een bedreigde diersoort. Een van de oorzaken is dat de waterkwaliteit in veel beken niet goed genoeg is.
De beekprik (Lampetra planeri, afbeelding 1) is een vis die ongeveer 15 centimeter lang wordt.
Bomen langs de beek zorgen voor schaduw.
Vraag 8 2 punten
Geef twee verklaringen waardoor de schaduw verhindert dat algenbloei in een beek optreedt.
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat
- er (door schaduw) weinig licht is, waardoor fotosynthese beperkt wordt (en er dus minder algenbloei kan plaatsvinden).
- (door schaduw) de temperatuur laag is, waardoor algen minder snel groeien / waardoor processen minder snel verlopen (en er dus minder algenbloei kan plaatsvinden).
2026, tijdvak 1: Plantenveredeling voor biologische landbouw
Opgavetekst
Onderzoeker Guusje Bonnema van Wageningen University & Research veredelt planten voor de biologische landbouw. Zij kweekt plantenrassen die beter samenwerken met de organismen in de bodem, en beter bestand zijn tegen ziekteverwekkers.
Boeren met een biologisch landbouwbedrijf gebruiken geen kunstmest en ook geen chemische bestrijdingsmiddelen. Ze zaaien elk jaar een ander gewas op hun akker, zodat de bodem vruchtbaar blijft en het aantal ziekteverwekkers laag blijft. Dit heet vruchtwisseling. Ook telen ze vaak meerdere gewassen op dezelfde akker in strokenteelt. Zie de foto hieronder.
Sommige experts beweren dat met biologische landbouw nooit de hele wereldbevolking gevoed kan worden. Hun argument is dat zonder het gebruik van kunstmest de hoeveelheid mineralen in de bodem afneemt.
Vraag 22 2 punten
Noteer twee processen waardoor mineralen uit de bodem kunnen verdwijnen.
Bekijk het antwoord
voorbeelden van juiste processen:
- uitspoeling
- denitrificatie
- vervluchtiging
- opname door planten / oogsten van gewassen / vraat door dieren
Bij monocultuur verbouwt een boer één gewas tegelijk op een groot stuk land. Bij strokenteelt verbouwt een boer twee of meer gewassen in stroken van een aantal meter breed. Hieronder staan uitspraken over de vergelijking tussen monocultuur en strokenteelt.
- Bij monocultuur is de kans op plagen groter.
- Bij strokenteelt is de diversiteit aan dierlijke organismen groter.
Vraag 23 2 punten
Welke uitspraak is juist?
foto van strokenteelt op een akker. Bekijk in Opgaven, pagina 11
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
D
Onderzoekers hebben de volgende onderzoeksvraag: Is in de bodem van akkers waarop vruchtwisseling wordt toegepast, het aantal ziekteverwekkende bodemorganismen lager dan in de bodem van akkers waarop elk jaar hetzelfde gewas wordt geteeld?
Vraag 24 3 punten
Beschrijf een veld-experiment waarmee dit onderzocht kan worden.
Bekijk het antwoord
In de beschrijving worden de volgende aspecten omschreven:
- Er worden twee (groepen) proefvelden/akkers ingericht; op het ene deel wordt langdurig / een aantal jaar één gewas gekweekt; op het andere deel wordt vruchtwisseling toegepast.
- De overige omstandigheden (op de proefvelden) zijn gelijk. / worden (zoveel mogelijk) gelijk gehouden.
- Het aantal ziekteverwekkende bodemorganismen wordt bepaald (na een aantal jaar).
Opmerking: Als de kandidaat ten minste twee relevante omstandigheden omschrijft die gelijk zijn of gelijk gehouden worden, het tweede scorepunt toekennen.
Sommige biologische boeren zaaien erwten samen in met andere gewassen. De erwtenplanten (vlinderbloemige planten) leven in symbiose met knolletjesbacteriën. Door deze symbiose hoeft de boer minder mest aan te brengen op de akkers.
Vraag 25 2 punten
Leg dit uit met behulp van de stikstofkringloop. Gebruik je informatieboek.
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat
- door de knolletjesbacteriën stikstof(gas)/N2 wordt vastgelegd/opgenomen,
- (waardoor) stikstof(verbindingen)/N/ammonium/NH4+/ammoniak/NH3 beschikbaar komt voor planten (waardoor minder mest nodig is).
Bonnema stelt dat sommige plantenrassen beter samenwerken met bodemorganismen dan andere plantenrassen. Bij deze samenwerking speelt mycorrhiza, een symbiose tussen schimmels en plantenwortels, een belangrijke rol. De schimmels bevorderen de opname van mineralen door planten. In ruil daarvoor krijgt de schimmel voedingsstoffen van de plant.
Vraag 26 2 punten
Welke vorm van symbiose is een mycorrhiza? En welk type voedingsstoffen krijgt de schimmel van de plant?
| vorm van symbiose | type voedingsstoffen | |
|---|---|---|
| A | commensalisme | anorganische stoffen |
| B | commensalisme | organische stoffen |
| C | mutualisme | anorganische stoffen |
| D | mutualisme | organische stoffen |
| E | parasitisme | anorganische stoffen |
| F | parasitisme | organische stoffen |
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
D
Bonnema doet onderzoek aan planten die van nature resistent zijn tegen ziekteverwekkers. Sommige ziekteverwekkers maken gebruik van bepaalde stoffen (effectoren) om planten te infecteren. Deze effectoren onderdrukken de natuurlijke afweer van de plant. Er zijn planten die de effectoren kunnen herkennen met behulp van receptoren in het cytoplasma van hun cellen. Als een effector bindt aan zo’n receptor, leidt dit tot sterfte van de cel. Daardoor sterft ook de ziekteverwekker. Specifieke resistentiegenen coderen voor deze receptoren. Planten met de juiste resistentiegenen zijn daardoor resistent tegen bepaalde ziekteverwekkers.
In de onderstaande afbeelding zie je een schematische tekening van een plantencel die is geïnfecteerd door een ziekteverwekker.
Hieronder staan moleculen die betrokken zijn bij de interactie tussen plantencel en ziekteverwekker.
- DNA
- effector
- receptor
- RNA
Vraag 27 1 punt
Schrijf de letters P, Q, R en S (uit de afbeelding hierboven) onder elkaar. Noteer het bijbehorende molecuul erachter.
schematische tekening van een plantencel met een ziekteverwekker, met de aanduidingen P, Q, R en S. Bekijk in Opgaven, pagina 13
Bekijk het antwoord
- P: DNA
- Q: RNA
- R: receptor
- S: effector
2026, tijdvak 2: Bon biní na Boneiru (Welkom op Bonaire)
Opgavetekst
Destiny is gids op Bonaire, een van de eilanden van Caribisch Nederland. Ze gaat met toeristen kajakken in Lac Cai.
Lac Cai (afbeelding 1) is een beschermd natuurgebied met zeegrasvelden en mangrovebos. Er groeit veel rode mangrove (Rhizophora mangle, afbeelding 2). Deze boomsoort heeft roodbruine wortels die uit de stam groeien.
De bomen staan in ondiep, zout water. Op de bodem bevindt zich een grote hoeveelheid afgevallen dode bladeren tussen de wortels. Dit bladafval leidt ertoe dat de bodem er zuurstofarm is.

Destiny laat zien dat de zwarte mangrove (Avicennia germinans) speciale ademwortels heeft die net boven het wateroppervlak uitsteken. Ze vertelt dat via gaatjes in deze ademwortels zuurstof wordt opgenomen en wordt getransporteerd naar de weefsels in de wortels. Daar wordt de zuurstof verbruikt.
Vraag 10 1 punt
Wanneer vindt zuurstofverbruik in de wortels plaats?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
C (1)
Destiny plukt bladeren van de zwarte mangrove en laat de toeristen eraan likken. Die bladeren smaken heel zout. Dit komt doordat de bladeren speciale klieren hebben om zout uit te scheiden. Hiermee reguleert de zwarte mangrove de osmotische waarde van de cellen van de bladeren.
Vraag 11 2 punten
Wordt de osmotische waarde van de bladcellen hoger of lager door de uitscheiding van zouten? En via welke vorm van transport worden zoutionen uitgescheiden?
osmotische waarde cellen wordt (uitscheiding via)/(actief transport)
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
D (2)
2026, tijdvak 2: Paarden voeren zonder brokken
Opgavetekst
Koen heeft een paardenboerderij. In de wintermaanden voert hij de paarden bij met brokken krachtvoer. Hij onderzoekt of het mogelijk is om de paarden het hele jaar te voeren met gras en hooi (gedroogd gras) van zijn eigen graslanden, omdat dit duurzamer en goedkoper is.

Hooi bevat cellulose en zetmeel. De vertering en opname van deze koolhydraten verlopen bij paarden net als bij mensen. Net als mensen hebben paarden geen eigen enzymen voor de vertering van cellulose. Maar veel van de cellulose wordt verteerd door bacteriën in de blinde darm en dikke darm. De verteringsproducten worden opgenomen door de darmwand.
Hieronder staan uitspraken over vertering en opname van koolhydraten.
1 In de maag is de pH optimaal voor de werking van amylase.
2 In de dunne darm worden monosachariden opgenomen in het bloed.
3 Bij de afbraak van cellulose door bacteriën ontstaan organische stoffen.
Vraag 42 1 punt
Verklaar op molecuulniveau waardoor in koude nachten nauwelijks fructaan wordt omgezet.
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat (bij een lage temperatuur) enzymen niet/nauwelijks actief zijn / dat moleculen langzamer bewegen (waardoor stofwisselingsprocessen langzamer verlopen).
2025, tijdvak 1: Een nieuwe groente: eendenkroos
Opgavetekst
Ingrid van der Meer van Wageningen University & Research onderzoekt de mogelijkheid om eendenkroosplantjes te gebruiken als eiwitrijke groente.
Eendenkroos is een verzamelnaam voor verschillende soorten drijvende waterplantjes van enkele millimeters groot, zoals Lemna minor (afbeelding 1). De plantjes bestaan uit een bladachtig schijfje dat op het water drijft. De huidmondjes bevinden zich aan de bovenzijde van de blaadjes en staan altijd open. Bij sommige eendenkroossoorten zijn wortels aanwezig (afbeelding 2).
De functie van huidmondjes is de opname en afgifte van gassen.
Vraag 18 2 punten
Welk gas wordt netto opgenomen in het licht? En welk gas wordt netto opgenomen in het donker?
Afbeelding 1: foto van een dicht begroeid wateroppervlak met eendenkroos. Afbeelding 2: tekening van een eendenkroosplantje met wortels aan de onderzijde. Bekijk in Opgaven, pagina 9
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
B
Eendenkroos groeit op ondiep, stilstaand of langzaam stromend water in sloten en vijvers. In de periode van mei tot oktober groeit de populatie snel. Als het wateroppervlak geheel met eendenkroos bedekt is, kan een tekort aan zuurstof ontstaan voor dieren die in het water leven. Bij dit proces spelen een aantal gebeurtenissen een rol:
Vraag 20 1 punt
- 1 Aerobe bacteriën breken het organisch materiaal af.
- 2 Er dringt geen licht meer door in het water.
- 3 Er is geen fotosynthese mogelijk bij waterplanten die onder water groeien.
- 4 Er ontstaat een laag afgestorven materiaal op de bodem.
Noteer de nummers van de vier gebeurtenissen waardoor een tekort aan zuurstof ontstaat in de juiste volgorde.
Bekijk het antwoord
2 – 3 – 4 – 1
Voor haar onderzoek kweekt Van der Meer eendenkroos in bakken, onder gecontroleerde omstandigheden (afbeelding 3).
Het water in de bakken bevat onder andere anorganische stikstofverbindingen. De stikstof (N) is nodig voor de vorming van aminozuren en andere organische stoffen.
Enkele organische stoffen zijn:
Vraag 21 2 punten
- 1 cellulose
- 2 chlorofyl
- 3 DNA
- 4 RNA
Schrijf de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende stof wel of geen stikstof bevat.
Foto van kweekbakken met eendenkroos onder glazen dak. Bekijk in Opgaven, pagina 10
Bekijk het antwoord
- 1 geen
- 2 wel
- 3 wel
- 4 wel
Onder gunstige omstandigheden kan de biomassa van eendenkroos in één dag verdubbelen. Het is belangrijk om de hoeveelheid mineralen in het water goed te doseren, zodat ze geen beperkende factor worden. Ook de concentraties van $\mathrm{O}_2$ en $\mathrm{CO}_2$ worden gemonitord.
Vraag 22 1 punt
Noem nog een andere factor die beperkend kan zijn tijdens de snelle groei van eendenkroos.
Bekijk het antwoord
voorbeelden van een juist antwoord:
- temperatuur (van de lucht / van het water)
- (hoeveelheid) licht
- pH van het water
- grootte van de kweekbak
Opmerking
Aan het antwoord (hoeveelheid) water, het scorepunt toekennen.
Eendenkroos wordt al enkele jaren als veevoer geteeld. Van der Meer onderzoekt of eendenkroos ook geschikt is voor menselijke consumptie, omdat eiwitten zo via de kortst mogelijke voedselketen bij de mens terechtkomen. Dat is gunstig, want bij elke schakel in de voedselketen gaat een groot deel van de energie uit organische stoffen verloren. Oorzaken van dit energieverlies zijn dat dode en niet-eetbare delen niet gegeten worden en dat een deel van de organische stoffen in ontlasting terechtkomt. Er is nog een belangrijke oorzaak van dit energieverlies.
Vraag 23 1 punt
Noteer die oorzaak.
Bekijk het antwoord
dissimilatie/verbranding/warmteverlies
2025, tijdvak 2: Koeientoilet
Opgavetekst
Andrea heeft een melkveehouderij naast natuurgebied het Korenburgerveen. Om de zeldzame planten in het natuurgebied te beschermen, neemt ze maatregelen zodat de uitstoot van stikstof van haar bedrijf vermindert.
Urine van koeien bevat ureum. In de ontlasting van koeien komen bacteriën voor die het enzym urease produceren. In de stal komen urine en ontlasting met elkaar in contact. Urease zet ureum dan om in ammoniak. Een gedeelte van de ammoniak komt in de lucht en kan zo in de omgeving neerslaan. Dit kan leiden tot eutrofiëring van natuurgebieden.
Als de koeien in de wei lopen, ontstaat er veel minder ammoniak dan wanneer de koeien in de stal staan.
Het valt Andrea op dat er de afgelopen jaren in het Korenburgerveen steeds minder kleine zonnedauw te zien is. Mogelijk heeft de kleine zonnedauw in het gebied last van de stikstofuitstoot van het bedrijf van Andrea. Kleine zonnedauw (Drosera intermedia, afbeelding 2) is een plantje dat maximaal 10 cm hoog wordt.

Zonnedauw is een groep van vleesetende planten met groene bladeren en bladeren met kleverige druppels. Hieraan blijven insecten plakken. De bladeren scheiden enzymen af, waardoor de insecten worden verteerd. Bij de vertering ontstaan stikstofverbindingen die de plant opneemt voor de groei.
Zonnedauw behoort tot de producenten en niet tot de consumenten.
Vraag 30 1 punt
Verklaar dat zonnedauw tot de producenten behoort.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van een juist antwoord: zonnedauw doet aan fotosynthese; deze plant maakt zelf organische stoffen; zonnedauw is autotroof; zonnedauw neemt alleen anorganische stoffen op; in de bladeren van zonnedauw is bladgroen aanwezig.
2024, tijdvak 1: Quinoa
Opgavetekst
Anouk heeft tuinbouw en akkerbouw aan de HAS Hogeschool gestudeerd. Tijdens haar stage in Peru heeft ze kennisgemaakt met de teelt van quinoa. Als ze na haar studie het akkerbouwbedrijf van haar ouders overneemt, besluit ze ook quinoa te gaan telen.
Quinoa (Chenopodium quinoa, afbeelding 1) is een gewas dat al eeuwen geteeld wordt in Bolivia en Peru. De plant vormt grote trossen met kleine eetbare zaadjes die een hoge voedingswaarde hebben. Quinoa is een zeer tolerant gewas, vooral wat droogte betreft. Het verdraagt zowel hoge temperaturen als nachtvorst, en kan ook op verzilte bodems groeien.
Anouk vindt dat in de toekomst zowel de manier van voedsel produceren als de manier van voedsel consumeren zal moeten veranderen om de groeiende wereldbevolking van voedsel te kunnen voorzien. Zelf is ze veganist geworden en eet dus geen dierlijke producten zoals vlees, vis, eieren en zuivelproducten.
De quinoaplant neemt bepaalde bouwstoffen op uit het milieu voor de productie van eiwitten.
Vraag 39 2 punten
Wat neemt de plant op als bouwstof voor eiwitten?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
D
In het jaar voordat Anouk een akker gaat gebruiken voor de teelt van quinoa, laat ze er vlinderbloemige planten op groeien. Vlinderbloemige planten bezitten wortelknolletjes waarin knolletjesbacteriën leven. Door deze planten onder te ploegen, komt er uiteindelijk meer $\mathrm{NO_3^-}$ in de bodem.
Vier processen uit de stikstofkringloop zijn:
- 1 ammonificatie door rottingsbacteriën
- 2 nitrificatie door nitrietbacteriën en nitraatbacteriën
- 3 stikstofassimilatie door vlinderbloemige planten
- 4 stikstoffixatie door knolletjesbacteriën
Vraag 40 2 punten
In welke volgorde vinden deze processen plaats op de akker zodat uiteindelijk $\mathrm{NO_3^-}$ beschikbaar is voor quinoa? Noteer de vier nummers in de juiste volgorde.
Bekijk het antwoord
4 – 3 – 1 – 2
Steeds meer landbouwgronden verzilten: het grondwater wordt zouter door binnendringend zeewater. Ook de akkerbouwgrond van Anouk verzilt langzaam. De meeste landbouwgewassen kunnen daar niet goed tegen.
Vraag 43 1 punt
Verklaar waardoor het voor een plant moeilijk is om water op te nemen uit een bodem waarin het grondwater verzilt is.
Bekijk het antwoord
voorbeelden van een juist antwoord:
- In een omgeving met zout grondwater diffundeert het water uit de hypotone cellen naar het hypertone grondwater.
- De osmotische waarde van het grondwater is te hoog om water aan te onttrekken.
- Door osmose gaat het water juist de plant uit.
- Water uit de plant gaat naar de hoge zoutconcentratie van de bodem.
- Het verschil in osmotische waarde wordt veel kleiner, waardoor de plant minder water kan opnemen.
Quinoa is zouttolerant omdat het veel meer zout-ionen zoals $\mathrm{Na^+}$ en $\mathrm{Cl^-}$ opneemt dan andere landbouwgewassen. Deze zout-ionen worden na opname in de wortel via de vaatbundels naar de bladeren vervoerd. Daar worden ze opgeslagen in gespecialiseerde epidermiscellen die een uitstulping hebben: de zoutblaas (afbeelding 2). In die zoutblaas bevindt zich een vacuole waar zout-ionen in hoge concentraties kunnen worden opgeslagen.
Over de opslag van zout-ionen in de epidermiscellen van quinoa worden de volgende uitspraken gedaan:
- 1 Door de opslag van zout-ionen wordt de vacuole hypotoon ten opzichte van de rest van de cel.
- 2 De opname van zout-ionen in de vacuole in een zoutblaas verloopt via membraaneiwitten.
- 3 De opname van zout-ionen in de vacuolen van de zoutblazen kost ATP.
Vraag 44 2 punten
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is.
Afbeelding 2: dwarsdoorsnede van een quinoablad met vacuole, zoutblaas, epidermis en vaatbundel. Bekijk in Opgaven, pagina 20
Bekijk het antwoord
- 1 onjuist
- 2 juist
- 3 juist
2024, tijdvak 2: Hond speurt naar zieke boom
Opgavetekst
Afbeelding 1

Afbeelding van een bladvlo, de vector van de bacterie die de gele-drakenziekte veroorzaakt.
Vraag 22 2 punten
De bladeren van een citrusboom worden enkele maanden na de infectie geel, waardoor de vruchten niet afrijpen, klein blijven en vroegtijdig van de boom vallen.
Leg uit waardoor de vruchten klein blijven als de bladeren geel worden.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord blijkt dat er (in vergeelde bladeren) minder of geen bladgroen aanwezig is, waardoor er minder of geen fotosynthese mogelijk is. (1p)
- Uit het antwoord blijkt dat (waardoor) de hoeveelheid (bouw)stoffen die beschikbaar is voor de groei van vruchten kleiner is. (1p)
Afbeelding 3

Foto van een hond die bij een citrusboom in een pot zit, op een veld.
Vraag 24 1 punt
Door een infectie met Liberibacter asiaticus verandert de geur van een citrusboom. Mensen kunnen de geurverandering niet waarnemen, maar honden wel. Gottwald trainde vier honden om de geur van geïnfecteerde bomen te herkennen. Hij leerde ze om naast de bomen met die geur te gaan zitten (afbeelding 3). Gottwald bepaalde vervolgens met een experiment hoe geschikt de honden waren voor hun taak. Als test liep hij met een hond over een veld met 100 citrusbomen in potten, waarvan sommige bomen waren geïnfecteerd. Gottwald noteerde of de hond een geïnfecteerde boom niet herkende (een vals negatief resultaat) of ging zitten bij een boom die niet geïnfecteerd was (een vals positief resultaat). Elke hond deed de test tien keer. De 100 potten werden na elke test op een andere plaats gezet. De resultaten staan in de tabel bij vraag 25.
Verklaar waarom de potten na elke test op een andere plaats gezet werden.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord blijkt dat zo wordt uitgesloten dat de plaats van een geïnfecteerde boom een rol speelt bij de beoordeling, of dat de hond de plaats van de boom kan onthouden of leert naar dezelfde plek te gaan. Voorbeelden van een juist antwoord: Zo wordt uitgesloten dat de plaats van een geïnfecteerde boom een rol speelt bij de beoordeling. / Anders zou de hond de plaats van een geïnfecteerde boom kunnen onthouden. / De hond leert misschien steeds naar dezelfde plek te gaan waar hij eerder werd beloond, en let niet meer op de boom. (1p)
2023, tijdvak 1: Een bos om op te eten
Opgavetekst
Een bos om op te eten
In 2009 kocht Wouter van Eck een akker waarop jarenlang mais was verbouwd. Hij heeft er voedselbos Ketelbroek aangelegd, een combinatie van landbouw en natuur (afbeelding 1).
In het voedselbos staan meer dan 350 verschillende plantensoorten, die allemaal iets eetbaars opleveren: notenbomen, tamme kastanjes, kiwi’s, bessenstruiken en kruiden als daslook en tijm. Na het planten heeft Wouter het gebied met rust gelaten: hij ploegt niet, gebruikt geen mest en geen chemische bestrijdingsmiddelen. Hij snoeit en oogst alleen maar.
Op de akkers rondom het voedselbos worden alleen aardappelen verbouwd. Zo’n monocultuur is gevoeliger voor plagen dan een voedselbos.
Wouter rijdt niet met machines door zijn bos. Zo wordt het bodemleven niet verstoord en blijft de bodem luchtig.
In een niet-verstoorde bodem vormen bodemschimmels uitgebreide netwerken van schimmeldraden. De schimmels dringen de wortels van planten binnen om daar organische stoffen op te nemen. De schimmeldraden nemen anorganische stoffen uit de bodem op, die vervolgens ook gebruikt worden door de plant.
Wouter gebruikt geen kunstmest of compost in zijn voedselbos. Bladeren die van de bomen vallen en kruidachtige planten die afsterven, voegen voldoende organische stof toe aan de bodem. De organische stikstofverbindingen worden in verschillende stappen door bodembacteriën omgezet naar nitraat ($NO_3^-$).
Wouter heeft een aantal olijfwilgen aangeplant in het voedselbos. Deze struiken met eetbare rode bessen bezitten wortelknolletjes waarin bacteriën leven. De bacteriën binden stikstof ($N_2$) uit de lucht, waardoor een stof ontstaat die de planten kunnen gebruiken voor het maken van organische stikstofverbindingen. In afbeelding 2 is dit proces schematisch weergegeven.
De abiotische factoren in het voedselbos variëren sterk van plaats tot plaats. Daslook (afbeelding 3), met blaadjes die naar knoflook smaken, groeit goed op schaduwrijke plaatsen. Tijm (afbeelding 4), een kruid dat in veel gerechten wordt gebruikt, groeit alleen op zonnige open plaatsen.
De optimumkrommes voor lichtsterkte van daslook en tijm worden vergeleken.
Schaduwplanten hebben meestal grotere, dunnere bladeren met een dunnere cuticula (waslaag) dan planten die in de volle zon groeien.
In Ketelbroek staan ook bomen en struiken uit andere delen van de wereld, zoals de Sichuan-peperboom uit China, de Siberische honingbes en de Koreaanse pijnboom. Soms kunnen geïmporteerde plantensoorten zich vestigen in Nederlandse ecosystemen.
Ketelbroek is nog lang niet uitgegroeid. De totale massa aan bomen en struiken zal nog flink groter worden. In tegenstelling tot een maisakker kan het voedselbos daardoor bijdragen aan het terugdringen van het versterkt broeikaseffect.
Vraag 6 2 punten
Welke stof nemen plantenwortels op uit een luchtige bodem? En waar wordt deze stof voor gebruikt?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 11 2 punten
− Verklaar dat bladeren van een schaduwplant meestal groter zijn.
− Verklaar dat bladeren van een schaduwplant meestal een dunnere cuticula bezitten.
Bekijk het antwoord
- Verklaart dat bladeren van een schaduwplant groter zijn, omdat een groot blad meer licht kan opvangen. (1p)
- Verklaart dat bladeren van een schaduwplant een dunnere cuticula hebben, omdat bladeren van een schaduwplant minder gevaar lopen om uit te drogen. (1p)
Aan een antwoord als: “Een dikke cuticula is in de schaduw niet nodig en zou alleen maar extra energie kosten”, het tweede scorepunt toekennen.
2023, tijdvak 1: Planten ‘horen’ bijen vliegen
Opgavetekst
Planten ‘horen’ bijen vliegen
Onderzoekers hebben ontdekt dat planten kunnen reageren op het geluid van passerende bestuivers.
De onderzoekers lieten teunisbloemen (afbeelding 1) het geluid van een vliegende honingbij ‘horen’. De bloemen bleken in reactie daarop veel zoetere nectar te gaan produceren. Volgens de onderzoekers functioneren de bloemen van de plant als gehoororgaan. “We ontdekten dat de bloemen door deze geluiden gingen trillen”, zo schrijven de onderzoekers. Wat hun verder opviel, is dat de bloemen wel reageerden op de geluiden van bestuivers, maar niet op geluiden met een hogere frequentie.
Nectar wordt gemaakt door klieren in de bloembeker en bevat een hoge concentratie aan suikers.
Teunisbloemen zijn in staat tot zelfbestuiving. Door meer bestuivers te lokken, wordt de kans op kruisbestuiving (met stuifmeel van een andere teunisbloem-plant) groter.
Afbeelding 1

Foto van teunisbloemen met bloemen en knoppen. Aangegeven is de bloembeker.
Vraag 24 1 punt
Nectar wordt gemaakt door klieren in de bloembeker en bevat een hoge concentratie aan suikers.
Noteer via welk type vaten suikers worden getransporteerd naar de nectarklieren.
Bekijk het antwoord
- Noemt bastvaten. (1p)
2022, tijdvak 1: Alg doet oliepalm na
Opgavetekst
Alg doet oliepalm na
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.
Door de aanleg van oliepalmplantages in Zuidoost-Azië gaan vele hectaren oerwoud verloren. Mede daarom wordt palmolie door milieu-organisaties als niet-duurzaam bestempeld. Voor onderzoeker Lenny de Jaeger (afbeelding 1) was dit een reden om op zoek te gaan naar een manier om olie te produceren met behulp van algen.
Palmolie wordt gewonnen uit de olierijke vruchten van de oliepalm en wordt gebruikt als ingrediënt van veel voedingsmiddelen en verzorgingsproducten, maar ook voor de productie van biodiesel. Olie geproduceerd door algen in kwekerijen in Nederland kan een duurzaam alternatief bieden voor palmolie.
Boskap leidt tot het verkleinen van leefgebied voor planten en dieren. Dit is een argument om het gebruik van palmolie vanuit ecologisch oogpunt niet-duurzaam te noemen.
De Jaeger vond een veelbelovende kandidaat: de eencellige alg Scenedesmus obliquus. Deze alg maakt monosachariden met behulp van zonlicht en zet die onder bepaalde omstandigheden om in zetmeel, aminozuren of vetzuren. De vetzuren kunnen worden gebruikt als grondstof voor de productie van plantaardige olie.
Een van de risico’s bij de kweek van algen is besmetting met virussen, eencellige schimmels of eencellige dieren. Met een microscoop bekijkt De Jaeger een preparaat van een algenkweek en hij ziet dat de kweek is vervuild met een eencellig organisme.
De Jaeger ontwikkelde met behulp van mutagene straling een mutant van S. obliquus die geen zetmeel maakt. Hierdoor heeft deze mutant een efficiëntere vetzuurproductie en een hoger vetzuurgehalte. Wellicht produceert deze mutant voldoende vetzuren om te concurreren met de oliepalm.
Het nadeel van deze alg is dat hij alleen in zoet water leeft. Voor grootschalige productie heeft een zoutwater-alg de voorkeur. Daarom deed De Jaeger vervolgonderzoek naar de alg Neochloris oleoabundans, die ook olie produceert en overleeft in zout water.
De kweekvloeistof voor N. oleoabundans bevat meer zouten dan de kweekvloeistof voor S. obliquus.
Als de cellen van S. obliquus terechtkomen in de zoute kweekvloeistof voor N. oleoabundans treden veranderingen op.
Hoewel N. oleoabundans tot het plantenrijk behoort, is het mogelijk om deze alg zonder licht in een bioreactor te kweken. Er wordt dan glucose en nitraat toegevoegd aan de kweekvloeistof. Op deze manier kunnen de algen efficiënter vetzuren produceren.
In een onderzoek werd N. oleoabundans gekweekt zonder licht. Elke dag werd van de populatie algen de populatiedichtheid en de biomassa bepaald. Van de kweekvloeistof werden de glucoseconcentratie en de nitraatconcentratie gemeten (afbeelding 2).
Behalve vetzuren maakt N. oleoabundans ook aminozuren. De aminozuurproductie gaat ten koste van de vetzuurproductie. In een vervolgonderzoek werd daarom bepaald bij welke verhouding tussen koolstof en stikstof (C/N-verhouding) van de kweekvloeistof de meeste vetzuren geproduceerd werden.
Door genetisch onderzoek weet De Jaeger welke genen verantwoordelijk zijn voor de zouttolerantie van de alg N. oleoabundans.
afbeelding 1

Foto van een man met bril in een laboratorium. Hij houdt een erlenmeyer met vloeistof omhoog en schenkt of giet de inhoud. Op de achtergrond staan flessen op een rek.
Vraag 2 1 punt
Hoe noemen we het proces dat de alg gebruikt voor het maken van vetzuren uit monosachariden?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
afbeelding 2

Bovenste grafiek: populatiedichtheid (x miljoen). De dichtheid stijgt van bijna 0 op dag 0 tot ca. 60 op dag 2 en ca. 180 op dag 3, en is op dag 4 ca. 500. Daarna blijft de dichtheid ongeveer gelijk rond 500.
Middelste grafiek: biomassa (gram per L). De biomassa stijgt tot een piek van ca. 9,5 op dag 9 en daalt daarna tot ca. 6,8 op dag 13.
Onderste grafiek: links de nitraatconcentratie (gram per L, schaal 0 tot 1,0) en rechts de glucoseconcentratie (gram per L, schaal 0 tot 60). De nitraatconcentratie daalt van ca. 0,72 op dag 0 naar 0 op dag 4 en blijft daarna 0. De glucoseconcentratie daalt van ca. 50 op dag 0 naar ca. 13 op dag 13.
Vraag 5 1 punt
In het onderzoek werd N. oleoabundans zonder licht gekweekt, met glucose en nitraat in de kweekvloeistof. Hebben de algen tijdens dit onderzoek een autotrofe levenswijze en/of een heterotrofe levenswijze?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 6 2 punten
Welke stof is de beperkende factor voor de toename van de algenpopulatie in de bioreactor? En uit welk gegeven in de grafiek is dit af te leiden? Kies de juiste combinatie uit de opties (afbeelding 2).
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2022, tijdvak 1: Aantrekkingskracht van Portugese zonnedauw
Opgavetekst
Aantrekkingskracht van Portugese zonnedauw
Aan de universiteit van Cádiz in Spanje onderzoekt Nils Bertol hoe de Portugese zonnedauw insecten aantrekt.
De Portugese zonnedauw (Drosophyllum lusitanicum, afbeelding 1) is een vleesetende plant die vóórkomt op droge bodems in het noorden van Marokko en het zuiden van Spanje en Portugal. De plant is voor zijn stikstofverbindingen afhankelijk van insecten. De insecten worden gevangen door de plakkerige uitscheidingsproducten van de klieren die zich op de lange bladeren bevinden. Andere klieren in het blad scheiden enzymen uit waardoor de insecten worden verteerd.
De bladcellen nemen het bij vertering ontstane ammonium op en gebruiken dit als bouwstof voor aminozuren. Deze aminozuren worden vervolgens via de vaatbundels getransporteerd naar andere delen van de plant.
De Portugese zonnedauw is ook voor bestuiving afhankelijk van insecten. Nils onderzocht of de insectensoorten die Portugese zonnedauw bestuiven ook door de plant worden gevangen. Hij observeerde bloeiende Portugese zonnedauw en noteerde welke insectensoorten de meeldraden en stempel aanraakten en welke insectensoorten door de bladeren werden gevangen.
Met de tellingen kan worden bepaald:
a het aantal soorten dat zowel bestuiver als prooi is
b het aantal soorten dat alleen bestuiver is
c het aantal soorten dat alleen prooi is
Met deze waarden kan worden berekend in welke mate de bestuivende insecten ook als prooi dienen. Dit wordt de similariteit tussen prooien en bestuivers genoemd. Dit getal wordt berekend met de onderstaande formule.
Een similariteit van 1 betekent dus dat alle bestuivers van de plant ook prooi voor deze plant zijn.
afbeelding 1

Foto van de bladeren van de Portugese zonnedauw. Op de lange, gebogen bladeren zitten veel kleine, glanzende druppeltjes plakkerig vocht op de klierharen.
Vraag 14 1 punt
De bladcellen nemen het bij vertering ontstane ammonium op en gebruiken dit als bouwstof voor aminozuren. Deze aminozuren worden via de vaatbundels getransporteerd naar andere delen van de plant. Noteer via welk type vaten dit transport van aminozuren plaatsvindt.
Bekijk het antwoord
- Noteert bastvaten of zeefvaten (floëem). (1p)
2022, tijdvak 2: Avocado
Opgavetekst
Avocado
Naomi is gek op avocado’s. Deze vruchten staan bekend als een gezonde keuze in het dieet van de mens.
Avocado’s zijn rijk aan onverzadigde vetten, vitamine B en kalium. De onverzadigde vetten en kalium hebben een gunstig effect op de bloeddruk. Onverzadigde vetten beïnvloeden de wanden van de bloedvaten en kalium-ionen bevorderen de uitscheiding van natrium-ionen door de nieren.
Na het eten van voedingsmiddelen met veel natrium-ionen stijgt de bloeddruk. Doordat vervolgens vaatverwijding optreedt, zal de bloeddruk weer dalen.
Bij de regulatie van de bloeddruk op langere termijn is de uitscheiding van natrium-ionen in de nieren van belang.
Naomi wil nu zelf een avocadoplant gaan kweken. Op een website leest zij:
“Voor een goede groei van de avocadoplant mag de temperatuur niet onder de 10 °C komen en moet de bodem niet te droog zijn. Avocadoplanten wortelen voornamelijk in de bovenste laag van de bodem en bezitten weinig wortelhaartjes. Maar als de grond rondom de wortels continu nat is, gaan de wortels rotten. Een belangrijke veroorzaker van wortelrot is fytoftora (Phytophthora cinnamomi).”
Naomi gebruikt de pit van een avocado die zij in de supermarkt heeft gekocht om een avocadoplant te kweken. Nadat de pit is gekiemd, doet ze hem in een pot met luchtige grond. Naomi plaatst de pot in een helder verlichte ruimte met een constante temperatuur van 11 °C. Ze geeft de gekiemde pit weinig water.
De beweeglijke sporen (zoösporen) van fytoftora verplaatsen zich door het water in de grond en dringen plantenwortels binnen. In de wortel ontwikkelt de zoöspore zich tot een meercellige zwamvlok die sporendoosjes produceert waarin nieuwe sporen worden gevormd.
Als het lang en hard regent op een avocadoplantage kan de grond verzadigd raken met water waardoor de wortels van de avocadoplanten verzwakt raken. Dit maakt het voor de zoösporen gemakkelijker om de plantenwortels binnen te dringen. Een belangrijke oorzaak van de verzwakking van de wortels is een afname van de stofwisseling in de wortelcellen.
Naomi weet dat avocadoplanten op plantages vaak zijn geënt. De rassen die de hoogste opbrengst geven, hebben namelijk een wortelstelsel dat gevoeliger is voor fytoftora-infecties dan rassen die minder en kleinere vruchten dragen. Bij het enten wordt een stengel van een ras met een hoge opbrengst geplaatst op een wortelstelsel van een ras dat resistent is tegen fytoftora-infecties in het wortelstelsel. Na het enten vergroeien de vaatstelsels van wortelstelsel en stengel op zo’n manier dat transport van stengel naar bladeren en van bladeren naar stengel kan plaatsvinden en de avocadoplant kan groeien.
In afbeelding 1 zijn doorsnedes van een wortel en de stengel van een jonge plant weergegeven. Met de letters P, Q, R en S zijn vaten aangegeven. In twee van deze vaten vindt de anorganische sapstroom plaats.
Op een avocadoplantage bestuiven de bloemen van de geënte avocadobomen elkaar. Uit een bloem ontwikkelt zich na bevruchting een avocado (vrucht) met een pit (zaad).
Vraag 7 2 punten
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende factor wel of niet beperkend kan zijn voor de groei van de avocadoplant in deze situatie.
1 temperatuur
2 water
3 zuurstof
Bekijk het antwoord
- Noteert per factor wel of niet beperkend: 1 wel, 2 wel, 3 niet. (2p)
Puntentabel uit het correctievoorschrift: drie nummers correct geeft 2 punten; twee nummers correct geeft 1 punt; minder dan twee nummers correct geeft 0 punten.
Vraag 8 2 punten
Over fytoftora worden de volgende uitspraken gedaan:
1 Fytoftora behoort tot de bacteriën.
2 Fytoftora behoort tot de producenten.
3 Fytoftora is een heterotroof organisme.
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is.
Bekijk het antwoord
- Noteert per uitspraak juist of onjuist: 1 onjuist, 2 onjuist, 3 juist. (2p)
Puntentabel uit het correctievoorschrift: drie nummers correct geeft 2 punten; twee nummers correct geeft 1 punt; minder dan twee nummers correct geeft 0 punten.
Vraag 9 1 punt
Verklaar hoe de met water verzadigde bodem leidt tot een afname van de stofwisseling in de wortelcellen.
Bekijk het antwoord
- Maakt duidelijk dat er zuurstoftekort ontstaat. (1p)
Afbeelding 1

Links een doorsnede van een wortel met in het midden een vaatbundel. De letter P wijst naar de rand van de vaatbundel en de letter Q naar het binnenste deel. Midden een jonge avocadoplant met pijlen die naar de wortel en naar de stengel wijzen. Rechts een doorsnede van de stengel met vaatbundels in een ring; de letters R en S staan onderaan met aanwijslijnen naar de doorsnede van de stengel.
Vraag 10 2 punten
In afbeelding 1 zijn doorsnedes van een wortel en de stengel van een jonge plant weergegeven. Met de letters P, Q, R en S zijn vaten aangegeven. In twee van deze vaten vindt de anorganische sapstroom plaats.
Welke letters geven deze vaten aan?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2022, tijdvak 3: Essentaksterfte
Opgavetekst
afbeelding 2 Essentaksterfte

Foto van een tak met verdorde essenbladeren.
Vraag 41 1 punt
De zieke essen zijn aangetast door de schimmel vals essenvlieskelkje. Sporen van deze schimmel blijven plakken op essenbladeren. De schimmel groeit via het transportweefsel naar de takken en de stam. Hierdoor raken vaten verstopt. Een direct gevolg hiervan is dat bladeren verwelken (slap gaan hangen) en uiteindelijk verdorren (afbeelding 2).
Welke verandering in de bladcellen veroorzaakt deze verwelking?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
afbeelding 3 Essentaksterfte

Dwarsdoorsnede van een tak. De letters P, Q, R, S en T wijzen verschillende weefsels in de tak aan.
Vraag 42 2 punten
Bij een zieke es worden schimmeldraden in het transportweefsel aangetroffen. Afbeelding 3 toont een dwarsdoorsnede van een tak.
Welke van de letters geeft/geven bastvaten aan? Welke van de letters geeft/geven houtvaten aan?
Noteer je antwoord als volgt:
bastvaten: ....
houtvaten: ....
Bekijk het antwoord
- Bastvaten: alleen Q (1p)
- Houtvaten: alleen R en S (1p)
Als de kandidaat bastvaten en houtvaten verwisselt in een verder volledig correct antwoord, in totaal 1 scorepunt toekennen.
Vraag 43 2 punten
Melany bekijkt een aantal preparaten van bladmateriaal met een microscoop. In een preparaat ziet ze cellen zonder bladgroenkorrels, maar met een celkern en een celwand.
Cellen in het preparaat zouden afkomstig kunnen zijn van:
1 de schimmel
2 de es
3 een bladluis
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer achter elk nummer of de beschreven cellen wel of niet van het betreffende organisme afkomstig kunnen zijn.
Bekijk het antwoord
- Nummer 1 wel, nummer 2 wel, nummer 3 niet (2p)
Indien drie nummers correct 2 punten; indien twee nummers correct 1 punt; indien minder dan twee nummers correct 0 punten. De juiste beoordelingen zijn: 1 wel; 2 wel; 3 niet.
2021, tijdvak 1: Groenten telen op Mars
Opgavetekst
Afbeelding 1 De Marsrover Curiosity

Foto van de Marsrover Curiosity op een rotsachtig terrein, met de mast en de camera's omhoog gericht.
Vraag 8 4 punten
Wouter onderzoekt voor zijn profielwerkstuk de mogelijkheid om voedselgewassen te verbouwen op Mars. Hij raakte geïnteresseerd nadat hij een nieuws-item zag waarin ecoloog Wieger Wamelink van Wageningen Universiteit vertelt met succes tomaten, bonen, worteltjes en aardappelen te hebben gekweekt op ‘marszand’. Nadat Wouter contact opnam met de onderzoeker, kreeg hij marszand om zelf enkele experimenten mee uit te voeren.
Het marszand dat Wouter gebruikt, komt niet echt van Mars, maar is zand van vulkanische bodems op Hawaii. Dit zand vertoont grote gelijkenis met de bodem van Mars die de Marsrover Curiosity (afbeelding 1) analyseerde. Zand op Mars blijkt vooral fosfor, ijzeroxiden en stikstof te bevatten, maar ook enkele zware metalen.
Met een experiment wil Wouter onderzoeken of bonenplanten geteeld op marszand evenveel biomassa produceren als bonenplanten geteeld op potgrond. Bij dit experiment heeft hij de beschikking over de volgende materialen: bonen (zaden), droogoven, kweekbakken, marszand, potgrond, water, weegschaal.
Beschrijf de opzet van het experiment. Beschrijf hoe de biomassa van de planten wordt bepaald.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat er twee groepen of kweekbakken zijn: één met potgrond en één met marszand. (1p)
- Noemt dat in beide groepen of kweekbakken meerdere bonen worden gezaaid of opgekweekt, en dat het aantal in de twee groepen gelijk is. (1p)
- Noemt dat alle omstandigheden, behalve de grond, in de twee groepen of kweekbakken identiek zijn. (1p)
- Noemt dat de bonenplanten worden gedroogd en vervolgens gewogen om de biomassa te bepalen. (1p)
tabel 1 Samenstelling van de atmosfeer van Mars en de aarde
| Gas | Mars | aarde |
|---|---|---|
| CO2 | 96,0% | 0,05% |
| N2 | 1,9% | 78,1% |
| O2 | 0,15% | 20,9% |
Vraag 9 2 punten
Naast de samenstelling van de bodem zijn er op Mars nog meer abiotische factoren die de plantengroei zullen beïnvloeden. De gemiddelde temperatuur op Mars is -55 °C. De luchtdruk op Mars is zeer laag, waardoor water heel snel zal verdampen via de huidmondjes. Ook de samenstelling van de atmosfeer is anders dan op aarde (tabel 1).
Het verschil in abiotische factoren heeft gevolgen voor processen in de plant. Hierover worden drie uitspraken gedaan:
1 Door de samenstelling van de Mars-atmosfeer zullen de huidmondjes van planten op Mars langer open moeten zijn dan op aarde.
2 Zuurstof vormt op Mars een beperkende factor voor de fotosynthese.
3 De temperatuur vormt op Mars een beperkende factor voor de enzymactiviteit in planten.
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is.
Bekijk het antwoord
- Noteert bij alle drie de uitspraken correct of ze juist of onjuist zijn: 1 onjuist, 2 onjuist, 3 juist. (2p)
Twee van de drie nummers correct geeft 1 punt; minder dan twee correct geeft 0 punten.
Vraag 11 2 punten
Wouter denkt dat de teelt van bonen gebruikt kan worden om het nitraatgehalte in de bodem van Mars te verhogen. Bonenplanten leven in symbiose met stikstofbindende knolletjesbacteriën. Als bonenplanten ondergespit worden, zetten bacteriën in de bodem de stikstofhoudende organische stoffen uit de plantenresten om tot nitraat. Bacteriën die voorkomen in de bodem op aarde zijn:
1 denitrificerende bacteriën
2 nitrificerende bacteriën
3 rottingsbacteriën
Bepaalde bacteriën zouden aan de bodem van Mars moeten worden toegevoegd om de omzetting van stikstofhoudende organische stoffen naar nitraat mogelijk te maken.
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende bacteriën hiervoor wel of niet moeten worden toegevoegd.
Bekijk het antwoord
- Noteert bij alle drie de bacteriën of ze wel of niet moeten worden toegevoegd: 1 niet, 2 wel, 3 wel. (2p)
Twee van de drie nummers correct geeft 1 punt; minder dan twee correct geeft 0 punten.
Vraag 12 1 punt
Als het lukt om op Mars in verwarmde kassen bonenplanten met de knolletjesbacteriën te telen zal de stikstofbinding door de knolletjesbacteriën minder groot zijn dan op aarde.
Verklaar dit aan de hand van een verschil tussen de samenstelling van de atmosfeer van Mars en die van aarde.
Bekijk het antwoord
- Verklaart de geringere stikstofbinding met een verschil in de atmosfeer tussen Mars en aarde, zoals een lagere N2-concentratie, een lagere O2-concentratie of een hogere CO2-concentratie. (1p)
Voorbeelden van een juist antwoord uit het correctievoorschrift: de N2-concentratie op Mars is lager, waardoor knolletjesbacteriën minder makkelijk stikstof kunnen binden; de O2-concentratie is lager, waardoor in knolletjesbacteriën minder verbranding kan plaatsvinden; de CO2-concentratie is hoger, waardoor de bodem verzuurt en de enzymen van knolletjesbacteriën minder goed werken.
2021, tijdvak 1: Verdachte chrysanten
Opgavetekst
Afbeelding 1 Witte chrysant

Zwart-witfoto van witte chrysanten met grote, dichte bloemen tegen een donkere achtergrond.
Vraag 21 2 punten
Bij weefselkweek worden hormonen toegevoegd waardoor de cellen andere organen vormen, zoals wortels.
Op welke wijze veroorzaken plantenhormonen differentiatie van cellen tot wortelcellen?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
Vraag 22 2 punten
Om als nieuw ras te worden geregistreerd moet een variëteit aan drie eisen voldoen:
- Zij moet zich onderscheiden van andere rassen.
- Alle planten moeten op elkaar lijken.
- De kenmerkende eigenschappen blijven na vermeerderen behouden.
Als hieraan is voldaan krijgt de veredelaar kwekersrecht. Hiermee kan hij gedurende 25 jaar beslissen wie het ras mag telen.
Kwekerij Flowi heeft ter gelegenheid van de Olympische Spelen de helderrode chrysant ‘Tokio’ gekweekt en hiervoor het kwekersrecht gekregen. Chrysanten van het ras Tokio worden ongeslachtelijk vermeerderd.
Over het ras Tokio worden drie uitspraken gedaan:
1 Tokio moet voor alle kenmerkende eigenschappen homozygoot zijn.
2 Tokio heeft alleen maar dominant overervende eigenschappen.
3 Tokio kan niet worden gekruist met planten van een ander chrysantenras.
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is.
Bekijk het antwoord
- Noteert bij alle drie de uitspraken dat ze onjuist zijn: 1 onjuist, 2 onjuist, 3 onjuist. (2p)
Twee van de drie nummers correct geeft 1 punt; minder dan twee correct geeft 0 punten.
2021, tijdvak 2: Zilte landbouw
Vraag 7 2 punten
Bij gewassen die op zilte plaatsen groeien, bevat het bodemvocht rondom een wortelcel meer opgeloste deeltjes dan het vocht in de cel zelf. Als gevolg hiervan verandert de osmotische waarde van de wortelcellen. Is het bodemvocht dan hypertoon of hypotoon? En wordt tijdens het uitdrogen de osmotische waarde van de wortelcellen hoger of lager?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
Vraag 8 2 punten
Drie kenmerken van bladeren zijn:
1 het aantal huidmondjes per cm2
2 de dikte van de cuticula (waslaag)
3 de bladoppervlakte ten opzichte van de bladinhoud
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of het betreffende kenmerk groter of kleiner moet zijn om verdamping te beperken.
Bekijk het antwoord
- Noteert bij de nummers 1, 2 en 3 groter of kleiner: 1 kleiner, 2 groter, 3 kleiner. (2p)
Indien drie nummers correct: 2 punten. Indien twee nummers correct: 1 punt. Indien minder dan twee nummers correct: 0 punten. Als de kandidaat bij kenmerk 1 'minder' en/of bij kenmerk 2 'dikker' noteert, dit niet fout rekenen.
Vraag 9 1 punt
Een teveel aan zoutionen verstoort de activiteit van enzymen in plantencellen. Veel zouttolerante planten slaan opgenomen ionen op in een bepaald deel van de cel. Hierdoor worden celprocessen niet verstoord. In welk deel van de cel worden de zoutionen opgeslagen?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Afbeelding 1

Lijngrafiek. Horizontale as: zoutconcentratie (dS/m), met Zmax en Z50% aangegeven. Verticale as: relatieve opbrengst (%), van 0 tot 100. De opbrengst is 100% tot Zmax; daarna neemt de opbrengst lineair af. De pijl bij opbrengstdaling wijst op een afname van 1,0 procent per 1,0 dS/m. Z50% is de zoutconcentratie waarbij de opbrengst 50% is.
Tabel 1
| gewas | Zmax (dS/m) | opbrengstdaling (% per dS/m) |
|---|---|---|
| aardappel, Miss Mignonne | 4 | 7 |
| broccoli | 6 | 6 |
| rode ui | 6 | 12 |
| wortel, variëteit 101 | 3 | 9 |
Vraag 10 2 punten
Arjen de Vos zoekt naar landbouwgewassen die geschikt zijn voor de zilte teelt. Zmax is de maximale zoutconcentratie waarbij er nog 100% gewasopbrengst is en Z50% de zoutconcentratie waarbij de gewasopbrengst 50% is. Voor verzilte gebieden is een gewas dat nog de helft opbrengt ten opzichte van normaal, al heel aantrekkelijk. Met de gegevens uit tabel 1 is te bepalen welk van de geteste gewassen de hoogste Z50% heeft. Welk gewas heeft de hoogste Z50%?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Afbeelding 3

Twee staafdiagrammen naast elkaar. De horizontale as is bij beide de zoutconcentratie (dS/m): 1,7; 4; 8; 12 en 16. Links: gemiddelde biomassa (g), verticale as van 0 tot 300; de staven zijn ongeveer 200, 145, 143, 55 en 40 g. Rechts: stikstof in de plant afkomstig uit de lucht (% van totaal stikstof), verticale as van 0 tot 100; de staven zijn ongeveer 97, 93, 100, 97 en 95%.
Vraag 13 2 punten
Op het Zilt Proefbedrijf werd op proefveldjes honingklaver gezaaid. Elk veldje werd bevloeid met een bepaalde zoutoplossing. Er werden vijf verschillende zoutconcentraties getest. De zoutoplossingen werden gemaakt door regenwater (0 dS/m) en Waddenzeewater (35 dS/m) in verschillende verhoudingen te mengen. Na vier maanden werd de honingklaver geoogst en werd de biomassa van de planten bepaald. Ook werd van een stukje van de wortels het stikstofgehalte bepaald. De onderzoekers bepaalden welk percentage van de stikstof afkomstig is van stikstofgas uit de lucht aan de hand van de samenstelling van de stikstofisotopen. De resultaten zijn weergegeven in afbeelding 3. Naar aanleiding van de resultaten van de proef worden drie uitspraken gedaan:
1 Een hogere zoutconcentratie verhoogt de dissimilatie van honingklaver.
2 Honingklaver neemt stikstof vooral op via de bladeren.
3 De activiteit van knolletjesbacteriën is de beperkende factor voor de groei van honingklaver in zilte omstandigheden.
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak wel of niet een juiste conclusie is op basis van de gegevens in afbeelding 3.
Bekijk het antwoord
- Noteert bij de nummers 1, 2 en 3 of de uitspraak wel of niet een juiste conclusie is: 1 niet, 2 niet, 3 niet. (2p)
Indien drie nummers correct: 2 punten. Indien twee nummers correct: 1 punt. Indien minder dan twee nummers correct: 0 punten.
2021, tijdvak 2: Amerikaanse vogelkers
Afbeelding 2

Tekening van een afgezaagde boomstronk met jaarringen in de snijvlakte en wortelachtige uitlopers aan de voet. Boven de stronk staat een kwast, als aanduiding dat de afgezaagde stam wordt ingesmeerd.
Vraag 34 2 punten
Om te voorkomen dat afgezaagde vogelkersstruiken weer verder groeien, kan op de afgezaagde stammen van de planten een oplossing met loodglansschimmel gesmeerd worden (afbeelding 2). De loodglansschimmel groeit via het hout van de stam het wortelstelsel van de vogelkers in. Als de plant vanuit de stam nieuwe takken en bladeren vormt, komen giftige stofwisselingsproducten van de schimmel via de anorganische sapstroom in de takken en bladeren terecht. De bladeren krijgen daardoor een zilverachtige kleur en sterven af. Door het afsterven van de bladeren sterven de wortels uiteindelijk ook af. Via welk type vaten komen giftige stoffen in de bladeren? En door gebrek aan welk type stoffen sterven de wortels van de vogelkers?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2021, tijdvak 3: Biologische wijn
Opgavetekst
Biologische wijn
Biologische wijnboer Bernhard maakt bij de druiventeelt en de productie van zijn wijnen zoveel mogelijk gebruik van natuurlijke processen. In een biologische wijngaard wordt geen gebruikgemaakt van kunstmest en chemische bestrijdingsmiddelen. Bestrijdingsmiddelen kunnen weliswaar aantasting van de druiven door micro-organismen verminderen, maar veroorzaken ook vervuiling van het grondwater en doden veel bodemorganismen. Bodemleven is juist belangrijk voor de productiviteit van de druivenplanten.
Door de activiteit van wormen, die voornamelijk leven van afgestorven plantenmateriaal, wordt de bodem goed belucht. Deze beluchting is belangrijk voor actief transport in plantenwortels.
Bernhard maakt gebruik van dierlijke mest en compost in plaats van kunstmest. Daarbij is het belangrijk dat schimmels en bacteriën in de bodem in leven blijven.
Naast dierlijke mest en compost maakt Bernhard ook gebruik van groenbemesting. Hiervoor zaait hij klaver, die in symbiose leeft met bacteriën in de wortelknolletjes. Door het onderspitten van de klaverplanten wordt de stikstofvoorraad in de bodem aangevuld.
De bemesting is nodig omdat de stikstofkringloop bij druiventeelt niet gesloten is.
Als de druiven rijp zijn, laat Bernhard deze met de hand plukken. Dit is een arbeidsintensieve manier van oogsten, maar hierdoor worden de druiven nauwelijks beschadigd. Deze druiven hebben zo minder last van schimmel na de oogst. Schimmelvorming is nadelig voor de kwaliteit van de wijn.
Vraag 9 3 punten
Leg uit dat beluchting van de bodem belangrijk is voor actief transport door de cellen van de plantenwortels.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat door beluchting (meer) zuurstof beschikbaar is (1p)
- Noemt dat (waardoor meer) aerobe dissimilatie / verbranding kan plaatsvinden (1p)
- Noemt dat (waardoor meer) ATP / energie beschikbaar is voor actief transport (1p)
Vraag 10 2 punten
In een plantenwortel vindt transport plaats van onder andere:
1 CO2
2 water
3 nitraat
Noteer de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar op je antwoordblad en schrijf achter elk nummer of deze stof wel of niet actief wordt getransporteerd over de membraan van wortelcellen.
Bekijk het antwoord
- Noemt per nummer of de stof wel of niet actief wordt getransporteerd: 1 (CO2) niet, 2 (water) niet, 3 (nitraat) wel (2p)
Drie nummers juist: 2 punten. Twee nummers juist: 1 punt. Minder dan twee juist: 0 punten. Het juiste antwoord is: 1 niet, 2 niet, 3 wel.
Vraag 11 2 punten
Leg uit dat schimmels en bacteriën in de bodem van de wijngaard belangrijk zijn voor een hoge opbrengst.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat reducenten organische stoffen uit dierlijke mest en compost omzetten (in anorganische stoffen) (1p)
- Noemt dat planten (alleen) anorganische stoffen / mineralen kunnen opnemen (waardoor de groei en opbrengst hoog kunnen zijn) (1p)
2021, tijdvak 3: Koraalriffen
Opgavetekst
afbeelding 1

Koraal (afbeelding 1) bestaat uit poliepen, die in kolonies samenleven en een gezamenlijk skelet opbouwen van kalk (CaCO3). Veel koralen hebben een symbiotische relatie ontwikkeld met algen. Deze algen, zoöxanthellen geheten, leven in de cellen van de poliepen en geven de koralen hun prachtige kleuren. Zoöxanthellen produceren organische stoffen waarvan ze het grootste deel aan de poliep afstaan. De zoöxanthellen gebruiken een groot deel van de afvalproducten van de poliepen voor hun stofwisselingsactiviteit.
Koraalriffen
Koraalriffen hebben al jaren te lijden van opwarming van het zeewater door het versterkte broeikaseffect.
Vraag 25 2 punten
Op een gezond koraalrif vinden processen plaats die effect hebben op de CO2-concentratie in de atmosfeer:
1 de dissimilatie in de poliepen tijdens de groei
2 de voortgezette assimilatie in de poliepen
3 de vorming van het kalkskelet door de poliepen
4 het afsterven van de zoöxanthellen in de poliepen
Welk van de genoemde processen draagt bij aan een daling van de CO2-concentratie in de atmosfeer?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
2019, tijdvak 2: Mysterieuze paardenziekte
Afbeelding 4

Links een deel van de wortel, waar pijl 1 naar wijst (route 1, opname van water en stoffen). Rechts een deel van het blad met cellen; pijl 2 wijst naar de onderkant van het blad (route 2).
Vraag 21 2 punten
Waarschijnlijk wordt de ziekte veroorzaakt door het eten van afgevallen bladeren en zaden van esdoorns die bij de weiden staan. Om hypoglycine-A te kunnen maken, moet de esdoorn verschillende stoffen opnemen uit zijn omgeving. Twee routes waarlangs esdoorns stoffen opnemen uit de omgeving en verder transporteren, zijn in afbeelding 4 met genummerde pijlen aangegeven. De plant neemt water op via route 1. Naast water zijn er nog andere stoffen nodig die de esdoorn moet opnemen als bouwstof voor hypoglycine-A. Noteer een van die andere stoffen die de plant opneemt via route 1. Noteer een van die andere stoffen die de plant opneemt via route 2.
Bekijk het antwoord
- Noemt bij route 1 nitraat (NO3-) of ammonium (NH4+) (1p)
- Noemt bij route 2 koolstofdioxide (CO2) (1p)
Als de kandidaat antwoordt 'route 1 stikstof, route 2 koolstof', dan in totaal 1 scorepunt toekennen.
2018, tijdvak 1: Rifbollen
Opgavetekst
Rifbollen
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.
Om de afname van het aantal diersoorten in het Grevelingenmeer te stoppen werd er 15 jaar geleden een kunstmatig rif aangelegd. Al na een paar jaar werd het rif een populaire plek voor duikers.
Na de bouw van de Brouwersdam verdween de getijdenstroom in het Grevelingenmeer (afbeelding 1) waardoor steeds meer van de stenige bodem bedekt raakte met zand en slib. Juist op stenige plekken kunnen holtedieren, sponzen en planten (zoals wieren) groeien, waartussen vissen, kreeften, krabben en andere dieren beschutting en voedsel zoeken.
Het kunstmatig rif van betonnen rifbollen (afbeelding 2) biedt deze organismen weer een plaats om te leven.
Rifbollen worden geplaatst op plekken waar het water 5 tot 9 meter diep is.
Afbeelding 1

Kaart met de Noordzee, de Brouwersdam, het Grevelingenmeer en de Oosterschelde. Legenda: zout water (wit) en zoet water (grijs).
Afbeelding 2

Foto van een kunstmatig rif van betonnen rifbollen op de zeebodem.
Vraag 1 2 punten
Leg uit waardoor de groei van wieren op de rifbollen afneemt als deze dieper geplaatst worden.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat er op grotere diepte minder licht is. (1p)
- Noemt dat er daardoor minder of geen fotosynthese mogelijk is, waardoor de groei van de wieren afneemt. (1p)
Opmerking uit het correctievoorschrift: antwoordt de kandidaat dat op grotere diepte de temperatuur lager is, waardoor de stofwisseling trager verloopt, dan 2 scorepunten toekennen.
2018, tijdvak 1: Bananen bedreigd!
Opgavetekst
Bananen bedreigd!
Onder leiding van Gert Kema doet Plant Research International onderzoek naar schimmelziekten die een grote bedreiging vormen voor de bananenteelt.
De banaan is wereldwijd een belangrijk voedselgewas, met een productie van 100 miljoen ton per jaar. Ongeveer 15% van die bananen komt terecht in supermarkten in de VS en Europa (afbeelding 1).
Wilde bananen bevatten weinig vruchtvlees en veel harde zaden, en zijn daardoor oneetbaar. Uit de wilde bananensoorten Musa acuminata en Musa balbisiana zijn diverse eetbare rassen ontwikkeld. Veel van deze rassen hebben drie sets chromosomen, waardoor ze zich niet geslachtelijk voortplanten. Deze rassen worden ongeslachtelijk vermeerderd.
Elke plantage is een monocultuur van dezelfde bananenkloon. Hierdoor zijn de planten erg kwetsbaar als een schimmelziekte uitbreekt.
Afbeelding 1

Wereldkaart met de grootste bananenproducenten (grijs gekleurde landen) en de grootste bananenexporteurs (zwarte stippen). Genoemd zijn onder meer China, India, de Filipijnen, Kameroen, Tanzania, Brazilië, Costa Rica, Panama, Colombia en Ecuador. Pijlen geven de handelsroutes van de exporteurs naar Europa en de VS aan.
Bron 24
De Panamaziekte wordt veroorzaakt door een bodemschimmel die de plant via de wortels binnendringt. Daar belemmeren de schimmeldraden (mycelium) het vochttransport, waardoor de bladeren vergelen en de plant verwelkt.
Bij de schimmel Mycosphaerella fijiensis, die de Zwarte Sigatokaziekte veroorzaakt, verplaatsen de schimmelsporen zich via de lucht en besmetten de plant via de huidmondjes. Het gevolg is dat er vlekken op de bladeren ontstaan (afbeelding 2) en dat de vruchten van de plant versneld rijpen.
De Zwarte Sigatokaziekte kan worden bestreden met fungiciden, bestrijdingsmiddelen tegen schimmels. Door grote bananenproducenten worden deze veelvuldig ingezet.
Het gebruik van fungiciden in de bananenteelt wordt in discussies gebruikt als argument voor de stelling:
Consumptie van bananen in Europa en de VS is niet duurzaam vanuit ecologisch oogpunt.
Een fungicide zoals propiconazool doodt de schimmel, maar werkt vaak niet op de langere termijn. Dit komt doordat de schimmels resistent worden tegen het fungicide.
Gert Kema heeft in verschillende landen onderzoeksprojecten opgezet die mogelijk leiden tot oplossingen voor de problemen in de bananenteelt. Een daarvan richt zich op het resistent maken van de bananenplant door genetische modificatie. Daarvoor willen de onderzoekers resistentiegenen uit wilde bananenrassen inbouwen in het DNA van gekweekte rassen.
Vraag 20 1 punt
Welke vaten in de bananenplant zijn verstopt door schimmeldraden waardoor deze verwelking optreedt?
Bekijk het antwoord
- Noemt de houtvaten. (1p)
2018, tijdvak 2: Muizenplaag
Opgavetekst
Muizenplaag
In de winter van 2015 werd het Friese platteland geteisterd door een muizenplaag. Veel melkveeboeren hadden een grote schadepost doordat de muizen hun weilanden ruïneerden. Wietse en Jelte onderzoeken de biologische aspecten van deze muizenplaag.
De muis die de plaag veroorzaakte, was de veldmuis (Microtus arvalis, afbeelding 1). De veldmuizen graven gangen en eten graswortels waardoor het gras verdroogt. Wietse en Jelte denken dat in de wortels van gras koolhydraten worden opgeslagen in de vorm van zetmeel, dat goed door veldmuizen te verteren is. Daarnaast vragen ze zich af of graswortels glucose en vitamine C bevatten.
Voor de opbouw van zetmeel worden suikers gebruikt. Suikers worden vanuit de grassprieten naar de wortels getransporteerd.
In de wortel wordt een gedeelte van de koolhydraten als reservevoedsel opgeslagen, en een gedeelte wordt gebruikt.
Om te onderzoeken welke voedingstoffen in graswortels aanwezig zijn, voeren Wietse en Jelte het volgende experiment uit. Ze verzamelen 10 gram graswortels en persen die uit. Het op die manier verkregen sap vullen ze aan met water tot 15 mL. Ze gebruiken standaard-indicatorreacties om voedingstoffen aan te tonen. Tabel 1 geeft de kleuromslag aan van de indicatorreactie.
Wietse en Jelte vullen drie genummerde buizen elk met 5 mL van het verdunde graswortelsap en onderzoeken buis 1 met Fehlings-reagens, buis 2 met joodoplossing en buis 3 met DCPIP. In tabel 2 staan hun resultaten.
De veldmuizen moeten het zetmeel uit de wortels eerst verteren. De koolhydraatvertering vindt bij de muis op dezelfde manier plaats als bij de mens. Bij vertering van zetmeel tot monosachariden zijn verschillende enzymen betrokken.
Een paartje veldmuizen kan een aantal maal per jaar een nest van ongeveer vijf jonkies krijgen. Onder gunstige omstandigheden kan de populatie daardoor elke drie maanden drie keer zo groot worden. Deze snelle voortplanting zorgt ervoor dat eens in de drie jaar de populatie tot plaaggrootte uitgroeit. Gewoonlijk sterft hierna een groot deel van de populatie en begint de cyclus opnieuw.
Met deze gegevens berekenen Wietse en Jelte hoe een populatie van 100 veldmuizen gedurende drie jaar in aantal kan toenemen. Ze gaan er in hun berekening van uit dat tijdens de gehele periode de omstandigheden gunstig zijn. Ze geven hun resultaten in een diagram weer. Hieronder zijn twee diagrammen weergegeven (diagram 1 en diagram 2).
Wietse en Jelte bekijken het gebied waar de plaag heerst, op Google Earth. De foto is genomen vóór de muizenplaag toen het gras nog groen was. Ze zien dat het grootste gedeelte van het gebied bestaat uit grasland (afbeelding 2).
Wietse en Jelte bedenken dat het voor het onder controle houden van de muizenpopulatie verstandig zou zijn om afwisselende begroeiing aan te brengen tussen de weilanden.
Vraag 14 1 punt
Voor de opbouw van zetmeel worden suikers gebruikt. Suikers worden vanuit de grassprieten naar de wortels getransporteerd. Via welke vaten in de vaatbundels worden suikers naar de wortels getransporteerd?
Bekijk het antwoord
- Noemt de bastvaten (zeefvaten). (1p)
Vraag 15 2 punten
In de wortel wordt een gedeelte van de koolhydraten als reservevoedsel opgeslagen, en een gedeelte wordt gebruikt. Voor welk proces in de wortels worden deze koolhydraten als energiebron gebruikt?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Tabel 1
| indicator | voedingsstof | kleuromslag |
|---|---|---|
| Fehlings-reagens | glucose | blauw → oranje |
| joodoplossing | zetmeel | bruingeel → blauw |
| DCPIP | vitamine C | blauw → kleurloos |
Tabel 2
| buis | toegevoegde indicator | kleur |
|---|---|---|
| 1 | Fehlings-reagens | oranje |
| 2 | joodoplossing | blauw |
| 3 | DCPIP | blauw |
Vraag 16 2 punten
Wietse en Jelte voeren een experiment uit met het sap van graswortels en drie indicatoren (tabel 1). Hun resultaten staan in tabel 2. Welke conclusies kunnen Wietse en Jelte trekken uit de resultaten (tabel 2) van hun experiment naar de aanwezigheid van voedingsstoffen in het sap van graswortels?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Hoe vaak planten en fotosynthese in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 8, 22-27 | 7 | 16% |
| 2026, tijdvak 2 | 10-11, 42 | 3 | 7% |
| 2025, tijdvak 1 | 18, 20-23 | 5 | 10% |
| 2025, tijdvak 2 | 30 | 1 | 2% |
| 2024, tijdvak 1 | 39-40, 43-44 | 4 | 9% |
| 2024, tijdvak 2 | 22, 24 | 2 | 4% |
| 2023, tijdvak 1 | 6, 11, 24 | 3 | 7% |
| 2022, tijdvak 1 | 2, 5-6, 14 | 4 | 10% |
| 2022, tijdvak 2 | 7-10 | 4 | 9% |
| 2022, tijdvak 3 | 41-43 | 3 | 7% |
| 2021, tijdvak 1 | 8-9, 11-12, 21-22 | 6 | 15% |
| 2021, tijdvak 2 | 7-10, 13, 34 | 6 | 15% |
| 2021, tijdvak 3 | 9-11, 25 | 4 | 11% |
| 2019, tijdvak 2 | 21 | 1 | 2% |
| 2018, tijdvak 1 | 1, 20 | 2 | 4% |
| 2018, tijdvak 2 | 14-16 | 3 | 7% |
In 16 van de 18 ingedeelde examens biologie havo staat een vraag over planten en fotosynthese, samen 58 vragen (7% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2026, tijdvak 1: 7 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 8% van de vragen over planten en fotosynthese, daarvoor 7%. Dat aandeel is dus stabiel.
Oefenen met planten en fotosynthese
Maak de 15 nieuwste examenvragen over planten en fotosynthese online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2026, 2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over planten en fotosynthese
Andere onderwerpen biologie havo
- Ecologie
- Zenuwstelsel en hormonen
- Afweer
- Bloedsomloop
- Voeding en vertering
- Erfelijkheid
- Evolutie
- DNA en eiwitsynthese
- Ademhaling
- Cellen
- Voortplanting
Planten en fotosynthese op andere niveaus
- Examenvragen planten en fotosynthese biologie vmbo-bb
- Examenvragen planten en fotosynthese biologie vmbo-gl/tl
- Examenvragen planten en fotosynthese biologie vmbo-kb
- Examenvragen planten en fotosynthese biologie vwo
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen biologie havo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Hoe ToetsChecker biologie per vraagtype nakijkt, lees je op biologie toetsen nakijken met AI.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op biologie oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt planten en fotosynthese voor in het eindexamen biologie havo?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 58 vragen over planten en fotosynthese, 7% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 16 van die examens.
In welk examen biologie havo stonden de meeste vragen over planten en fotosynthese?
In het examen van 2026, tijdvak 1, met 7 vragen: 8, 22-27.
Hoe oefen ik examenvragen over planten en fotosynthese?
Op deze pagina staan alle vragen over planten en fotosynthese met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.