Examenvragen DNA en eiwitsynthese biologie havo
34 vragen over DNA en eiwitsynthese uit 14 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
DNA en eiwitsynthese komt in 14 van de 18 examens biologie havo voor, met 34 vragen (4% van alle examenvragen). Het meest in 2021, tijdvak 1 (5 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over DNA en eiwitsynthese
Per examen de vragen over DNA en eiwitsynthese, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Bedreigingen voor de beekprik
Opgavetekst
De beekprik is in Nederland een bedreigde diersoort. Een van de oorzaken is dat de waterkwaliteit in veel beken niet goed genoeg is.
De beekprik (Lampetra planeri, afbeelding 1) is een vis die ongeveer 15 centimeter lang wordt.
Tijdens de metamorfose van larve tot volwassen vis ontwikkelen de beekpriklarven ogen, vinnen en geslachtsorganen. Tijdens deze ontwikkeling verdwijnt het darmkanaal; volwassen beekprikken eten dus niet. Ze zwemmen stroomopwaarts, waar ze zich voortplanten en daarna sterven.
Vraag 11 2 punten
Verandert tijdens de metamorfose het genotype van de beekprik? En verandert de genexpressie?
| verandert het genotype? | verandert de genexpressie? | |
|---|---|---|
| A | ja | ja |
| B | ja | nee |
| C | nee | ja |
| D | nee | nee |
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
C
2026, tijdvak 1: Plantenveredeling voor biologische landbouw
Opgavetekst
Onderzoeker Guusje Bonnema van Wageningen University & Research veredelt planten voor de biologische landbouw. Zij kweekt plantenrassen die beter samenwerken met de organismen in de bodem, en beter bestand zijn tegen ziekteverwekkers.
Boeren met een biologisch landbouwbedrijf gebruiken geen kunstmest en ook geen chemische bestrijdingsmiddelen. Ze zaaien elk jaar een ander gewas op hun akker, zodat de bodem vruchtbaar blijft en het aantal ziekteverwekkers laag blijft. Dit heet vruchtwisseling. Ook telen ze vaak meerdere gewassen op dezelfde akker in strokenteelt. Zie de foto hieronder.
Soms ontstaat er bij de ziekteverwekker een mutatie waardoor de ziekteverwekker een resistente plant wél weer kan infecteren.
Vraag 28 2 punten
Leg uit hoe een mutatie bij de ziekteverwekker ertoe kan leiden dat de plant wel geïnfecteerd kan worden.
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat
- (door mutatie de vorm van) de effector verandert, / de stof die de afweer onderdrukt verandert,
- (waardoor) deze niet meer bindt met de receptor. / deze niet meer bindt met de stof die de afweeronderdrukkende stof onschadelijk maakt.
2026, tijdvak 2: Kiezen voor vegan
Opgavetekst
Michael wil veganistisch (vegan) gaan eten, omdat dat beter is voor het milieu. Hij wil wel voldoende eiwitten binnenkrijgen.
Als je veganistisch eet, eet je geen dierlijke producten. Vlees, vis en zuivel zijn echter een belangrijke bron van eiwitten. Veganisten moeten daarom plantaardige voedingsmiddelen eten met voldoende eiwitten. Ook moeten zij er extra op letten dat ze genoeg mineralen en vitamines binnenkrijgen.

In het spijsverteringskanaal worden eiwitten afgebroken tot aminozuren. Hieronder staan delen van het spijsverteringsstelsel.
- mondholte
- maag
- twaalfvingerige darm
- dunne darm
- dikke darm
Veganisten kunnen ook een tekort krijgen aan vitamine B12. De meeste veganisten gebruiken voedingssupplementen met vitamine B12. Michael wil weten of die voedingssupplementen wel echt veganistisch zijn.
Op internet leest hij:
Vitamine B12 in supplementen wordt gemaakt door bacteriën in een laboratorium. Hiervoor worden vaak bacteriestammen gebruikt waarin genetische veranderingen zijn opgewekt door blootstelling aan straling of chemicaliën. Soms ontstaat daardoor bij één bacterie toevallig een kleine genetische verandering in een gen waardoor die bacterie meer B12 gaat produceren. Na selectie wordt deze mutante bacterie vermenigvuldigd tot grote aantallen.
Vraag 27 2 punten
Is de mutatie een genoommutatie of een puntmutatie? En is er bij de selectie van de mutante bacterie sprake van kunstmatige of natuurlijke selectie?
type mutatie
(vorm van selectie)/(kunstmatige selectie)
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
C (2)
2026, tijdvak 2: Katten bekennen kleur
Opgavetekst
Voor kattenfokker Benno is het belangrijk om te weten hoe de verschillende kleuren en vachtpatronen bij katten erfelijk bepaald zijn.
Benno fokt albino-katten, die een afbeelding 1 afbeelding 2 witte vacht hebben (afbeelding 1).
Deze katten hebben een mutatie in het gen voor tyrosinase. Dit gen ligt niet op een geslachtschromosoom. Donkergekleurde katten behoren tot het wildtype (afbeelding 2). Tyrosinase is nodig voor de vorming van het pigment melanine.
Tyrosinase zet de stof tyrosine om in de stof dopaquinine (reactie 1).


(reactie 1)
Uit dopaquinine wordt daarna via een aantal vervolgreacties melanine gevormd.
Vraag 33 1 punt
Wat is in reactie 1 het substraat en wat is het enzym? Noteer je antwoord als volgt:
substraat: ...
enzym: ...
Bekijk het antwoord
(substraat:) tyrosine (enzym:) tyrosinase
In het tyrosinase-gen van albino-katten ontbreekt op één plaats een nucleotide. Hierdoor kan er geen werkzame tyrosinase ontstaan. In de tabel zie je een gedeelte van de genetische code voor tyrosinase met de bijbehorende aminozuurvolgorde.
| nucleotidevolgorde | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | |
| wildtype | AGG | CUC | CCC | UCC | UCU | GCU | GAU | GUG | GAA | UUU | UGC | CUA | AGU |
| albino | AGG | CUC | CCU | CCU | CUG | CUG | AUG | UGG | AAU | UUU | GCC | UAA | GUC |
| aminozuurvolgorde | |||||||||||||
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | |
| wildtype | R | L | P | S | S | A | D | V | E | F | C | L | S |
| albino | R | L | P | P | W | W | M | W | N | F | A |
Vraag 34 1 punt
Is in de tabel de nucleotidevolgorde van DNA of van RNA weergegeven? Licht je antwoord toe.
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat het RNA is omdat er U/uracil in aanwezig is.
Tyrosinase bij albino-katten is korter dan bij wildtype-katten.
Vraag 35 1 punt
Verklaar hoe de mutatie in het tyrosinase-gen ertoe leidt dat de gevormde tyrosinase korter is.
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat door de mutatie (van de laatste base van codon 3) er een stopcodon ontstaat (codon 12).
2025, tijdvak 1: Gevaarlijke sporen
Opgavetekst
Jasper heeft een levensgevaarlijke infectie gehad met een schimmel die resistent is tegen medicijnen. Deze schimmel is waarschijnlijk resistent geworden door het gebruik van schimmelbestrijdingsmiddelen in de akkerbouw.
Aspergillus fumigatus is een schimmel die algemeen aanwezig is in de bodem. Je ademt dagelijks sporen van deze schimmel in (afbeelding 1). Bij gezonde mensen ruimt het immuunsysteem de sporen op. Als gevolg van een ziekte heeft Jasper echter een sterk verlaagde weerstand, waardoor de schimmel een gevaarlijke infectie veroorzaakte. Dit wordt aspergillose genoemd.
De schimmel in de longen en hersenen van Jasper bleek resistent tegen azolen door een puntmutatie in het gen voor het enzym lanosteroldemethylase. Het codon voor het aminozuur leucine is gewijzigd in een codon voor het aminozuur histidine. Daardoor heeft het enzym een iets andere vorm, met als gevolg dat azolen dit enzym niet meer kunnen remmen. Ondanks de andere vorm is het enzym nog wel werkzaam.
Vraag 39 1 punt
Welke base is gewijzigd, waardoor het codon voor leucine in een codon voor histidine is veranderd?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
B
2025, tijdvak 2: Ademtherapie bij long covid
Opgavetekst
Jean heeft maanden nadat hij covid (corona) had nog steeds last van vermoeidheid en kortademigheid. Zijn huisarts vermoedt het post-covidsyndroom (long covid).
Na de besmetting met het coronavirus had Jean verkoudheidsklachten. Hij deed een zelftest om te zien of er bepaalde antigenen in zijn neusslijmvlies aanwezig waren. Omdat deze test positief was, liet Jean ook een PCR-test doen. Bij de PCR-test wordt onderzocht of in het neusslijmvlies specifieke stukjes RNA van het coronavirus aanwezig zijn. Deze test gaf ook een positieve uitslag.
Vraag 16 2 punten
Wat wordt aangetoond bij de zelftest? En bij de PCR-test?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
D
2024, tijdvak 2: Gifkikkers
Opgavetekst
Afbeelding 1

Foto van een driekleurige gifkikker (Epipedobates tricolor) voor een witte achtergrond.
Vraag 18 1 punt
De driekleurige gifkikker is ongevoelig voor epibatidine. Dit komt doordat de acetylcholine-receptor van de driekleurige gifkikker een beetje anders is dan die van zijn predatoren. Dat is het gevolg van een puntmutatie in het gen dat codeert voor de acetylcholine-receptor. Onderzoekers vergeleken het gen voor de acetylcholine-receptor van de driekleurige gifkikker (Epipedobates tricolor) met dat van de gifkikkersoort Allobates zaparo, die wél gevoelig is voor epibatidine. Hieronder is de aminozuurvolgorde van een deel van de receptor van beide soorten gifkikkers weergegeven.
positie aminozuur: 107 108 109 110
Allobates zaparo: Tyr - Cys - Asn - Ala
Epipedobates tricolor: Tyr - Ser - Asn - Ala
In de receptor van E. tricolor is dus op plaats 108 een ander aminozuur ingebouwd.
Welk verschil in het codon van het RNA van E. tricolor leidt ertoe dat serine wordt ingebouwd? Gebruik je informatieboek.
Bij E. tricolor is…
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
2024, tijdvak 2: Hond speurt naar zieke boom
Opgavetekst
Afbeelding 1

Afbeelding van een bladvlo, de vector van de bacterie die de gele-drakenziekte veroorzaakt.
Afbeelding 2

Schematische weergave van een bastvat met de cellen eromheen. Drie eiwitten zijn met de nummers 1, 2 en 3 aangegeven.
Vraag 21 1 punt
Citrusbomen zijn tegen verschillende ziekteverwekkers beschermd doordat de cellen die zich naast de bastvaten bevinden, eiwit-splitsende enzymen (PLCP-enzymen) produceren. Deze enzymen verhinderen dat ziekteverwekkers zich kunnen vermenigvuldigen. De bacterie L. asiaticus geeft echter een bepaald eiwit (SDE1) af, dat de werking van PLCP-enzymen blokkeert.
In afbeelding 2 zijn met nummers drie eiwitten aangegeven die aanwezig zijn in cellen in en rondom een bastvat dat geïnfecteerd is met de bacterie L. asiaticus. Deze eiwitten zijn: geïnactiveerd PLCP-enzym, SDE1 en werkzaam PLCP-enzym.
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter welk eiwit met het betreffende nummer in afbeelding 2 is aangegeven.
Bekijk het antwoord
- Noteert bij 1 werkzaam PLCP-enzym, bij 2 SDE1 en bij 3 geïnactiveerd PLCP-enzym. (1p)
Vraag 23 1 punt
Omdat de vergeling van de bladeren niet direct optreedt, kan pas na enkele maanden met het blote oog worden waargenomen dat de boom geïnfecteerd is. Met DNA-analyse van een bladmonster kan de infectie in een eerder stadium aangetoond worden.
Verklaar dat met DNA-analyse aangetoond kan worden dat een boom geïnfecteerd is.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord blijkt dat (door de DNA-analyse) het DNA van de bacterie aangetoond kan worden in het blad. (1p)
2023, tijdvak 2: Terug naar de mammoetsteppe?
Opgavetekst
Terug naar de mammoetsteppe?
In Siberië, ten noorden van de noordpoolcirkel, proberen wetenschappers een groot bebost toendra-gebied om te vormen tot een steppe, met als doel het ontdooien van de permafrost af te remmen. Deze steppe zou ook geschikt kunnen zijn voor de terugkeer van mammoeten.
Permafrost – grond die altijd bevroren is – komt voor in gebieden waar de temperatuur gemiddeld onder nul is, zoals in Alaska en Siberië. Nu de zomers daar als gevolg van het versterkt broeikaseffect langer duren en warmer zijn, ontdooit de bevroren grond steeds verder. Micro-organismen breken vervolgens de grote hoeveelheden organische resten van planten en dieren af. Hierbij komen onder andere CO2 en CH4 (methaan) vrij.
Het beschreven proces kan worden weergegeven in een regelkring (afbeelding 1) waarin de volgende processen voorkomen: 1 stofwisselingsactiviteit van reducenten, 2 versterkt broeikaseffect, 3 vrijkomen CO2 en CH4.
De onderzoekers Sergej en Nikita Zimov willen het toendrabos in Siberië omvormen tot een grassteppe met grote grazers. Ze hebben grote grazers uitgezet die gras en jonge boompjes eten. Deze dieren trappen in de winter de sneeuw plat, waardoor de kou dieper in de bodem door kan dringen en de permafrost zich kan herstellen.
Dit proces zou sneller gaan als er wolharige mammoeten (afbeelding 2) zouden rondlopen. Deze zijn echter zo’n 10.000 jaar geleden uitgestorven. Het genoom van de mammoet is wel bekend, doordat DNA is gevonden in de resten van mammoeten in de permafrost.
Geneticus George Church werkt aan de terugkeer van de wolharige mammoet. Hij haalde bindweefselcellen uit een Aziatische olifant en verving in die cellen enkele genen door genen van de mammoet. Het is Church gelukt om mammoetgenen voor extra haargroei in te bouwen in bindweefselcellen van een olifant.
Church heeft ook het gen voor hemoglobine vervangen. Het gen voor hemoglobine van een mammoet verschilt op drie plaatsen van dat van andere olifantensoorten, waardoor mammoet-hemoglobine andere eigenschappen heeft. Om de eigenschappen van mammoet-hemoglobine te onderzoeken werd het gen in een bacterie ingebouwd, waarna deze bacterie mammoet-hemoglobine ging maken.
Bij lage temperaturen blijkt mammoet-hemoglobine makkelijker zuurstofmoleculen af te geven in vergelijking met hemoglobine van andere olifantensoorten. Dat is voordelig in delen van het lichaam die sterk afkoelen, zoals de poten.
Stel dat het Church lukt om mammoetachtige olifanten te verkrijgen, dan zijn enkele mannetjes en enkele vrouwtjes nog niet voldoende. Er zijn meerdere mannetjes en vrouwtjes nodig om een gezonde populatie op te bouwen.
afbeelding 1

Regelkring met vier cirkels en vier pijlen. Op de pijl boven tussen linksboven en rechtsboven staat ontdooiing permafrost. Rechtsboven staat in een cirkel een +. De overige drie cirkels zijn leeg en de drie pijlen rechts, onder en links hebben de tekst nummer: (in te vullen).
afbeelding 2

Illustratie van een wolharige mammoet.
Vraag 15 1 punt
Geneticus George Church haalde bindweefselcellen uit een Aziatische olifant en verving in die cellen enkele genen door genen van de mammoet. Het is Church gelukt om mammoetgenen voor extra haargroei in te bouwen in bindweefselcellen van een olifant. Kunnen de genen voor extra haargroei afkomstig zijn uit een spiercel van een mammoet?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
Vraag 16 1 punt
Church heeft ook het gen voor hemoglobine vervangen. Het gen voor hemoglobine van een mammoet is in een bacterie ingebouwd, waarna deze bacterie mammoet-hemoglobine ging maken. Noteer de biologische term voor een organisme dat een gen van een andere soort bezit.
Bekijk het antwoord
- Noemt transgeen (organisme), genetisch gemodificeerd (organisme), ggo of gmo. (1p)
Vraag 17 1 punt
Het gen voor hemoglobine van een mammoet verschilt op drie plaatsen van dat van andere olifantensoorten. Verklaar hoe een verschil in enkele nucleotiden in het hemoglobine-gen leidt tot een afwijkend hemoglobine-eiwit.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat het hemoglobine-eiwit daardoor een andere aminozuurvolgorde heeft, doordat er andere aminozuren worden ingebouwd. (1p)
2022, tijdvak 2: IJzertekort in de topsport
Opgavetekst
IJzertekort in de topsport
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.
Arthur is een getalenteerde marathonschaatser en traint iedere dag. Zijn prestaties zijn de laatste tijd echter iets teruggelopen. Zijn trainer denkt dat dit veroorzaakt wordt door ijzertekort.
IJzertekort kan leiden tot een verlaagd hemoglobinegehalte in het bloed.
IJzer is een essentiële, maar ook giftige voedingsstof. Vrije ijzer-ionen (Fe2+ of Fe3+) veroorzaken namelijk schade aan weefsels. Vrijwel al het ijzer in het lichaam is gebonden aan eiwitten en de ijzeropname vanuit de darmen wordt nauwkeurig gereguleerd.
Ferritine is een eiwit dat ijzer kan opslaan door het te binden. Vrijwel alle ferritine bevindt zich in cellen, maar er is ook een kleine hoeveelheid aanwezig in bloedplasma. Met behulp van de volgende formule kan de totale hoeveelheid ijzer die in het lichaam aan ferritine gebonden is (Y) worden bepaald:
Y = 120 \times m \times FB
Y: aan ferritine gebonden ijzer in het lichaam (in µg)
m: lichaamsgewicht (in kg)
FB: ferritinegehalte bloedplasma (in µg/L)
De trainer stuurt Arthur naar de sportarts. Zij onderzoekt hoeveel procent van het bloedvolume wordt ingenomen door rode bloedcellen: de hematocrietwaarde. Verder onderzoekt zij het hemoglobinegehalte en het ferritinegehalte in het bloed van Arthur.
De resultaten van het bloedonderzoek van Arthur worden vergeleken met de gemiddelde waarden van mannen (tabel 1).
Afbeelding 1

Schematische tekening van een darmcel met daarboven de darmholte. Van de darmholte gaat een pijl met Fe2+ de cel in via het membraaneiwit Dmt1. In de cel ligt ferritine, met een dubbele pijl naar een Fe2+-ion in de cel. Onderaan de cel gaat een pijl met Fe2+ de cel uit via het membraaneiwit ferroportine.
Vraag 3 2 punten
Wordt de expressie van het gen voor Dmt1-eiwit bij een lage ijzerconcentratie in het bloed hoger of lager? En de expressie van het gen voor ferroportine?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
2022, tijdvak 2: Insecten resistent tegen GM-gewassen?
Opgavetekst
Insecten resistent tegen GM-gewassen?
GM-gewassen zijn landbouwgewassen die genetisch gemodificeerd zijn. Veel GM-gewassen produceren gifstoffen die hen beter beschermen tegen vraat door insecten. Insecten ontwikkelen echter resistentie tegen deze gifstoffen.
Met behulp van DNA-technieken brachten onderzoekers het Cry-gen van de bodembacterie Bacillus thuringiensis in bij maisplanten en katoenplanten. Het Cry-gen codeert voor een eiwit dat giftig is voor insecten. Rupsen gaan enkele dagen na het eten van de planten dood, waardoor er veel minder bestrijdingsmiddelen gebruikt hoeven worden bij de teelt van deze gewassen.
Het eiwit dat wordt gemaakt bij de expressie van het Cry-gen vormt eiwitkristallen. Deze kristallen lossen op bij een pH van 11 of hoger. Bij veel insecten is de pH van de darm hoger dan 11. De opgeloste Cry-eiwitten binden aan receptoren in het membraan van darmwandcellen, waarna er gaten in de darmwand ontstaan (perforatie). Als gevolg hiervan sterven de insecten.
De genetische modificatie met het Cry-gen werd bij katoenplanten toegepast als bestrijdingsmethode tegen het katoendaguiltje (Helicoverpa armigera), dat zijn eitjes legt op katoenplanten. De rupsen van deze vlinder (afbeelding 1) eten van de katoenbladeren. Een paar jaar na de introductie van de genetisch gemodificeerde katoenplanten werden er katoendaguiltjes gevonden die resistent waren tegen het Cry-eiwit.
Afbeelding 1

Foto van een rups van het katoendaguiltje die aan de rand van een blad zit.
Vraag 32 1 punt
Een andere vorm van resistentie bij het katoendaguiltje wordt veroorzaakt door een puntmutatie in het HaTSPAN1-gen. Het mutante allel is dominant. Door de puntmutatie wordt op een positie in het HaTSPAN1-eiwit het aminozuur serine ingebouwd in plaats van leucine. De puntmutatie leidt tot de verandering van één base in het mRNA.
Welk codon in het oorspronkelijke RNA is veranderd door de puntmutatie?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
2022, tijdvak 3: Stamceldonatie
Vraag 24 1 punt
Paul meldt zich aan als stamceldonor. Hij krijgt een steriel wattenstaafje thuisgestuurd waarmee hij wat wangslijmvlies verzamelt. Als hij dit heeft teruggestuurd voor DNA-onderzoek, hoeft Paul voorlopig niets meer te doen. Hij zal worden opgeroepen als zijn stamcellen nodig zijn.
Verklaar waarom de cellen uit het wangslijmvlies net zo bruikbaar zijn voor het DNA-onderzoek als cellen uit Pauls beenmerg.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord blijkt dat wangslijmvliescellen / alle lichaamscellen hetzelfde DNA bevatten / dezelfde erfelijke informatie bevatten als beenmergcellen (1p)
Aan een antwoord als 'In cellen van het wangslijmvlies zit ook DNA' geen scorepunt toekennen.
2021, tijdvak 1: Groenten telen op Mars
Opgavetekst
Afbeelding 1 De Marsrover Curiosity

Foto van de Marsrover Curiosity op een rotsachtig terrein, met de mast en de camera's omhoog gericht.
Vraag 10 2 punten
Marszand bevat fosfor (P) in de vorm van fosfaat, en het bevat stikstof (N) in de vorm van nitraat en ammonium. Een plant gebruikt fosfor en stikstof bij het maken van bepaalde organische stoffen. Twee voorbeelden van organische stoffen die voorkomen in een plant zijn DNA en aminozuren.
Bevat DNA fosfor en/of stikstof? En bevatten aminozuren fosfor en/of stikstof?
Bekijk het antwoord
Antwoord: E
2021, tijdvak 1: Verdachte chrysanten
Opgavetekst
Afbeelding 1 Witte chrysant

Zwart-witfoto van witte chrysanten met grote, dichte bloemen tegen een donkere achtergrond.
Vraag 20 1 punt
Het kost jaren voordat gewenste eigenschappen uiteindelijk via klassiek veredelen in de planten voorkomen en er sprake is van een nieuw ras. Bij het veredelen van chrysanten wordt gebruikgemaakt van de genetische variatie van de planten. Om het veredelingsproces te versnellen, bestralen veredelaars plantendelen met radioactieve straling. Cellen van bladeren en stengels worden vervolgens op voedingsbodems opgekweekt tot volledige planten. De radioactieve straling leidt tot extra variatie in het erfelijk materiaal.
Hoe noemen we deze eigenschap van radioactieve straling?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
2021, tijdvak 1: Zeeslak maakt pijnstiller
Opgavetekst
Afbeelding 1 Zeeslak van het geslacht Conus

Foto van een zeeslak van het geslacht Conus, met een gespikkeld, geometrisch patroon op de schelp.
Vraag 26 1 punt
Voor de speurtocht naar nieuwe geneesmiddelen zijn zeeslakken zeer interessant. De gifstoffen die sommige zeeslakken maken, worden al gebruikt als medicijn bij de behandeling van chronische pijn.
De slakken van het geslacht Conus (afbeelding 1) produceren kleine giftige eiwitten die ze met een harpoenachtig orgaan bij hun prooi injecteren. De variatie in gifstoffen binnen de 600 soorten van dit geslacht is zeer groot. Al deze gifstoffen werken als zenuwgif, waardoor ze mogelijk geschikt zijn als medicijn bij zenuwaandoeningen.
Een opvallend kenmerk van de giftige eiwitten is de grootte. De meeste gifstoffen van slangen en andere dieren zijn meer dan 50 aminozuren lang, maar gifstoffen van zeeslakken zijn kleiner. De kleinste bestaat uit slechts 17 aminozuren. Deze eiwitten worden gemaakt op basis van de code in een RNA-keten.
Noteer uit hoeveel nucleotiden het deel van het RNA bestaat dat codeert voor deze 17 aminozuren.
Bekijk het antwoord
- Noteert 51 nucleotiden (17 aminozuren maal 3 nucleotiden per aminozuur). (1p)
tabel 1 Overeenkomst in aminozuurvolgorde met het gif van Conus consors
| Soort | Overeenkomst in aminozuurvolgorde met gif van Conus consors |
|---|---|
| Conus consors | 100% |
| Conus striatus | 86% |
| Conus stercusmuscarum | 80% |
| Conus kinoshitai | 75% |
Afbeelding 2 Stamboom van Conus-slakken

Stamboom met vier eindpunten: Conus consors en de nummers 1, 2 en 3. Conus consors en nummer 2 zitten het dichtst bij elkaar. Nummer 3 zit het verst van Conus consors af.
Vraag 27 1 punt
Voor het maken van een evolutionaire stamboom van de Conus-slakken werden de aminozuurvolgordes van hun gifstoffen met elkaar vergeleken. Het gif van de slak Conus consors is vergeleken met dat van drie andere slakken (tabel 1). De stamboom die is opgesteld met deze gegevens is weergegeven in afbeelding 2.
In de stamboom is Conus consors al aangegeven. De andere drie slakken zijn met nummers aangegeven.
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer achter elk nummer de soort die hiermee is aangegeven.
Bekijk het antwoord
- Noteert bij 1 Conus stercusmuscarum, bij 2 Conus striatus en bij 3 Conus kinoshitai. (1p)
Een spelfout of een afgekorte geslachtsnaam (bijvoorbeeld C. stercusmuscarum) telt niet fout.
Vraag 28 2 punten
De gifstof die door Conus magus wordt geproduceerd, wordt nu al gebruikt als pijnstiller. Het gif blokkeert de Ca2+-kanalen in de uiteinden van axonen. Hierdoor wordt de impulsoverdracht in de synapsen verstoord.
Vier stappen in het doorgeven van een pijnprikkel van een perifere zenuwcel naar een cel in de sensorische hersenschors zijn:
1 Blaasjes met neurotransmitters fuseren met het synapsmembraan.
2 De drempelwaarde van een sensorische zenuwcel wordt overschreden.
3 Impulsen worden geleid over een sensorische zenuwuitloper.
4 Neurotransmitters binden aan receptoren van een schakelzenuwcel.
Noteer de nummers van de stappen in de juiste volgorde achter elkaar. Omcirkel het nummer van de stap die als eerste wordt beïnvloed door de gifstof.
Bekijk het antwoord
- Noteert de nummers van de stappen in de juiste volgorde: 2, 3, 1, 4. (1p)
- Omcirkelt het nummer 1, de stap waarbij blaasjes met neurotransmitters met het synapsmembraan fuseren. (1p)
2021, tijdvak 3: Kwieker ouder door genmutatie
Opgavetekst
Kwieker ouder door genmutatie
De meest voorkomende oorzaak van dementie is de ziekte van Alzheimer. Bij de ziekte van Alzheimer gaan sommige zenuwcellen in de hersenen en de verbindingen tussen deze zenuwcellen kapot. Hierdoor kunnen de hersenen niet goed meer functioneren. In de eerste fase wordt het geheugen geleidelijk slechter. In latere fasen krijgt de patiënt problemen met taal en ingewikkelde handelingen en uiteindelijk ontstaan problemen met het uitvoeren van eenvoudige taken.
Alzheimer wordt veroorzaakt door beschadiging en afsterven van zenuwcellen.
Er zijn verschillende genen die het risico op alzheimer beïnvloeden. Een van deze genen beïnvloedt de verhouding tussen ‘slecht cholesterol’ (LDL) en ‘goed cholesterol’ (HDL) in het bloed. Dit gen staat bekend als het ‘lang-leven-gen’. Onderzoekers ontdekten een allel van het lang-leven-gen dat een lagere concentratie LDL, en een hogere concentratie HDL veroorzaakt. Ze vroegen zich af of mensen die dankzij dit gunstige allel langer leven, ook langer geestelijk gezond blijven. Om dat te onderzoeken werd vier jaar lang het geheugen getest van proefpersonen die ouder waren dan 70 jaar en bij de start van het onderzoek geen geheugenproblemen hadden. Ook werd bij hen bepaald of ze het normale allel (allel 1) of het afwijkende, gunstige allel (allel 2) van het lang-leven-gen hadden.
Alleen bij mensen die twee kopieën van allel 2 hebben, ging het geheugen minder snel achteruit. Van deze groep kregen ook veel minder mensen alzheimer.
Vraag 33 1 punt
Allel 2 is ontstaan door een puntmutatie in het DNA. Deze mutatie leidt tot een eiwit met één afwijkend aminozuur: in plaats van isoleucine wordt valine ingebouwd.
Welke verandering in het RNA (mRNA) heeft geleid tot het afwijkende aminozuur?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
2019, tijdvak 1: Rijst doneert menselijk bloedeiwit
Opgavetekst
Rijst doneert menselijk bloedeiwit
Carla is verpleegkundige bij een bloedafnamepost. Ze prikt een ader aan bij Lorenzo, die bloedplasma gaat doneren. Lorenzo's bloed stroomt via een slangetje naar een plasmaferese-machine, waarin het bloedplasma wordt gescheiden van de vaste bloedbestanddelen. De plasmaferese-machine slaat het plasma op in een plasmazak (afbeelding 1). Lorenzo krijgt zijn eigen bloedcellen weer terug in een vervangende kunstmatige oplossing. Dit gaat via hetzelfde slangetje en dezelfde naald. Carla adviseert Lorenzo afwisselend in een balletje te knijpen en te ontspannen. Hierdoor kan de afname sneller verlopen, omdat de bloedstroom uit de hand naar de aders gestimuleerd wordt.
Vorig jaar was Lorenzo volbloeddonor. Bij volbloeddonatie worden alle bloedbestanddelen gedoneerd. Bij plasmadonatie en bij volbloeddonatie wordt per keer ongeveer een halve liter afgestaan. Plasma doneren mag één keer per twee weken, donatie van volbloed slechts drie tot vijf keer per jaar. Lorenzo vraagt aan Carla waarom hij nu vaker mag doneren.
Uit bloedplasma worden eiwitten gewonnen. Het meest voorkomende eiwit in bloedplasma is HSA (Humaan Serum Albumine). Dit HSA wordt toegediend aan patiënten met brandwonden of zeer groot bloedverlies.
In Azië is een rijstras genetisch gemodificeerd zodat het grote hoeveelheden HSA kan produceren. Eerder werden bacteriën en gisten al gemodificeerd, zodat ze HSA gingen produceren. Echter, HSA van de bacteriën was niet werkzaam en HSA uit de gistcellen bleek moeilijk te zuiveren. De productie en verwerking van HSA uit rijstzaden is makkelijker en goedkoper.
In menselijke levercellen wordt HSA gemaakt op basis van de informatie van een gen. Het eiwit wordt gevormd door de ribosomen, waarna het in het endoplasmatisch reticulum en het golgi-systeem wordt gevouwen en getransporteerd naar buiten de cel. Voor de productie van HSA maken bacteriën, gistcellen en rijstplanten gebruik van het menselijk gen.
Bij de genetische modificatie van de rijstplanten is gebruikgemaakt van een bacterie (Agrobacterium tumefaciens). De bacterie wordt gebruikt om een menselijk gen over te dragen naar een plant, in dit geval de rijstplanten.
HSA wordt ook bij de behandeling van patiënten met levercirrose gebruikt. Levercirrose is een ernstige aantasting van de lever. Bij ratten met levercirrose bleek een behandeling met HSA uit rijst (GM-HSA) net zo succesvol als een behandeling met HSA uit menselijk donorbloed. Onderzoekers willen nu weten wat het effect is van de behandeling van mensen met levercirrose met GM-HSA. Ook zijn ze benieuwd of dit effect overeenkomt met dat van een behandeling met HSA uit donorbloed. Om beide vragen te onderzoeken, hebben de onderzoekers 36 patiënten met levercirrose geselecteerd. Deze patiënten hebben een overeenkomstig ziektebeeld en krijgen dezelfde medische verzorging. De patiënten werden ingedeeld in groepen die een verschillend infuus toegediend kregen.
Voor het uitvoeren van veldproeven met de gemodificeerde rijstrassen schrijven de onderzoekers een aanvraag om toestemming te krijgen. Hierin geven ze argumenten voor het gebruik van GM-HSA. Een van deze argumenten is dat door de ontwikkeling van GM-HSA veel minder plasmadonoren nodig zullen zijn.
Toch zullen er, als GM-HSA succesvol ingezet gaat worden, nog steeds plasmadonoren nodig blijven.
Vraag 28 1 punt
Verklaar waardoor het HSA geproduceerd door bacteriën niet werkzaam is.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat het eiwit niet goed gevouwen wordt, omdat bacteriën geen endoplasmatisch reticulum, geen golgi-systeem of andere organellen hebben. (1p)
Vraag 29 2 punten
Bij de genetische modificatie van de rijstplanten is gebruikgemaakt van een bacterie (Agrobacterium tumefaciens). De bacterie wordt gebruikt om een menselijk gen over te dragen naar een plant, in dit geval de rijstplanten. Noteer de organismen: bacterie, mens en rijstplant onder elkaar op je antwoordblad en schrijf achter elk organisme of het DNA van dit organisme in dit experiment wel of niet genetisch is gemodificeerd.
Bekijk het antwoord
- Juist: bacterie wel genetisch gemodificeerd; mens niet genetisch gemodificeerd; rijstplant wel genetisch gemodificeerd. (2p)
Drie organismen correct: 2 punten. Twee correct: 1 punt. Minder dan twee correct: 0 punten.
Vraag 30 2 punten
HSA wordt ook bij de behandeling van patiënten met levercirrose gebruikt. Onderzoekers vergeleken drie groepen patiënten met levercirrose. Beschrijf voor elk van deze groepen wat de inhoud was van het infuus.
Bekijk het antwoord
- Beschrijft een groep die een infuus kreeg met (een oplossing met) HSA uit rijst / GM-HSA. (1p)
- Beschrijft een groep die een infuus kreeg met (een oplossing met) HSA uit (donor)bloed. (1p)
Aanvulling op het correctievoorschrift (2019-1, vraag 30): elk van de twee juiste groepen geeft 1 punt. Een groep die een infuus met een placebo of zonder HSA kreeg, telt niet mee in de beoordeling en geeft geen punten.
2019, tijdvak 1: MERS
Opgavetekst
MERS
In 2012 werd in het Midden-Oosten bij verschillende patiënten een zeer ernstige longontsteking geconstateerd die veroorzaakt werd door een tot dan toe onbekend virus. In meer dan 30 procent van de ziektegevallen overleed de patiënt. Het was dus belangrijk om de ziekteverwekker en de bron van de infectie te bepalen. De ziekte kreeg de naam MERS (Middle East Respiratory Syndrome).
De virusinfectie leidt tot een heftige ontstekingsreactie in de longen, waarbij vocht, eiwitten en afweercellen uit de haarvaatjes in de longblaasjes terechtkomen. Hierdoor wordt de gaswisseling ernstig belemmerd en ontstaat zuurstoftekort.
Mensen met MERS hebben heftige hoestbuien. Doordat bepaalde ademhalingsspieren samentrekken wordt er lucht en vocht uit de longen verwijderd.
In het Erasmus Medisch Centrum in Rotterdam werd de ziekteverwekker geïdentificeerd: het bleek een coronavirus met RNA als drager van de erfelijke informatie. De ontdekkers van het virus vermoedden dat het ging om een gemuteerd virus afkomstig uit vee. In afbeelding 1 is de vermeerdering van het virus vereenvoudigd weergegeven.
Na infectie door het virus wordt het virus-RNA gebruikt om virus-eiwitten te maken. Ook wordt het RNA gebruikt om nieuwe virus-RNA-moleculen te maken. In het endoplasmatisch reticulum worden deze RNA-moleculen in de viruseiwitten verpakt waardoor nieuwe virussen ontstaan. Via het golgi-systeem worden de nieuwe virussen getransporteerd naar buiten de cel.
Toen de ziekteverwekker bekend was, kon de bron van infectie worden opgespoord. Hiervoor werd bloed van een groot aantal schapen, geiten en dromedarissen onderzocht. Van de dromedarissen bleek 74% met het virus in aanraking te zijn geweest. Hoewel bij deze dromedarissen het virus zelf niet altijd aan te tonen was, kon worden aangetoond dat de dieren immuun waren geworden voor het virus en dus ermee besmet moeten zijn geweest.
Om vast te stellen of een dromedaris besmet is geweest, gebruikt een medisch laborant een petrischaal met een gelei-laag. In een kuiltje in de gelei pipetteert hij een mengsel van viruseiwitten. In een ander kuiltje brengt hij serum (bloedplasma zonder stollingseiwitten) van een dromedaris aan (afbeelding 2a). Als het dier met het virus in aanraking is geweest, dan ontstaat na verloop van tijd een neerslag tussen de twee kuiltjes omdat stoffen uit het serum en het eiwitmengsel met elkaar reageren (afbeelding 2b).
Vraag 39 2 punten
Drie rollen van het virus-RNA zijn:
1 basis voor de synthese van RNA
2 doorgeven van erfelijke informatie aan de volgende generatie
3 informatie leveren voor de eiwitsynthese
Deze rollen worden vergeleken met de functie van menselijk RNA in een niet-geïnfecteerde menselijke cel. Noteer de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar op je antwoordblad en geef achter elk nummer aan of de betreffende rol wel of niet wordt vervuld door RNA in een niet-geïnfecteerde menselijke cel.
Bekijk het antwoord
- Juist: 1 niet, 2 niet, 3 wel. (2p)
Drie nummers correct: 2 punten. Twee nummers correct: 1 punt. Minder dan twee correct: 0 punten.
Afbeelding 1

Schema van de vermeerdering van een coronavirus in een cel. Links het virus met virus-RNA. Pijl P: het virus-RNA gaat de cel in en wordt als RNA-streng gebruikt. Pijl Q: aanmaken van erfelijk materiaal (RNA) voor de volgende generatie virussen. Pijl R: aanmaken van viruseiwitten. Pijl S: de nieuwe virussen verlaten de cel.
Vraag 40 2 punten
Het lijkt erop dat in de afgelopen jaren veranderingen in het virus zijn opgetreden waardoor het nu ook menselijke cellen kan infecteren. In afbeelding 1 zijn de processen Q en R aangegeven. Bij welk van deze processen kan de verandering zijn ontstaan waardoor MERS-virussen nu ook menselijke cellen kunnen infecteren?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
2019, tijdvak 2: De ziekte van Wilson
Opgavetekst
Afbeelding 1

Doorsnede van het oog met de letters P, Q, R, S, T en U bij verschillende plaatsen.
Vraag 2 2 punten
De ziekte van Wilson is een zeldzame aandoening waarbij de uitscheiding van koper is verstoord. Bij de ziekte van Wilson is een gen op chromosoom 13 gemuteerd. Dit gen codeert normaal voor een eiwit dat levercellen nodig hebben om koper via de gal uit te scheiden. Bij Janneke bevindt zich op een bepaalde plaats in dit eiwit het aminozuur glutamine in plaats van histidine. Hierdoor functioneert dit eiwit niet. De mutatie die leidt tot de ziekte van Wilson is een puntmutatie. Licht toe dat een puntmutatie genoeg is om in een eiwit een verschil van één aminozuur te veroorzaken.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord blijkt dat een puntmutatie de verandering van een (of enkele) nucleotide(n) is (1p)
- Uit het antwoord blijkt dat een ander codon (mogelijk) resulteert in een ander aminozuur (1p)
Bij een concreet voorbeeld punten naar analogie met het correctievoorschrift toekennen.
2018, tijdvak 1: Meeroken?
Opgavetekst
Meeroken?
Ondanks het rookverbod in openbare ruimten en de horeca zijn er nog veel plaatsen waar mensen min of meer gedwongen worden om mee te roken. Dit levert voor veel mensen nadelige gezondheidseffecten op.
Iemand met astma is extra gevoelig voor verblijf in rokerige ruimtes. Astma is een aandoening, waarbij de longen te heftig reageren op bepaalde prikkels, zoals sigarettenrook. Door deze prikkels kan een astma-aanval ontstaan. De luchtwegen worden tijdens zo’n aanval nauwer en dit leidt ertoe dat ademen moeilijker wordt. De patiënt krijgt het benauwd en kan gaan hoesten.
Een astmapatiënt ademt bij een astma-aanval tot 80% minder lucht in en uit dan normaal.
Sigarettenrook bevat naast nicotine een paar duizend andere giftige stoffen, waarvan er ongeveer 40 mutageen zijn.
Vraag 25 2 punten
Wanneer wordt een stof mutageen genoemd?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2018, tijdvak 1: Zetmeeldieet maakte van de wolf een hond
Opgavetekst
Zetmeeldieet maakte van de wolf een hond
Meer dan 10.000 jaar geleden is het voedingspatroon van de voorouders van onze huidige hond veranderd. Dit is een belangrijke stap geweest in de ontwikkeling van de wolf tot huisdier (domesticatie).
Volgens de Zweedse onderzoeker Axelsson is de domesticatie versneld doordat de voorouder van de huidige hond zetmeel beter kon verteren dan de wolf. De onderzoeker koppelt die aanpassing aan de opkomst van de landbouw, zo’n 11.000 jaar geleden. Mensen vestigden zich op vaste plaatsen waar ze granen en peulvruchten gingen verbouwen. Bij die nederzettingen was afval met voedselresten te vinden. Zo ontstond een nieuwe voedingsbron voor de wolf die mogelijk bijdroeg aan de ontwikkeling van de wolf tot hond.
In de loop van 11.000 jaar zijn hond en wolf sterk van elkaar gaan verschillen. Naast mutatie en selectie is er nog een factor die hierin een belangrijke rol heeft gespeeld.
Vraag 32 2 punten
Welke stof wordt gevormd bij het aflezen van een gen, zoals bij resultaat 2?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
2018, tijdvak 2: Levend fossiel
Opgavetekst
Levend fossiel
Tussen de 400 en 350 miljoen jaar geleden zijn er uit vissen vierpotige landdieren ontstaan. De overgang van water naar land was mogelijk dankzij een aantal ingrijpende aanpassingen.
Om de evolutionaire ontwikkeling van deze aanpassingen te volgen worden fossielen vergeleken met nu nog levende organismen. Daarbij is het van belang te weten welke nu nog levende vissoort het meest verwant is aan de vissen die als eerste ‘vin aan wal’ zetten. Twee kwastvinnige vissoorten komen in aanmerking: de longvis (afbeelding 1) en de coelacanth (afbeelding 2). Met behulp van DNA-analyse hebben onderzoekers uitgezocht welke het meest verwant is.
Coelacanthen hebben vinnen die aan pootjes doen denken, leven op grote diepte in grotten en hebben weinig predatoren. Voordat een Zuid-Afrikaanse visser in 1938 een coelacanth in zijn netten aantrof, dacht men dat deze vis al 70 miljoen jaar was uitgestorven omdat tot dan toe alleen fossielen van deze vis (afbeelding 3) gevonden waren. De exemplaren die nu leven, zijn nauwelijks verschillend van de coelacanthen van 70 miljoen jaar geleden.
De transformatie van vinnen naar poten lijkt al vóór de overgang van water naar land te zijn ingezet. De pootachtige vinnen van de coelacanth wijzen hierop, maar ook op DNA-niveau zijn hiervoor aanwijzingen te vinden. De onderzoekers troffen een specifieke nucleotiden-volgorde aan die wel in alle vierpotige landdieren en kwastvinnigen voorkomt, maar niet in andere vissen.
Om de rol van dit stukje DNA te onderzoeken werd een nucleïnezuur uit verschillende weefsels van muizenembryo’s geanalyseerd. Hieruit bleek dat het stukje DNA vooral actief is in die delen waar de poten van de muis zich ontwikkelen.
Om de meest recente voorouder van de gewervelde landdieren en kwastvinnigen te achterhalen, is met behulp van DNA-analyse de verwantschap van verschillende soorten gewervelden bepaald. Deze verwantschap is weergegeven in afbeelding 4.
Afbeelding 2

Foto van een coelacanth.
Afbeelding 3

Foto van een fossiel van een coelacanth.
Vraag 7 2 punten
Om de rol van dit stukje DNA te onderzoeken werd een nucleïnezuur uit verschillende weefsels van muizenembryo’s geanalyseerd. Hieruit bleek dat het stukje DNA vooral actief is in die delen waar de poten van de muis zich ontwikkelen. Welk nucleïnezuur hebben de onderzoekers geanalyseerd om de rol van dit stukje DNA te bepalen? En wat hebben ze van dit stukje DNA aangetoond?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2018, tijdvak 2: Amerikaanse invasie in Nederlandse sloten
Opgavetekst
Amerikaanse invasie in Nederlandse sloten
De rode Amerikaanse rivierkreeft (afbeelding 1) is mogelijk medeverantwoordelijk voor het verdwijnen van de inheemse Europese rivierkreeft. Arjen de Groot van Wageningen University & Research doet onderzoek naar de opmars van deze exoot.
Rivierkreeften zijn geleedpotigen die leven in riviertjes, sloten en plassen. In tabel 1 staat een overzicht van de in Nederland voorkomende rivierkreeften.
De Amerikaanse rivierkreeften zijn door de mens in Nederland geïntroduceerd en ze verspreiden zich snel. Vooral het verspreidingsgebied van de rode Amerikaanse rivierkreeft neemt toe. De Europese rivierkreeft neemt ondertussen sterk in aantal af. Een belangrijke oorzaak voor het dreigende uitsterven van deze inheemse kreeft is de kreeftenpest. Deze zeer besmettelijke en dodelijke infectieziekte wordt veroorzaakt door een schimmel. De meeste Amerikaanse rivierkreeften zijn geïnfecteerd met deze schimmel, maar worden er niet ziek van. Ze kunnen de schimmel wel verspreiden.
De ziekteverschijnselen van de kreeftenpest zijn: zeer onrustig gedrag en omvallen. Daarnaast wordt een zieke kreeft overdag actief in plaats van ’s nachts. Negen tot vijftien dagen na infectie sterft het dier.
Bij geleedpotigen ontbreekt een verworven (specifiek) immuunsysteem. Geleedpotigen hebben wel een aangeboren (a-specifiek) afweersysteem, met dezelfde kenmerken als het menselijk aangeboren afweersysteem. Vier processen die een rol spelen bij de afweer, zijn:
1 fagocytose,
2 onderscheid maken tussen lichaamsvreemd en lichaamseigen,
3 productie van antistoffen,
4 productie van lysozymen.
De enige plek in Nederland waar de Europese rivierkreeft nog voorkomt, is een vijver op een landgoed bij Arnhem. Hier leeft een geïsoleerde populatie van enkele honderden individuen. Om het aantal inheemse kreeften te vergroten is een kweekprogramma opgezet. Er wordt een klein aantal ei-dragende vrouwtjes uit de bedreigde populatie weggevangen. Hierna worden de jongen in aquaria opgekweekt. Als deze volwassen zijn, worden ze uitgezet op zorgvuldig geselecteerde plaatsen.
Omdat er maar een klein aantal vrouwtjes wordt gebruikt voor het kweekprogramma, kunnen de allelfrequenties van de nieuwe populaties sterk gaan afwijken van die van de oorspronkelijke populatie.
Het uitzetten van deze nieuwe, kleine populatie Europese rivierkreeften in een ander gebied is niet bij voorbaat een succes. Als de genetische variatie van deze populatie klein is, is de overlevingskans kleiner dan bij een populatie met een grote genetische variatie.
Arjen de Groot maakt voor het onderzoek naar de verspreiding van de Amerikaanse rivierkreeften gebruik van zogenaamd eDNA (environmental DNA). Dit is DNA dat in het water terechtkomt via organische resten van organismen zoals huidcellen, haren, schubben, slijm of urine. Na het nemen van watermonsters (afbeelding 2) wordt het eDNA geanalyseerd. De rode Amerikaanse rivierkreeft wordt geïdentificeerd aan de hand van een merker: een klein stukje kenmerkend DNA. Als de merker in een watermonster voorkomt, betekent dit dat de rode Amerikaanse rivierkreeft aanwezig is in het water waarvan het monster is genomen.
Bij eDNA-onderzoek van een sloot worden merkers van de rode Amerikaanse rivierkreeft aangetroffen.
Voordat eDNA gebruikt werd, werd de aanwezigheid van een soort met traditionele methoden bepaald. Voorbeelden hiervan zijn het waarnemen van sporen zoals keutels of pootafdrukken, of het vangen met een net of val. In afbeelding 3 wordt de detectiekans met de eDNA-techniek vergeleken met de detectiekans met traditionele methoden.
Om zeker te weten dat Europese rivierkreeften worden uitgezet in een gebied zonder Amerikaanse rivierkreeften, kan de eDNA-techniek worden ingezet.
Ook in België worden geïsoleerde populaties Europese rivierkreeften bedreigd door de aanwezigheid van Amerikaanse rivierkreeften. Net zoals in Nederland is gebeurd, worden in België kleine waterecosystemen met elkaar verbonden via nieuw gegraven sloten of door het verleggen van beken.
Tabel 1
| Nederlandse naam | wetenschappelijke naam | eerste vondst in Nederland |
|---|---|---|
| Europese rivierkreeft | Astacus astacus | inheems |
| gevlekte Amerikaanse rivierkreeft | Orconectes limosus | 1968 |
| Turkse rivierkreeft | Astacus leptodactylus | 1977 |
| rode Amerikaanse rivierkreeft | Procambarus clarkii | 1985 |
| gestreepte Amerikaanse rivierkreeft | Procambarus acutus | 2002 |
| Californische rivierkreeft | Pacifastacus leniusculus | 2004 |
| geknobbelde Amerikaanse rivierkreeft | Orconectes virilis | 2004 |
Vraag 38 2 punten
De rode Amerikaanse rivierkreeft wordt geïdentificeerd aan de hand van een merker: een klein stukje kenmerkend DNA. Welke eigenschap heeft een merker waardoor deze geschikt is voor het identificeren van een soort?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
2018, tijdvak 2: Pandakeutels
Opgavetekst
Pandakeutels
Reuzenpanda’s zijn het grootste deel van de dag bezig met het eten van bamboe (afbeelding 1). Deze eigenschap bracht wetenschappers op het idee darmbacteriën van reuzenpanda’s te gebruiken bij de productie van biobrandstoffen.
De reuzenpanda kan leven op een dieet van uitsluitend bamboe dankzij de cellulase die zijn darmbacteriën produceren.
In tegenstelling tot andere beren houden reuzenpanda’s niet van vlees. Het gen dat vlees hartig laat smaken (het T1R1-gen), is bij de reuzenpanda veranderd. Hierdoor heeft vlees voor reuzenpanda’s geen aantrekkelijke smaak.
Het T1R1-gen codeert voor een receptor die vlees hartig doet smaken: de umami-receptor.
Bij de reuzenpanda is een mutatie van het T1R1-gen verantwoordelijk voor niet-werkzame umami-receptoren.
De darmbacteriën van de reuzenpanda staan sterk in de belangstelling van wetenschappers die onderzoek doen naar de productie van tweede-generatie-biobrandstoffen. Tweede-generatie-biobrandstoffen worden verkregen uit plantenresten die overblijven na het oogsten van gewassen. Eerste-generatie-biobrandstoffen worden gemaakt uit maïs of suikerriet.
De darmbacteriën van de reuzenpanda zijn in staat om heel efficiënt cellulose af te breken tot enkelvoudige suikers. Door genen van deze bacteriën in te bouwen in gistcellen zouden de enzymen die cellulose afbreken, op grote schaal geproduceerd kunnen worden. De gemodificeerde gist wordt dan in een bioreactor vermeerderd en aangezet tot productie van de gewenste enzymen (afbeelding 2). Deze enzymen worden gebruikt voor de productie van tweede-generatie-biobrandstoffen.
Voor een optimale productie van enzymen door gist moeten de ideale abiotische omstandigheden worden gecreëerd in de bioreactor.
De tweede-generatie-biobrandstoffen moeten een oplossing bieden voor het versterkt broeikaseffect, dat veroorzaakt wordt door het gebruik van fossiele brandstoffen.
Vraag 43 2 punten
Bij de reuzenpanda is een mutatie van het T1R1-gen verantwoordelijk voor niet-werkzame umami-receptoren. Kan deze mutatie een genoommutatie of een puntmutatie zijn?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Hoe vaak DNA en eiwitsynthese in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 11, 28 | 2 | 5% |
| 2026, tijdvak 2 | 27, 33-35 | 4 | 9% |
| 2025, tijdvak 1 | 39 | 1 | 2% |
| 2025, tijdvak 2 | 16 | 1 | 2% |
| 2024, tijdvak 2 | 18, 21, 23 | 3 | 6% |
| 2023, tijdvak 2 | 15-17 | 3 | 7% |
| 2022, tijdvak 2 | 3, 32 | 2 | 5% |
| 2022, tijdvak 3 | 24 | 1 | 2% |
| 2021, tijdvak 1 | 10, 20, 26-28 | 5 | 12% |
| 2021, tijdvak 3 | 33 | 1 | 3% |
| 2019, tijdvak 1 | 28-30, 39-40 | 5 | 12% |
| 2019, tijdvak 2 | 2 | 1 | 2% |
| 2018, tijdvak 1 | 25, 32 | 2 | 4% |
| 2018, tijdvak 2 | 7, 38, 43 | 3 | 7% |
In 14 van de 18 ingedeelde examens biologie havo staat een vraag over DNA en eiwitsynthese, samen 34 vragen (4% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2021, tijdvak 1: 5 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 4% van de vragen over DNA en eiwitsynthese, daarvoor 5%. Dat aandeel is dus stabiel.
Oefenen met DNA en eiwitsynthese
Maak de 15 nieuwste examenvragen over DNA en eiwitsynthese online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2026, 2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over DNA en eiwitsynthese
Andere onderwerpen biologie havo
- Ecologie
- Zenuwstelsel en hormonen
- Afweer
- Bloedsomloop
- Voeding en vertering
- Erfelijkheid
- Evolutie
- Planten en fotosynthese
- Ademhaling
- Cellen
- Voortplanting
DNA en eiwitsynthese op andere niveaus
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen biologie havo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Hoe ToetsChecker biologie per vraagtype nakijkt, lees je op biologie toetsen nakijken met AI.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op biologie oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt DNA en eiwitsynthese voor in het eindexamen biologie havo?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 34 vragen over DNA en eiwitsynthese, 4% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 14 van die examens.
In welk examen biologie havo stonden de meeste vragen over DNA en eiwitsynthese?
In het examen van 2021, tijdvak 1, met 5 vragen: 10, 20, 26-28.
Hoe oefen ik examenvragen over DNA en eiwitsynthese?
Op deze pagina staan alle vragen over DNA en eiwitsynthese met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.