Examenvragen zenuwstelsel en hormonen biologie havo
89 vragen over zenuwstelsel en hormonen uit 16 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Zenuwstelsel en hormonen komt in 16 van de 18 examens biologie havo voor, met 89 vragen (11% van alle examenvragen). Het meest in 2022, tijdvak 1 (8 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over zenuwstelsel en hormonen
Per examen de vragen over zenuwstelsel en hormonen, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Vanya in actie
Opgavetekst
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.
Vanya studeert aan de Academie voor Lichamelijke Opvoeding. Voor het vak inspanningsfysiologie doet ze samen met haar studiegenoot Rachel metingen aan haar ademhaling en bloeddruk.
Vanya gaat vijf minuten fietsen op een spinningfiets (afbeelding 1). Vóór en direct na deze inspanning doet Rachel de volgende metingen bij Vanya: ademvolume, ademhalingsfrequentie, bloeddruk. De resultaten staan in tabel 1.
| tabel 1 | vóór het fietsen | direct na het fietsen |
|---|---|---|
| ademvolume (L) | 0,5 | 3,0 |
| ademhalingsfrequentie (per minuut) | 12 | 24 |
| bloeddruk bovendruk (mm Hg) | 115 | 140 |
De meetresultaten van Vanya's ademvolume en ademhalingsfrequentie worden verwerkt tot een respirogram. Afbeelding 2 toont het respirogram van haar ademhaling vóór het fietsen.
De bloedverdeling in Vanya's lichaam wordt door het autonome zenuwstelsel aangepast aan haar activiteit.
Vraag 3 2 punten
Welk deel van haar autonome zenuwstelsel is het meest actief tijdens het fietsen? En wat is het effect hiervan op de doorbloeding van haar darmen?
| meest actief tijdens fietsen | doorbloeding darmen | |
|---|---|---|
| A | orthosympathisch zenuwstelsel | neemt af |
| B | orthosympathisch zenuwstelsel | neemt toe |
| C | parasympathisch zenuwstelsel | neemt af |
| D | parasympathisch zenuwstelsel | neemt toe |
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
A
2025, tijdvak 1: De Bajau
Opgavetekst
De Bajau (afbeelding 1) is een volk van zeenomaden in Indonesië. Ze zijn in staat om lang onder water te blijven zonder hulpmiddelen.
Uit onderzoek bij zeehonden is bekend dat er een relatie is tussen de grootte van de milt en de maximale duiktijd. Bij zuurstoftekort kan de milt samentrekken om extra rode bloedcellen aan het bloed toe te voegen.
Wetenschappers denken dat het samentrekken van de milt aan het begin van een duik, wordt veroorzaakt door signalen van het deel van het zenuwstelsel dat het lichaam gereedmaakt voor actie.
Vraag 27 1 punt
Welk deel van het zenuwstelsel is dat?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
C
2025, tijdvak 1: Eieren met spek
Opgavetekst
Veel mensen vinden de combinatie van eieren met spek lekker. Uit onderzoek blijkt dat dat komt doordat verschillende umami-smaakstoffen in deze voedingsmiddelen elkaar versterken.
Umami (hartig) is de vijfde smaak die mensen kunnen onderscheiden. Elk van de vijf smaken in voedsel veroorzaakt een reactie in specifieke smaakzintuigcellen op de tong.
Reacties in de smaakzintuigcel leiden ertoe dat de smaak uiteindelijk wordt waargenomen in de hersenen.
Vraag 44 1 punt
In welk deel van de hersenen wordt de smaak waargenomen?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
D
Afbeelding 1 laat zien hoe binding van umami-smaakstof aan een receptor op een smaakzintuigcel op de tong leidt tot een signaal in een zenuwcel. In de tekst hieronder staan de verschillende stappen in het proces. Op drie plaatsen ontbreekt een woord.
Umami-smaakstoffen binden aan receptoren op de smaakzintuigcel. Na een keten van reacties worden blaasjes met ...(1)... richting het membraan getransporteerd. De inhoud van de blaasjes komt door ...(2)... in de synaps tussen de smaakzintuigcel en de zenuwcel terecht. Dit leidt tot het ontstaan van ...(3)... in de zenuwcel.
Vraag 45 2 punten
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter welk woord op de bijbehorende plaats moet staan.
Kies uit:
- bij 1 hormonen / neurotransmitters
- bij 2 endocytose / exocytose
- bij 3 impulsen / prikkels
Afbeelding 1: schematische tekening van smaakzintuigcellen in de tong met een umami-smaakstof, een receptor, een zenuwcel en de uitloper van de sensorische zenuwcel. Bekijk in Opgaven, pagina 19
Bekijk het antwoord
- 1 neurotransmitters
- 2 exocytose
- 3 impulsen
- 1 Onderzoeker Charlotte Schmidt veronderstelde dat bepaalde
- 2 voedselcombinaties lekker worden gevonden doordat umami-
- 3 smaakstoffen uit beide producten elkaar versterken.
- 4 Uit eerder onderzoek bleek dat bij eieren de umami-smaak vooral wordt
- 5 veroorzaakt door het aminozuur glutaminezuur.
- 6 Bij spek wordt de umami-smaak veroorzaakt door bepaalde nucleotiden.
- 7 Schmidt ontdekte dat wanneer deze nucleotiden aanwezig zijn,
- 8 glutaminezuur sterker wordt gebonden aan de receptor.
- 9 Dit leidt tot een sterker signaal naar de hersenen, zodat de umami-smaak
- 10 sterker wordt waargenomen.
- 11 Schmidt leidde hieruit af dat twee umami-smaakstoffen waarvan de één
- 12 een nucleotide is en de ander een aminozuur, elkaar inderdaad kunnen
- 13 versterken.
Vraag 46 1 punt
In welke regels in de tekst wordt de hypothese van het onderzoek van Schmidt beschreven?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
A
Han en Kees willen voor hun profielwerkstuk onderzoeken of de smaakstoffen van ham en van kaas elkaar op dezelfde manier versterken als spek en eieren. Ze maken drie puddingen waaraan ze verschillende smaakstoffen toevoegen:
Pudding 1: ham-smaakstof, in een concentratie net onder de drempelwaarde.
Pudding 2: kaas-smaakstof, in een concentratie net onder de drempelwaarde.
Pudding 3: beide smaakstoffen, met dezelfde concentratie ham-smaakstof als in pudding 1 en dezelfde concentratie kaas-smaakstof als in pudding 2.
50 leerlingen doen mee aan het onderzoek. Deze proefpersonen proeven elke pudding door er een even grote hap van te nemen. Kees noteert of de proefpersonen wel of niet ham en/of kaas waarnemen. Na elke hap spoelen de proefpersonen hun mond met water.
Vraag 47 1 punt
Op de uitwerkbijlage staat een tabel.
Kruis in de tabel aan met welke resultaten bevestigd zou worden dat beide smaakstoffen elkaar versterken.
| wel smaakwaarneming | geen smaakwaarneming | |
|---|---|---|
| pudding 1 | ||
| pudding 2 | ||
| pudding 3 |
Bekijk het antwoord
| wel smaakwaarneming | geen smaakwaarneming | |
|---|---|---|
| pudding 1 | x | |
| pudding 2 | x | |
| pudding 3 | x |
2025, tijdvak 2: Ademtherapie bij long covid
Opgavetekst
Jean heeft maanden nadat hij covid (corona) had nog steeds last van vermoeidheid en kortademigheid. Zijn huisarts vermoedt het post-covidsyndroom (long covid).
Na de besmetting met het coronavirus had Jean verkoudheidsklachten. Hij deed een zelftest om te zien of er bepaalde antigenen in zijn neusslijmvlies aanwezig waren. Omdat deze test positief was, liet Jean ook een PCR-test doen. Bij de PCR-test wordt onderzocht of in het neusslijmvlies specifieke stukjes RNA van het coronavirus aanwezig zijn. Deze test gaf ook een positieve uitslag.
De ademhaling wordt automatisch geregeld door het ademcentrum. De afbeelding hieronder is een lengtedoorsnede van de hersenen en een deel van het ruggenmerg. Hierin zijn verschillende delen met letters aangegeven.

Vraag 23 2 punten
In welk deel vindt de automatische regeling van de ademhaling plaats? En in welk deel word je je bewust van de ademhalingsbeweging?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
C
2025, tijdvak 2: Koeientoilet
Opgavetekst
Andrea heeft een melkveehouderij naast natuurgebied het Korenburgerveen. Om de zeldzame planten in het natuurgebied te beschermen, neemt ze maatregelen zodat de uitstoot van stikstof van haar bedrijf vermindert.
Urine van koeien bevat ureum. In de ontlasting van koeien komen bacteriën voor die het enzym urease produceren. In de stal komen urine en ontlasting met elkaar in contact. Urease zet ureum dan om in ammoniak. Een gedeelte van de ammoniak komt in de lucht en kan zo in de omgeving neerslaan. Dit kan leiden tot eutrofiëring van natuurgebieden.
Als de koeien in de wei lopen, ontstaat er veel minder ammoniak dan wanneer de koeien in de stal staan.
Om urine en ontlasting te scheiden, heeft Andrea in de stal twee koeientoiletten geplaatst. Een koeientoilet is een apart hokje in de stal. Als de koe erin loopt, krijgt ze brokjes te eten en sluit het hokje zich. Vervolgens beweegt een opvangbak (afbeelding 1) zich op en neer tegen de achterkant van de koe op de plaats waar zich een sensorische zenuw bevindt. Dit veroorzaakt een reflex die ervoor zorgt dat de koe gaat plassen. De urine komt in de opvangbak terecht en wordt afgevoerd.

Vraag 29 2 punten
Hieronder staan uitspraken over de plasreflex.
- 1 Deze reflex verloopt via de hersenstam.
- 2 De kern van de betrokken motorische zenuwcel ligt in het ruggenmerg.
- 3 De betrokken motorische zenuwcel activeert tijdens de reflex de sluitspier van de blaas.
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak juist of onjuist is.
Bekijk het antwoord
1 onjuist, 2 juist, 3 onjuist. Indien drie nummers correct: 2 punten. Indien twee nummers correct: 1 punt. Indien minder dan twee nummers correct: 0 punten.
2025, tijdvak 2: Kameleon bekent kleur
Opgavetekst
In 1972 kwam er op Oahu, een eiland van Hawaï, een vracht aan met 36 driehoornkameleons uit Kenia. De dieren ontsnapten en nu komt de soort algemeen voor op het eiland Oahu.
Driehoornkameleons gebruiken hun felle kleuren om signalen te geven aan hun soortgenoten. De driehoornkameleons die op Oahu leven, zijn kleurrijker dan de driehoornkameleons die in Kenia leven. Tot 1972 leefden er geen driehoornkameleons op Oahu.

Een verklaring voor de vestiging en snelle verspreiding van de driehoornkameleons op Oahu, is de afwezigheid van predatoren. Er zullen echter ook andere factoren een rol gespeeld hebben.
De verspreiding van het pigment in de stervormige cellen wordt aangestuurd door het zenuwstelsel. Bij andere diersoorten die van kleur kunnen veranderen, worden kleurveranderingen meestal veroorzaakt door hormonen.
Vraag 38 1 punt
Noteer een voordeel van aansturing door het zenuwstelsel.
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat aansturing door het zenuwstelsel snelle aanpassing van kleur mogelijk maakt.
2025, tijdvak 2: Nierfalen bij katten
Opgavetekst
Met Maureens kat Rio gaat het niet zo goed. Rio is erg vermagerd. De dierenarts heeft de urine en het bloed van Rio laten onderzoeken. Daaruit bleek dat ze aan chronisch nierfalen lijdt.
Bij chronisch nierfalen is de nierfunctie sterk verminderd, waardoor afvalstoffen zich ophopen in het bloed. Katten met chronisch nierfalen drinken daardoor veel.
Vraag 40 2 punten
Hieronder staan processen in het lichaam van een kat.
- 1 De osmotische waarde van het bloed daalt.
- 2 De osmotische waarde van het bloed stijgt.
- 3 Het dorstcentrum zorgt dat de kat gaat drinken.
- 4 Osmoreceptoren geven signalen door.
Wat is de volgorde van deze processen als afvalstoffen zich gaan ophopen in het bloed? Noteer de bijbehorende nummers in de juiste volgorde.
Bekijk het antwoord
2-4-3-1. Indien 4-3-1-2 of 2-3-1-4: 1 punt. In alle andere gevallen: 0 punten.
De dierenarts bepaalt bij het urine-onderzoek de dichtheid van de urine. De dichtheid van water is ongeveer 1000 gram/L. Een zoutoplossing heeft een hogere dichtheid. Als de dichtheid van de urine van katten lager is dan 1035 gram/L, zijn er mogelijk nierproblemen. De urine van Rio blijkt een dichtheid van 1005 gram/L te hebben.
Vraag 41 2 punten
Vindt er in de nieren van Rio te veel of te weinig reabsorptie (terugresorptie) van water plaats? Zal Rio daardoor meer of minder urine produceren dan een gezonde kat?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
C
2024, tijdvak 1: Last van de eikenprocessierups
Opgavetekst
Geert komt thuis van een schoolkamp met op zijn borst en armen rode bultjes die erg jeuken. De bultjes zijn veroorzaakt door brandharen van eikenprocessierupsen.
De eikenprocessierups (afbeelding 1) is de larve van de nachtvlinder Thaumetopoea processionea. De rupsen leven in eiken, waar ze van de bladeren eten. Het lichaam van de eikenprocessierups is bedekt met lange witte haren, met daartussen korte, zwarte brandharen.
Eén rups kan 700.000 brandharen hebben. Als de rupsen of de nesten waarin ze zich bevinden worden verstoord, laten de brandharen los. Een brandhaar (afbeelding 2) kan bij de mens een hevig jeukend bultje veroorzaken. Sinds 1990 is het aantal eikenprocessierupsen sterk toegenomen. Dit komt mogelijk door klimaatverandering, door een afname in de biodiversiteit of door een combinatie hiervan.
Er zijn meerdere vlinders waarvan de rupsen brandharen hebben die huidirritatie kunnen veroorzaken. In de tabel staan de wetenschappelijke naam van een aantal van deze vlinders en de habitat van hun rupsen.
| wetenschappelijke naam | habitat |
|---|---|
| Thaumetopoea processionea processionea | eikenbomen |
| Thaumetopoea processionea pseudosolitaria | eikenbomen |
| Thaumetopoea pityocampa | dennenbomen |
| Euproctis chrysorrhoea | duindoornstruiken en eikenbomen |
De losgelaten brandharen worden door de wind verspreid en kunnen zo in contact komen met de huid en de kleding van mensen. De brandharen maken piepkleine wondjes in de huid, waarbij het eiwit thaumetopoëne vrijkomt. Dit giftige eiwit veroorzaakt de afgifte van stoffen in de huid die bultjes veroorzaken. Ook prikkelen deze stoffen de uiteinden van gevoelszenuwcellen, waardoor jeuk ontstaat en een krabreflex kan volgen.
Vraag 16 2 punten
Verloopt de krabreflex via het centraal zenuwstelsel? En behoort de reflexboog van de krabreflex tot het animaal of het autonoom zenuwstelsel?
| via het centraal zenuwstelsel | animaal of autonoom zenuwstelsel | |
|---|---|---|
| A | ja | animaal zenuwstelsel |
| B | ja | autonoom zenuwstelsel |
| C | nee | animaal zenuwstelsel |
| D | nee | autonoom zenuwstelsel |
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
A
2024, tijdvak 1: Het syndroom van Swyer
Opgavetekst
Emma is 17 jaar en heeft zich altijd een meisje gevoeld. Ze is echter nog nooit ongesteld geworden en heeft ook nauwelijks borstontwikkeling. Daarom gaat ze naar de huisarts.
Emma krijgt een echoscopie. Op de echo is te zien dat ze wel een baarmoeder en eileiders heeft, maar geen eierstokken. De doktersassistent neemt bloed af bij Emma zodat in het laboratorium een karyogram gemaakt kan worden. In afbeelding 1 zie je het karyogram van Emma.
Het karyotype beschrijft per lichaamscel het totale aantal chromosomen, de geslachtschromosomen en eventuele extra chromosomen.
De huisarts laat het bloed van Emma ook onderzoeken op de aanwezigheid van geslachtshormonen. De concentraties van oestradiol (oestrogeen) en FSH in Emma’s bloed blijken sterk af te wijken van de gemiddelde waarden voor vrouwen van dezelfde leeftijd: de concentratie oestradiol in haar bloed is lager en de concentratie FSH in haar bloed is hoger.
In afbeelding 2 is de regulatie van de productie van oestradiol en FSH schematisch weergegeven.
Vraag 23 2 punten
- Verklaar waardoor de concentratie oestradiol bij Emma lager is dan gemiddeld.
- Verklaar waardoor de concentratie FSH bij Emma hoger is dan gemiddeld.
Schema van de regulatie van oestradiol en FSH, met hypothalamus, GnRh, hypofyse, FSH, LH, eierstok en de remmende en stimulerende pijlen. Bekijk in Opgaven, pagina 12
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat
- (bij Emma) eierstokken/follikels ontbreken.
- (door de lage oestradiolconcentratie) de productie (van FSH) niet/minder geremd wordt.
2024, tijdvak 2: Een miss met een litteken
Opgavetekst
Afbeelding 1

Twee ecg’s onder elkaar. Boven: gezonde persoon. Onder: persoon met LQTS. Horizontale as: tijd in seconden, van 0 tot 2,0. De letters P, Q, R, S en T zijn bij de golven aangegeven.
Vraag 10 1 punt
Sommige LQTS-patiënten krijgen bètablokkers als medicijn voorgeschreven. Bètablokkers blokkeren de werking van receptoren die zich op de hartspiercellen bevinden. Bepaalde hormonen kunnen daardoor geen stimulerend effect meer uitoefenen op de samentrekking van hartspiercellen.
Noteer de naam van zo’n hormoon.
Bekijk het antwoord
- Noteert adrenaline of noradrenaline. (1p)
2024, tijdvak 2: Levertransplantatie
Vraag 34 2 punten
Uit bloedonderzoek blijkt dat Marco’s bloedgroep ook AB is. Om te controleren of de lever van Marco gezond is, wordt een leverbiopt genomen: met een naald wordt wat leverweefsel afgenomen voor onderzoek.
Tijdens de biopsie moet Marco maximaal uitademen. Welke spieren moet hij hiervoor aanspannen?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2024, tijdvak 2: Gamma Knife
Vraag 43 1 punt
Jana is verpleegkundige in het Gamma Knife Centrum van het Elisabeth-TweeSteden Ziekenhuis in Tilburg. Ze begeleidt patiënten die behandeld worden met een Gamma Knife-bestralingstoestel. Een van de patiënten die Jana begeleidt, heeft een brughoektumor. Dit is een goedaardig gezwel dat is ontstaan uit de schwanncellen van de gehoor- en evenwichtszenuw, die loopt vanuit het binnenoor met een hoek naar de hersenstam. Als gevolg van de tumor ging hij steeds slechter horen met zijn linkeroor. Schwanncellen vormen myeline-schedes rondom de uitlopers van zenuwcellen. Myeline-schedes hebben een belangrijke functie bij de impulsgeleiding.
Beschrijf deze functie.
Bekijk het antwoord
- Beschrijft de functie van myeline-schedes, zoals elektrische isolatie van de zenuwcellen, het sneller laten verlopen van impulsen, of sprongsgewijze impulsgeleiding over de zenuwuitlopers. (1p)
Als de kandidaat alleen isolatie noemt, in plaats van elektrische isolatie, dit niet aanrekenen. Als de kandidaat alleen antwoordt dat de myeline-schedes regeneratie van uitlopers mogelijk maken, het scorepunt niet toekennen.
Vraag 44 2 punten
Over hoe de beschadiging van de gehoor- en evenwichtszenuw leidt tot slechter horen, wordt de volgende uitspraak gedaan:
Door de beschadiging kunnen de impulsen vanaf de zintuigcellen niet meer goed via de ...(1)... zenuwcellen en de hersenstam naar de …(2)… worden geleid.
Wat moet worden ingevuld bij 1 en bij 2?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 45 2 punten
Een brughoektumor kan ontstaan door een erfelijke mutatie in het NF2-gen. De mutatie leidt tot fouten in de aanmaak van merline-eiwit. Dit eiwit remt normaal de celdeling. Door de mutatie is dit eiwit afwezig of niet functioneel. Het mutante NF2-allel erft autosomaal dominant over.
Over de mutatie van het NF2-gen worden de volgende uitspraken gedaan:
1 De mutatie is alleen aanwezig in zenuwcellen.
2 Door de mutatie wordt celdeling geremd.
Welke uitspraak is juist?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
Vraag 46 1 punt
De neurochirurg van het ziekenhuis legt uit dat een brughoektumor een goedaardig gezwel is, maar dat het toch moet worden verwijderd omdat het kan doorgroeien en dan de hersenstam kan beschadigen.
Welke lichaamsfunctie kan worden verstoord door beschadiging van de hersenstam?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Afbeelding 1

Afbeelding van de Leksell Gamma Knife. De 192 radioactieve bronnen rondom het hoofd richten de gamma-straling op één punt.
Vraag 47 2 punten
Er zijn twee mogelijke behandelingen van een brughoektumor. Bij een klassieke operatie wordt een opening in de schedel gemaakt en wordt de tumor operatief verwijderd. Bij een behandeling met de Gamma Knife wordt een tumor zeer nauwkeurig bestraald. Het stralingsapparaat heeft 192 radioactieve bronnen die rondom het hoofd zijn geplaatst en gamma-straling richten op één punt (afbeelding 1). Daar waar de straling samenkomt, wordt het weefsel vernietigd. Zo wordt alleen de tumor ‘weggesneden’.
De twee behandelingen worden vergeleken op drie mogelijke voordelen:
1 Er is geen risico op een bacteriële infectie van buitenaf.
2 Er kan behandeld worden op plaatsen in het hoofd die anders moeilijk te bereiken zijn.
3 Het tumorweefsel kan onderzocht worden op andere mutaties.
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of het betreffende voordeel hoort bij de klassieke operatie of bij de Gamma Knife-behandeling.
Bekijk het antwoord
- Noteert bij 1 de Gamma Knife-behandeling, bij 2 de Gamma Knife-behandeling en bij 3 de (klassieke) operatie. (2p)
Drie nummers correct: 2 punten. Twee nummers correct: 1 punt. Minder dan twee nummers correct: 0 punten.
2023, tijdvak 1: Spoedkeizersnede
Opgavetekst
Spoedkeizersnede
Layla is verloskundige. Ze begeleidt de zwangere Monique vanaf de prille zwangerschap tot en met de bevalling.
Monique kocht een zwangerschapstest bij de drogist nadat haar menstruatie uitbleef. Zo’n test toont het hormoon HCG in de urine aan. Het embryonaal deel van de placenta produceert gedurende het begin van de zwangerschap steeds meer HCG, dat in het bloed van de moeder terechtkomt.
Bij elk bezoek controleert Layla Moniques bloeddruk. Bij sommige zwangere vrouwen komt namelijk een afwijkende bloeddruk voor die ongunstig kan zijn voor de foetus.
De afwijkende bloeddruk ontstaat doordat stoffen uit de placenta de slagadertjes in het lichaam van de moeder laten vernauwen.
Layla legt uit aan Monique hoe ze de weeën (samentrekkingen van de baarmoederwand) tijdens de bevalling zo goed mogelijk kan opvangen: “In het begin is zuchten (rustige buikademhaling) gunstig voor de voortgang van de bevalling. Wanneer een wee te heftig wordt, kan je overgaan op puffen (snelle borstademhaling) zodat er nog niet te veel druk op de baarmoeder gezet wordt.”
Layla wordt gebeld als de weeën bij Monique zijn begonnen. Als na een paar uur de bevalling niet snel genoeg vordert, stuurt Layla Monique naar het ziekenhuis. Daar draagt Layla de bevalling over aan de gynaecoloog.
De gynaecoloog legt twee banden met meetapparatuur om Moniques buik om via een cardiotocograaf de hartactiviteit van de baby en de weeënactiviteit van de baarmoeder te registreren (afbeelding 1). De registratie is te zien op een monitor en wordt geprint op een rol papier: het cardiotocogram (CTG). In afbeelding 2 is een deel van een CTG afgebeeld. Aan de bovenste lijn is te zien dat de hartslagfrequentie van de baby ligt tussen 110 en 150 slagen per minuut. De onderste lijn geeft de druk op de buikwand weer, die tijdens een wee ongeveer verdubbeld is.
De frequentie waarmee weeën optreden, kan worden uitgedrukt in het aantal weeën per 10 minuten.
De hartslagfrequentie van een ongeboren baby ligt normaal tussen 110 en 150 slagen per minuut. De gynaecoloog leest het CTG regelmatig af. Ze let daarbij onder andere op versnellingen en vertragingen van de hartslagfrequentie in combinatie met de weeënactiviteit.
Aan de hand van het CTG kan de gynaecoloog bepalen hoe het met de baby gaat.
Het CTG van Monique wijst erop dat de bloedstroom naar haar baby verstoord is. De gynaecoloog voert daarom een bloedonderzoek uit. Via de vagina van Monique neemt zij een druppeltje bloed af uit de hoofdhuid van de baby. Hiervan wordt de pH bepaald. Wanneer de pH van dit bloed lager is dan 7,2 moet de baby snel geboren worden.
Een lage pH van bloed wijst op zuurstofgebrek. Een lage pH wordt namelijk veroorzaakt door een veel te hoge $CO_2$-concentratie in het bloed.
De pH van het bloed van de baby is 7,1. Omdat de bevalling niet vordert, besluit de gynaecoloog in overleg met Monique tot een keizersnede. Monique krijgt eerst een ruggenprik. Hierbij wordt een verdovend middel gespoten in het vocht rondom het ruggenmerg. Dit middel blokkeert daar de impulsgeleiding over de uitlopers van bepaalde cellen van het perifeer zenuwstelsel. Pijn in het onderlichaam wordt hierdoor niet door de hersenen waargenomen.
Nadat de baby is geboren, wordt de navelstreng doorgeknipt. Monique krijgt een hormoon toegediend om de baarmoeder te laten samentrekken, waardoor overmatig bloedverlies wordt voorkomen. Dit is hetzelfde hormoon dat aan het begin van de bevalling de weeën opwekte.
Monique kijkt mee hoe haar baby gecontroleerd wordt. De kleur, hartslag, ademhaling en spierspanning zijn goed. Ook de reflexen zoals de pupilreflex zijn in orde.
Vraag 20 1 punt
Op welk type cellen grijpt dit verdovende middel aan waardoor pijn niet wordt waargenomen?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Afbeelding 4

Doorsnede van een zwangere vrouw met de baby in de baarmoeder. Aangegeven is het schaambeen, onderaan bij de buik.
Vraag 21 2 punten
Hieronder is een beschrijving van de operatie weergegeven. Op vier plaatsen zijn een aantal woorden weggelaten.
De gynaecoloog maakt een horizontale snede vlak boven het schaambeen (afbeelding 4). Na de snede door …(1)… wordt …(2)… doorgesneden. Door …(3)… opzij te duwen opent ze de buikholte. Vervolgens wordt …(4)… naar beneden geschoven. Daarna maakt ze een dwarse snede in de baarmoeder en haalt ze de baby eruit.
De woorden die in de beschrijving zijn weggelaten zijn:
- de blaas
- de huid
- de laag vet- en bindweefsel
- het buikspierweefsel
Schrijf de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar en noteer erachter welke woorden op de betreffende plaats moeten worden ingevuld.
Bekijk het antwoord
- Noemt de juiste woorden bij de nummers 1 tot en met 4: 1 de huid, 2 de laag vet- en bindweefsel, 3 het buikspierweefsel, 4 de blaas. (2p)
Vier juist: 2 punten. Drie of twee juist: 1 punt. Minder dan twee juist: 0 punten. Juiste antwoorden: 1 de huid, 2 de laag vet- en bindweefsel, 3 het buikspierweefsel, 4 de blaas.
Vraag 22 1 punt
Noteer de naam van het toegediende hormoon.
Bekijk het antwoord
- Noemt oxytocine (of ocytocine). (1p)
Vraag 23 2 punten
Welke prikkel is geschikt om de pupilreflex te testen? En welke spieren in de iris trekken samen tijdens de pupilreflex?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
2023, tijdvak 1: Bèta-thalassemie genezen met stamceltransplantatie
Opgavetekst
Bèta-thalassemie genezen met stamceltransplantatie
Bij zijn geboorte leek Ryan gezond. Als het jongetje een half jaar oud is, blijkt hij echter onvoldoende gegroeid te zijn en ziet hij erg bleek.
Na bloedonderzoek blijkt Ryan de ziekte bèta-thalassemie te hebben, een erfelijke ziekte als gevolg van een mutatie in een gen voor hemoglobine. De mutatie veroorzaakt een verhoogde afbraak van rode bloedcellen. De ziekte kan worden behandeld met stamcellen uit het beenmerg van een donor.
Stamcellen uit het beenmerg doorlopen verschillende stadia voordat ze als reticulocyten in de bloedbaan komen (afbeelding 1). Vervolgens ontwikkelen ze zich daar in 24 uur tot erytrocyten: rijpe rode bloedcellen.
Rijpe rode bloedcellen leven gemiddeld drie maanden, maar bij Ryan worden ze al na enkele dagen afgebroken. Om het tekort aan rode bloedcellen gedeeltelijk te compenseren, is de activiteit van het rode beenmerg verhoogd.
Een medisch laborant maakt een preparaat van een druppel bloed van Ryan en bepaalt met de microscoop de verhouding tussen de reticulocyten en de rijpe rode bloedcellen. In afbeelding 2 zijn twee bloedbeelden te zien, een ervan is dat van Ryan, het andere is een normaal bloedbeeld.
Door het tekort aan rode bloedcellen in zijn bloed heeft Ryan een verhoogde hartslagfrequentie.
De verhoogde activiteit van het beenmerg wordt veroorzaakt door een verhoogde afgifte van een bepaald hormoon.
Ryan krijgt elke drie weken een bloedtransfusie via een infuus in een bloedvat in zijn arm. Afbeelding 3 is een schematische tekening van de bloedsomloop.
Er is geen medicijn voor bèta-thalassemie. Alleen een stamceltransplantatie kan Ryan genezen. Er bestaan twee typen stamceltransplantaties: één waarbij stamcellen van de patiënt zelf gebruikt worden, en één waarbij stamcellen afkomstig zijn van een donor.
Bij een stamceltransplantatie voor een bèta-thalassemiepatiënt worden de stamcellen van de patiënt gedood en vervangen door stamcellen van een donor. Een deel van deze stamcellen zal zich ontwikkelen tot rode bloedcellen, een ander deel tot afweercellen. Het is belangrijk dat bepaalde membraaneiwitten (HLA-eiwitten) van de donorcellen zo veel mogelijk overeenkomen met die van de patiënt om een immuunreactie te voorkómen. Deze immuunreactie ontstaat als de gedoneerde stamcellen die zich tot afweercellen hebben ontwikkeld, de HLA-eiwitten van de patiënt als lichaamsvreemd herkennen.
Bèta-thalassemie erft autosomaal recessief over. Ryans ouders zijn beiden drager van het gemuteerde gen, maar hebben geen verschijnselen van bèta-thalassemie.
Afbeelding 1

Schema met van links naar rechts: pluripotente stamcel, pro-erytroblast, erytroblast, reticulocyt en erytrocyt. Pijlen geven de volgorde aan.
Vraag 33 1 punt
Noteer de naam van dit hormoon.
Bekijk het antwoord
- Noemt erytropoëtine (epo). (1p)
2023, tijdvak 2: Terug naar de mammoetsteppe?
Opgavetekst
Terug naar de mammoetsteppe?
In Siberië, ten noorden van de noordpoolcirkel, proberen wetenschappers een groot bebost toendra-gebied om te vormen tot een steppe, met als doel het ontdooien van de permafrost af te remmen. Deze steppe zou ook geschikt kunnen zijn voor de terugkeer van mammoeten.
Permafrost – grond die altijd bevroren is – komt voor in gebieden waar de temperatuur gemiddeld onder nul is, zoals in Alaska en Siberië. Nu de zomers daar als gevolg van het versterkt broeikaseffect langer duren en warmer zijn, ontdooit de bevroren grond steeds verder. Micro-organismen breken vervolgens de grote hoeveelheden organische resten van planten en dieren af. Hierbij komen onder andere CO2 en CH4 (methaan) vrij.
Het beschreven proces kan worden weergegeven in een regelkring (afbeelding 1) waarin de volgende processen voorkomen: 1 stofwisselingsactiviteit van reducenten, 2 versterkt broeikaseffect, 3 vrijkomen CO2 en CH4.
De onderzoekers Sergej en Nikita Zimov willen het toendrabos in Siberië omvormen tot een grassteppe met grote grazers. Ze hebben grote grazers uitgezet die gras en jonge boompjes eten. Deze dieren trappen in de winter de sneeuw plat, waardoor de kou dieper in de bodem door kan dringen en de permafrost zich kan herstellen.
Dit proces zou sneller gaan als er wolharige mammoeten (afbeelding 2) zouden rondlopen. Deze zijn echter zo’n 10.000 jaar geleden uitgestorven. Het genoom van de mammoet is wel bekend, doordat DNA is gevonden in de resten van mammoeten in de permafrost.
Geneticus George Church werkt aan de terugkeer van de wolharige mammoet. Hij haalde bindweefselcellen uit een Aziatische olifant en verving in die cellen enkele genen door genen van de mammoet. Het is Church gelukt om mammoetgenen voor extra haargroei in te bouwen in bindweefselcellen van een olifant.
Church heeft ook het gen voor hemoglobine vervangen. Het gen voor hemoglobine van een mammoet verschilt op drie plaatsen van dat van andere olifantensoorten, waardoor mammoet-hemoglobine andere eigenschappen heeft. Om de eigenschappen van mammoet-hemoglobine te onderzoeken werd het gen in een bacterie ingebouwd, waarna deze bacterie mammoet-hemoglobine ging maken.
Bij lage temperaturen blijkt mammoet-hemoglobine makkelijker zuurstofmoleculen af te geven in vergelijking met hemoglobine van andere olifantensoorten. Dat is voordelig in delen van het lichaam die sterk afkoelen, zoals de poten.
Stel dat het Church lukt om mammoetachtige olifanten te verkrijgen, dan zijn enkele mannetjes en enkele vrouwtjes nog niet voldoende. Er zijn meerdere mannetjes en vrouwtjes nodig om een gezonde populatie op te bouwen.
afbeelding 1

Regelkring met vier cirkels en vier pijlen. Op de pijl boven tussen linksboven en rechtsboven staat ontdooiing permafrost. Rechtsboven staat in een cirkel een +. De overige drie cirkels zijn leeg en de drie pijlen rechts, onder en links hebben de tekst nummer: (in te vullen).
Vraag 14 2 punten
Het beschreven proces kan worden weergegeven in een regelkring (afbeelding 1) waarin de volgende processen voorkomen: 1 stofwisselingsactiviteit van reducenten, 2 versterkt broeikaseffect, 3 vrijkomen CO2 en CH4. Neem de regelkring over en noteer de nummers van de drie processen op de juiste plaats. Noteer in de cirkels een + voor stimulering of een min voor remming.
Bekijk het antwoord
- Noteert de nummers 1, 2 en 3 op de juiste plaats in de regelkring, in de volgorde van het proces: 1, dan 3, dan 2. (1p)
- Zet in de drie lege cirkels een + (de verbanden zijn stimulerend). (1p)
Volgorde van het proces: ontdooiing van de permafrost, dan 1 (stofwisseling van reducenten), dan 3 (vrijkomen CO2 en CH4), dan 2 (versterkt broeikaseffect), en weer terug naar de ontdooiing. De cirkel rechtsboven heeft al een +; de drie andere cirkels krijgen een + (drie plussen).
2023, tijdvak 2: Witte haai wordt zelf prooi
Opgavetekst
Witte haai wordt zelf prooi
De witte haai is de grootste roofvis ter wereld. In de Valsbaai bij Kaapstad (Zuid-Afrika) worden de laatste tijd veel minder witte haaien gezien. Allison Kock is een van de wetenschappers uit het team dat ontdekte dat de witte haai ten prooi valt aan orka’s.
In de Valsbaai komen van maart tot juni grote scholen sardines en ansjovissen voor, die eten van dierlijk plankton. Het dierlijk plankton leeft van de grote hoeveelheid plantaardig plankton die dan aanwezig is. De scholen vis trekken veel roofdieren aan, zoals zeehonden. De zeehonden krijgen hun jongen op een eiland in de Valsbaai. Begin juni gaan de jonge zeehondjes zelf de zee in om zich te voeden met vis. Dat is het moment waarop de jacht van de witte haai op de zeehonden begint (afbeelding 1). Aan deze jacht lijkt een eind te zijn gekomen sinds er orka’s in de baai rondzwemmen, die op de witte haaien jagen.
In 2017 spoelden aan de kust bij de Valsbaai vijf karkassen van witte haaien aan die gedood waren door orka’s. Met haar team verrichte Kock metingen aan de karkassen. Hierbij bleek dat bij alle karkassen de buik was opengereten en de lever was verdwenen (afbeelding 2).
De functies van de lever van een haai komen overeen met die van de lever van een mens.
De lever van een witte haai is groot: hij weegt ongeveer een zesde van het lichaamsgewicht. Meer dan de helft van de lever bestaat uit vet. De lever van een haai bevat per gram ongeveer 27 kJ aan energie.
In tabel 1 zijn enkele gegevens van de orka en de witte haai weergegeven.
Na het eten van een haaienlever neemt de orka de verteringsproducten van de vetten op in de dunne darm. De verteringsproducten worden weer omgezet in vetten, en via het lymfestelsel en vervolgens via het bloed naar het onderhuids bindweefsel getransporteerd.
Het bloedvatenstelsel van een orka komt in bouw en functie overeen met dat van een mens.
Een orka kan bij de lever van een witte haai komen door de haai op zijn rug te draaien. De haai komt dan terecht in een toestand van ‘tonische immobiliteit’ (schijndood, afbeelding 3): de haai is nog wel bij bewustzijn, maar kan zich niet meer bewegen.
Tonische immobiliteit komt voor bij veel dieren, bijvoorbeeld bij vogels en slangen. Men vermoedt dat dit gedrag al vroeg in de evolutie is ontstaan als een verdedigingsmechanisme bij bedreiging.
Witte haaien ademen door te zwemmen met hun bek open. Zuurstofrijk water stroomt dan voortdurend langs de kieuwen en verlaat het lichaam via de kieuwspleten aan de zijkant van de kop (afbeelding 4).
Als de tonische immobiliteit bij een witte haai aanhoudt, raakt het dier na ongeveer een kwartier bewusteloos.
Tonische immobiliteit is, naast vechten en vluchten, de derde manier van reageren op bedreigingen van buitenaf.
Ook het orthosympatisch zenuwstelsel beïnvloedt organen om het lichaam in te stellen op vechten of vluchten. Twee van die organen zijn het hart en de maag.
Na de orka-aanvallen vermijden veel witte haaien de Valsbaai. Dit zal gevolgen hebben voor soorten die een mutualistische relatie hebben met de witte haai en voor concurrenten van de witte haai.
afbeelding 1

Foto van een witte haai die een zeehond (Kaapse pelsrob) vangt.
afbeelding 4

Foto van de kop van een witte haai, met de kieuwspleten aan de zijkant van de kop.
Vraag 25 2 punten
Witte haaien ademen door te zwemmen met hun bek open. Zuurstofrijk water stroomt dan voortdurend langs de kieuwen en verlaat het lichaam via de kieuwspleten aan de zijkant van de kop (afbeelding 4). Als de tonische immobiliteit bij een witte haai aanhoudt, raakt het dier na ongeveer een kwartier bewusteloos. Beredeneer waardoor de haai bewusteloos raakt bij aanhoudende tonische immobiliteit.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat de gaswisseling stopt (de diffusie van zuurstof neemt af, er kan geen zuurstof meer worden opgenomen) doordat het water niet meer langs de kieuwen stroomt. (1p)
- Uit het antwoord moet blijken dat de hersenen daardoor geen zuurstof meer krijgen, zodat er in de hersenen geen verbranding meer kan plaatsvinden. (1p)
Vraag 26 1 punt
Tonische immobiliteit is, naast vechten en vluchten, de derde manier van reageren op bedreigingen van buitenaf. Noteer de naam van het hormoon dat het lichaam aanzet tot een vecht- en/of vluchtreactie.
Bekijk het antwoord
- Noemt (nor)adrenaline. (1p)
Vraag 27 2 punten
Ook het orthosympatisch zenuwstelsel beïnvloedt organen om het lichaam in te stellen op vechten of vluchten. Twee van die organen zijn het hart en de maag. Schrijf hart en maag onder elkaar en noteer erachter of het betreffende orgaan wordt gestimuleerd of wordt geremd door het orthosympatisch zenuwstelsel. Licht toe dat er hierdoor meer energie beschikbaar komt voor de vluchtreactie.
Bekijk het antwoord
- Noteert bij hart: gestimuleerd, en bij maag: geremd. (1p)
- Licht toe dat hierdoor een grotere hoeveelheid bloed, zuurstof of brandstof beschikbaar komt voor de spieren die gebruikt worden om te vluchten. (1p)
2023, tijdvak 2: Het gevaar van mestgassen
Opgavetekst
Het gevaar van mestgassen
Simons ouders hebben een veehouderij met bijna tweehonderd koeien. Afgelopen zomer was Simon bijna verongelukt doordat hij bedwelmd raakte door de mestgassen uit de mestkelder.
De poep en urine van de koeien valt via speciale spleten in de stalvloer in de mestkelder. In deze spleten zitten kleppen waardoor gassen zoals ammoniak nauwelijks vanuit de mestkelder in de stal kunnen komen. Doordat mestgassen zo ook minder in het milieu terecht kunnen komen, heet dit een emissie-arme vloer (afbeelding 1).
De mest uit de kelder mag alleen in voorjaar en zomer worden geïnjecteerd in de bodem van de akkers. Het is verboden om dit in herfst en winter te doen, omdat het dan meer regent, waardoor de anorganische stoffen afkomstig uit de mest makkelijker uitspoelen.
Ammoniak-uitstoot en uitspoeling kunnen leiden tot eutrofiëring van natuurgebieden in de omgeving. Dit heeft al op korte termijn een verandering van de soortensamenstelling tot gevolg.
Voor deze verandering worden twee verklaringen gegeven: 1 Eutrofiëring beïnvloedt de concurrentie tussen planten. 2 Eutrofiering verandert de tolerantiegrenzen van een plant.
In de mestkelders wordt door micro-organismen – zoals bacteriën en gisten – een deel van de organische stoffen uit de mest afgebroken. Hierbij ontstaan gassen. Op de mest kan een korst ontstaan waaronder de gassen zich ophopen.
Om korstvorming tegen te gaan moet Simon de mest regelmatig mixen (afbeelding 2). Hij raakte bedwelmd toen daarbij mestgassen via het open achterraam zijn trekker binnenkwamen.
In tabel 1 zijn de eigenschappen van mestgassen weergegeven en het gevaar dat deze opleveren.
In de mestkelder kunnen de omstandigheden zuurstofarm of zuurstofrijk zijn. Deze omstandigheden beïnvloeden de dissimilatie door bacteriën en gisten, en beïnvloeden daarmee dus ook welke gassen hierbij ontstaan.
Ammoniakgas komt niet voor in urine of in poep, maar ontstaat wanneer urine en bepaalde bacteriën in de poep in de mestkelder samenkomen.
Waterstofsulfide en blauwzuurgas zijn beide giftige stoffen. Waterstofsulfide (H2S) stinkt naar rotte eieren, maar bij een zeer hoge concentratie ruik je het niet omdat het gas dan de reukzenuw verlamt. Blauwzuurgas (HCN) ruikt naar amandelen en is ook erg gevaarlijk.
De verhouding van eiwitten en koolhydraten in het voer van de koeien is van invloed op de samenstelling van de mestgassen die uit hun mest ontstaan.
Tabel 2 laat zien dat de geurdrempel van blauwzuurgas en waterstofsulfide verschilt van persoon tot persoon. Tabel 2 toont ook de wettelijke grenswaarde voor 15 minuten blootstelling. Tot aan deze grenswaarde heeft blootstelling geen negatieve gevolgen voor de gezondheid.
Het risico op vergiftiging is bij blauwzuurgas groter dan bij waterstofsulfide.
Simon is waarschijnlijk bedwelmd geraakt door waterstofsulfide. Dit gas leidt na inademing snel tot verward gedrag doordat de hersenen heel gevoelig zijn voor dit gas. Waterstofsulfide bindt aan bepaalde enzymen in de mitochondriën. Hierdoor wordt de ATP-productie geremd, wat de impulsgeleiding verstoort.
Vier gevolgen van inademing van waterstofsulfide zijn: 1 aantasting van de hersenen 2 binding aan een enzym 3 verward gedrag 4 verstoring van de impulsgeleiding.
Als de giftige gassen de functie van bepaalde hersendelen verstoren, wordt de situatie snel heel gevaarlijk. Je kunt dan namelijk niet meer bedenken dat je om hulp moet roepen. Bovendien wordt de regeling van je ademhaling aangetast.
In afbeelding 3 zijn een deel van het ruggenmerg en verschillende delen van de hersenen met letters aangegeven.
afbeelding 1

Foto van een stal met een emissie-arme vloer: spleten in de stalvloer met kleppen, waardoor de mest in de kelder valt.
afbeelding 3

Doorsnede van de hersenen en het ruggenmerg (zijaanzicht). De letters zijn van boven naar beneden P, Q, R, S en T. P wijst naar de grote hersenen, S wijst naar het verlengde merg, en T wijst naar het ruggenmerg.
Vraag 36 2 punten
Als de giftige gassen de functie van bepaalde hersendelen verstoren, wordt de situatie snel heel gevaarlijk. Je kunt dan namelijk niet meer bedenken dat je om hulp moet roepen. Bovendien wordt de regeling van je ademhaling aangetast. In afbeelding 3 zijn een deel van het ruggenmerg en verschillende delen van de hersenen met letters aangegeven. Noteer de letter die het deel aangeeft waarmee je bedenkt dat je om hulp moet roepen. Noteer de letter die het deel aangeeft dat de ademhaling regelt.
Bekijk het antwoord
- Noteert de letter P (het deel waarmee je bedenkt dat je om hulp moet roepen). (1p)
- Noteert de letter S (het deel dat de ademhaling regelt). (1p)
2023, tijdvak 2: Paddentrek
Opgavetekst
Paddentrek
Floor zit in havo 5 en is vrijwilliger bij een paddenwerkgroep. Ze helpt padden over drukke verkeerswegen te zetten, zodat ze veilig het water kunnen bereiken waar ze zich voortplanten.
Gewone padden (Bufo bufo, afbeelding 1) trekken tussen half februari en april naar het water waarin ze zich voortplanten. Ze doen dit op avonden dat de lucht voldoende vochtig is en de temperatuur boven de 6 °C.
Padden hebben geen constante lichaamstemperatuur, maar nemen de temperatuur aan van hun omgeving. Dit heeft gevolgen voor hun stofwisseling: pas bij een temperatuur boven de 6 °C worden ze actief.
De eitjes van de gewone pad worden in lange snoeren van 2000 tot 6000 stuks in het water afgezet. Bruine kikkers zetten eitjes af in grote klonten van soms wel 2000 eitjes. De embryo’s zijn zichtbaar als zwarte bolletjes (afbeelding 2).
Deze twee legseltypes hebben elk een eigen voordeel. Voor de dissimilatie in de embryo’s is een snoer voordeliger dan een grote klont.
Het leggen van eitjes in een grote klont heeft ook een voordeel, waardoor de kans groter is dat larven overleven.
Floor maakt een evolutionaire stamboom van de verschillende kikker- en paddengeslachten in Nederland (afbeelding 3). Ze geeft daarbij de soorten aan die in Nederland vóórkomen en hoe de eitjes worden afgezet.
De brulkikker is een exoot in Nederland. Als brulkikkers worden waargenomen, sporen vrijwilligers en terreinbeheerders ze op om de dieren te verwijderen uit natuurgebieden.
Door het steeds drukkere verkeer wordt de overlevingskans van overstekende padden steeds kleiner. Onderzoekers wilden weten wat het effect is van het licht van de lantaarnpalen langs de wegen op de trekroutes van padden. De paddenwerkgroep van Floor werkte mee aan dit onderzoek.
Voor het onderzoek zijn de volgende hypotheses opgesteld: 1 Padden worden aangetrokken door licht. 2 Padden zijn minder gevoelig voor rood licht.
Het onderzoek werd in het voorjaar uitgevoerd bij een weg in het bos waar jaarlijks padden oversteken. De opzet, weergegeven in afbeelding 4, was als volgt: in de berm langs de weg werd een scherm geplaatst dat padden tegenhoudt. De berm werd verdeeld in vier vakken van 25 meter, afgescheiden door dwarsgeplaatste schermen. In elk vak werden drie vang-emmers ingegraven. In de vakken werd een groene, witte of rode lamp geplaatst, of geen lamp.
Elke avond brandden de lampen vanaf het begin van de schemering tot 23.30 uur. Om 23.30 uur werden de padden geteld die in de vang-emmers waren gevallen. Deze padden werden vervolgens veilig de weg overgezet.
De gekleurde lampen werden elke avond in een ander 25 meter-deel geplaatst.
In afbeelding 5 staan de resultaten van de tellingen.
Door deze resultaten twijfelden de onderzoekers aan hypothese 1.
Voor hypothese 2 werden wel aanwijzingen gevonden.
Kikkers en padden nemen, net als mensen, licht waar met behulp van lichtgevoelige cellen in hun netvlies: de staafjes en de kegeltjes. Kikkers en padden kunnen, in tegenstelling tot mensen, ook bij zeer weinig licht nog kleuren waarnemen. Dat komt omdat ze van het type cellen dat het meest gevoelig is voor licht, een extra variant hebben met een andere gevoeligheid.
De uitkomsten van het experiment leidden tot een nieuwe onderzoeksvraag: Wachten de padden tot de lichten uitgaan, of nemen ze een andere route? Om dit te testen, is het experiment herhaald. Net als in het eerste experiment gingen om 23.30 uur de lampen uit en werden de emmers geleegd. Om het aantal padden te bepalen dat had gewacht, werd ’s ochtends vlak voor zonsopgang nogmaals het aantal padden in de emmers geteld. De gegevens van de telling in de ochtend staan in afbeelding 6.
Naar aanleiding van de experimenten stuurt Floor een brief aan de gemeente. Daarin schrijft ze hoe het aantal paddenslachtoffers verlaagd kan worden met behulp van licht. Ze schrijft: “Padden blijken te wachten met oversteken totdat het …1… is. Daarom adviseer ik om lampen te plaatsen bij de vaste oversteekplaatsen waar nog geen schermen staan. Die lampen moeten tussen zonsondergang en 23.30 uur aan zijn. De kleur van het licht kan het best …2… zijn. Op deze manier zullen de padden oversteken op momenten dat het veiliger is.”
afbeelding 1

Foto van een gewone pad (Bufo bufo).
Vraag 45 2 punten
Kikkers en padden nemen, net als mensen, licht waar met behulp van lichtgevoelige cellen in hun netvlies: de staafjes en de kegeltjes. Kikkers en padden kunnen, in tegenstelling tot mensen, ook bij zeer weinig licht nog kleuren waarnemen. Dat komt omdat ze van het type cellen dat het meest gevoelig is voor licht, een extra variant hebben met een andere gevoeligheid. Welk type cellen is het meest gevoelig voor licht? En waarin zal de gevoeligheid van de extra variant verschillen waardoor kleur kan worden waargenomen bij weinig licht?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
2022, tijdvak 1: BerkelBike
Opgavetekst
BerkelBike
Door een auto-ongeluk is het ruggenmerg van Tobias dusdanig beschadigd dat hij zijn benen niet meer kan bewegen en voelen. Met de BerkelBike kan hij misschien toch weer fietsen.
De BerkelBike (afbeelding 1) – met een trapsysteem voor handen en benen – is in Nederland ontworpen voor mensen die net als Tobias de controle over hun benen kwijt zijn.
De kliniek waar Tobias revalideert, beveelt hem de BerkelBike aan om zijn beenspieren in conditie te houden. Afbeelding 2 laat zien op welke plaats bij Tobias de beschadiging van het ruggenmerg (dwarslaesie) is opgetreden.
Om gebruik te maken van een BerkelBike moeten de zenuwen van het ruggenmerg naar de beenspieren nog functioneren. Om dit te controleren test een arts de reflexen van de benen. Met een hamertje tikt zij tegen de kniepees van Tobias, waarna spieren in Tobias’ dijbeen samentrekken.
Voor een rit op de BerkelBike worden elektrodes op de huid van Tobias’ benen geplakt. De elektrodes wekken impulsen op in de zenuwen die zijn beenspieren aansturen. De software van de fiets regelt de timing waardoor de spieren op het juiste moment samentrekken.
Tobias wil zijn spieren in conditie houden omdat hij hoopt ooit te genezen. Een dwarslaesie is nu nog niet te genezen omdat de beschadigde zenuwcellen niet vanzelf herstellen. Onderzoekers proberen nu ongedifferentieerde cellen van patiënten te laten uitgroeien tot zenuwcellen waarmee de beschadiging in het zenuwstelsel zou kunnen worden hersteld.
Bij zenuwen die buiten het ruggenmerg en de hersenen liggen, kunnen kleine beschadigingen wel worden hersteld. Onderzoekers ontdekten dat de cellen die de axonen omhullen, bij beschadiging groeistimulerende eiwitten produceren. Deze eiwitten stimuleren het herstel van de beschadigde axonen.
afbeelding 1

Foto van een persoon die achterover in een driewielige ligfiets zit. De fiets heeft een stuur voor de handen en pedalen voor de benen. De persoon rijdt op een verharde weg met gras op de achtergrond.
afbeelding 2

Tekening van een mens van voren, met de hersenen, het ruggenmerg en de zenuwen die daaruit vertrekken. Met een lijn is het woord ‘beschadiging’ aangegeven, halverwege de rug op het ruggenmerg.
Vraag 9 1 punt
Met een hamertje tikt de arts tegen de kniepees van Tobias, waarna spieren in Tobias’ dijbeen samentrekken (afbeelding 2 toont de plaats van de beschadiging). Verklaar waardoor de dwarslaesie geen effect heeft op de kniepeesreflex.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat (voor de kniepeesreflex) geen verbinding met de hersenen nodig is / dat alleen een deel van het ruggenmerg is betrokken / dat de reflexboog nog intact is. (1p)
Aan een antwoord als ‘Een reflex hoeft niet bewust aangestuurd te worden’ het scorepunt toekennen.
Vraag 10 2 punten
Voor een rit op de BerkelBike worden elektrodes op de huid van Tobias’ benen geplakt. In welk type zenuwcellen worden impulsen opgewekt door de elektrodes, zodat Tobias kan fietsen op de BerkelBike?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
Vraag 13 2 punten
Bij beschadiging van zenuwen buiten het ruggenmerg en de hersenen produceren de cellen die de axonen omhullen groeistimulerende eiwitten. Hoe heten de cellen die deze groeistimulerende eiwitten maken? En bevinden deze cellen zich in het centraal of in het perifeer zenuwstelsel?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
2022, tijdvak 1: Obesitas en diabetes type 2
Opgavetekst
Obesitas en diabetes type 2
Diabetes type 2 is een welvaartsziekte die in steeds meer landen veel voorkomt. Onderzoek toont aan dat voedingspatroon en erfelijke factoren een rol spelen in het ontwikkelen van deze aandoening.
Patiënten met diabetes type 2 maken wel insuline aan, maar de gevoeligheid van hun cellen voor insuline neemt af. De symptomen van diabetes type 2 zijn onder andere vermoeidheid en dorst. Na verloop van tijd kan schade aan bloedvaten ontstaan.
Bij het ontstaan van diabetes type 2 zijn veranderingen op verschillende organisatieniveaus waar te nemen.
Bij patiënten met onbehandelde diabetes type 2 wordt niet alle glucose uit de voorurine opgenomen. Als gevolg hiervan produceren de patiënten veel urine.
Vraag 22 2 punten
Bij patiënten met onbehandelde diabetes type 2 wordt niet alle glucose uit de voorurine opgenomen. Als gevolg hiervan produceren de patiënten veel urine. Wat is de oorzaak van deze toegenomen urineproductie?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
afbeelding 2

| Tijd (min) | VRD | normale voeding |
|---|---|---|
| 0 | 6,3 | 6,3 |
| 30 | 6,3 | 4,8 |
| 60 | 6,0 | 4,8 |
| 90 | 6,1 | 4,5 |
| 120 | 6,0 | 4,4 |
Vraag 24 2 punten
Beide groepen kregen een dag later insuline ingespoten. Het diagram in afbeelding 2 geeft de veranderingen weer van de glucoseconcentratie in het bloed na inspuiting van insuline op tijdstip 0. Leg uit hoe uit afbeelding 2 is af te leiden dat de VRD-ratten diabetes type 2 hebben.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat (na inspuiting van insuline) bij VRD-ratten de glucoseconcentratie minder snel afneemt / ongeveer gelijk blijft. (1p)
- Uit het antwoord moet blijken dat (hieruit blijkt dat) de cellen van de ratten niet/nauwelijks gevoelig zijn voor insuline / hun cellen geen/nauwelijks glucose opnemen (wat een kenmerk is van diabetes type 2). (1p)
Vraag 25 1 punt
De onderzoekers toonden verschillen in genexpressie aan door de hoeveelheid van bepaalde organische stoffen te meten. Van welk type stoffen hebben zij de concentratie gemeten?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
2022, tijdvak 1: Vaccinatie tegen mazelen
Opgavetekst
Vaccinatie tegen mazelen
Irene heeft een dochtertje van één jaar, Kiki. Kiki is tegen een aantal ziekten gevaccineerd, waaronder polio. Afgelopen week heeft Irene de uitnodiging gekregen om Kiki te laten vaccineren tegen de bof, mazelen en rodehond. Irene twijfelt. Is het echt nodig om Kiki in te enten tegen mazelen? Ze zoekt op internet naar informatie en raadpleegt haar huisarts.
Het vaccin tegen polio bevat virusfragmenten, het vaccin tegen mazelen bevat verzwakte virussen.
Irene leest dat mazelen een zeer besmettelijke ziekte is. Het virus wordt overgedragen door de lucht via druppeltjes vocht die een mazelenpatiënt verspreidt bij het uitademen, hoesten en vooral bij het niezen (afbeelding 1).
Een nies is een reflex die ontstaat door prikkeling van het neusslijmvlies.
Door de reflex worden ademhalingsspieren, waaronder de binnenste tussenribspieren, krachtig samengetrokken. Hierdoor wordt lucht met druppeltjes vocht uitgestoten.
afbeelding 1

Foto van een man met bril en een baard die niest of uitademt. Voor zijn mond en neus zit een grote wolk van kleine druppeltjes.
Vraag 32 1 punt
Een nies is een reflex die ontstaat door prikkeling van het neusslijmvlies. Via welk deel van het zenuwstelsel verloopt de niesreflex?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vaccinatie tegen mazelen (vervolg)
Als iemand druppeltjes met mazelenvirus inademt, kunnen de virussen dekweefselcellen in de luchtwegen infecteren. De virussen worden in de dekweefselcellen vermenigvuldigd en komen vervolgens vrij. Deze virussen binden ook aan receptoren op het membraan van macrofagen die zich in de luchtwegen bevinden.
Het mazelenvirus wordt niet afgebroken door de macrofaag. De macrofaag brengt het virus naar een dichtbijgelegen lymfeknoop, waar lymfocyten worden geïnfecteerd met het virus. De geïnfecteerde lymfocyten reizen vervolgens via lymfevaten en bloedvaten door het lichaam en bereiken onder andere de milt, waar nog meer lymfocyten worden geïnfecteerd met het virus. Hierdoor wordt het afweersysteem ernstig verstoord.
Een geïnfecteerde lymfocyt komt vanuit het lymfevatensysteem bij de sleutelbeenader in de bloedsomloop.
De huisarts vertelt Irene dat een kind met mazelen hoge koorts kan krijgen en een grotere kans heeft op bacteriële infecties, zoals ontstekingen van de bronchiolen. Dit komt doordat het mazelenvirus de beschermende werking van het dekweefsel van de luchtwegen vermindert.
In afbeelding 2 zijn vier onderdelen van de luchtwegen met letters aangegeven.
Het mazelenvirus infecteert ook de geheugencellen van het afweersysteem. Als deze geïnfecteerde geheugencellen worden vernietigd door het afweersysteem, gaat een deel van het immunologisch geheugen verloren. Kinderen die mazelen hebben gehad lopen hierdoor in de twee jaar daarna een grotere kans om andere infectieziektes te krijgen.
Vraag 34 1 punt
Deze virussen binden ook aan receptoren op het membraan van macrofagen die zich in de luchtwegen bevinden. Tot welke groep organische stoffen behoort een receptor?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
2022, tijdvak 2: Borstvoeding
Opgavetekst
Borstvoeding
Ava en haar partner Glenn verwachten binnenkort hun eerste kind. Ze bezoeken een voorlichtingsavond over borstvoeding. Lactatiekundige Rosanne geeft informatie.
Tijdens de zwangerschap vinden veranderingen plaats in het borstweefsel van een vrouw. Het aantal melkkanaaltjes neemt toe en dekweefselcellen van de melkkanaaltjes differentiëren zich tot melkproducerende kliercellen. Groepjes van deze cellen vormen samen de melkkliertjes. Rondom elk melkkliertje ontwikkelen zich speciale oxytocine-gevoelige spiercellen. Als deze spiercellen zich samentrekken, wordt melk in de melkkanaaltjes geperst (afbeelding 1).
Na de bevalling komt de melkproductie meestal goed op gang. Als zintuigcellen in de tepel gestimuleerd worden, ontstaan impulsen in sensorische zenuwcellen. De impulsen worden verwerkt in het centraal zenuwstelsel. Dit leidt tot de afgifte van oxytocine. Oxytocine komt vervolgens terecht bij de melkkliertjes.
Rosanne adviseert om een borst steeds helemaal leeg te laten drinken door de baby. De melkproductie wordt namelijk gestimuleerd doordat de borst leeg is. Het FIL-eiwit dat aanwezig is in moedermelk regelt dit proces.
Glenn vraagt wat het verschil in samenstelling is tussen flesvoeding en borstvoeding. Rosanne antwoordt dat moedermelk antistoffen bevat. Daardoor is de baby gedurende de periode van borstvoeding immuun voor veel ziekten, zoals maag- en darminfecties.
Rosanne noemt nog een ander voordeel van borstvoeding: moedermelk stimuleert een gunstige soortensamenstelling van darmbacteriën bij de baby. Moedermelk bevat namelijk oligosachariden die voor de baby onverteerbaar zijn, zoals lacto-N-tetraose (afbeelding 2). Deze oligosachariden kunnen wel worden afgebroken door bepaalde gunstige darmbacteriën, de bifidobacteriën.
Bij een baby met minder bifidobacteriën in de darm kunnen schadelijke bacteriën in de darm zich makkelijker vermeerderen. Hierdoor kunnen ontstekingen in de dikke darm ontstaan die leiden tot een sterke toename van de darmperistaltiek. Door verminderde waterresorptie kan dan diarree ontstaan.
Afbeelding 1

Links een doorsnede van een borst met veel melkkliertjes, die via melkkanaaltjes naar de tepel lopen. Rechts een uitvergroting van een melkkliertje met bovenaan een melkkanaaltje, in de wand kliercellen en eromheen spiercellen. Aanwijzingen in de figuur: melkkanaaltje, kliercel, spiercel.
Vraag 13 2 punten
Bereikt oxytocine de melkkliertjes via het bloed of via motorische zenuwcellen? En zijn melkkliertjes endocrien of exocrien?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 14 2 punten
Over het FIL-eiwit wordt een uitspraak gedaan waarin twee woorden ontbreken:
De aanwezigheid van FIL-eiwit …(1)… de aanmaak van moedermelk; dit proces heet …(2)… terugkoppeling.
Wat moet bij 1 en bij 2 worden ingevuld, zodat een juiste uitspraak ontstaat?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
2022, tijdvak 2: Hoelang nog voor de Yangtze-bruinvissen?
Opgavetekst
Hoelang nog voor de Yangtze-bruinvissen?
In de rivier de Yangtze (Chang Jiang) in China leeft een populatie Indische bruinvissen (afbeelding 1). Deze populatie wordt ernstig met uitsterven bedreigd. In 2018 waren er nog maar ongeveer 1000 Indische bruinvissen in de Yangtze.
De bruinvissen in de Yangtze leven in kleine groepen. Deze zoogdieren jagen op vissen, weekdieren en kreeftachtigen. In de zeeën rond China komt ook een variant voor van de Indische bruinvis. In afbeelding 2 is de verspreiding van de Yangtze-variant en de zoutwatervariant weergeven.
Om te bepalen of de twee varianten aparte soorten zijn, hebben onderzoekers het genoom van deze Indische bruinvissen bestudeerd. Omdat de Yangtze-bruinvissen geografisch geïsoleerd zijn van de zoutwaterbruinvissen, treedt er geen voortplanting op tussen deze twee varianten.
De onderzoekers vonden verschillen in het DNA van de zoutwatervariant en dat van de Yangtze-variant. Binnen populaties van de zoutwatervariant is er een hogere frequentie van allelen die helpen overleven bij een lage zuurstofconcentratie in het lichaam. In zee zijn deze allelen gunstig omdat bruinvissen aan het wateroppervlak lucht inademen en daarna in zee op grote diepte hun prooien vangen.
De twee varianten Indische bruinvissen verschillen ook in genen die te maken hebben met de aanpassing aan de osmotische waarde van het water waarin ze leven. Deze genetische verschillen leiden tot een verschil in afgifte van ADH en in de osmotische waarde van de urine. Yangtze-bruinvissen produceren daardoor meer urine dan zoutwaterbruinvissen.
Door de grote genetische verschillen die ze vonden, zijn de onderzoekers nu van mening dat er sprake is van twee aparte soorten. Dit is een extra reden om de Indische bruinvissen in de Yangtze te beschermen om ze te behoeden voor uitsterven. De kans is groot dat de populatie Yangtze-bruinvissen zal uitsterven als de populatiegrootte tot minder dan honderd dieren is gedaald.
Afbeelding 1

Foto van een Indische bruinvis die onder water zwemt, van opzij gezien. De borstvin en de staart zijn zichtbaar.
Afbeelding 2

Kaart van China met de rivier de Yangtze, die als grijze lijn loopt. Het deel van de rivier waar de Yangtze-variant voorkomt, is dik zwart aangegeven. Langs de kust liggen de Gele Zee en de Zuid-Chinese Zee. Het gebied van de zoutwatervariant is donkergrijs langs de kust van de Gele Zee en de Zuid-Chinese Zee. Schaal: 0 tot 600 km, met een balk van 300 km.
Vraag 20 2 punten
Genetische verschillen leiden tot een verschil in afgifte van ADH en in de osmotische waarde van de urine. Yangtze-bruinvissen produceren daardoor meer urine dan zoutwaterbruinvissen.
Is de afgifte van ADH bij de Yangtze-bruinvissen hoger of lager dan bij zoutwaterbruinvissen? En is de osmotische waarde van de urine bij de Yangtze-bruinvissen hoger of lager dan bij zoutwaterbruinvissen?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2022, tijdvak 2: Fantoompijn bestrijden met virtual reality
Opgavetekst
Fantoompijn bestrijden met virtual reality
Corry van der Sluis is revalidatiearts en onderzoeker in het Universitair Medisch Centrum Groningen. Ze hoopt met behulp van virtual reality fantoompijn te kunnen bestrijden.
Fantoompijn is pijn die gevoeld wordt in een geamputeerd deel van het lichaam. Een theorie is dat het pijngevoel wordt veroorzaakt door een zogenoemd neuroma, dat gevormd wordt op de plaats waar een perifere zenuw doorgesneden is als gevolg van een amputatie. Het ontstaan van een neuroma is in afbeelding 1 in vier stappen weergegeven:
1 Een gezonde sensorische zenuwcel heeft een dendriet met een myelineschede.
2 Na de amputatie ruimen witte bloedcellen celresten op rondom de beschadigde zenuwcel.
3 De zenuwcel vormt nieuwe uitlopers.
4 De nieuwe uitlopers van meerdere zenuwcellen vormen een kluwen: een neuroma.
In het neuroma kunnen spontaan actiepotentialen (impulsen) ontstaan die leiden tot het pijngevoel.
Een tweede theorie is dat fantoompijn ontstaat doordat bepaalde centra van de hersenschors zijn gereorganiseerd. Sensorische en motorische gebieden die als gevolg van de amputatie ‘werkeloos’ zijn, worden in gebruik genomen door naastgelegen hersengebieden. Dit gebied wordt nu gebruikt door een nabijgelegen hersengebied dat sensorische informatie van het gezicht verwerkt.
Corry van der Sluis behandelt patiënten met fantoompijn met behulp van virtual reality. Een man die lijdt aan fantoompijn krijgt elektrodes op de stomp van zijn geamputeerde arm geplakt (afbeelding 3). Met de elektrodes worden elektrische signalen opgevangen die ontstaan in de spieren in de stomp wanneer hij zijn ontbrekende onderarm probeert te bewegen. Op een beeldscherm ziet hij zichzelf bewegingen maken met zijn virtuele arm (afbeelding 4). Door te oefenen worden de bewegingen preciezer en kan hij steeds moeilijkere opdrachten uitvoeren. Na tien sessies heeft de man voor het eerst in 50 jaar momenten zonder fantoompijn.
Afbeelding 1

Vier stappen, genummerd 1 tot en met 4 van boven naar beneden, met een pijl ‘richting impulsgeleiding’ naar rechts. Stap 1: een sensorische zenuwcel met vertakte dendrieten links en een myelineschede (de ovale stukken langs de uitloper). Stap 2: witte bloedcellen (sterretjes) ruimen de celresten op rond het beschadigde deel van de zenuwcel. Stap 3: de zenuwcel vormt nieuwe uitlopers. Stap 4: de nieuwe uitlopers van meerdere zenuwcellen vormen een kluwen (neuroma).
Vraag 34 2 punten
Het ontstaan van een neuroma is in afbeelding 1 in vier stappen weergegeven.
Noteer de naam van de cellen waaruit de myelineschede bestaat.
Noteer de functie van de myelineschede.
Bekijk het antwoord
- Noemt de cellen van Schwann (schwanncellen). (1p)
- Noemt de functie van de myelineschede: de impulsgeleiding versnellen, of de impulsgeleiding sprongsgewijs laten verlopen, of isolatie van de uitloper. (1p)
Vraag 36 2 punten
Bij de zenuwcellen in een neuroma kunnen sneller actiepotentialen ontstaan dan in normale zenuwcellen.
Ontstaat een actiepotentiaal door het openen of door het sluiten van Na+-kanaaltjes? En wat is er blijkbaar gebeurd met de drempelwaarde van de zenuwcellen in een neuroma?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Afbeelding 2

Zijaanzicht van de grote hersenen, van links voor, met de centrale groeve bovenaan aangegeven. De letters P, Q en R wijzen naar gebieden links van en langs de centrale groeve. De letters S en T wijzen naar gebieden rechts van de centrale groeve. Met een zwarte cirkel is een gebied van de hersenschors aangegeven dat werkeloos is als gevolg van de amputatie van een hand.
Vraag 37 1 punt
Een tweede theorie is dat fantoompijn ontstaat doordat bepaalde centra van de hersenschors zijn gereorganiseerd. In afbeelding 2 is met een zwarte cirkel een gebied van de hersenschors aangegeven dat werkeloos is als gevolg van de amputatie van een hand. Dit gebied wordt nu gebruikt door een nabijgelegen hersengebied dat sensorische informatie van het gezicht verwerkt.
Noteer welke letter in afbeelding 2 het gebied aangeeft waarin de sensorische informatie van het gezicht wordt verwerkt.
Bekijk het antwoord
- Noteert de letter R. (1p)
Afbeelding 3 en afbeelding 4

Afbeelding 3 (links): een stomp met elektroden die via draden zijn verbonden met een apparaat op de tafel. Afbeelding 4 (rechts): een man kijkt naar een beeldscherm waarop een virtuele arm met hand te zien is die beweegt.
Vraag 38 2 punten
Een man die lijdt aan fantoompijn krijgt elektrodes op de stomp van zijn geamputeerde arm geplakt (afbeelding 3). Op een beeldscherm ziet hij zichzelf bewegingen maken met zijn virtuele arm (afbeelding 4).
Zijn de signalen in de stomp die de virtuele arm aansturen veroorzaakt door motorische of door sensorische zenuwcellen? En komt het computerprogramma in functie overeen met het animale zenuwstelsel of met het autonome zenuwstelsel?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
Vraag 39 1 punt
Op het beeldscherm ziet de man de bewegingen die hij probeert te maken. Het lukt hem om de bewegingen steeds nauwkeuriger te maken doordat het gebied in de hersenen waar het beeld wordt gevormd, in contact staat met het gebied dat de spieren aanstuurt.
Noteer de naam van het gebied in de grote hersenen waar het beeld wordt gevormd.
Bekijk het antwoord
- Noemt de (primaire of secundaire) visuele schors, ook wel de velden voor zien. (1p)
2022, tijdvak 3: IJskoud de beste?
Opgavetekst
afbeelding 2 IJskoud de beste?

Close-up van een hand met een capsule met medicijn: de meetpil.
afbeelding 4 IJskoud de beste?

Stroomschema van boven naar beneden: de lichaamstemperatuur stijgt; de norm voor lichaamstemperatuur (1) gaat omhoog / wordt overschreden; de diameter van slagadertjes in zijn huid wordt (2) groter / kleiner; de bloeddruk (3) stijgt / daalt; de hartslagfrequentie stijgt.
Vraag 4 2 punten
Mede doordat Brandons lichaamstemperatuur tijdens het hardlopen steeds hoger werd, ging zijn hart steeds sneller kloppen. Afbeelding 4 geeft dit proces vereenvoudigd weer. Op drie plaatsen in dit schema (bij 1, 2 en 3) moet nog een keuze worden gemaakt.
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter welke keuzemogelijkheid bij elk nummer ingevuld moet worden, zodat een juiste verklaring ontstaat voor het stijgen van de hartslagfrequentie.
Bekijk het antwoord
- Nummer 1: wordt overschreden; nummer 2: groter; nummer 3: daalt (2p)
Indien drie nummers correct 2 punten; indien twee nummers correct 1 punt; indien minder dan twee nummers correct 0 punten. De juiste keuzes zijn: 1 wordt overschreden; 2 groter; 3 daalt.
2022, tijdvak 3: Bijziendheid, een groeiend probleem
Vraag 17 1 punt
Jimmy is negen jaar en draagt een bril om in de verte scherp te kunnen zien. Omdat zijn bijziendheid de afgelopen tijd snel is toegenomen gaat hij met zijn ouders naar Caroline Klaver, oogarts in het Erasmus Medisch Centrum. Jimmy leest veel en speelt vaak spelletjes op zijn tablet. Zijn ogen moeten zich dan inspannen om het beeld scherp op het netvlies te projecteren.
Noteer de wetenschappelijke naam van het aanpassen van de ooglens om beelden scherp op het netvlies te krijgen.
Bekijk het antwoord
- Noemt accommoderen / accommodatie (1p)
afbeelding 1 Bijziendheid, een groeiend probleem

Schematische doorsnede van het oog, met een dubbele pijl over de lengte van het oog van voor naar achter, aangeduid met 'oogas'.
Vraag 18 2 punten
De lengte van de oogas (afbeelding 1) van Jimmy is de laatste jaren toegenomen. Hij is daardoor bijziend.
Kost scherpstellen op voorwerpen dichtbij nu meer of minder energie dan toen hij nog niet bijziend was? En heeft hij nu een bril nodig met bolle of met holle lenzen om op afstand scherp te kunnen zien?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Vraag 19 2 punten
Jimmy krijgt van oogarts Klaver oogdruppels met atropine voorgeschreven. Door de atropinedruppels ontspannen de kringspier van de iris en de spier in het straalvormig lichaam.
Wat gebeurt er dan met de pupil? En met de lens?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
2022, tijdvak 3: Leven zonder milt
Vraag 38 1 punt
De sinussen zijn een reservoir voor rode bloedcellen. De endotheelcellen van de sinussen bevatten speciale stress-vezels (afbeelding 2b). Tijdens inspanning trekken deze stress-vezels samen, waardoor zo'n 150 mL aan rode bloedcellen extra aan de bloedsomloop kan worden toegevoegd.
Welk deel van het zenuwstelsel regelt het vrijkomen van dit bloed uit de milt?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
2021, tijdvak 2: Bionisch oog
Vraag 1 1 punt
Wat is een van de eerste symptomen die optreden bij retinitis pigmentosa?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Afbeelding 2

Schematische doorsnede van het netvlies met een chip. Links staan de lagen van het netvlies, met de letters S (bovenaan), R, Q en P (van boven naar beneden). Rechts staan de pigmentcellen, aangegeven met T. Licht komt van links binnen. In de chip zitten lichtdetectoren, versterkers en elektroden; een draad loopt naar buiten.
Vraag 3 1 punt
In het netvlies van drie patiënten die grotendeels blind waren door retinitis pigmentosa, werd een chip met 1500 lichtdetectors geplaatst. In afbeelding 2 is een deel van het netvlies met daarin een chip met vier lichtdetectors schematisch weergegeven. Noteer de letter die de cellaag aangeeft waarvan de lichtdetectors de functie overnemen.
Bekijk het antwoord
- Noteert de letter S. (1p)
Vraag 4 2 punten
Over de werking van het bionische oog worden drie uitspraken gedaan:
1 Uit de informatie blijkt dat de drempelwaarde van de lichtdetectors lager is dan die van kegeltjes van een persoon zonder retinitis pigmentosa.
2 Als de elektrodes signalen afgeven, zullen in zenuwcellen van het netvlies impulsen ontstaan.
3 De beeldvorming bij de patiënt zal het beste zijn als de chip wordt aangebracht op de plaats van de gele vlek.
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is.
Bekijk het antwoord
- Noteert bij de nummers 1, 2 en 3 juist of onjuist: 1 onjuist, 2 juist, 3 juist. (2p)
Indien drie nummers correct: 2 punten. Indien twee nummers correct: 1 punt. Indien minder dan twee nummers correct: 0 punten.
Vraag 5 1 punt
Het signaal wordt via de oogzenuw naar de hersenen verstuurd. In de hersenen wordt de informatie verwerkt. In welk gedeelte van de hersenen wordt het beeld gevormd?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
Vraag 6 1 punt
Om het bionische oog te testen kregen de proefpersonen vormen te zien. Uit het onderzoek werd geconcludeerd dat het bionische oog het zicht van de proefpersonen verbeterde. Een controleproef was onderdeel van dit onderzoek. Beschrijf hoe de controleproef werd gedaan.
Bekijk het antwoord
- Beschrijft dat de proefpersoon de test doet zonder (werkend) bionisch oog. Voorbeelden van een juist antwoord: de proefpersoon doet de test nog eens, maar dan met het bionische oog uitgeschakeld; het oog waarin het bionische oog is aangebracht, wordt afgeplakt en de proefpersoon doet vervolgens dezelfde test; de proefpersonen hebben voorafgaand aan de implantatie dezelfde test gedaan. (1p)
In het antwoord moet zijn beschreven dat de proefpersoon de test doet zonder (werkend) bionisch oog.
2021, tijdvak 2: De Mont Blanc: adembenemend
Opgavetekst
Afbeelding 2

Tekening van de borstkas met vijf genummerde spiergroepen. 1 halsspieren (pijl omhoog); 2 buitenste tussenribspieren (pijl omhoog); 3 binnenste tussenribspieren (pijl omlaag); 4 middenrifspieren (pijl omlaag); 5 buikspieren (pijl omhoog).
Vraag 15 2 punten
Door het hijgen verliest Anna veel water. De hypofyse reageert op watertekort door afgifte van het hormoon ADH. ADH beïnvloedt het watertransport in de nieren. Wat is de richting van het watertransport dat wordt beïnvloed door ADH?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Vraag 18 1 punt
Anna bereikt zonder problemen de top. Door het vrijkomen van dopamine in haar hersenen ervaart ze een gelukkig gevoel. Dopamine zorgt voor impulsoverdracht tussen zenuwcellen in de hersenen. Noteer de biologische naam van stoffen zoals dopamine, die zorgen voor impulsoverdracht tussen zenuwcellen.
Bekijk het antwoord
- Noemt neurotransmitter(s). (1p)
2021, tijdvak 3: Stamcellen als behandeling voor diabetes
Opgavetekst
Stamcellen als behandeling voor diabetes
Wekenlang was Sarah zo vermoeid dat zij ’s middags een dutje moest doen. Ook dronk ze enorme hoeveelheden water, maar had dan daarna nog steeds dorst. Omdat ze veel moest plassen, ging ze vaak wel drie keer per nacht haar bed uit. Na een zoektocht op internet las ze dat deze symptomen karakteristiek zijn voor diabetes.
Veel drinken en veel plassen zijn bij diabetes een gevolg van de verhoogde concentratie glucose in de voorurine en daardoor ook in de urine.
Bij Sarah werd diabetes type 1 geconstateerd. Afbeelding 2 geeft drie modellen weer bij een verhoogde glucoseconcentratie.
Vier onderdelen van de nieren zijn: gekronkelde nierbuisje, glomerulus, haarvat, verzamelbuisje.
afbeelding 1

Het actief transport van glucose in een deel van de nier bij een gezond persoon wordt in afbeelding 1 weergegeven als een model met trechters en een transportband. Met P is de aanvoer van een vloeistof met glucose weergegeven en met Q de afvoer van een vloeistof. In dit model is de transportband het actief transport van glucose door de membranen heen. In het model zijn glucosemoleculen getekend, met een aanduiding van het glucosemolecuul.
afbeelding 2

Drie modellen naast elkaar, genummerd 1, 2 en 3, bij een verhoogde glucoseconcentratie. Elk model heeft dezelfde onderdelen als afbeelding 1: een aanvoer P met glucosemoleculen, een transportband en een afvoer Q. Het aantal glucosemoleculen in het model verschilt per model.
Vraag 18 3 punten
Vier onderdelen van de nieren zijn: gekronkelde nierbuisje, glomerulus, haarvat, verzamelbuisje.
Welk van deze onderdelen wordt door P aangegeven?
Welk van deze onderdelen wordt door Q aangegeven?
Welk model uit afbeelding 2 geeft de situatie weer die zich voordeed bij Sarah?
Bekijk het antwoord
- Noemt dat P het gekronkelde nierbuisje aangeeft (1p)
- Noemt dat Q het haarvat aangeeft (1p)
- Noemt dat model 3 de situatie bij Sarah weergeeft (1p)
Vraag 21 2 punten
Na het inbrengen in de poortader komen de eilandjes terecht in een bepaald orgaan.
Noem twee redenen waarom dit orgaan een goede plaats is voor de functie van de eilandjes.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de lever (glucoserijk) bloed uit de darmen ontvangt (1p)
- Noemt dat de lever op insuline reageert / glucose opslaat (1p)
Vraag 22 2 punten
In de periode voorafgaand aan haar behandeling moest Sarah regelmatig insuline inspuiten. Na de behandeling werd de hoeveelheid insuline die Sarah moest inspuiten, opnieuw vastgesteld. Na het eten van een gestandaardiseerde hoeveelheid koolhydraten kreeg Sarah een bepaalde stof toegediend, waarna haar bloedglucosegehalte werd gemeten. Hieruit bleek dat de hoeveelheid insuline die Sarah moet spuiten, omlaag kon.
Welke stof werd toegediend? Wat was het resultaat van de meting?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2021, tijdvak 3: Kwieker ouder door genmutatie
Opgavetekst
Kwieker ouder door genmutatie
De meest voorkomende oorzaak van dementie is de ziekte van Alzheimer. Bij de ziekte van Alzheimer gaan sommige zenuwcellen in de hersenen en de verbindingen tussen deze zenuwcellen kapot. Hierdoor kunnen de hersenen niet goed meer functioneren. In de eerste fase wordt het geheugen geleidelijk slechter. In latere fasen krijgt de patiënt problemen met taal en ingewikkelde handelingen en uiteindelijk ontstaan problemen met het uitvoeren van eenvoudige taken.
Alzheimer wordt veroorzaakt door beschadiging en afsterven van zenuwcellen.
Er zijn verschillende genen die het risico op alzheimer beïnvloeden. Een van deze genen beïnvloedt de verhouding tussen ‘slecht cholesterol’ (LDL) en ‘goed cholesterol’ (HDL) in het bloed. Dit gen staat bekend als het ‘lang-leven-gen’. Onderzoekers ontdekten een allel van het lang-leven-gen dat een lagere concentratie LDL, en een hogere concentratie HDL veroorzaakt. Ze vroegen zich af of mensen die dankzij dit gunstige allel langer leven, ook langer geestelijk gezond blijven. Om dat te onderzoeken werd vier jaar lang het geheugen getest van proefpersonen die ouder waren dan 70 jaar en bij de start van het onderzoek geen geheugenproblemen hadden. Ook werd bij hen bepaald of ze het normale allel (allel 1) of het afwijkende, gunstige allel (allel 2) van het lang-leven-gen hadden.
Alleen bij mensen die twee kopieën van allel 2 hebben, ging het geheugen minder snel achteruit. Van deze groep kregen ook veel minder mensen alzheimer.
Vraag 31 2 punten
Aantasting van welk type zenuwcellen veroorzaakt de symptomen in de eerste fase? In welk deel van de hersenen bevinden deze zenuwcellen zich?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 32 2 punten
Over allel 2 worden vier beweringen gedaan.
Welke bewering is juist?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
2021, tijdvak 3: Zon en hitte
Opgavetekst
Zon en hitte
Lisa is met haar vriendinnen Jaimy en Julia naar Chersonissos gegaan om lekker vakantie te vieren in de zon. Zonnen is heerlijk, maar te veel zon kan verbranding en huidkanker veroorzaken. Ook de ogen lopen risico.
Tijdens het shoppen ziet Lisa een mooie zonnebril. Ondanks dat deze bril geen uv-bescherming heeft, wil ze hem toch graag kopen. Jaimy zegt dat door het dragen van zo’n bril de ogen beschadigd kunnen raken.
De meisjes hebben niet allemaal hetzelfde erfelijk bepaalde huidtype. In tabel 1 staat een indeling van de verschillende huidtypen. In de derde kolom staat hoelang iemand onbeschermd in de zon kan verblijven voordat er verbrandingsverschijnselen optreden bij een zonkracht met sterkte 1. De zonkracht kan in Europa variëren tussen 0 en 15.
Lisa heeft huidtype 1 en kan volgens tabel 1 bij zonkracht 1 dus 60 minuten onbeschermd in de zon liggen. Bij een sterkere zonkracht moet de maximale tijd bij zonkracht 1 worden gedeeld door de zonkracht. Voor Lisa betekent dit, dat ze bij zonkracht 3 dan 20 minuten onbeschermd kan zonnen. Deze tijd kan verlengd worden als ze zich insmeert met zonnebrandcrème. Crème met een factor 20 die dik genoeg is aangebracht, zorgt ervoor dat je 20 keer zo lang in de zon kunt verblijven zonder te verbranden.
Vraag 39 2 punten
Tijdens het shoppen ziet Lisa een mooie zonnebril. Ondanks dat deze bril geen uv-bescherming heeft, wil ze hem toch graag kopen. Jaimy zegt dat door het dragen van zo'n bril de ogen beschadigd kunnen raken.
Beredeneer dat Lisa in de felle zon een grotere kans heeft op verlies van gezichtsvermogen met de zonnebril zonder uv-bescherming dan zonder zonnebril.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat (door de zonnebril) de pupillen wijder worden / de oogleden minder samengeknepen worden (waardoor meer uv-licht op het netvlies valt) (1p)
- Noemt dat zintuigcellen / staafjes en kegeltjes worden beschadigd (door uv-licht waardoor verlies in gezichtsvermogen optreedt) (1p)
2019, tijdvak 1: Bungeejumpen
Opgavetekst
Bungeejumpen
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.
Je staat op een platform op een hoogte van 70 meter en laat je voorover de diepte in vallen (afbeelding 1). Hierbij gaat je lichaam over op de stress-stand.
Bij het overschakelen van het lichaam naar de stress-stand wordt het hormoon adrenaline afgegeven.
In afbeelding 2 is een aantal klieren met letters aangegeven.
Tijdens een bungeejump neemt de bloeddruk toe, vooral in het hoofd. Op het moment dat het laagste punt wordt bereikt, is de bovendruk (systolische druk) in het hoofd enorm hoog. Als gevolg hiervan kunnen haarvaatjes beschadigd raken. Het Engelse meisje Cathy verloor hierdoor tijdelijk een gedeelte van haar gezichtsvermogen.
In afbeelding 3 is de verdeling van de bovendruk weergegeven bij een staande houding.
Het opwekken van stress door bungeejumpen wordt door artsen van het Academisch Medisch Centrum gebruikt om de invloed van stress op het immuunsysteem te onderzoeken. Bekend is dat mensen die gestrest zijn sneller last hebben van infecties en eerder ziek worden. Voor dit onderzoek maakten 20 vrijwilligers een bungeejump vanaf 70 meter hoogte. Bij de proefpersonen werd op vier tijdstippen bloed afgenomen:
1 bij aankomst op het terrein
2 vlak voor de sprong, op het springplatform (ongeveer 2 uur na aankomst)
3 direct na de sprong
4 twee uur na de sprong
In het bloed werd de hoeveelheid bloedcellen die betrokken zijn bij de afweer geteld en werd de ontstekingsremmende activiteit van de afweercellen bepaald. Een aantal proefpersonen kreeg voorafgaand aan de eerste bloedafname een behandeling die de werking van adrenaline remt.
In afbeelding 5 zijn met nummers verschillende vaste bloedbestanddelen aangegeven in een microscopisch preparaat van bloed.
De resultaten uit het onderzoek zijn weergegeven in afbeelding 6.
Afbeelding 2

Tekening van het menselijk lichaam, van hoofd tot bekken, met een aantal klieren die met letters zijn aangegeven. De letter R wijst naar de bijnier, bij de nier.
Vraag 1 1 punt
Noteer de letter waarmee de hormoonklier wordt aangegeven die bij stress adrenaline afgeeft aan het bloed (afbeelding 2).
Bekijk het antwoord
- Noteert de letter R. (1p)
Afbeelding 3

Tekening van een staand mens met de bloedvaten. Drie aanwijzingen: bovendruk hoofd 80 mmHg, bovendruk hart 120 mmHg en bovendruk voeten 190 mmHg.
Vraag 2 2 punten
Over de oorzaak van de hoge bovendruk in het hoofd op het laagste punt van de sprong, worden twee uitspraken gedaan:
1 Afgifte van adrenaline leidt tot een verhoging van de bovendruk.
2 De houding van het lichaam draagt bij aan de hoge bovendruk in het hoofd.
Welke bewering is juist? (afbeelding 3)
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Afbeelding 4

Foto van het netvlies (de oogbodem) met bloedvaten. Een stippellijncirkel markeert gebied M. De aanwijzingen blinde vlek en gele vlek wijzen naar de oogbodem.
Vraag 3 2 punten
De schade aan haarvaatjes trad op in een gedeelte van Cathy's netvlies. Hierdoor werkten de zintuigcellen in het gebied M (aangegeven met de cirkel in afbeelding 4) tijdelijk niet. Beredeneer aan de hand van afbeelding 4 dat Cathy na haar sprong tijdelijk geen kleur kon waarnemen.
Bekijk het antwoord
- Beredeneert met één van de volgende twee redeneringen: (a) kegeltjes bevinden zich (vooral) in de gele vlek en kleuren worden waargenomen met kegeltjes; of (b) aan de randen / buiten cirkel M bevinden zich (vooral) staafjes en met staafjes worden geen kleuren onderscheiden. (2p)
Het model geeft twee alternatieve redeneringen, elk met twee onderdelen van 1 punt. Een volledige redenering geeft 2 punten. Eén juist onderdeel uit een redenering geeft 1 punt.
2019, tijdvak 2: Hoofdluis
Opgavetekst
Afbeelding 2

Foto van een volwassen hoofdluis, van bovenaf gezien, met de poten zichtbaar.
Afbeelding 4

Deels ingevuld schema van de werking van malathion, van boven naar beneden. Drie stippellijnen zijn de plaatsen voor de woorden. Twee cirkels zijn de plaatsen voor een + of een -. Onderaan een pijl naar 'acetaat + choline'.
Vraag 11 2 punten
Hoofdluis kan bestreden worden met anti-luizenshampoos die malathion bevatten. Deze chemische stof veroorzaakt de dood van een hoofdluis doordat het de impulsoverdracht van motorische zenuwcellen naar de spiercellen bij de hoofdluis verstoort: malathion remt het enzym dat de neurotransmitter afbreekt. In afbeelding 4 is de werking van malathion in een deels ingevuld schema weergegeven. In de uitwerkbijlage staat dit schema nogmaals afgebeeld. Noteer de volgende woorden op de juiste plaats in het schema: acetylcholine, acetylcholinesterase, malathion. Noteer in de cirkels een + voor een stimulerende werking of een - voor een remmende werking.
Bekijk het antwoord
- Noteert acetylcholine, acetylcholinesterase en malathion op de juiste plaats in het schema (1p)
- Noteert in de cirkels de - (remmende werking) en de + (stimulerende werking) op de juiste plaats (1p)
Juiste invulling van boven naar beneden: malathion, daaronder de cirkel met een -, daaronder acetylcholinesterase, daaronder de cirkel met een +, daaronder acetylcholine, en daarna acetaat + choline. Het woorden-onderdeel geeft 1 punt als de drie woorden op de juiste plaats staan. Het tekens-onderdeel geeft 1 punt als de eerste cirkel een - en de tweede cirkel een + heeft.
2019, tijdvak 2: Kanoet met te korte snavel
Vraag 35 2 punten
Jan van Gils, bioloog bij het NIOZ, doet onderzoek naar hoe de kanoet zich aanpast aan klimaatverandering. Kanoeten zoeken de schelpdieren waarvan ze leven door hun snavel in het zand te steken. Het puntje van de snavel is extreem gevoelig en kan drukverschillen in het natte zand waarnemen, waardoor de vogel weet waar de prooi zich bevindt. Vervolgens wordt de schelp in zijn geheel ingeslikt en in de spiermaag verbrijzeld. Met welk type zenuwcel is het puntje van de snavel verbonden? Via welk deel van het zenuwstelsel wordt het samentrekken van de spiermaag aangestuurd?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2019, tijdvak 2: Energiedrankjes
Opgavetekst
Afbeelding 1

Lengtedoorsnede van de hersenen en een deel van het ruggenmerg met de letters P, Q, R, S en T. P wijst naar het bovenste deel van de hersenen. Q wijst naar het gestreepte deel achter in de hersenen. R, S en T wijzen naar delen van de hersenstam en het ruggenmerg.
Vraag 42 1 punt
Mario en Hannah drinken, net als veel andere jongeren, regelmatig een energiedrankje. Mario drinkt energiedrankjes wanneer hij tot diep in de nacht doorleert voor een proefwerk. In afbeelding 1 zijn in een lengtedoorsnede van de hersenen en een deel van het ruggenmerg de verschillende delen met letters aangegeven. Noteer de letter die het deel van het centraal zenuwstelsel aangeeft waarin geheugentaken worden uitgevoerd tijdens het leren voor een proefwerk.
Bekijk het antwoord
- Noteert de letter P (1p)
Afbeelding 2

Twee zenuwcellen naast elkaar: links zenuwcel P, rechts zenuwcel Q. Elke cel heeft een cellichaam (cirkel) met een uitloper en een vertakking aan het eind. Een pijl boven zenuwcel P geeft de richting van de impuls aan, van links naar rechts.
Vraag 44 2 punten
Naarmate je langer wakker bent, hoopt de stof adenosine zich op in de hersenen. Adenosine bindt aan receptoren in de synapsen van hersencellen, waardoor er minder gemakkelijk impulsen worden overgedragen. Dit leidt tot slaperigheid. Cafeïne kan deze receptoren blokkeren, zodat adenosine niet kan binden. In afbeelding 2 worden schematisch twee zenuwcellen in de hersenen weergegeven. De werking van adenosine in de synaps is vergelijkbaar met de werking van bepaalde neurotransmitters. Is de werking van adenosine te vergelijken met de werking van een remmende of van een stimulerende neurotransmitter? Zal door cafeïne de impulsfrequentie in zenuwcel Q afnemen of toenemen?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 45 2 punten
Inname van een energiedrankje heeft effect op de werking van het hart en op de bloeddruk. Dit komt doordat cafeïne een stimulerend effect heeft op een bepaald deel van het autonome zenuwstelsel. Noteer de naam van dit deel van het autonome zenuwstelsel. Beredeneer hoe inname van cafeïne kan leiden tot een hogere bloeddruk.
Bekijk het antwoord
- Noemt het orthosympatisch zenuwstelsel (1p)
- Uit de redenering blijkt dat stimulering van het orthosympatisch zenuwstelsel een hogere hartslagfrequentie of een groter slagvolume geeft, wat leidt tot een hogere bloeddruk (1p)
Een juist anatomisch deel van het orthosympatisch zenuwstelsel noemen telt voor het eerste punt. Noemt de kandidaat dat dit leidt tot afgifte van adrenaline, dan telt dat voor het tweede punt.
Vraag 46 1 punt
Hannah is wielrenster. Tijdens haar ritten drinkt ze soms een blikje energiedrank om haar vocht- en brandstofvoorraad aan te vullen. Hannahs glycogeenvoorraad is genoeg voor zestig tot negentig minuten intensief sporten. Tijdens langere ritten neemt ze koolhydraten in om te voorkomen dat ze 'pap in de benen' krijgt. Gebeurtenissen die hierbij plaatsvinden zijn hieronder genoemd. In welke volgorde vinden deze gebeurtenissen dan plaats? Noteer de nummers in de juiste volgorde.
Bekijk het antwoord
- 1. Uitputting van de glycogeenvoorraad in de spiercellen
- 2. Afname van de dissimilatie
- 3. Vermindering van samentrekking van de spiervezels
Vraag 47 2 punten
Doordat cafeïne de afgifte van antidiuretisch hormoon (ADH) beïnvloedt, leidt gebruik van energiedrankjes tot een toename van de wateruitscheiding. Hannahs trainster raadt Hannah af om nog langer energiedrank te drinken tijdens het sporten, omdat het uitdroging kan veroorzaken. Licht toe welke invloed cafeïne heeft op de afgifte van ADH en verklaar hoe dit in de nieren leidt tot een toename van de wateruitscheiding.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat cafeïne de afgifte van ADH remt (1p)
- Noemt dat hierdoor de terugresorptie (reabsorptie) in de nieren afneemt, waardoor meer water wordt uitgescheiden (1p)
2018, tijdvak 1: fMRI-onderzoek is niet altijd te reproduceren
Opgavetekst
fMRI-onderzoek is niet altijd te reproduceren
Vanaf halverwege de vorige eeuw kunnen kleine hersengebieden onderzocht worden door middel van röntgenonderzoek. Sinds 1990 kan met ‘functional Magnetic Resonance Imaging’ (fMRI) vrij precies de hersenactiviteit worden gemeten (afbeelding 1). De conclusies van sommige fMRI-studies staan echter ter discussie.
Bij het onderzoek naar welke gebieden in onze hersenen betrokken zijn bij het uitvoeren van bepaalde functies waren wetenschappers tot 1960 afhankelijk van patiënten die door een ongeluk een beschadiging in hun hersenen hadden opgelopen. Door gedragsobservaties bij deze patiënten konden de hersencentra voor geheugen, herkenning van personen en sociale aanpassing worden gelokaliseerd.
Afbeelding 1

Foto van een fMRI-scanner. Een proefpersoon ligt op de tafel die in de scanner wordt geschoven, naast een medewerker die bij de apparatuur staat.
Vraag 14 2 punten
Welk gedeelte van de hersenen is beschadigd bij de patiënten met problemen met geheugen, herkenning van personen en sociale aanpassing?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
Bron 16
Met fMRI wordt de doorbloeding van bepaalde hersengebieden bekeken (afbeelding 2), waarbij een resolutie van 2 millimeter kan worden bereikt. Dit betekent dat van een gebiedje van 2 bij 2 millimeter de verandering in hersendoorbloeding kan worden waargenomen. De doorbloeding van een hersengebied is een maat voor de hersenactiviteit van dat gebied.
Met fMRI is het herkennen van klanken en het herkennen van degene die tot je spreekt, onderzocht. Proefpersonen kregen bij dat onderzoek verschillende klinkers (a, i of o) te horen van verschillende sprekers. De hersengebieden die actief zijn − onafhankelijk van welke klinker uitgesproken wordt − lijken betrokken bij het identificeren van de spreker.
Afbeelding 2

Foto van een hand die met een pen wijst naar een aantal fMRI-hersenscans in grijstinten.
Vraag 15 2 punten
Hieronder worden drie uitspraken gedaan over de doorbloeding in actieve hersengebieden:
1 Met het bloed worden meer blaasjes met neurotransmitters aangevoerd naar dit gebied.
2 Met het bloed wordt meer ATP aangevoerd naar dit gebied.
3 Met het bloed wordt meer zuurstof aangevoerd naar dit gebied.
Noteer de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar op je antwoordblad en geef achter elk nummer aan of de bijbehorende uitspraak juist of onjuist is.
Bekijk het antwoord
- Vult bij alle drie de nummers juist in: 1 onjuist, 2 onjuist, 3 juist. (2p)
Puntentabel uit het correctievoorschrift: voor drie correct aangevulde nummers 2 scorepunten; voor twee correct aangevulde nummers 1 scorepunt; voor minder dan twee correct aangevulde nummers 0 scorepunten. Het juiste antwoord: 1 onjuist, 2 onjuist, 3 juist.
Vraag 16 2 punten
Hoe gedetailleerd is de informatie die met de resolutie van 2 millimeter met fMRI kan worden geanalyseerd?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
Vraag 17 2 punten
In welk type zenuwcellen was bij de proefpersonen in ieder geval impulsgeleiding opgetreden waardoor de spreker werd herkend?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2018, tijdvak 1: Meeroken?
Opgavetekst
Meeroken?
Ondanks het rookverbod in openbare ruimten en de horeca zijn er nog veel plaatsen waar mensen min of meer gedwongen worden om mee te roken. Dit levert voor veel mensen nadelige gezondheidseffecten op.
Iemand met astma is extra gevoelig voor verblijf in rokerige ruimtes. Astma is een aandoening, waarbij de longen te heftig reageren op bepaalde prikkels, zoals sigarettenrook. Door deze prikkels kan een astma-aanval ontstaan. De luchtwegen worden tijdens zo’n aanval nauwer en dit leidt ertoe dat ademen moeilijker wordt. De patiënt krijgt het benauwd en kan gaan hoesten.
Een astmapatiënt ademt bij een astma-aanval tot 80% minder lucht in en uit dan normaal.
Sigarettenrook bevat naast nicotine een paar duizend andere giftige stoffen, waarvan er ongeveer 40 mutageen zijn.
Vraag 27 2 punten
Welk hormoon is dit?
Verklaar hoe dit hormoon bijdraagt aan een hogere bloeddruk.
Bekijk het antwoord
- Noemt adrenaline (of noradrenaline). (1p)
- Verklaart dat extra afgifte van adrenaline leidt tot een hogere hartslagfrequentie of tot vaatvernauwing, waardoor de bloeddruk stijgt. (1p)
Opmerking uit het correctievoorschrift: noteert de kandidaat aldosteron of cortisol met een voor dit hormoon juiste uitleg van de bloeddruktoename, dan alleen het tweede scorepunt toekennen.
2018, tijdvak 1: Zetmeeldieet maakte van de wolf een hond
Opgavetekst
Zetmeeldieet maakte van de wolf een hond
Meer dan 10.000 jaar geleden is het voedingspatroon van de voorouders van onze huidige hond veranderd. Dit is een belangrijke stap geweest in de ontwikkeling van de wolf tot huisdier (domesticatie).
Volgens de Zweedse onderzoeker Axelsson is de domesticatie versneld doordat de voorouder van de huidige hond zetmeel beter kon verteren dan de wolf. De onderzoeker koppelt die aanpassing aan de opkomst van de landbouw, zo’n 11.000 jaar geleden. Mensen vestigden zich op vaste plaatsen waar ze granen en peulvruchten gingen verbouwen. Bij die nederzettingen was afval met voedselresten te vinden. Zo ontstond een nieuwe voedingsbron voor de wolf die mogelijk bijdroeg aan de ontwikkeling van de wolf tot hond.
In de loop van 11.000 jaar zijn hond en wolf sterk van elkaar gaan verschillen. Naast mutatie en selectie is er nog een factor die hierin een belangrijke rol heeft gespeeld.
Bron 29
Uit het onderzoek van Axelsson bleek ook dat er verschillen waren tussen de verdere vertering van zetmeel tot glucose en de opname daarvan in de cellen van de dunne darm en in andere lichaamscellen. Insuline bevordert de opname van glucose uit het bloed door de lichaamscellen.
Bij mensen heeft het zetmeelrijke dieet geleid tot vergelijkbare aanpassingen. Axelsson vindt zijn resultaten daarom een treffend voorbeeld van evolutie waarbij twee verschillende soorten, onafhankelijk van elkaar, dezelfde aanpassingen ontwikkelen.
Vraag 33 2 punten
Leg uit of na een zetmeelrijke maaltijd de concentratie van insuline in het bloed sneller zal stijgen bij een hond of sneller zal stijgen bij een wolf.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat bij een hond de insuline sneller stijgt dan bij een wolf. (1p)
- Verklaart dat honden zetmeel beter verteren, waardoor er een grotere en snellere opname van glucose in het bloed is. (1p)
Uit de uitleg moet blijken dat bij een hond de afgifte van insuline sneller stijgt, doordat honden zetmeel beter verteren, waardoor ze een grotere en snellere opname van glucose in het bloed hebben.
2018, tijdvak 2: Kunst-alvleesklier
Opgavetekst
Kunst-alvleesklier
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.
Een Nederlands bedrijf is erin geslaagd een kunst-alvleesklier te ontwikkelen op zakformaat. De 29-jarige Rien is een van de proefpersonen die de kunst-alvleesklier mag testen.
Rien heeft diabetes type 1. Door deze aandoening geeft zijn alvleesklier te weinig insuline af waardoor zijn lichaam het bloedsuikergehalte niet goed kan reguleren.
De kunst-alvleesklier (afbeelding 1) heeft een glucose-sensor en twee pompjes die, afhankelijk van het bloedsuikergehalte, het hormoon insuline of het hormoon glucagon in de juiste dosis aan het bloed toedienen.
Op 14-jarige leeftijd werd bij Rien diabetes type 1 geconstateerd. Vanaf dat moment moest hij vier keer per dag insuline gaan spuiten. Hij leerde om hypers (te hoge bloedsuikergehaltes) en hypo’s (te lage bloedsuikergehaltes) te vermijden door de hoeveelheid insuline die hij toediende, af te stemmen op de hoeveelheid koolhydraten die hij at. Ook moest hij rekening houden met zijn lichamelijke activiteit. Rien vertelt: “Ik moest vooral leren om bij sportactiviteiten niet te enthousiast van start te gaan. Anders voelde ik me na één uur al zo slap als een vaatdoek.”
Voor het feit dat Rien zich na één uur sporten zo slap voelde, wordt de volgende verklaring gegeven:
Door een sterke toename van de ...(1)… ontwikkelde Rien een …(2)…
Toen bij Rien de kunst-alvleesklier werd aangebracht, is de glucose-sensor op een bloedvat in zijn buik aangesloten. Hierbij werd, om twee redenen, niet voor de poortader gekozen. Eén reden is de diepe ligging van de poortader.
Rien gaat op zaterdag één uur na het ontbijt een voetbalwedstrijd spelen. Na de wedstrijd luncht hij. Meteen hierna kijkt hij naar een film. Zowel zijn ontbijt als lunch zijn koolhydraatrijke maaltijden.
Drie tijdstippen waarop mogelijk insuline wordt toegediend, zijn:
1 een half uur na het ontbijt,
2 tijdens de tweede helft van de voetbalwedstrijd,
3 tijdens het filmkijken, na de lunch.
Op een bepaald moment geeft de kunst-alvleesklier van Rien glucagon af in een ader in de buikwand. Dit hormoon heeft de lever als doelwitorgaan.
Niet alle functies van de alvleesklier worden door de kunst-alvleesklier overgenomen.
Afbeelding 1

Foto van de kunst-alvleesklier op zakformaat.
Vraag 1 2 punten
Voor het feit dat Rien zich na één uur sporten zo slap voelde, wordt de volgende verklaring gegeven: Door een sterke toename van de ...(1)… ontwikkelde Rien een …(2)… Welke begrippen moeten worden ingevuld bij 1 en 2?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Vraag 2 1 punt
Toen bij Rien de kunst-alvleesklier werd aangebracht, is de glucose-sensor op een bloedvat in zijn buik aangesloten. Hierbij werd, om twee redenen, niet voor de poortader gekozen. Eén reden is de diepe ligging van de poortader. Wat is de andere reden?
Bekijk het antwoord
- Geeft aan dat de glucoseconcentratie in de poortader (veelal) sterk afwijkt van de waarde in de andere bloedvaten, door glucoseopname in de darmen en de activiteit van de lever. (1p)
Vraag 3 2 punten
Rien gaat op zaterdag één uur na het ontbijt een voetbalwedstrijd spelen, en meteen na de lunch kijkt hij naar een film. Drie tijdstippen waarop mogelijk insuline wordt toegediend: 1 een half uur na het ontbijt, 2 tijdens de tweede helft van de voetbalwedstrijd, 3 tijdens het filmkijken, na de lunch. Noteer de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en geef achter elk nummer aan of de kunst-alvleesklier op het betreffende tijdstip wel of niet insuline aan het bloed afgeeft.
Bekijk het antwoord
- Geeft bij de drie tijdstippen correct aan of de kunst-alvleesklier insuline aan het bloed afgeeft: 1 wel, 2 niet, 3 wel. (2p)
Puntentabel uit het correctievoorschrift: drie correct aangevulde nummers geven 2 punten; twee correct aangevulde nummers geven 1 punt; minder dan twee correct aangevulde nummers geven 0 punten. Het juiste antwoord is: 1 wel, 2 niet, 3 wel.
2018, tijdvak 2: Sluipwesp verdooft en ontsmet
Opgavetekst
Sluipwesp verdooft en ontsmet
Een sluipwesp produceert verschillende stoffen die ertoe leiden dat een sluipwesplarve zich ongestoord kan ontwikkelen in het lichaam van een gastheer.
De smaragdsluipwesp Ampulex compressa (afbeelding 1, rechts), injecteert een gif in het zenuwstelsel van een Amerikaanse kakkerlak Periplaneta americana (afbeelding 1, links). Dit milde gif, een neurotoxine, verdooft de kakkerlak, waardoor geen vluchtreactie optreedt. Vervolgens trekt de sluipwesp de kakkerlak aan zijn voelspriet mee naar zijn hol.
In het hol zet de sluipwesp een ei af op de buikzijde van het slachtoffer. De larve die zich hieruit ontwikkelt, leeft eerst op en daarna in de kakkerlak en voedt zich met lichaamsvloeistof en organen van de kakkerlak. Zelf is de kakkerlak niet meer in staat te eten en sterft.
De relatie tussen de larve van de smaragdsluipwesp en de Amerikaanse kakkerlak is niet parasitair omdat de gastheer niet in leven blijft. Toch is er geen sprake van predatie.
Het neurotoxine dat de smaragdwesp inspuit, blokkeert de receptoren voor bepaalde neurotransmitters in het zenuwstelsel van de kakkerlak. Afbeelding 2 geeft een schakeling weer van zenuwcellen bij insecten. De pijlen geven de richting van de impulsen aan. Zenuwcel B is een schakelzenuwcel. Drie plaatsen op de zenuwcellen zijn met de letters P, Q en R aangegeven.
Uit één volwassen kakkerlak komt na de metamorfose van de sluipwesplarve één volwassen sluipwesp. Van de kakkerlak blijft alleen het chitinepantser over.
Na het uitkomen van de sluipwesp wordt het totaalgewicht aan organische stoffen van het chitinepantser van de kakkerlak en van het lichaam van de volwassen sluipwesp bepaald.
Een kakkerlak die doodgaat, wordt normaal al snel door bacteriën opgeruimd. Om dit bederf van zijn voedsel te voorkomen, spuugt de larve van de sluipwesp een vloeistof met een bacteriedodende werking in het lichaam van de kakkerlak. De vloeistof bevat een mengsel van verschillende antibiotica. Zo’n mengsel heeft als voordeel boven een enkel antibioticum dat bacteriën niet snel resistent worden.
Afbeelding 1

Foto van de smaragdsluipwesp (rechts) en de Amerikaanse kakkerlak (links).
Afbeelding 2

Schakeling van zenuwcellen bij insecten. Cel A en cel B zijn zenuwcellen; cel B is een schakelzenuwcel. De pijlen geven de richting van de impulsen aan. Op de zenuwcellen zijn de plaatsen P, Q en R aangegeven.
Vraag 22 2 punten
Afbeelding 2 geeft een schakeling weer van zenuwcellen bij insecten. Zenuwcel B is een schakelzenuwcel. Drie plaatsen op de zenuwcellen zijn met de letters P, Q en R aangegeven. Is zenuwcel A in afbeelding 2 een motorische of een sensorische zenuwcel? Op welke plaats werkt het neurotoxine?
Bekijk het antwoord
Antwoord: F
2018, tijdvak 2: Degeneratie van het netvlies
Opgavetekst
Degeneratie van het netvlies
Tijdens haar hbo-studie optometrie loopt Floor stage bij een optometrist. De optometrist onderzoekt twee patiënten met leeftijdgebonden macula-degeneratie.
Bij mensen met macula-degeneratie (LMD) raakt het netvlies vervormd doordat eiwitten zich ophopen achter het netvlies of doordat daar extra bloedvaatjes ontstaan. Deze veranderingen veroorzaken een afwijkend beeld. Dit wordt duidelijk via de Amsler-test. Hierbij kijken patiënten naar een raster (afbeelding 1a). Als ze hierin vervormingen waarnemen, zoals in afbeelding 1b, is er mogelijk sprake van LMD.
De optometrist bestudeert het netvlies van een patiënt die kleine vervormingen van zijn beeld waarneemt. Hiervoor druppelt de optometrist atropine in het oog, waardoor alle kringspieren in het oog zich ontspannen en de pupil groot wordt. Hij heeft dan via de pupil goed zicht op het netvlies. Een bijwerking van deze oogdruppels is dat de patiënt tijdelijk niet scherp ziet.
Een andere patiënt heeft LMD in een vergevorderd stadium. Op de plekken waar de ophopingen zijn ontstaan, zijn de zintuigcellen zelfs verdwenen. De patiënt legt aan Floor uit wat hij ziet:
“Als ik je in de ogen probeer te kijken, dan zie ik helemaal niets. Geen scheve ogen, geen rare ogen, maar géén ogen. Ook geen zwarte of grijze vlekken; niets op de plek waar ik ogen zou willen zien. Maar als ik naar je voorhoofd kijk, zo ongeveer bij de haargrens, dán zie ik ineens je ogen!”
Floor leest dat het extra innemen van zink en antioxidanten de voortgang van LMD kan vertragen bij patiënten met een beginstadium van LMD. De werkzaamheid van deze supplementen is bepaald in een Amerikaans onderzoek.
Voor dit onderzoek zijn ruim 4500 patiënten met een beginstadium van LMD in vier groepen verdeeld die elk een verschillende behandeling kregen:
- Groep 1 was de controlegroep.
- Groep 2 kreeg pillen met zink.
- Groep 3 kreeg pillen met antioxidanten.
- Groep 4 kreeg pillen met zink en antioxidanten.
In het Amerikaanse onderzoek werd gedurende tien jaar bij de patiënten jaarlijks het gezichtsvermogen gemeten. De resultaten van dit onderzoek zijn in een grafiek weergegeven (afbeelding 2).
Naar aanleiding van deze gegevens trekt Floor drie conclusies.
1 Behandeling met zink en antioxidanten samen leidt tot een minder grote kans op matig verlies aan gezichtsvermogen dan behandeling met alleen zink.
2 Bij behandeling met alleen zink is na tien jaar het gezichtsvermogen met 50% afgenomen.
3 Na twintig jaar is de kans dat onbehandelde patiënten niets meer zien 100%.
Als LMD in de familie voorkomt, is de kans op het krijgen van deze afwijking hoger. Floor bedenkt een onderzoek waarmee ze zou kunnen achterhalen hoe groot deze erfelijke component is. Hiervoor zou ze gegevens willen bestuderen van tweelingen van wie ten minste één van de twee LMD heeft.
De tweelingen kan ze verdelen in vier categorieën:
1 eeneiig; beide individuen lijden aan LMD
2 eeneiig; slechts één van de twee lijdt aan LMD
3 twee-eiig; beide individuen lijden aan LMD
4 twee-eiig; slechts één van de twee lijdt aan LMD
Ga ervan uit dat ze 100 tweelingparen onderzoekt van wie ten minste één van de twee LMD heeft. 50 paren hiervan zijn eeneiig, 50 paren twee-eiig.
Als de aandoening inderdaad voornamelijk erfelijk bepaald is, zullen er meer tweelingparen in de ene categorie zitten dan in andere categorieën.
Afbeelding 1a en 1b

Amsler-raster. Afbeelding 1a (normaal beeld): een regelmatig raster. Afbeelding 1b (afwijkend beeld): hetzelfde raster, maar de lijnen zijn vervormd. In het midden lopen de lijnen naar elkaar toe en buigen ze af, wat op een vervormd gebied wijst.
Vraag 25 2 punten
Bij mensen met macula-degeneratie (LMD) raakt het netvlies vervormd doordat eiwitten zich ophopen achter het netvlies. Leg uit hoe ophoping van eiwitten achter het netvlies kan leiden tot het afwijkend beeld in afbeelding 1b.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat door de ophopingen het netvlies (plaatselijk) vervormd is. (1p)
- Noemt dat zintuigcellen op een andere plaats (in het netvlies) geprikkeld worden dan in de normale situatie. (1p)
Vraag 26 2 punten
De optometrist druppelt atropine in het oog, waardoor alle kringspieren in het oog zich ontspannen en de pupil groot wordt. Een bijwerking van deze oogdruppels is dat de patiënt tijdelijk niet scherp ziet. Heeft de patiënt als gevolg van het ontspannen van de kringspieren tijdelijk moeite met dichtbij of veraf zien? En waardoor wordt dit veroorzaakt?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
Vraag 27 1 punt
Een andere patiënt heeft LMD in een vergevorderd stadium. Op de plekken waar de ophopingen zijn ontstaan, zijn de zintuigcellen zelfs verdwenen. De patiënt zegt dat hij niets ziet als hij iemand in de ogen kijkt, maar wel de ogen ziet bij het voorhoofd, zo ongeveer bij de haargrens. Zijn bij deze patiënt vooral kegeltjes of vooral staafjes in het netvlies verdwenen? Licht dit toe aan de hand van de symptomen die hij beschrijft.
Bekijk het antwoord
- Noemt vooral kegeltjes, met een toelichting waaruit blijkt dat hij niets ziet in het centrum van zijn gezichtsveld (met de gele vlek, met de zintuigcellen op de optische as). (1p)
2018, tijdvak 2: Pandakeutels
Opgavetekst
Pandakeutels
Reuzenpanda’s zijn het grootste deel van de dag bezig met het eten van bamboe (afbeelding 1). Deze eigenschap bracht wetenschappers op het idee darmbacteriën van reuzenpanda’s te gebruiken bij de productie van biobrandstoffen.
De reuzenpanda kan leven op een dieet van uitsluitend bamboe dankzij de cellulase die zijn darmbacteriën produceren.
In tegenstelling tot andere beren houden reuzenpanda’s niet van vlees. Het gen dat vlees hartig laat smaken (het T1R1-gen), is bij de reuzenpanda veranderd. Hierdoor heeft vlees voor reuzenpanda’s geen aantrekkelijke smaak.
Het T1R1-gen codeert voor een receptor die vlees hartig doet smaken: de umami-receptor.
Bij de reuzenpanda is een mutatie van het T1R1-gen verantwoordelijk voor niet-werkzame umami-receptoren.
De darmbacteriën van de reuzenpanda staan sterk in de belangstelling van wetenschappers die onderzoek doen naar de productie van tweede-generatie-biobrandstoffen. Tweede-generatie-biobrandstoffen worden verkregen uit plantenresten die overblijven na het oogsten van gewassen. Eerste-generatie-biobrandstoffen worden gemaakt uit maïs of suikerriet.
De darmbacteriën van de reuzenpanda zijn in staat om heel efficiënt cellulose af te breken tot enkelvoudige suikers. Door genen van deze bacteriën in te bouwen in gistcellen zouden de enzymen die cellulose afbreken, op grote schaal geproduceerd kunnen worden. De gemodificeerde gist wordt dan in een bioreactor vermeerderd en aangezet tot productie van de gewenste enzymen (afbeelding 2). Deze enzymen worden gebruikt voor de productie van tweede-generatie-biobrandstoffen.
Voor een optimale productie van enzymen door gist moeten de ideale abiotische omstandigheden worden gecreëerd in de bioreactor.
De tweede-generatie-biobrandstoffen moeten een oplossing bieden voor het versterkt broeikaseffect, dat veroorzaakt wordt door het gebruik van fossiele brandstoffen.
Vraag 42 2 punten
Het T1R1-gen codeert voor een receptor die vlees hartig doet smaken: de umami-receptor. Welke beschrijving van de umami-receptor is juist?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Hoe vaak zenuwstelsel en hormonen in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 3 | 1 | 2% |
| 2025, tijdvak 1 | 27, 44-47 | 5 | 10% |
| 2025, tijdvak 2 | 23, 29, 38, 40-41 | 5 | 11% |
| 2024, tijdvak 1 | 16, 23 | 2 | 4% |
| 2024, tijdvak 2 | 10, 34, 43-47 | 7 | 15% |
| 2023, tijdvak 1 | 20-23, 33 | 5 | 12% |
| 2023, tijdvak 2 | 14, 25-27, 36, 45 | 6 | 14% |
| 2022, tijdvak 1 | 9-10, 13, 22, 24-25, 32, 34 | 8 | 19% |
| 2022, tijdvak 2 | 13-14, 20, 34, 36-39 | 8 | 19% |
| 2022, tijdvak 3 | 4, 17-19, 38 | 5 | 12% |
| 2021, tijdvak 2 | 1, 3-6, 15, 18 | 7 | 17% |
| 2021, tijdvak 3 | 18, 21-22, 31-32, 39 | 6 | 16% |
| 2019, tijdvak 1 | 1-3 | 3 | 7% |
| 2019, tijdvak 2 | 11, 35, 42, 44-47 | 7 | 15% |
| 2018, tijdvak 1 | 14-17, 27, 33 | 6 | 13% |
| 2018, tijdvak 2 | 1-3, 22, 25-27, 42 | 8 | 19% |
In 16 van de 18 ingedeelde examens biologie havo staat een vraag over zenuwstelsel en hormonen, samen 89 vragen (11% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2022, tijdvak 1: 8 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 7% van de vragen over zenuwstelsel en hormonen, daarvoor 14%. Het onderwerp krijgt de laatste jaren minder ruimte.
Oefenen met zenuwstelsel en hormonen
Maak de 15 nieuwste examenvragen over zenuwstelsel en hormonen online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2026, 2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over zenuwstelsel en hormonen
Andere onderwerpen biologie havo
- Ecologie
- Afweer
- Bloedsomloop
- Voeding en vertering
- Erfelijkheid
- Evolutie
- Planten en fotosynthese
- DNA en eiwitsynthese
- Ademhaling
- Cellen
- Voortplanting
Zenuwstelsel en hormonen op andere niveaus
- Examenvragen zenuwstelsel en hormonen biologie vmbo-bb
- Examenvragen zenuwstelsel en hormonen biologie vmbo-gl/tl
- Examenvragen zenuwstelsel en hormonen biologie vmbo-kb
- Examenvragen zenuwstelsel en hormonen biologie vwo
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen biologie havo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Hoe ToetsChecker biologie per vraagtype nakijkt, lees je op biologie toetsen nakijken met AI.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op biologie oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt zenuwstelsel en hormonen voor in het eindexamen biologie havo?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 89 vragen over zenuwstelsel en hormonen, 11% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 16 van die examens.
In welk examen biologie havo stonden de meeste vragen over zenuwstelsel en hormonen?
In het examen van 2022, tijdvak 1, met 8 vragen: 9-10, 13, 22, 24-25, 32, 34.
Hoe oefen ik examenvragen over zenuwstelsel en hormonen?
Op deze pagina staan alle vragen over zenuwstelsel en hormonen met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.