Examenvragen ecologie biologie havo
185 vragen over ecologie uit 18 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Ecologie komt in 18 van de 18 examens biologie havo voor, met 185 vragen (24% van alle examenvragen). Het meest in 2023, tijdvak 2 (15 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over ecologie
Per examen de vragen over ecologie, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Bedreigingen voor de beekprik
Opgavetekst
De beekprik is in Nederland een bedreigde diersoort. Een van de oorzaken is dat de waterkwaliteit in veel beken niet goed genoeg is.
De beekprik (Lampetra planeri, afbeelding 1) is een vis die ongeveer 15 centimeter lang wordt.
Beekprikken komen in Nederland nog maar in enkele beken voor. Deze beken ontspringen in hoger gelegen moerasbossen. Het water is daar voedselarm en de beekbodem bestaat uit zand en grind. Stroomafwaarts slingert de beek door loofbos en landbouwgrond en neemt de concentratie van anorganische stoffen toe. Hier groeien op de beekbodem enkele waterplanten. Nog verder stroomafwaarts liggen organische resten op de bodem.
Vanaf de bron van de beek wordt het water stroomafwaarts steeds voedselrijker: de concentratie van anorganische stoffen neemt toe.
Vraag 7 1 punt
Verklaar waardoor de concentratie van anorganische stoffen van het water stroomafwaarts toeneemt.
Bekijk het antwoord
voorbeelden van een juist antwoord:
- Meststoffen uit het landbouwgebied komen terecht in de beek.
- Door afbraak van bladeren komen er steeds meer anorganische stoffen in het water.
- Organische resten worden door reducenten afgebroken, waarbij anorganische stoffen ontstaan.
Uit het antwoord moet blijken dat door uitspoeling anorganische stoffen in het water terechtkomen. / dat door afbraak anorganische stoffen ontstaan (in het water).
Volwassen beekprikken zwemmen stroomopwaarts om eitjes af te zetten op de grindrijke beekbodem. Zodra de beekpriklarven uit de eitjes komen, laten ze zich met de stroom meevoeren naar plekken waar de bodem van de beek bestaat uit zand en slib. De beekpriklarven eten algen en kleine meercellige waterorganismen, zoals raderdiertjes. Raderdiertjes leven van algen en van eencellige organismen zoals trilhaardiertjes, amoeben en sporendiertjes. Deze eencellige organismen voeden zich onder andere met algen.
De beekprik heeft een langgerekt, cilindervormig lichaam (afbeelding 1).
Vraag 9 1 punt
Verklaar dat deze lichaamsvorm functioneel is.
foto van een beekprik. Bekijk in Opgaven, pagina 5
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat de vis gestroomlijnd is. / minder weerstand heeft. / makkelijker tegen de stroom kan inzwemmen.
In de tekst in het kader boven vraag 9 is een voedselweb beschreven.
Vraag 10 2 punten
Teken dit voedselweb.
Geef met de pijlen de richting van de energiestroom aan.
Bekijk het antwoord
voorbeeld van een juist voedselweb:
Als er in de zomer weinig regen valt, neemt de stroomsnelheid van het water in de beken af. Daardoor daalt de zuurstofconcentratie in het water. Volwassen beekprikken kunnen alleen leven in zuurstofrijk water. Beekpriklarven zijn minder gevoelig voor een lage zuurstofconcentratie in het water dan volwassen beekprikken.
Wetenschappers deden een experimenteel onderzoek naar de tolerantiegrenzen van beekpriklarven voor zuurstof bij verschillende temperaturen. Ze plaatsten beekpriklarven in twee bakken met een verschillende watertemperatuur. In elke bak waren vijf beekpriklarven aanwezig. Tijdens het experiment werd na twee, na vier en na zes dagen de zuurstofconcentratie in het water (uitgedrukt in de zuurstofverzadiging) verlaagd. Twee keer per dag werd de sterfte van de beekpriklarven bepaald. In afbeelding 2 zie je de resultaten.
Hieronder staan uitspraken over de resultaten van dit experiment.
- Na 3 dagen bij een temperatuur van 20 °C was de sterfte van de beekpriklarven ongeveer 15%.
- Uit afbeelding 2 blijkt dat de maximum-tolerantiegrens van beekpriklarven voor temperatuur 10 °C is.
- Het moment waarop meer dan de helft van de beekpriklarven is doodgegaan, was bij 20 °C eerder dan bij 10 °C.
Vraag 12 2 punten
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak juist of onjuist is.
grafieken van de zuurstofverzadiging (lijn) en de sterfte (grijs) van beekpriklarven bij 10 °C en 20 °C, over tien dagen. Bekijk in Opgaven, pagina 6
Bekijk het antwoord
- 1 onjuist
- 2 onjuist
- 3 juist
Vraag 13 1 punt
Wat is in het onderzoek (afbeelding 2) de afhankelijke variabele?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
A
Voor volwassen beekprikken zijn de tolerantiegrenzen voor zuurstof anders dan voor beekpriklarven. In afbeelding 3 staat een grafiek van de relatie tussen zuurstofconcentratie in het water en de overleving van beekpriklarven.
Vraag 14 2 punten
Neem afbeelding 3 over, inclusief de lijn van de beekpriklarven. Teken hierin de grafiek van de relatie tussen zuurstofconcentratie en de overleving van volwassen beekprikken.
lege grafiek (afbeelding 3) met de overlevingscurve van beekpriklarven; hierin moet de curve voor volwassen beekprikken getekend worden. Bekijk in Opgaven, pagina 7
Bekijk het antwoord
voorbeeld van een juiste grafiek: een grafiek waarin de curve voor volwassen beekprikken
- zich rechts bevindt van die van de beekpriklarven
- eenzelfde hoogte bereikt als die van de beekpriklarven
Een andere bedreiging voor de beekprik zijn barrières, zoals watermolens. Deze maken de beek stroomopwaarts onbereikbaar voor volwassen beekprikken. Waterschappen proberen barrières op te heffen door vispassages aan te leggen (afbeelding 4).
Vraag 15 1 punt
Verklaar hoe vispassages de overlevingskansen van een populatie beekprikken vergroten.
schema en foto van een beek met een watermolen, met stuw (1), molenrad (2) en uitstroom van de vispassage (3). Bekijk in Opgaven, pagina 8
Bekijk het antwoord
voorbeelden van een juist antwoord:
- De volwassen beekprikken kunnen zo de bovenloop van beken bereiken, waardoor ze voor nageslacht kunnen zorgen.
- Alleen als de vissen eitjes kunnen afzetten, blijft de populatie in stand.
Uit het antwoord moet blijken dat dankzij de vispassages voortplanting kan plaatsvinden.
Opmerking: Als de kandidaat alleen antwoordt dat de vissen dankzij de vispassage niet gedood worden door het molenrad, geen scorepunt toekennen.
2026, tijdvak 1: Razendsnelle adaptatie bij olifanten door stroperij
Opgavetekst
Aan het eind van de vorige eeuw doodden stropers veel Afrikaanse olifanten om hun ivoren slagtanden. Als gevolg van deze stroperij blijkt de soort razendsnel veranderd te zijn. Bioloog Shane Campbell-Staton deed hier onderzoek naar.
In 1977 bestond de populatie olifanten (Loxodonta africana) in het Nationaal Park Gorongosa in Mozambique uit 1271 vrouwtjes. Hiervan had 18,5% geen slagtanden (slagtandloos). Op de foto hiernaast zie je zo'n slagtandloos vrouwtje. In 2000 waren er nog maar 121 vrouwtjes, waarvan er 61 slagtandloos waren. Alle mannetjes in de populatie hadden wél slagtanden.
Olifanten hebben een groot effect op het ecosysteem waarin ze leven. Met hun slagtanden rukken ze struiken uit de grond als ze door een dichtbegroeid bos lopen. Hierdoor kan de rijkdom aan soorten in het gebied toenemen. Bij slagtandloze olifanten zou dit effect op de biodiversiteit kleiner kunnen zijn.
Vraag 21 1 punt
Verklaar hoe het aantal soorten in een bos kan toenemen als er struiken uit de grond gerukt worden.
Bekijk het antwoord
voorbeelden van een juist antwoord:
- Er komt ruimte voor andere soorten.
- Er komt meer licht op de bodem, waardoor andere plantensoorten een kans krijgen.
- In de omgewoelde grond kunnen zaden van andere soorten kiemen.
- De uitgerukte planten trekken organismen aan die het dode hout afbreken.
2026, tijdvak 2: Schrik voor een prik
Opgavetekst
Sinds 2020 krijgen mensen die ouder zijn dan zestig jaar een uitnodiging voor een vaccinatie tegen pneumokokkenziekte. Mevrouw Hertogs komt naar het vaccinatiespreekuur, waar doktersassistente Vicky de prikken zet.

Pneumokokkenziekte wordt veroorzaakt door de pneumokokbacterie (Streptococcus pneumoniae, zie afbeelding). Veel kinderen en volwassenen hebben pneumokokbacteriën in het slijmvlies van hun neusholte. Zolang mensen gezond zijn, hebben ze geen voordeel of nadeel van deze bacteriën. Ze kunnen de bacteriën wel verspreiden door hoesten of niezen.
Bij ouderen met een verminderde afweer kan de pneumokokbacterie de dekweefselcellen van de luchtwegen passeren. De bacterie komt dan in het inwendig milieu terecht, waar die een ernstige longontsteking kan veroorzaken.
In de neusholte bevinden zich een fysische en een (bio)chemische barrière van de aangeboren afweer tegen het binnendringen van de pneumokokbacterie.
Tussen de mens en de pneumokokbacterie is sprake van symbiose. In het neusslijmvlies is de symbiose anders dan in het inwendig milieu.
Vraag 2 2 punten
Welke vorm van symbiose is het meest passend bij de symbiose die optreedt in het neusslijmvlies? En welke bij die in het inwendig milieu? neusslijmvlies
(inwendig milieu)/mutualisme
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
B (2)
2026, tijdvak 2: Bon biní na Boneiru (Welkom op Bonaire)
Opgavetekst
Destiny is gids op Bonaire, een van de eilanden van Caribisch Nederland. Ze gaat met toeristen kajakken in Lac Cai.
Lac Cai (afbeelding 1) is een beschermd natuurgebied met zeegrasvelden en mangrovebos. Er groeit veel rode mangrove (Rhizophora mangle, afbeelding 2). Deze boomsoort heeft roodbruine wortels die uit de stam groeien.
De bomen staan in ondiep, zout water. Op de bodem bevindt zich een grote hoeveelheid afgevallen dode bladeren tussen de wortels. Dit bladafval leidt ertoe dat de bodem er zuurstofarm is.

Vraag 9 1 punt
Verklaar hoe de grote hoeveelheid bladafval op de bodem leidt tot zuurstofarme omstandigheden.
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat het bladafval wordt afgebroken door bacteriën/micro-organismen/reducenten (waarbij zuurstof verbruikt wordt).
Opmerking
Als de kandidaat schimmels noemt in plaats van bacteriën, dit niet aanrekenen.
afbeelding 3
De zeegrasvelden (afbeelding 3)

in Lac Cai bestaan grotendeels uit twee soorten zeegras: Thalassia testudinum en Syringodium filiforme. Sinds 2010 groeit ook de zeegrassoort Halophila stipulacea in Lac Cai. Deze soort is waarschijnlijk meegekomen met schepen vanuit de Rode zee.
Vraag 12 1 punt
Geef de biologische term voor een soort die zich door menselijk toedoen vestigt buiten zijn oorspronkelijke verspreidingsgebied.
Bekijk het antwoord
exoot
Opmerking
Aan het antwoord “invasieve soort” of “uitheemse soort” het scorepunt toekennen.
H. stipulacea kan het inheemse zeegras T. testudinum verdringen. Waarschijnlijk speelt eutrofiëring daarbij een belangrijke rol.
Vraag 13 2 punten
Beredeneer hoe eutrofiëring zou kunnen bijdragen aan de verdringing van T. testudinum door H. stipulacea. Geef hierbij aan wat eutrofiëring is, en wat de rol is van licht bij de verdringing.
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat
- (door eutrofiëring) meer voedingstoffen/mineralen/stikstofverbindingen beschikbaar zijn, waardoor H. stipulacea sneller kan groeien (dan T. testudinum), (1)
- (waardoor) er concurrentie om licht ontstaat / H. stipulacea het licht wegneemt (en T. testudinum verdrongen wordt). (1)
Op Bonaire gaat de verdringing van T. testudinum door H. stipulacea veel langzamer dan op het buureiland Aruba. Onderzoekers vermoeden dat dit komt doordat in de zee rondom Bonaire de diversiteit aan vissen groter is dan op Aruba.
Sommige vissoorten eten van het zeegras, waardoor ze de groei van zeegras kunnen beperken.
Om de diversiteit te bepalen, plaatsten de onderzoekers een groot aantal onderwatercamera’s in gebieden bij Bonaire en Aruba. Vervolgens telden ze het aantal vissen en het aantal vissoorten. De resultaten staan in tabel 1.
tabel 1
| totaal aantal vissen | aantal vissoorten | |
|---|---|---|
| bij Bonaire | 566 | 28 |
| bij Aruba | 472 | 14 |
Om de resultaten op Bonaire en Aruba te kunnen vergelijken, selecteerden de onderzoekers gebieden waar de abiotische factoren zoveel mogelijk overeenkomen.
Vraag 14 2 punten
Noteer twee abiotische factoren die in beide onderzoeksgebieden gelijk moeten zijn om de diversiteit aan vissen te kunnen vergelijken.
Bekijk het antwoord
voorbeelden van een juiste abiotische factor: − waterdiepte
− watertemperatuur − hoeveelheid nutriënten − zon/lichtsterkte − stromingssnelheid − zuurstofgehalte − zoutconcentratie
per juist genoemde factor (1)
Hieronder staan uitspraken over het onderzoek.
1 De diversiteit aan vissen is groter op Bonaire dan op Aruba.
2 Een grotere diversiteit aan vissen gaat de verdringing van T. testudinum door H. stipulacea tegen.
3 Doordat vissen eten van H. stipulacea, wordt de verdringing van T. testudinum verhinderd.
Vraag 15 2 punten
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak wel een conclusie of geen conclusie kan zijn uit de resultaten in tabel 1.
Bekijk het antwoord
1 wel (een conclusie) 2 geen (conclusie) 3 geen (conclusie)
indien drie nummers correct (2)
indien twee nummers correct (1)
indien minder dan twee nummers correct (0)
De toeristen hebben genoten van de prachtige natuur van Lac Cai. Een van hen voelt zich ook een beetje schuldig, omdat bij vliegreizen veel broeikasgassen vrijkomen. Het versterkt broeikaseffect kan leiden tot aantasting van de natuurgebieden van Bonaire.
Vraag 16 1 punt
Verklaar hoe het versterkt broeikaseffect kan leiden tot aantasting van de natuur van Bonaire.
Bekijk het antwoord
voorbeelden van een juist antwoord:
− Door het versterkt broeikaseffect warmt het water op, waardoor soorten verdwijnen.
− Het leidt tot zeespiegelstijging, waardoor natuurgebieden in Bonaire onder water komen te staan.
2026, tijdvak 2: Oma’s aan de top
Opgavetekst
Sophie studeert Kust- en Zee-management. Voor haar stage mariene biologie neemt ze deel aan onderzoek naar orka’s.

Orka’s (Orcinus orca) zijn zeezoogdieren die behoren tot de tandwalvissen. Ze leven in familiegroepen.
Orka’s eten voornamelijk vissen. Ook eten ze inktvissen, zeehonden, kleine walvissoorten en zeevogels. Vissen, inktvissen en kleine walvissoorten voeden zich met zoöplankton.
Zeevogels leven van vis.
Inktvissen, vissen en zeevogels worden gegeten door zeehonden. Algen zijn het voedsel voor zoöplankton.
In de tekst in het bovenstaande informatiekader is een voedselweb beschreven.
Vraag 17 2 punten
− Noteer de producenten uit dit web.
- Noteer de naam van de ecologische relatie tussen de kleine walvissoorten en de inktvis.
Bekijk het antwoord
- algen (1)
- concurrentie (1)
Opmerking
Aan het antwoord “competitie” het tweede scorepunt toekennen.
De orka is onderdeel van het voedselweb in het informatiekader.
Vraag 18 2 punten
Tot welke orde of ordes van consumenten behoort de orka volgens deze informatie?
Bekijk het antwoord
Antwoord: E
E (2)
2026, tijdvak 2: Kiezen voor vegan
Opgavetekst
Michael wil veganistisch (vegan) gaan eten, omdat dat beter is voor het milieu. Hij wil wel voldoende eiwitten binnenkrijgen.
Als je veganistisch eet, eet je geen dierlijke producten. Vlees, vis en zuivel zijn echter een belangrijke bron van eiwitten. Veganisten moeten daarom plantaardige voedingsmiddelen eten met voldoende eiwitten. Ook moeten zij er extra op letten dat ze genoeg mineralen en vitamines binnenkrijgen.

In het spijsverteringskanaal worden eiwitten afgebroken tot aminozuren. Hieronder staan delen van het spijsverteringsstelsel.
- mondholte
- maag
- twaalfvingerige darm
- dunne darm
- dikke darm
Michael vertelt aan zijn ouders wat het milieuvoordeel is van veganistisch eten. Hij stelt:
Als iedereen veganistisch zou eten, zou er veel minder landbouwgrond nodig zijn.
Vraag 29 3 punten
Leg de stelling van Michael uit aan de hand van de energiestroom door de voedselketen. Gebruik je informatieboek.
Bekijk het antwoord
voorbeelden van een juist antwoord:
− Wanneer mensen plantaardig voedsel eten, gaat alle energie uit die producten meteen naar mensen. Eten de mensen vlees, dan gaat een deel van de energie verloren, doordat het dier er zelf een deel van heeft gebruikt voor dissimilatie. Er hoeven minder planten geteeld te worden, waardoor er dus minder landbouwgrond nodig is. − Bij plantaardig voedsel is de voedselketen korter, waardoor er minder warmteverlies is. Er hoeft dan minder voedsel verbouwd te worden om mensen te voeden, waardoor minder landbouwgrond gebruikt hoeft te worden.
- het inzicht dat in elke schakel van de voedselketen energie verloren gaat (1)
- het inzicht dat (vergeleken met niet-veganistisch eten) de voedselketen bij veganistisch eten korter is (1)
- het inzicht dat (bij veganistisch eten) minder productie van planten nodig is (waardoor er minder landbouwgrond nodig is) (1)
Opmerking
Als de kandidaat in het antwoord biomassa gebruikt in plaats van energie, dit niet aanrekenen.
2025, tijdvak 1: De zeearend moet blijven!
Opgavetekst
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.
Thomas van der Es werkt als boswachter voor Staatsbosbeheer in Nationaal Park De Biesbosch. In dit gebied zet hij zich in voor het behoud van de biodiversiteit.
De Biesbosch is een waterrijk natuurgebied met veel wilgenbossen. Sinds 2006 broeden er zeearenden (afbeelding 1). Vanaf 1990 nam de populatie zeearenden in Duitsland toe door een afname van het gebruik van bepaalde insecticiden en door een jachtverbod.
Zeearenden werden al eerder in Nederland waargenomen, maar pas vanaf 2006 vestigden ze zich. Dat kon doordat er steeds meer natte natuurgebieden ontstonden, waar vogels die prooi zijn voor de zeearend, in grote groepen aanwezig zijn. Afbeelding 2 toont de plaatsen waar nu zeearenden broeden in Nederland.
Vraag 1 1 punt
Wat is de biologische term voor een geschikt leefgebied van een soort?
Afbeelding 1: foto van een zeearend op een tak in De Biesbosch. Afbeelding 2: kaart van Nederland met de plaatsen waar zeearenden broeden. Bekijk in Opgaven, pagina 2
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
B
De zeearend is in Nederland geen exoot.
Vraag 2 1 punt
Verklaar dit.
Bekijk het antwoord
voorbeelden van een juist antwoord:
- De zeearend is op eigen kracht naar Nederland gekomen.
- De zeearend is zonder hulp van de mens hier gekomen.
- Het is een gevolg van migratie.
- Hij komt hier van nature voor.
- De zeearend was hier eerder al uitgestorven.
Insecticiden worden in de landbouw gebruikt om insecten te doden die voedselgewassen aantasten. Bepaalde insecticiden (zoals het verboden middel DDT) zijn een grote bedreiging voor de gezondheid van toppredatoren zoals de zeearend. Voor vogels die insecten eten, vormen deze insecticiden een minder groot gevaar, ondanks dat deze vogels even gevoelig zijn voor het gif als zeearenden.
Vraag 3 2 punten
Leg uit dat de zeearend wél ernstige gezondheidsschade ondervindt van deze insecticiden en de vogels die de insecten eten niet.
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat
- de insecticiden niet worden afgebroken door organismen / de insecticiden zich ophopen in organismen / de insecticiden accumuleren in organismen,
- (waardoor) de concentratie insecticiden in hogere trofische niveaus toeneemt / in de voedselketen toeneemt.
of
(waardoor) de zeearend, die hoger in de voedselketen staat (dan insectenetende vogels) insecticiden in hogere concentraties in zijn lichaam opbouwt.
Opmerking
Als de kandidaat antwoordt dat insecticiden accumuleren in de voedselketen, het tweede scorepunt toekennen.
Afbeelding 3 toont het aantal broedparen van de zeearend in Nederland tot en met 2021.
Vraag 4 2 punten
Hieronder staan uitspraken over deze gegevens.
- 1 In 2006 werd in totaal één zeearend waargenomen.
- 2 Tussen 2006 en 2015 was de groei van het aantal broedende zeearenden in Nederland exponentieel.
- 3 In 2010 werden er geen kuikens grootgebracht.
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak wel of niet ondersteund wordt door de gegevens in afbeelding 3.
Staafdiagram van het aantal broedparen van de zeearend in Nederland per jaar, van 2000 tot en met 2021 (van 0 in 2000 tot 22 in 2021). Bekijk in Opgaven, pagina 3
Bekijk het antwoord
- 1 niet
- 2 niet
- 3 niet
De broedpogingen van de zeearend zijn niet altijd succesvol: er vliegen dan geen kuikens uit. Soms komt dit door menselijke activiteiten, zoals bij verstoring door het filmen van het nest. In andere gevallen zijn abiotische factoren verantwoordelijk voor een lager broedsucces.
Vraag 6 1 punt
Licht met een voorbeeld toe hoe een abiotische factor een lager broedsucces van zeearenden kan veroorzaken.
Bekijk het antwoord
voorbeelden van een juist antwoord:
- De eieren vallen door de harde wind uit het nest.
- De jonge zeearenden drogen uit door hitte.
- De kuikens worden te koud door te veel regen.
Opmerking
Het antwoord moet een abiotische factor én een toelichting voor een lager broedsucces bevatten.
Tussen 1988 en 1991 werden 41 bevers in De Biesbosch uitgezet. De populatie is gegroeid tot ruim 300 dieren. Bevers (afbeelding 5) knagen met hun scherpe tanden bomen om, zodat ze van de jonge takken kunnen eten. Zeearenden gebruiken zwarte populieren om hun nest in te maken, omdat deze boomsoort stevige takken heeft.
Van der Es bekleedt de stammen van potentiële nestbomen met kippengaas om te verhinderen dat bevers ze omknagen. Hij krijgt hier regelmatig vragen over. Bevers en zeearenden zijn namelijk beide beschermde diersoorten. Van der Es vindt dat in dit geval de keuze voor de zeearend het best is.
Vraag 9 1 punt
Noteer een biologisch argument dat zijn standpunt ondersteunt.
Afbeelding 5: foto van een bever die een boomstam doorknaagt. Bekijk in Opgaven, pagina 5
Bekijk het antwoord
voorbeelden van een juist antwoord:
- De zeearend is afhankelijk van de populier, terwijl de bever ook andere bomen kan eten.
- Er zijn al heel veel bevers in De Biesbosch.
- Er zijn weinig andere soorten toppredatoren.
- De populatie zeearenden is nog maar klein.
De relatie tussen de zwarte populier en de zeearend kan commensalisme genoemd worden.
Vraag 10 1 punt
Geef een argument voor deze stelling.
Bekijk het antwoord
voorbeelden van een juist antwoord:
- De zeearend heeft voordeel; de populier heeft geen voordeel of nadeel.
- Het maakt voor de populier niet uit dat de zeearend erin nestelt.
Opmerking
Uit het antwoord moet voordeel voor de zeearend blijken, evenals het ontbreken van voordeel én nadeel voor de populier.
2025, tijdvak 1: Een nieuwe groente: eendenkroos
Opgavetekst
Ingrid van der Meer van Wageningen University & Research onderzoekt de mogelijkheid om eendenkroosplantjes te gebruiken als eiwitrijke groente.
Eendenkroos is een verzamelnaam voor verschillende soorten drijvende waterplantjes van enkele millimeters groot, zoals Lemna minor (afbeelding 1). De plantjes bestaan uit een bladachtig schijfje dat op het water drijft. De huidmondjes bevinden zich aan de bovenzijde van de blaadjes en staan altijd open. Bij sommige eendenkroossoorten zijn wortels aanwezig (afbeelding 2).
Van der Meer ziet mogelijkheden om het hele jaar eendenkroos te kweken door middel van verticale landbouw. Bij verticale landbouw worden groenten onder gecontroleerde omstandigheden in meerdere lagen boven elkaar geteeld (afbeelding 4), bijvoorbeeld in leegstaande gebouwen.
Door verticale landbouw is er minder landbouwgrond nodig.
Vraag 25 1 punt
Geef nog een ander argument waardoor de productie van groenten door middel van verticale landbouw ecologisch duurzamer kan zijn dan de productie van groenten via de gangbare akkerbouw.
Foto van verticale landbouw: groenten staan in meerdere lagen boven elkaar in een gebouw, onder kunstlicht. Bekijk in Opgaven, pagina 11
Bekijk het antwoord
voorbeelden van een juist antwoord:
- Bij verticale landbouw is er geen uitspoeling van meststoffen.
- laag waterverbruik mogelijk
- minder bestrijdingsmiddelen nodig
- minder last van dieren, zoals slakken, die van de planten eten
- minder grote machines nodig die fossiele brandstoffen gebruiken
- minder stikstofbelasting van natuurgebieden
- Er is minder transport nodig omdat de bedrijven dicht bij de consumenten kunnen staan.
2025, tijdvak 1: Gevaarlijke sporen
Opgavetekst
Jasper heeft een levensgevaarlijke infectie gehad met een schimmel die resistent is tegen medicijnen. Deze schimmel is waarschijnlijk resistent geworden door het gebruik van schimmelbestrijdingsmiddelen in de akkerbouw.
Aspergillus fumigatus is een schimmel die algemeen aanwezig is in de bodem. Je ademt dagelijks sporen van deze schimmel in (afbeelding 1). Bij gezonde mensen ruimt het immuunsysteem de sporen op. Als gevolg van een ziekte heeft Jasper echter een sterk verlaagde weerstand, waardoor de schimmel een gevaarlijke infectie veroorzaakte. Dit wordt aspergillose genoemd.
In de akkerbouw worden azolen gebruikt om voedselgewassen en bloembollen te beschermen tegen schimmelinfecties. Deze azolen komen met plantenafval terecht op composthopen. Waarschijnlijk is in zo'n composthoop de resistente Aspergillus fumigatus ontstaan.
A. fumigatus komt veel voor in composthopen, en speelt een rol in de kringloop van stoffen.
Vraag 41 2 punten
Tot welke groep behoort A. fumigatus in de kringloop van stoffen? En welke omzetting in de kringloop van stoffen wordt gedaan door A. fumigatus?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
D
2025, tijdvak 2: Groene energie nog groener
Opgavetekst
Biobrandstoffen kunnen een duurzaam alternatief zijn voor fossiele brandstoffen. Stefan Hol werkt bij Wageningen Universiteit en Research aan onderzoek naar de CO2-uitstoot bij de productie van bio-ethanol uit suikerbieten.
Doordat suikerbieten veel sacharose bevatten, zijn ze erg geschikt voor de productie van bio-ethanol (alcohol). De verse suikerbieten worden gewassen en dan vermalen tot pulp. De pulp wordt verhit om micro-organismen te doden. Als de pulp is afgekoeld, wordt deze in een bioreactor gebracht waarin gistcellen aanwezig zijn. De gistcellen gaan dan ethanol produceren.
Behalve sacharose, bevatten suikerbieten ook veel polysachariden. Daarom worden bepaalde enzymen toegevoegd aan de pulp in de bioreactor. Hierdoor wordt de ethanol-opbrengst hoger.
Bij teelt, transport, opslag en verwerking van suikerbieten komt koolstofdioxide vrij. Deze CO2-uitstoot draagt bij aan het versterkte broeikaseffect. Stefan Hol stelde het volgende model op om deze CO2-uitstoot per kilogram suikerbiet te kunnen berekenen.
\text{Totaal CO}_2 = \text{CO}_2 \text{ teelt} + \text{CO}_2 \text{ transport} + \text{CO}_2 \text{ opslag} + \text{CO}_2 \text{ verwerking}
Stefan Hol gebruikte in zijn berekeningen gemiddelde waarden en ging uit van de situatie zoals die in 2020 was. In de toekomst zullen deze waarden waarschijnlijk lager liggen.
Vraag 13 1 punt
Geef een manier waarop akkerbouwers bij de teelt van suikerbieten de CO2-uitstoot per kilogram suikerbiet kunnen verminderen.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van een juist antwoord:
- Vermindering van het gebruik van kunstmest.
- Door het gebruik van robots is veel minder (fossiele) brandstof nodig.
- De trekkers worden elektrisch aangedreven.
- Gebruik van biobrandstof in tractoren.
Het nadeel van het gebruik van verse suikerbieten is dat deze niet het hele jaar beschikbaar zijn. In plaats van suikerbietenpulp kan suikerbietensap worden gebruikt voor de productie van bio-ethanol. In tegenstelling tot pulp, is het sap lang houdbaar. De productie van sap uit suikerbieten kost echter veel meer energie, waardoor deze manier van ethanol-productie minder duurzaam is. Hieronder staan enkele waarden van de teelt en verwerking van suikerbieten.
| opbrengst teelt suikerbieten (ongewassen) | 94.500 kg per hectare |
| percentage zand of klei aan de suikerbieten | 10% |
| biomassa-gehalte van een gewassen suikerbiet | 24% |
| gehalte sachariden | 0,73 kg per kg biomassa |
| opbrengst aan bio-ethanol | 0,52 kg per kg sachariden |
| CO2-uitstoot bij gebruik pulp | 0,80 g CO2 per kg bio-ethanol |
| CO2-uitstoot bij gebruik sap | 1,31 g CO2 per kg bio-ethanol |
Vraag 14 2 punten
- Bereken hoeveel kilogram bio-ethanol kan worden geproduceerd met de suikerbietenopbrengst van één hectare.
- Bereken hoeveel kilogram CO2 er minder vrijkomt per hectare aan suikerbieten door gebruik van pulp in plaats van sap.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van een juist antwoord:
\text{opbrengst} = 94500 \times (1 - 0{,}1) \times 0{,}24 \times 0{,}73 \times 0{,}52 = 7748 \text{ kg bio-ethanol}
\text{afname aan CO}_2 = 7748 \times (1{,}31 - 0{,}80) = 3{,}95 \text{ kg CO}_2 \text{ per ha}
Bij het verbranden van bio-ethanol komt ook koolstofdioxide vrij. Gebruik van bio-ethanol draagt echter veel minder bij aan het versterkte broeikaseffect dan het gebruik van fossiele brandstoffen.
Vraag 15 1 punt
Verklaar dat het gebruik van bio-ethanol uit suikerbieten minder bijdraagt aan het versterkte broeikaseffect.
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat de koolstofdioxide (die vrijkomt bij de verbranding van bio-ethanol) recent onttrokken is aan de atmosfeer, of dat het gebruik van bio-ethanol onderdeel is van de korte/snelle koolstofkringloop.
2025, tijdvak 2: Project Partridge
Opgavetekst
Het project Partridge is een project van vijf Europese landen. In dit project proberen ecologen en landbouwers om met eenvoudige maatregelen de biodiversiteit te laten toenemen. De patrijs kan hiervan profiteren.
In de jaren zeventig van de vorige eeuw kwam de patrijs (Perdix perdix, afbeelding 1) in heel Nederland voor op akkers en graslanden. Door de intensivering van de landbouw nam het aantal geschikte broedplaatsen snel af, waardoor het aantal patrijzen met 95% gedaald is.

Het broedsucces van de patrijs hangt vooral af van de beschutting en de hoeveelheid insecten in de directe omgeving van het nest. Patrijs-kuikens eten alleen maar insecten. Volwassen patrijzen voeden zich vooral met plantaardig materiaal, zoals zaden en groene plantendelen van diverse kruiden die op akkers groeien. Af en toe eten ze een insect. Zie het voedselweb in afbeelding 2.
Vraag 24 2 punten
Tot welk trofisch niveau behoort een patrijskuiken? En tot welk trofisch niveau behoort een volwassen patrijs? Gebruik het voedselweb in afbeelding 2.
Bekijk het antwoord
Antwoord: F
F
In het project Partridge onderzoeken ecologen of de biodiversiteit op akkers vergroot kan worden door het aanleggen van keverbanken. Een keverbank is een strook grond van 50 tot 70 centimeter hoog, met daarop een lage begroeiing van grassen en struikjes. Deze biedt beschutting en voedsel voor de patrijs-kuikens, die in de periode van eind mei tot halverwege juni uit het ei komen. Naast de keverbank ligt een strook grond die onbegroeid (braakliggend) blijft. Zie afbeelding 3.

Op de braakliggende grond kunnen patrijzen stofbaden nemen. Zo verwijderen ze bloedzuigende mijten van hun huid.
Vraag 26 1 punt
Wat is de naam van de relatie tussen de patrijs en de mijt?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
C
De hypothese van de ecologen is: een keverbank vergroot de overlevingskans van patrijskuikens. Om dit te testen hebben een aantal akkerbouwers keverbanken aangelegd. De ecologen tellen steeds het aantal insecten op een keverbank en in een controlestrook op een akker zonder keverbank. In het diagram hieronder staan de resultaten van het onderzoek.
Uit het diagram blijkt dat het aantal insecten op de keverbanken groter is dan op akkers zonder keverbank. Hierdoor is de kans op broedsucces van de patrijs er groter. Om hun hypothese te testen, keken de ecologen naar een bepaald gedeelte van het diagram.
Vraag 27 1 punt
Licht toe welk gedeelte.
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat de onderzoekers keken naar de periode (eind) mei, juni (en juli), omdat er dan patrijskuikens zijn die insecten eten.
2025, tijdvak 2: Koeientoilet
Opgavetekst
Andrea heeft een melkveehouderij naast natuurgebied het Korenburgerveen. Om de zeldzame planten in het natuurgebied te beschermen, neemt ze maatregelen zodat de uitstoot van stikstof van haar bedrijf vermindert.
Urine van koeien bevat ureum. In de ontlasting van koeien komen bacteriën voor die het enzym urease produceren. In de stal komen urine en ontlasting met elkaar in contact. Urease zet ureum dan om in ammoniak. Een gedeelte van de ammoniak komt in de lucht en kan zo in de omgeving neerslaan. Dit kan leiden tot eutrofiëring van natuurgebieden.
Als de koeien in de wei lopen, ontstaat er veel minder ammoniak dan wanneer de koeien in de stal staan.
Vraag 28 1 punt
Geef hiervoor een verklaring.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van een juist antwoord:
- In de wei komt de ontlasting meestal niet op dezelfde plek terecht als de urine.
- In de bodem wordt ammonium omgezet tot nitraat.
- Koeien poepen en plassen niet tegelijkertijd.
De resultaten van het onderzoek staan in afbeelding 3.
afbeelding 3
| tijdstip | 0,0 gram N/m²/jaar | 0,5 gram N/m²/jaar | 1,0 gram N/m²/jaar | 2,0 gram N/m²/jaar | 4,0 gram N/m²/jaar |
|---|---|---|---|---|---|
| sep jaar 1 | 375 | 335 | 345 | 295 | 320 |
| jun jaar 2 | 510 | 420 | 440 | 335 | 415 |
| sep jaar 2 | 455 | 380 | 405 | 260 | 260 |
| jun jaar 3 | 505 | 575 | 595 | 200 | 195 |
| sep jaar 3 | 400 | 445 | 420 | 95 | 80 |
| jun jaar 4 | 420 | 490 | 515 | 95 | 95 |
| sep jaar 4 | 400 | 440 | 380 | 70 | 45 |
Vraag 32 2 punten
Hieronder staan drie conclusies.
- 1 1,0 gram N/m²/jaar is de optimum-waarde voor stikstofbemesting van ronde zonnedauw.
- 2 Er is geen verband tussen de toegediende hoeveelheid stikstof en het aantal plantjes van ronde zonnedauw.
- 3 De afname van kleine zonnedauw in het Korenburgerveen wordt veroorzaakt door een verhoogde stikstofuitstoot.
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende conclusie wel of niet getrokken mag worden op basis van het Zweedse onderzoek.
Bekijk het antwoord
1 niet, 2 niet, 3 niet. Indien drie nummers correct: 2 punten. Indien twee nummers correct: 1 punt. Indien minder dan twee nummers correct: 0 punten.
In veel natuurgebieden in Nederland staat op plaatsen waar eerst voornamelijk kleine zonnedauw groeide, nu vooral veenpluis. Dit is het gevolg van de hogere stikstofconcentraties in die gebieden. Veenpluis (Eriophorum angustifolium, afbeelding 4) is een grassoort die maximaal 60 cm hoog wordt.

De hogere stikstofconcentraties liggen wel binnen de tolerantiegrenzen van kleine zonnedauw.
Vraag 33 2 punten
Beredeneer dat er bij hogere stikstofconcentraties steeds meer veenpluis en steeds minder kleine zonnedauw aanwezig is.
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat veenpluis beter kan profiteren van / aangepast is aan de verhoogde hoeveelheid stikstof(verbindingen), en (waardoor) kleine zonnedauw wordt verdrongen / weggeconcurreerd, of kleine zonnedauw minder licht krijgt.
2025, tijdvak 2: Kameleon bekent kleur
Opgavetekst
In 1972 kwam er op Oahu, een eiland van Hawaï, een vracht aan met 36 driehoornkameleons uit Kenia. De dieren ontsnapten en nu komt de soort algemeen voor op het eiland Oahu.
Driehoornkameleons gebruiken hun felle kleuren om signalen te geven aan hun soortgenoten. De driehoornkameleons die op Oahu leven, zijn kleurrijker dan de driehoornkameleons die in Kenia leven. Tot 1972 leefden er geen driehoornkameleons op Oahu.

Een verklaring voor de vestiging en snelle verspreiding van de driehoornkameleons op Oahu, is de afwezigheid van predatoren. Er zullen echter ook andere factoren een rol gespeeld hebben.
Vraag 34 2 punten
- Verklaar aan de hand van een andere biotische factor dan predatie, dat de driehoornkameleons konden overleven op Oahu.
- Verklaar aan de hand van een abiotische factor dat de driehoornkameleons konden overleven op Oahu.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van een juiste verklaring met een biotische factor: er is voldoende voedsel aanwezig; er zijn geen ziekteverwekkers aanwezig. Voorbeelden van een juiste verklaring met een abiotische factor: de temperatuur ligt binnen de tolerantiegrenzen; de luchtvochtigheid is gunstig.
2024, tijdvak 1: Last van de eikenprocessierups
Opgavetekst
Geert komt thuis van een schoolkamp met op zijn borst en armen rode bultjes die erg jeuken. De bultjes zijn veroorzaakt door brandharen van eikenprocessierupsen.
De eikenprocessierups (afbeelding 1) is de larve van de nachtvlinder Thaumetopoea processionea. De rupsen leven in eiken, waar ze van de bladeren eten. Het lichaam van de eikenprocessierups is bedekt met lange witte haren, met daartussen korte, zwarte brandharen.
Eén rups kan 700.000 brandharen hebben. Als de rupsen of de nesten waarin ze zich bevinden worden verstoord, laten de brandharen los. Een brandhaar (afbeelding 2) kan bij de mens een hevig jeukend bultje veroorzaken. Sinds 1990 is het aantal eikenprocessierupsen sterk toegenomen. Dit komt mogelijk door klimaatverandering, door een afname in de biodiversiteit of door een combinatie hiervan.
Er zijn meerdere vlinders waarvan de rupsen brandharen hebben die huidirritatie kunnen veroorzaken. In de tabel staan de wetenschappelijke naam van een aantal van deze vlinders en de habitat van hun rupsen.
| wetenschappelijke naam | habitat |
|---|---|
| Thaumetopoea processionea processionea | eikenbomen |
| Thaumetopoea processionea pseudosolitaria | eikenbomen |
| Thaumetopoea pityocampa | dennenbomen |
| Euproctis chrysorrhoea | duindoornstruiken en eikenbomen |
Vraag 14 2 punten
Hoeveel verschillende soorten vlinders worden vermeld in de tabel? En hoeveel verschillende genera (geslachten) van vlinders?
Noteer je antwoord als volgt:
- aantal soorten: ...
- aantal genera: ...
Afbeelding 1 uit de inleiding van deze opgave: een eikenprocessierups op een tak, bedekt met lange witte haren. Bekijk in Opgaven, pagina 8
Bekijk het antwoord
- aantal soorten: 3
- aantal genera: 2
Een mogelijke oorzaak van de toegenomen aantallen eikenprocessierupsen is de afname van de biodiversiteit.
Vraag 18 1 punt
Verklaar hoe een afname in biodiversiteit kan leiden tot een toename van het aantal eikenprocessierupsen in eikenbossen.
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat (door afname van de biodiversiteit) er minder (natuurlijke) vijanden/concurrenten van de eikenprocessierupsen zijn (waardoor het aantal rupsen kan toenemen).
Opmerking
Als de kandidaat antwoordt dat als er minder diversiteit is in bossen, er meer eiken zijn, waardoor er meer voedsel is voor de rupsen, het scorepunt toekennen.
Eiken die zijn aangevreten door eikenprocessierupsen produceren kleinere eikels dan vergelijkbare eiken zonder rupsen.
Vraag 19 2 punten
Beredeneer dit.
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat
- (door vraat van de rupsen) er minder fotosynthese mogelijk is, / er minder bladgroen is,
- (waardoor) de hoeveelheid stoffen die beschikbaar komt voor de groei (van eikels) kleiner is. / (waardoor) er minder vorming is van organische stoffen.
Opmerking
Aan een antwoord als “rupsen onttrekken voedingsstoffen waardoor minder voedingsstoffen beschikbaar zijn”, alleen het tweede scorepunt toekennen.
Geert wil weten of de eikenprocessierups bestreden kan worden. Hij vindt op internet dat er diverse mogelijkheden zijn. Een mogelijkheid is het bespuiten van besmette eiken met microscopisch kleine wormpjes: nematoden. De nematoden dringen dan de eikenprocessierupsen binnen die op de bespoten eiken zitten. In de darm van een nematode leven bacteriën. Als de nematode een rups is binnengedrongen, geeft de nematode de bacteriën af. Die scheiden vervolgens enzymen uit, waardoor de rups van binnenuit verteerd wordt. De verteringsproducten die daarbij ontstaan, worden gegeten door de nematode. Op grond van deze gegevens blijkt er sprake te zijn van symbiose tussen de nematode en de bacterie.
Vraag 20 1 punt
Noteer de naam van deze vorm van symbiose.
Bekijk het antwoord
mutualisme
Geert leest dat de eikenprocessierups ook chemisch bestreden kan worden. Chemische bestrijdingsmiddelen hebben echter als nadeel dat ze vaak persistent zijn.
Vraag 21 2 punten
Wat is het kenmerk van een persistent bestrijdingsmiddel?
Het is een middel dat ...
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
C
2024, tijdvak 1: Quinoa
Opgavetekst
Anouk heeft tuinbouw en akkerbouw aan de HAS Hogeschool gestudeerd. Tijdens haar stage in Peru heeft ze kennisgemaakt met de teelt van quinoa. Als ze na haar studie het akkerbouwbedrijf van haar ouders overneemt, besluit ze ook quinoa te gaan telen.
Quinoa (Chenopodium quinoa, afbeelding 1) is een gewas dat al eeuwen geteeld wordt in Bolivia en Peru. De plant vormt grote trossen met kleine eetbare zaadjes die een hoge voedingswaarde hebben. Quinoa is een zeer tolerant gewas, vooral wat droogte betreft. Het verdraagt zowel hoge temperaturen als nachtvorst, en kan ook op verzilte bodems groeien.
Anouk vindt dat in de toekomst zowel de manier van voedsel produceren als de manier van voedsel consumeren zal moeten veranderen om de groeiende wereldbevolking van voedsel te kunnen voorzien. Zelf is ze veganist geworden en eet dus geen dierlijke producten zoals vlees, vis, eieren en zuivelproducten.
Vraag 36 2 punten
Tot welk trofisch niveau behoort een veganist? En tot welk trofisch niveau behoort iemand die zowel plantaardige als dierlijke producten eet?
| veganist | iemand die plantaardige én dierlijke producten eet | |
|---|---|---|
| A | producent | consument 1e orde en hoger |
| B | producent | alleen consument 2e orde en hoger |
| C | alleen consument 1e orde | consument 1e orde en hoger |
| D | alleen consument 1e orde | alleen consument 2e orde en hoger |
| E | consument 1e orde en hoger | consument 1e orde en hoger |
| F | consument 1e orde en hoger | alleen consument 2e orde en hoger |
Afbeelding 1 uit de inleiding van deze opgave: tekening van een quinoaplant met pluimen en een hoop zaadjes. Bekijk in Opgaven, pagina 18
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
C
Een veganistische levenswijze heeft invloed op het gebruik van landbouwgrond. Voor het voeden van een groep mensen met een veganistische levenswijze is minder landbouwgrond nodig dan voor een even grote groep mensen die wel dierlijke producten eten.
Vraag 37 1 punt
Licht dit toe aan de hand van de energiestroom door een ecosysteem.
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat er verlies van energie is bij elke (volgende) schakel in een voedselketen.
Opmerking
Als de kandidaat antwoordt dat er warmteverlies is bij elke schakel in een voedselketen, of dat er bij elke schakel in een voedselketen een deel van de vastgelegde organische stof verdwijnt als dood materiaal en afval, het scorepunt toekennen.
Anouk zaait de quinoa in maart. Nadat de zaden gekiemd zijn, groeien de planten goed. De biomassa van quinoaplanten kan snel toenemen: in vijf maanden groeit er uit een zaadje een forse plant van 1 tot 1,5 meter hoogte.
Vraag 41 1 punt
Welke beschrijving van biomassa is juist?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
B
Naast de quinoa-akker ligt een sloot. Anouk zaait tussen de akker en de sloot een zes meter brede strook in met inheemse wilde bloemen. De strook vergroot de biodiversiteit en kan tegengaan dat er te veel meststoffen vanuit de akker in het water terechtkomen.
Vraag 42 1 punt
Noteer de biologische term voor een teveel aan meststoffen in het water.
Bekijk het antwoord
eutrofiëring/vermesting
Opmerking
Aan het antwoord overbemesting, geen scorepunt toekennen.
2024, tijdvak 2: Poep moet leven
Opgavetekst
Afbeelding 1

Afbeelding bij de tekst over poep en de organismen die erin leven.
Vraag 1 1 punt
Poep moet leven. Jeroen Helmer (projectmedewerker van ARK Rewilding) en Jelmer Buijs (landbouwkundige) onderzochten de poep van paarden en koeien in natuurgebieden. Soms bevat de poep van deze grote grazers resten van de ontwormingsmiddelen die ze als medicijn toegediend kregen. Dit heeft nadelige gevolgen voor de biodiversiteit in het natuurgebied. In de poep (afbeelding 1) leven behalve bacteriën na een tijdje ook veel larven van mestkevers en strontvliegen. Die eten halfverteerde organische resten die nog in de poep zitten. Deze insecten trekken andere organismen aan, zoals slakken en padden, die weer een prooi vormen voor egels, vogels en dassen. In je informatieboek staat de stikstofkringloop weergegeven.
Welke bacteriën breken organische stoffen in de mest af?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Afbeelding 2

Schematische kringloop van stoffen met bacteriën, gras, mestkevers en runderen. De vakken gras (boven), S (rechts), T (onder) en U (links) zijn met de letters aangegeven. De pijlen zijn genummerd 1 tot en met 6.
Vraag 2 2 punten
Afbeelding 2 is een schematische weergave van een kringloop van stoffen waarbij bacteriën, gras, mestkevers en runderen betrokken zijn. Elke pijl stelt het transport van anorganische en/of organische stoffen voor. Drie vakken zijn met de letters S, T en U aangegeven. In die vakken moeten bacteriën, mestkevers en runderen ingevuld worden.
- Schrijf de letters S, T en U onder elkaar en noteer de bijbehorende organismen erachter.
- Een van de pijlen geeft het transport van alleen anorganische stoffen weer. Noteer het nummer van die pijl.
Bekijk het antwoord
- Noteert de organismen bij de letters: S: runderen, T: mestkevers, U: bacteriën (de drie letters correct). (1p)
- Noemt pijl 4 als de pijl die alleen anorganische stoffen transporteert. (1p)
Vraag 3 1 punt
De aanwezigheid van mestkevers in de mest is gunstig voor de groei van de vegetatie in het natuurgebied. De gewone mestkever (Geotrupes molestus) graaft in de bodem verticale tunnels van tientallen centimeters diep, met horizontale zijgangen. Aan het einde van elke zijgang wordt een eitje gelegd en daarna wordt de gang volgestopt met mest. Zaden die in de mest zitten worden zo verspreid. Op deze manier dragen de gangen van de gewone mestkever bij aan de groei van de vegetatie. De gangen van de gewone mestkever kunnen ook op andere manieren bijdragen aan de groei van planten.
Beschrijf zo’n andere manier.
Bekijk het antwoord
- Beschrijft een andere manier waarop de gangen van de gewone mestkever bijdragen aan de groei van planten. Voorbeelden van een juist antwoord: In de mest zitten voedingstoffen die (na afbraak door reducenten) beschikbaar komen voor planten. / De bodem wordt luchtiger, waardoor plantenwortels goed zuurstof op kunnen nemen. / De hoeveelheid humus in de bodem neemt toe, waardoor meer water beschikbaar is voor de planten. / Water zakt sneller de grond in, waardoor wortels niet gaan rotten. / Regenwater kan via de gangetjes makkelijk de grond in komen en bij de wortels terechtkomen. (1p)
Vraag 5 1 punt
Deze kleine wormpjes leven in hun darmkanaal en tasten de darmwand aan door darmvlokken kapot te maken.
Welke relatie bestaat er tussen een kalf en de nematoden in zijn darmkanaal?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 6 1 punt
Een infectie met nematoden is aan te tonen met mestonderzoek waarbij het aantal nematode-eitjes per gram mest wordt bepaald. Om de nematoden te bestrijden, geven veehouders ontwormingsmiddelen zoals ivermectine aan hun paarden en runderen. Ivermectine doodt echter niet alleen nematoden, maar ook insecten. Voor gewervelde dieren is het middel ongevaarlijk. Helmer en Buijs toonden aan dat in een aantal natuurgebieden ivermectine in de mest van paarden en runderen aanwezig is. Hoewel ivermectine ongevaarlijk is voor egels, kan de populatiegrootte van egels in een natuurgebied toch afnemen door dit ontwormingsmiddel in de mest.
Verklaar dat het aantal egels afneemt door de aanwezigheid van ivermectine in de mest.
Bekijk het antwoord
- Verklaart dat ivermectine ook insecten doodt, waardoor er minder voedsel of prooi voor de egels is. Voorbeelden van een juist antwoord: Er is dan minder voedsel voor de egels. / Door de ivermectine gaan de insecten die in de mest leven dood, waardoor er minder insecten zijn voor de egels. / Er zijn dan minder slakken en padden als prooi beschikbaar. (1p)
Vraag 7 3 punten
Thujon zou helpen om nematoden in de darmen te bestrijden. Runderen en paarden eten vaak boerenwormkruid als ze last hebben van nematoden. In tegenstelling tot ivermectine is thujon biologisch snel afbreekbaar, en dus beter voor het behoud van de biodiversiteit in natuurgebieden.
Met een experiment kan onderzocht worden of grazen in een gebied met boerenwormkruid werkt tegen nematoden bij runderen. Voor dit experiment is het volgende beschikbaar: 20 runderen, geïnfecteerd met nematoden; een natuurgebied waarin veel boerenwormkruid aanwezig is; hekken en afzetdraad.
Beschrijf de opzet van het experiment en welke metingen worden gedaan.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat er twee (vergelijkbare) stukken natuurgebied worden afgezet, met hekwerk of draad. (1p)
- Noemt dat in het ene gebied boerenwormkruid wordt verwijderd en 10 runderen of koeien worden geplaatst, en dat in het andere gebied (met boerenwormkruid) 10 runderen of koeien worden geplaatst. (1p)
- Noemt dat in (een steekproef van) de mest, na enige tijd van beide groepen, de eitjes van nematoden worden geteld. (1p)
Als de kandidaat beschrijft dat meer dan twee stukken natuurgebied worden afgezet, scorepunten toekennen naar analogie van het correctievoorschrift.
2024, tijdvak 2: Gifkikkers
Opgavetekst
Afbeelding 1

Foto van een driekleurige gifkikker (Epipedobates tricolor) voor een witte achtergrond.
Vraag 15 1 punt
In hun natuurlijke leefomgeving in Peru eten driekleurige gifkikkers geleedpotige dieren zoals mieren, termieten, kevers en mijten. De huid van de driekleurige gifkikker bevat epibatidine, een gifstof die dodelijk is voor bijna alle predatoren. Epibatidine wordt geproduceerd door giftige planten. Driekleurige gifkikkers verkrijgen epibatidine via prooien die van deze giftige planten eten.
Noteer de naam van het proces waarbij de concentratie gifstof in een driekleurige gifkikker toeneemt.
Bekijk het antwoord
- Noemt accumulatie of ophoping. (1p)
2024, tijdvak 2: Vissen op zeebaars
Opgavetekst
Afbeelding 1

Tekening van een Europese zeebaars.
Vraag 37 2 punten
Het gaat niet goed met de zeebaars. Door overbevissing en verlies van habitat neemt hun aantal steeds verder af. Door het instellen van vangstbeperkingen en het kweken van zeebaars wordt geprobeerd om herstel van de wilde populaties mogelijk te maken. De Europese zeebaars (Dicentrarchus labrax, afbeelding 1) is een geliefde consumptievis. De soort komt voor in de zeeën en oceanen rond Europa. Jonge zeebaarzen eten vooral dierlijk plankton, kreeftjes en kleine garnalen. Volwassen dieren voeden zich met kreeftachtigen, wormen, weekdieren en visjes. Zeebaarzen vormen een prooi voor dolfijnen en bruinvissen. De Europese zeebaars wordt gemiddeld 50 cm groot. Vrouwtjes worden geslachtsrijp vanaf een grootte van 31 tot 40 cm; mannetjes vanaf 23 tot 30 cm. De voortplanting vindt plaats in diepere delen van de zee.
Een ecosysteem bestaat uit consumenten, producenten en reducenten.
Welke ontbreken in de tekst in het informatiekader?
Bekijk het antwoord
Antwoord: E
Vraag 39 1 punt
De Europese Unie stelt jaarlijks vangstbeperkingen voor zeebaars vast. Zo mogen sportvissers van april tot en met december per dag per visser maximaal twee zeebaarzen meenemen, met een minimumlengte van 42 cm.
Verklaar waardoor het herstel van de populatiegrootte van zeebaars langer zou duren wanneer de minimumlengte verlaagd wordt naar 30 cm.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord blijkt dat er dan minder geslachtsrijpe vrouwtjes zijn, of dat vrouwtjes gevangen worden voordat ze zich voortplanten. (1p)
Aan een antwoord als: ‘de vissen hebben geen tijd gehad om zich voort te planten’, geen scorepunt toekennen.
Afbeelding 2

Foto van drijvende kooien in zee voor viskweek, met vis die gevoerd wordt.
Vraag 40 1 punt
Een van de oplossingen om overbevissing tegen te gaan, is het kweken van vis. Op verschillende plaatsen in de Middellandse Zee wordt zeebaars gekweekt in grote kooien die in het zeewater drijven (afbeelding 2). De vissen worden gevoerd met brokjes gemaakt van vismeel en visolie. Het voer dat niet gegeten wordt door de vissen in de kooi, komt terecht op de zeebodem en kan eutrofiëring veroorzaken van de omringende zee. Dit is echter niet de belangrijkste oorzaak van de eutrofiëring door viskweek.
Noteer wat de belangrijkste oorzaak van eutrofiëring door de viskweek is.
Bekijk het antwoord
- Noemt uitwerpselen of uitscheiding (van/door de vissen in de kooien). (1p)
Vraag 41 1 punt
Het vismeel en de visolie in het voer zijn vaak afkomstig van wilde vis. Wetenschappers onderzoeken of zeebaars ook gevoerd kan worden met plantaardig voer. Het blijkt dat het aandeel visolie in het voer kan worden vervangen door plantaardige olie zonder dat de groei en smaak van de zeebaars worden beïnvloed.
Geef een argument waarom het gebruik van plantaardig voer duurzamer is dan het gebruik van dierlijk voer.
Bekijk het antwoord
- Geeft een juist argument, zoals: er is dan minder kans op overbevissing, of voor de productie van plantaardig eiwit is minder energie nodig. (1p)
Vraag 42 2 punten
Om een bacteriële infectieziekte binnen een kwekerij tegen te gaan, worden antibiotica toegediend. Hiermee moet voorzichtig worden omgegaan, omdat daardoor problemen voor de volksgezondheid kunnen ontstaan. Het veelvuldig toedienen van antibiotica aan kweekvis kan ertoe leiden dat infecties bij de mens niet met een antibioticum kunnen worden behandeld.
Beredeneer dit.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord blijkt dat bacteriën die bestand zijn tegen de antibiotica overleven, of dat antibiotica leiden tot resistentie van bacteriën (in de vis of het water). Ook goed: dat mensen met de antibiotica in aanraking komen door de consumptie van vis of contact met het zeewater. (1p)
- Uit het antwoord blijkt dat mensen met deze resistente bacteriën in aanraking kunnen komen (via voeding of water), of dat bacteriën die bestand zijn tegen de antibiotica in de mens overleven, of dat deze antibiotica leiden tot resistentie van bacteriën bij de mens. (1p)
2023, tijdvak 1: Rivierdonderpad in de Leidse grachten
Opgavetekst
Rivierdonderpad in de Leidse grachten
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.
Aaf Verkade is adviseur stadsgrachten en leidt het project vismonitoring in Leiden. Tijdens een schoonmaakbeurt van de Leidse grachten trof ze rivierdonderpadden aan in de opgeviste rommel.
De rivierdonderpad (Cottus perifretum, afbeelding 1) is een inheemse bodemvis die ’s nachts jaagt op vlo-kreeften, waterpissebedden en muggenlarven. De rivierdonderpad wordt gemiddeld 13 cm lang. Overdag verschuilt de vis zich tussen stenen of boomwortels voor predatoren zoals rivierkreeften.
Door de schoonmaakbeurt van de Leidse grachten wordt de leefomgeving van de rivierdonderpad ernstig verstoord. Met het verwijderen van rommel zoals winkelwagentjes en visnetten, verdwijnen ook schuilplaatsen voor de rivierdonderpad.
Om de rivierdonderpadden te helpen, bedacht Verkade rivierdonderpaddenhotels. Dat zijn houten kisten (afbeelding 2) die in de grachten geplaatst kunnen worden. Zo krijgen de rivierdonderpadden extra schuilplekken.
De rivierdonderpadden kunnen via smalle spleten in het hotel kruipen. Het aantal spleten en de grootte ervan, beïnvloeden ook de biotische en abiotische factoren voor de rivierdonderpadden in het hotel.
Tijdens een excursie langs de gracht vertelt Verkade over de bedreigingen voor de rivierdonderpad: “Het verdwijnen van schuilplekken is niet de enige bedreiging voor de rivierdonderpad. In Nederland worden de laatste jaren ook zwartbekgrondels (Neogobius melanostomus) waargenomen. Deze vissen komen oorspronkelijk uit gebieden rond de Zwarte Zee en de Kaspische Zee. Ze hebben dezelfde levenswijze als de rivierdonderpad.”
Een deelnemer stelt voor om een predator uit de oorspronkelijke leefomgeving van de zwartbekgrondel te introduceren.
Afbeelding 1

Foto van een rivierdonderpad op de bodem, tussen stenen en begroeiing. De vis is gespikkeld.
Vraag 1 2 punten
Noteer twee uiterlijke kenmerken van de rivierdonderpad waaruit blijkt dat hij is aangepast aan het leven op de bodem.
Licht voor beide kenmerken toe dat ze functioneel zijn voor het leven op de bodem.
Bekijk het antwoord
- Noemt een uiterlijk kenmerk dat past bij het leven op de bodem en licht de functie ervan juist toe. (1p)
- Noemt een tweede uiterlijk kenmerk dat past bij het leven op de bodem en licht de functie ervan juist toe. (1p)
Voorbeelden van juiste kenmerken met toelichting uit het correctievoorschrift: de ogen zitten boven op de kop (predatoren vanaf de bodem waarnemen); de (borst)vinnen wijzen naar de zijkant (goed op de bodem liggen); de bek is naar boven gericht (liggend op de bodem prooien eten); de vis heeft een afgeplatte buik (stil op de bodem liggen); de vis is gespikkeld (minder opvallend voor predatoren). Per kenmerk dat past bij het leven op de bodem, met een juiste toelichting over de functie: 1 punt.
Vraag 2 1 punt
Welke biologische term wordt gebruikt voor de leefomgeving van een bepaalde soort?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Afbeelding 2

Tekening van een rivierdonderpadhotel: een houten kist met smalle spleten in de zijkanten. De maten die erbij staan zijn 30 cm, 25 cm en 20 cm. Op de foto in het examen (links) ligt een kist op de bodem van de gracht, bedekt met slib.
Vraag 3 2 punten
Geef zo’n biotische factor en zo’n abiotische factor.
Noteer je antwoord als volgt:
biotisch: …
abiotisch: …
Bekijk het antwoord
- Noemt een juiste biotische factor voor de rivierdonderpadden in het hotel. (1p)
- Noemt een juiste abiotische factor voor de rivierdonderpadden in het hotel. (1p)
Voorbeelden uit het correctievoorschrift. Biotisch: (aanwezigheid van) predatoren, prooidieren, concurrentie. Abiotisch: (concentratie) zuurstof, (concentratie) koolstofdioxide, (hoeveelheid) licht, (water)temperatuur, stroming. Opmerking uit het correctievoorschrift: staat biotisch en abiotisch verwisseld bij een verder correct antwoord, dan in totaal 1 scorepunt toekennen.
Vraag 4 1 punt
Geef een argument dat Verkade kan gebruiken om toe te lichten dat het introduceren van zo’n predator geen goed idee is.
Bekijk het antwoord
- Geeft een juist argument waarom het introduceren van de predator geen goed idee is. (1p)
Voorbeelden van een juist antwoord: er is een risico dat deze predator ook rivierdonderpadden eet; mogelijk eet de predator ook andere soorten, die daardoor verdwijnen; misschien ontstaat er dan een plaag van deze predator; de predator kan ziekteverwekkers meebrengen. Een ander argument dat op vakinhoudelijke gronden deugt, telt ook.
2023, tijdvak 1: Een bos om op te eten
Opgavetekst
Een bos om op te eten
In 2009 kocht Wouter van Eck een akker waarop jarenlang mais was verbouwd. Hij heeft er voedselbos Ketelbroek aangelegd, een combinatie van landbouw en natuur (afbeelding 1).
In het voedselbos staan meer dan 350 verschillende plantensoorten, die allemaal iets eetbaars opleveren: notenbomen, tamme kastanjes, kiwi’s, bessenstruiken en kruiden als daslook en tijm. Na het planten heeft Wouter het gebied met rust gelaten: hij ploegt niet, gebruikt geen mest en geen chemische bestrijdingsmiddelen. Hij snoeit en oogst alleen maar.
Op de akkers rondom het voedselbos worden alleen aardappelen verbouwd. Zo’n monocultuur is gevoeliger voor plagen dan een voedselbos.
Wouter rijdt niet met machines door zijn bos. Zo wordt het bodemleven niet verstoord en blijft de bodem luchtig.
In een niet-verstoorde bodem vormen bodemschimmels uitgebreide netwerken van schimmeldraden. De schimmels dringen de wortels van planten binnen om daar organische stoffen op te nemen. De schimmeldraden nemen anorganische stoffen uit de bodem op, die vervolgens ook gebruikt worden door de plant.
Wouter gebruikt geen kunstmest of compost in zijn voedselbos. Bladeren die van de bomen vallen en kruidachtige planten die afsterven, voegen voldoende organische stof toe aan de bodem. De organische stikstofverbindingen worden in verschillende stappen door bodembacteriën omgezet naar nitraat ($NO_3^-$).
Wouter heeft een aantal olijfwilgen aangeplant in het voedselbos. Deze struiken met eetbare rode bessen bezitten wortelknolletjes waarin bacteriën leven. De bacteriën binden stikstof ($N_2$) uit de lucht, waardoor een stof ontstaat die de planten kunnen gebruiken voor het maken van organische stikstofverbindingen. In afbeelding 2 is dit proces schematisch weergegeven.
De abiotische factoren in het voedselbos variëren sterk van plaats tot plaats. Daslook (afbeelding 3), met blaadjes die naar knoflook smaken, groeit goed op schaduwrijke plaatsen. Tijm (afbeelding 4), een kruid dat in veel gerechten wordt gebruikt, groeit alleen op zonnige open plaatsen.
De optimumkrommes voor lichtsterkte van daslook en tijm worden vergeleken.
Schaduwplanten hebben meestal grotere, dunnere bladeren met een dunnere cuticula (waslaag) dan planten die in de volle zon groeien.
In Ketelbroek staan ook bomen en struiken uit andere delen van de wereld, zoals de Sichuan-peperboom uit China, de Siberische honingbes en de Koreaanse pijnboom. Soms kunnen geïmporteerde plantensoorten zich vestigen in Nederlandse ecosystemen.
Ketelbroek is nog lang niet uitgegroeid. De totale massa aan bomen en struiken zal nog flink groter worden. In tegenstelling tot een maisakker kan het voedselbos daardoor bijdragen aan het terugdringen van het versterkt broeikaseffect.
Vraag 5 1 punt
Verklaar waardoor een monocultuur gevoelig is voor plagen.
Bekijk het antwoord
- Verklaart waardoor een monocultuur gevoelig is voor plagen, bijvoorbeeld doordat alle planten even gevoelig zijn, er weinig predatoren zijn of plagen zich makkelijk verspreiden. (1p)
Voorbeelden van een juist antwoord: alle aardappelplanten zijn even gevoelig voor een plaag; in een monocultuur zijn weinig predatoren voor plaaginsecten; er is veel voedsel beschikbaar voor plagen; op een akker met veel planten van dezelfde soort kunnen plagen zich gemakkelijker verspreiden. Opmerking: alleen antwoorden dat alle planten genetisch identiek zijn, levert het scorepunt niet op.
Vraag 7 1 punt
Noteer de naam van deze vorm van symbiose.
Bekijk het antwoord
- Noemt mutualisme. (1p)
Vraag 8 2 punten
Welke van deze bacteriën zijn achtereenvolgens betrokken bij de omzetting van organische stikstofverbindingen naar nitraat? Noteer de betreffende nummers in de juiste volgorde.
Groepen bodembacteriën zijn:
1 denitrificerende bacteriën
2 nitraatbacteriën
3 nitrietbacteriën
4 rottingsbacteriën
Bekijk het antwoord
- Noemt de nummers 4, 3 en 2 in die volgorde (rottingsbacteriën, nitrietbacteriën, nitraatbacteriën), volgens de scoring in aiContext. (2p)
Scoring uit het correctievoorschrift: alleen de drie juiste nummers in de juiste volgorde (4, 3, 2): 2 punten. Alleen de drie juiste nummers in een onjuiste volgorde: 1 punt. De drie juiste nummers in de juiste volgorde en nummer 1 op een willekeurige plaats: 1 punt. Alleen twee juiste nummers in de juiste volgorde: 1 punt. In alle andere gevallen: 0 punten.
Afbeelding 2

Schema van de stikstofopname van een olijfwilg. Links staat N2 in de lucht. Een pijl gaat van N2 naar vak 1, in de ellipse BACTERIE. Van vak 1 gaat een pijl naar vak 2, in dezelfde ellipse. Van vak 2 gaat een pijl naar vak 3, in de ellipse OLIJFWILG. Van vak 3 gaat een pijl naar vak 4, in dezelfde ellipse. De vakken 1 tot en met 4 zijn leeg.
Vraag 9 2 punten
In afbeelding 2 moeten op de plaats van de nummers de volgende stoffen en processen ingevuld worden:
- aminozuur
- $NH_3$
- stikstofassimilatie
- stikstoffixatie
Schrijf de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar en noteer de naam van de bijbehorende stof of van het bijbehorende proces erachter.
Bekijk het antwoord
- Noemt de juiste stof of het juiste proces bij de nummers 1 tot en met 4: 1 stikstoffixatie, 2 NH3, 3 stikstofassimilatie, 4 aminozuur. (2p)
Vier juist: 2 punten. Drie of twee juist: 1 punt. Minder dan twee juist: 0 punten. Juiste antwoorden: 1 stikstoffixatie, 2 NH3, 3 stikstofassimilatie, 4 aminozuur.
Afbeelding 3

Foto van daslook met bloeiende witte bloemen en brede groene blaadjes.
Afbeelding 4

Foto van tijm: een kruid met kleine blaadjes.
Vraag 10 1 punt
Welke uitspraak hierover is juist?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 12 1 punt
Noteer de biologische term voor een organisme dat zich door menselijke activiteiten heeft gevestigd in een gebied waar het oorspronkelijk niet vandaan komt.
Bekijk het antwoord
- Noemt (invasieve) exoot of invasieve soort. (1p)
Vraag 13 1 punt
Licht toe dat de groei van het voedselbos wel bijdraagt aan het terugdringen van het versterkt broeikaseffect, maar de teelt van mais niet.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord blijkt dat bij maisteelt de CO$_2$ sneller weer vrijkomt in de atmosfeer, of dat in het voedselbos de opgenomen CO$_2$ langduriger wordt vastgelegd, bijvoorbeeld in hout. (1p)
2023, tijdvak 2: Witte haai wordt zelf prooi
Opgavetekst
Witte haai wordt zelf prooi
De witte haai is de grootste roofvis ter wereld. In de Valsbaai bij Kaapstad (Zuid-Afrika) worden de laatste tijd veel minder witte haaien gezien. Allison Kock is een van de wetenschappers uit het team dat ontdekte dat de witte haai ten prooi valt aan orka’s.
In de Valsbaai komen van maart tot juni grote scholen sardines en ansjovissen voor, die eten van dierlijk plankton. Het dierlijk plankton leeft van de grote hoeveelheid plantaardig plankton die dan aanwezig is. De scholen vis trekken veel roofdieren aan, zoals zeehonden. De zeehonden krijgen hun jongen op een eiland in de Valsbaai. Begin juni gaan de jonge zeehondjes zelf de zee in om zich te voeden met vis. Dat is het moment waarop de jacht van de witte haai op de zeehonden begint (afbeelding 1). Aan deze jacht lijkt een eind te zijn gekomen sinds er orka’s in de baai rondzwemmen, die op de witte haaien jagen.
In 2017 spoelden aan de kust bij de Valsbaai vijf karkassen van witte haaien aan die gedood waren door orka’s. Met haar team verrichte Kock metingen aan de karkassen. Hierbij bleek dat bij alle karkassen de buik was opengereten en de lever was verdwenen (afbeelding 2).
De functies van de lever van een haai komen overeen met die van de lever van een mens.
De lever van een witte haai is groot: hij weegt ongeveer een zesde van het lichaamsgewicht. Meer dan de helft van de lever bestaat uit vet. De lever van een haai bevat per gram ongeveer 27 kJ aan energie.
In tabel 1 zijn enkele gegevens van de orka en de witte haai weergegeven.
Na het eten van een haaienlever neemt de orka de verteringsproducten van de vetten op in de dunne darm. De verteringsproducten worden weer omgezet in vetten, en via het lymfestelsel en vervolgens via het bloed naar het onderhuids bindweefsel getransporteerd.
Het bloedvatenstelsel van een orka komt in bouw en functie overeen met dat van een mens.
Een orka kan bij de lever van een witte haai komen door de haai op zijn rug te draaien. De haai komt dan terecht in een toestand van ‘tonische immobiliteit’ (schijndood, afbeelding 3): de haai is nog wel bij bewustzijn, maar kan zich niet meer bewegen.
Tonische immobiliteit komt voor bij veel dieren, bijvoorbeeld bij vogels en slangen. Men vermoedt dat dit gedrag al vroeg in de evolutie is ontstaan als een verdedigingsmechanisme bij bedreiging.
Witte haaien ademen door te zwemmen met hun bek open. Zuurstofrijk water stroomt dan voortdurend langs de kieuwen en verlaat het lichaam via de kieuwspleten aan de zijkant van de kop (afbeelding 4).
Als de tonische immobiliteit bij een witte haai aanhoudt, raakt het dier na ongeveer een kwartier bewusteloos.
Tonische immobiliteit is, naast vechten en vluchten, de derde manier van reageren op bedreigingen van buitenaf.
Ook het orthosympatisch zenuwstelsel beïnvloedt organen om het lichaam in te stellen op vechten of vluchten. Twee van die organen zijn het hart en de maag.
Na de orka-aanvallen vermijden veel witte haaien de Valsbaai. Dit zal gevolgen hebben voor soorten die een mutualistische relatie hebben met de witte haai en voor concurrenten van de witte haai.
afbeelding 1

Foto van een witte haai die een zeehond (Kaapse pelsrob) vangt.
Vraag 20 2 punten
In de bovenstaande tekst wordt een voedselweb beschreven met zeven soorten of groepen van soorten. Teken het beschreven voedselweb. Geef met de pijlen de richting van de energiestroom aan.
Bekijk het antwoord
- De zeven (groepen van) soorten zijn elk apart genoteerd en op een juiste wijze met elkaar verbonden in een voedselweb. (1p)
- De getekende pijlen wijzen in de juiste richting (de richting van de energiestroom). (1p)
Zeven soorten of groepen, elk apart getekend: plantaardig plankton, dierlijk plankton, sardines, ansjovissen, zeehonden, witte haai en orka. Plantaardig plankton is het onderste niveau. Pijlen wijzen de energiestroom aan: van plantaardig plankton naar dierlijk plankton; van dierlijk plankton naar sardines en naar ansjovissen; van sardines en ansjovissen naar zeehonden; van zeehonden naar witte haai; van witte haai naar orka. De pijlen wijzen van prooi naar roofdier.
De zeven (groepen van) soorten: plantaardig plankton, dierlijk plankton, sardines, ansjovissen, zeehonden, witte haai en orka.
afbeelding 2

Foto van een gestrand karkas van een witte haai. De buik is opengereten en de lever ontbreekt.
Vraag 21 2 punten
De functies van de lever van een haai komen overeen met die van de lever van een mens. Over de lever worden de volgende uitspraken gedaan: 1 De lever produceert spijsverteringsenzymen. 2 De lever produceert niet-essentiële aminozuren. 3 De lever slaat koolhydraten op. Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is.
Bekijk het antwoord
- Noteert bij 1 onjuist, bij 2 juist en bij 3 juist. (2p)
Puntentabel: drie nummers correct 2 punten; twee nummers correct 1 punt; minder dan twee nummers correct 0 punten. Juist: 1 onjuist, 2 juist, 3 juist.
tabel 1
| orka | witte haai | |
|---|---|---|
| gemiddelde volwassen lengte | 7 m | 6 m |
| gemiddeld volwassen gewicht | 4000 kg | 800 kg |
| dagelijkse energiebehoefte | 900.000 kJ | 20.000 kJ |
Vraag 22 2 punten
De lever van een witte haai is groot: hij weegt ongeveer een zesde van het lichaamsgewicht. De lever van een haai bevat per gram ongeveer 27 kJ aan energie. In tabel 1 zijn enkele gegevens van de orka en de witte haai weergegeven. Bereken aan de hand van bovenstaande gegevens, voor hoeveel dagen een orka energie heeft na het eten van een haaienlever. Noteer je berekening.
Bekijk het antwoord
- Een juiste berekening van de energie van de haaienlever, bijvoorbeeld 3.600.000 kJ. (1p)
- Een juiste berekening van het aantal dagen (op basis van het eigen antwoord op de eerste deelvraag) in hele dagen of nauwkeuriger, bijvoorbeeld 4 dagen. (1p)
Voorbeeld: (800.000 / 6) × 27 = 3.600.000 kJ; 3.600.000 / 900.000 = 4 dagen. Een andere juiste berekening, bijvoorbeeld in kilogram en gram, telt mee. Het tweede punt geldt ook als het aantal dagen juist is uit het eigen antwoord op de eerste deelvraag.
Vraag 28 2 punten
Na de orka-aanvallen vermijden veel witte haaien de Valsbaai. Dit zal gevolgen hebben voor soorten die een mutualistische relatie hebben met de witte haai en voor concurrenten van de witte haai. Welke invloed zal het verdwijnen van de witte haai hebben op de populatiegrootte van soorten met een mutualistische relatie? En op de populatiegrootte van soorten die concurrenten zijn?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
2023, tijdvak 2: Het gevaar van mestgassen
Opgavetekst
Het gevaar van mestgassen
Simons ouders hebben een veehouderij met bijna tweehonderd koeien. Afgelopen zomer was Simon bijna verongelukt doordat hij bedwelmd raakte door de mestgassen uit de mestkelder.
De poep en urine van de koeien valt via speciale spleten in de stalvloer in de mestkelder. In deze spleten zitten kleppen waardoor gassen zoals ammoniak nauwelijks vanuit de mestkelder in de stal kunnen komen. Doordat mestgassen zo ook minder in het milieu terecht kunnen komen, heet dit een emissie-arme vloer (afbeelding 1).
De mest uit de kelder mag alleen in voorjaar en zomer worden geïnjecteerd in de bodem van de akkers. Het is verboden om dit in herfst en winter te doen, omdat het dan meer regent, waardoor de anorganische stoffen afkomstig uit de mest makkelijker uitspoelen.
Ammoniak-uitstoot en uitspoeling kunnen leiden tot eutrofiëring van natuurgebieden in de omgeving. Dit heeft al op korte termijn een verandering van de soortensamenstelling tot gevolg.
Voor deze verandering worden twee verklaringen gegeven: 1 Eutrofiëring beïnvloedt de concurrentie tussen planten. 2 Eutrofiering verandert de tolerantiegrenzen van een plant.
In de mestkelders wordt door micro-organismen – zoals bacteriën en gisten – een deel van de organische stoffen uit de mest afgebroken. Hierbij ontstaan gassen. Op de mest kan een korst ontstaan waaronder de gassen zich ophopen.
Om korstvorming tegen te gaan moet Simon de mest regelmatig mixen (afbeelding 2). Hij raakte bedwelmd toen daarbij mestgassen via het open achterraam zijn trekker binnenkwamen.
In tabel 1 zijn de eigenschappen van mestgassen weergegeven en het gevaar dat deze opleveren.
In de mestkelder kunnen de omstandigheden zuurstofarm of zuurstofrijk zijn. Deze omstandigheden beïnvloeden de dissimilatie door bacteriën en gisten, en beïnvloeden daarmee dus ook welke gassen hierbij ontstaan.
Ammoniakgas komt niet voor in urine of in poep, maar ontstaat wanneer urine en bepaalde bacteriën in de poep in de mestkelder samenkomen.
Waterstofsulfide en blauwzuurgas zijn beide giftige stoffen. Waterstofsulfide (H2S) stinkt naar rotte eieren, maar bij een zeer hoge concentratie ruik je het niet omdat het gas dan de reukzenuw verlamt. Blauwzuurgas (HCN) ruikt naar amandelen en is ook erg gevaarlijk.
De verhouding van eiwitten en koolhydraten in het voer van de koeien is van invloed op de samenstelling van de mestgassen die uit hun mest ontstaan.
Tabel 2 laat zien dat de geurdrempel van blauwzuurgas en waterstofsulfide verschilt van persoon tot persoon. Tabel 2 toont ook de wettelijke grenswaarde voor 15 minuten blootstelling. Tot aan deze grenswaarde heeft blootstelling geen negatieve gevolgen voor de gezondheid.
Het risico op vergiftiging is bij blauwzuurgas groter dan bij waterstofsulfide.
Simon is waarschijnlijk bedwelmd geraakt door waterstofsulfide. Dit gas leidt na inademing snel tot verward gedrag doordat de hersenen heel gevoelig zijn voor dit gas. Waterstofsulfide bindt aan bepaalde enzymen in de mitochondriën. Hierdoor wordt de ATP-productie geremd, wat de impulsgeleiding verstoort.
Vier gevolgen van inademing van waterstofsulfide zijn: 1 aantasting van de hersenen 2 binding aan een enzym 3 verward gedrag 4 verstoring van de impulsgeleiding.
Als de giftige gassen de functie van bepaalde hersendelen verstoren, wordt de situatie snel heel gevaarlijk. Je kunt dan namelijk niet meer bedenken dat je om hulp moet roepen. Bovendien wordt de regeling van je ademhaling aangetast.
In afbeelding 3 zijn een deel van het ruggenmerg en verschillende delen van de hersenen met letters aangegeven.
afbeelding 1

Foto van een stal met een emissie-arme vloer: spleten in de stalvloer met kleppen, waardoor de mest in de kelder valt.
Vraag 29 1 punt
De poep en urine van de koeien vallen via speciale spleten in de stalvloer in de mestkelder (emissie-arme vloer, afbeelding 1). De mest uit de kelder mag alleen in voorjaar en zomer worden geïnjecteerd in de bodem van de akkers. Het is verboden om dit in herfst en winter te doen, omdat het dan meer regent, waardoor de anorganische stoffen afkomstig uit de mest makkelijker uitspoelen. Noteer een andere oorzaak waardoor er minder uitspoeling zal zijn in voorjaar en zomer.
Bekijk het antwoord
- Noemt de groei van planten of de opname door gewassen. (1p)
Aan het antwoord ‘deammonificatie’ of ‘denitrificatie’ het scorepunt toekennen.
Vraag 30 2 punten
Ammoniak-uitstoot en uitspoeling kunnen leiden tot eutrofiëring van natuurgebieden in de omgeving. Dit heeft al op korte termijn een verandering van de soortensamenstelling tot gevolg. Voor deze verandering worden twee verklaringen gegeven: 1 Eutrofiëring beïnvloedt de concurrentie tussen planten. 2 Eutrofiering verandert de tolerantiegrenzen van een plant. Welke verklaring is juist?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
afbeelding 2

Silhouet van een trekker waarmee de mest in de mestkelder wordt gemixt.
tabel 1
| naam | eigenschappen | gevaar |
|---|---|---|
| koolstofdioxide (CO2) | zwaarder dan lucht, reukloos | verstikking |
| methaan (CH4) | lichter dan lucht, reukloos | brand, explosie |
| ammoniak (NH3) | lichter dan lucht, sterk ruikend | brand |
| waterstofsulfide (H2S) | zwaarder dan lucht, sterk ruikend | vergiftiging |
| blauwzuurgas (HCN) | zwaarder dan lucht, sterk ruikend | vergiftiging |
Vraag 31 1 punt
Om korstvorming tegen te gaan moet Simon de mest regelmatig mixen (afbeelding 2). In de mestkelder kunnen de omstandigheden zuurstofarm of zuurstofrijk zijn. Deze omstandigheden beïnvloeden de dissimilatie door bacteriën en gisten, en beïnvloeden daarmee dus ook welke gassen hierbij ontstaan. Ontstaat koolstofdioxide bij zuurstofarme omstandigheden, bij zuurstofrijke omstandigheden of bij beide?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 32 2 punten
Ammoniakgas komt niet voor in urine of in poep, maar ontstaat wanneer urine en bepaalde bacteriën in de poep in de mestkelder samenkomen. Licht toe hoe de aanwezigheid van urine in de mestkelder leidt tot de vorming van ammoniak.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat urine ureum bevat (stikstofhoudende stoffen, N). (1p)
- Uit het antwoord moet blijken dat de (uro)bacteriën in de poep zorgen voor ammonificatie, dus voor de omzetting van ureum naar ammoniak. (1p)
Als de kandidaat in plaats van ureum urinezuur noemt, dit niet fout rekenen. Als de kandidaat in het antwoord voor het tweede scorepunt rottingsbacteriën noemt, dit niet fout rekenen.
Vraag 33 2 punten
Waterstofsulfide en blauwzuurgas zijn beide giftige stoffen. De verhouding van eiwitten en koolhydraten in het voer van de koeien is van invloed op de samenstelling van de mestgassen die uit hun mest ontstaan. Ontstaat blauwzuurgas bij de afbraak van eiwitten of bij de afbraak van koolhydraten? En waterstofsulfide?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
tabel 2
| mestgas | geurdrempel (ppm) | grenswaarde (ppm) |
|---|---|---|
| blauwzuurgas | 2 - 10 | 9 |
| waterstofsulfide | 0,0005 - 0,13 | 10 |
Vraag 34 1 punt
Tabel 2 laat zien dat de geurdrempel van blauwzuurgas en waterstofsulfide verschilt van persoon tot persoon. Tabel 2 toont ook de wettelijke grenswaarde voor 15 minuten blootstelling. Tot aan deze grenswaarde heeft blootstelling geen negatieve gevolgen voor de gezondheid. Het risico op vergiftiging is bij blauwzuurgas groter dan bij waterstofsulfide. Verklaar dit aan de hand van de gegevens in tabel 2.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat blauwzuurgas door sommige personen pas wordt geroken wanneer de grenswaarde al is bereikt. (1p)
Vraag 35 2 punten
Simon is waarschijnlijk bedwelmd geraakt door waterstofsulfide. Dit gas leidt na inademing snel tot verward gedrag doordat de hersenen heel gevoelig zijn voor dit gas. Waterstofsulfide bindt aan bepaalde enzymen in de mitochondriën. Hierdoor wordt de ATP-productie geremd, wat de impulsgeleiding verstoort. Vier gevolgen van inademing van waterstofsulfide zijn: 1 aantasting van de hersenen 2 binding aan een enzym 3 verward gedrag 4 verstoring van de impulsgeleiding. Schrijf de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar en noteer erachter of dit een gevolg is op molecuul-, cel-, orgaan- of organisme-niveau. Gebruik elk niveau één keer.
Bekijk het antwoord
- Noteert bij 1 orgaan(-niveau), bij 2 molecuul(-niveau), bij 3 organisme(-niveau) en bij 4 cel(-niveau). (2p)
Puntentabel: vier nummers correct 2 punten; drie of twee nummers correct 1 punt; minder dan twee nummers correct 0 punten. Juist: 1 orgaan(-niveau), 2 molecuul(-niveau), 3 organisme(-niveau), 4 cel(-niveau).
2023, tijdvak 2: Paddentrek
Opgavetekst
Paddentrek
Floor zit in havo 5 en is vrijwilliger bij een paddenwerkgroep. Ze helpt padden over drukke verkeerswegen te zetten, zodat ze veilig het water kunnen bereiken waar ze zich voortplanten.
Gewone padden (Bufo bufo, afbeelding 1) trekken tussen half februari en april naar het water waarin ze zich voortplanten. Ze doen dit op avonden dat de lucht voldoende vochtig is en de temperatuur boven de 6 °C.
Padden hebben geen constante lichaamstemperatuur, maar nemen de temperatuur aan van hun omgeving. Dit heeft gevolgen voor hun stofwisseling: pas bij een temperatuur boven de 6 °C worden ze actief.
De eitjes van de gewone pad worden in lange snoeren van 2000 tot 6000 stuks in het water afgezet. Bruine kikkers zetten eitjes af in grote klonten van soms wel 2000 eitjes. De embryo’s zijn zichtbaar als zwarte bolletjes (afbeelding 2).
Deze twee legseltypes hebben elk een eigen voordeel. Voor de dissimilatie in de embryo’s is een snoer voordeliger dan een grote klont.
Het leggen van eitjes in een grote klont heeft ook een voordeel, waardoor de kans groter is dat larven overleven.
Floor maakt een evolutionaire stamboom van de verschillende kikker- en paddengeslachten in Nederland (afbeelding 3). Ze geeft daarbij de soorten aan die in Nederland vóórkomen en hoe de eitjes worden afgezet.
De brulkikker is een exoot in Nederland. Als brulkikkers worden waargenomen, sporen vrijwilligers en terreinbeheerders ze op om de dieren te verwijderen uit natuurgebieden.
Door het steeds drukkere verkeer wordt de overlevingskans van overstekende padden steeds kleiner. Onderzoekers wilden weten wat het effect is van het licht van de lantaarnpalen langs de wegen op de trekroutes van padden. De paddenwerkgroep van Floor werkte mee aan dit onderzoek.
Voor het onderzoek zijn de volgende hypotheses opgesteld: 1 Padden worden aangetrokken door licht. 2 Padden zijn minder gevoelig voor rood licht.
Het onderzoek werd in het voorjaar uitgevoerd bij een weg in het bos waar jaarlijks padden oversteken. De opzet, weergegeven in afbeelding 4, was als volgt: in de berm langs de weg werd een scherm geplaatst dat padden tegenhoudt. De berm werd verdeeld in vier vakken van 25 meter, afgescheiden door dwarsgeplaatste schermen. In elk vak werden drie vang-emmers ingegraven. In de vakken werd een groene, witte of rode lamp geplaatst, of geen lamp.
Elke avond brandden de lampen vanaf het begin van de schemering tot 23.30 uur. Om 23.30 uur werden de padden geteld die in de vang-emmers waren gevallen. Deze padden werden vervolgens veilig de weg overgezet.
De gekleurde lampen werden elke avond in een ander 25 meter-deel geplaatst.
In afbeelding 5 staan de resultaten van de tellingen.
Door deze resultaten twijfelden de onderzoekers aan hypothese 1.
Voor hypothese 2 werden wel aanwijzingen gevonden.
Kikkers en padden nemen, net als mensen, licht waar met behulp van lichtgevoelige cellen in hun netvlies: de staafjes en de kegeltjes. Kikkers en padden kunnen, in tegenstelling tot mensen, ook bij zeer weinig licht nog kleuren waarnemen. Dat komt omdat ze van het type cellen dat het meest gevoelig is voor licht, een extra variant hebben met een andere gevoeligheid.
De uitkomsten van het experiment leidden tot een nieuwe onderzoeksvraag: Wachten de padden tot de lichten uitgaan, of nemen ze een andere route? Om dit te testen, is het experiment herhaald. Net als in het eerste experiment gingen om 23.30 uur de lampen uit en werden de emmers geleegd. Om het aantal padden te bepalen dat had gewacht, werd ’s ochtends vlak voor zonsopgang nogmaals het aantal padden in de emmers geteld. De gegevens van de telling in de ochtend staan in afbeelding 6.
Naar aanleiding van de experimenten stuurt Floor een brief aan de gemeente. Daarin schrijft ze hoe het aantal paddenslachtoffers verlaagd kan worden met behulp van licht. Ze schrijft: “Padden blijken te wachten met oversteken totdat het …1… is. Daarom adviseer ik om lampen te plaatsen bij de vaste oversteekplaatsen waar nog geen schermen staan. Die lampen moeten tussen zonsondergang en 23.30 uur aan zijn. De kleur van het licht kan het best …2… zijn. Op deze manier zullen de padden oversteken op momenten dat het veiliger is.”
afbeelding 1

Foto van een gewone pad (Bufo bufo).
Vraag 41 1 punt
De brulkikker is een exoot in Nederland. Als brulkikkers worden waargenomen, sporen vrijwilligers en terreinbeheerders ze op om de dieren te verwijderen uit natuurgebieden. Geef een ecologisch argument voor deze beheermaatregel.
Bekijk het antwoord
- Noemt een ecologisch argument, zoals: brulkikkers kunnen ziektes introduceren; ze kunnen andere kikkersoorten wegconcurreren; ze vormen een bedreiging voor zeldzame insecten. (1p)
Aan een antwoord als ‘Ze horen hier niet’ geen scorepunt toekennen. Aan een antwoord als ‘Ze verstoren het ecosysteem’ ook niet.
afbeelding 4

Schema van de proef langs een weg. Een scherm langs de berm houdt de padden tegen, vang-emmers liggen ingegraven in de berm, en de looprichting van de padden is met pijlen aangegeven. Er staan vier vakken van 25 meter, met in sommige vakken een lamp. Legenda: scherm, looprichting padden, vang-emmer, lamp.
Vraag 42 1 punt
Door het steeds drukkere verkeer wordt de overlevingskans van overstekende padden steeds kleiner. Het onderzoek werd in het voorjaar uitgevoerd bij een weg in het bos. De opzet, weergegeven in afbeelding 4, was als volgt: de berm werd verdeeld in vier vakken van 25 meter, afgescheiden door dwarsgeplaatste schermen, en in elk vak werden drie vang-emmers ingegraven. Elke avond brandden de lampen vanaf het begin van de schemering tot 23.30 uur. De gekleurde lampen werden elke avond in een ander 25 meter-deel geplaatst. Licht toe waarom het belangrijk is om de lampen steeds van plaats te verwisselen.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat zo andere factoren of toevallige effecten worden uitgesloten. (1p)
Als de kandidaat antwoord geeft aan de hand van een juist voorbeeld van een andere factor, het scorepunt toekennen.
afbeelding 5

Staafdiagram. Verticale as: gemiddeld aantal gevangen padden om 23.30 uur, van 0 tot 3. Horizontale as: geen licht, groen licht, rood licht, wit licht. Afleesbaar, ongeveer: geen licht 2,4; groen licht 1,2; rood licht 1,9; wit licht 1,0.
Vraag 43 1 punt
In afbeelding 5 staan de resultaten van de tellingen. Door deze resultaten twijfelden de onderzoekers aan hypothese 1: padden worden aangetrokken door licht. Noteer welk resultaat hier aanleiding toe gaf.
Bekijk het antwoord
- Noemt een resultaat uit afbeelding 5, zoals: in het donkere gedeelte (geen licht) worden meer padden gevangen; in de gedeelten met licht worden minder padden geteld. (1p)
Vraag 44 1 punt
Voor hypothese 2 werden wel aanwijzingen gevonden: padden zijn minder gevoelig voor rood licht. Licht toe aan de hand van afbeelding 5 dat er wel aanwijzingen zijn dat hypothese 2 juist is.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat het resultaat bij rood licht het meest lijkt op het resultaat bij geen licht, terwijl padden licht lijken te mijden: bij rood licht worden juist veel padden gevonden. (1p)
2022, tijdvak 1: Alg doet oliepalm na
Opgavetekst
Alg doet oliepalm na
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.
Door de aanleg van oliepalmplantages in Zuidoost-Azië gaan vele hectaren oerwoud verloren. Mede daarom wordt palmolie door milieu-organisaties als niet-duurzaam bestempeld. Voor onderzoeker Lenny de Jaeger (afbeelding 1) was dit een reden om op zoek te gaan naar een manier om olie te produceren met behulp van algen.
Palmolie wordt gewonnen uit de olierijke vruchten van de oliepalm en wordt gebruikt als ingrediënt van veel voedingsmiddelen en verzorgingsproducten, maar ook voor de productie van biodiesel. Olie geproduceerd door algen in kwekerijen in Nederland kan een duurzaam alternatief bieden voor palmolie.
Boskap leidt tot het verkleinen van leefgebied voor planten en dieren. Dit is een argument om het gebruik van palmolie vanuit ecologisch oogpunt niet-duurzaam te noemen.
De Jaeger vond een veelbelovende kandidaat: de eencellige alg Scenedesmus obliquus. Deze alg maakt monosachariden met behulp van zonlicht en zet die onder bepaalde omstandigheden om in zetmeel, aminozuren of vetzuren. De vetzuren kunnen worden gebruikt als grondstof voor de productie van plantaardige olie.
Een van de risico’s bij de kweek van algen is besmetting met virussen, eencellige schimmels of eencellige dieren. Met een microscoop bekijkt De Jaeger een preparaat van een algenkweek en hij ziet dat de kweek is vervuild met een eencellig organisme.
De Jaeger ontwikkelde met behulp van mutagene straling een mutant van S. obliquus die geen zetmeel maakt. Hierdoor heeft deze mutant een efficiëntere vetzuurproductie en een hoger vetzuurgehalte. Wellicht produceert deze mutant voldoende vetzuren om te concurreren met de oliepalm.
Het nadeel van deze alg is dat hij alleen in zoet water leeft. Voor grootschalige productie heeft een zoutwater-alg de voorkeur. Daarom deed De Jaeger vervolgonderzoek naar de alg Neochloris oleoabundans, die ook olie produceert en overleeft in zout water.
De kweekvloeistof voor N. oleoabundans bevat meer zouten dan de kweekvloeistof voor S. obliquus.
Als de cellen van S. obliquus terechtkomen in de zoute kweekvloeistof voor N. oleoabundans treden veranderingen op.
Hoewel N. oleoabundans tot het plantenrijk behoort, is het mogelijk om deze alg zonder licht in een bioreactor te kweken. Er wordt dan glucose en nitraat toegevoegd aan de kweekvloeistof. Op deze manier kunnen de algen efficiënter vetzuren produceren.
In een onderzoek werd N. oleoabundans gekweekt zonder licht. Elke dag werd van de populatie algen de populatiedichtheid en de biomassa bepaald. Van de kweekvloeistof werden de glucoseconcentratie en de nitraatconcentratie gemeten (afbeelding 2).
Behalve vetzuren maakt N. oleoabundans ook aminozuren. De aminozuurproductie gaat ten koste van de vetzuurproductie. In een vervolgonderzoek werd daarom bepaald bij welke verhouding tussen koolstof en stikstof (C/N-verhouding) van de kweekvloeistof de meeste vetzuren geproduceerd werden.
Door genetisch onderzoek weet De Jaeger welke genen verantwoordelijk zijn voor de zouttolerantie van de alg N. oleoabundans.
afbeelding 1

Foto van een man met bril in een laboratorium. Hij houdt een erlenmeyer met vloeistof omhoog en schenkt of giet de inhoud. Op de achtergrond staan flessen op een rek.
Vraag 1 1 punt
Geef een ander argument waarom gebruik van olie van oliepalmplantages in Zuidoost-Azië vanuit ecologisch oogpunt minder duurzaam is dan gebruik van in Nederland geproduceerde algen-olie.
Bekijk het antwoord
- Noemt een ander juist ecologisch argument, bijvoorbeeld: op oliepalmplantages worden veel bestrijdingsmiddelen gebruikt; de verwerking tot palmolie veroorzaakt veel CO2-uitstoot; de bossen die worden gekapt zijn juist nodig om CO2 op te slaan; het produceren van olie in Nederland vermindert het gebruik van energie voor transport. (1p)
2022, tijdvak 1: Aantrekkingskracht van Portugese zonnedauw
Opgavetekst
Aantrekkingskracht van Portugese zonnedauw
Aan de universiteit van Cádiz in Spanje onderzoekt Nils Bertol hoe de Portugese zonnedauw insecten aantrekt.
De Portugese zonnedauw (Drosophyllum lusitanicum, afbeelding 1) is een vleesetende plant die vóórkomt op droge bodems in het noorden van Marokko en het zuiden van Spanje en Portugal. De plant is voor zijn stikstofverbindingen afhankelijk van insecten. De insecten worden gevangen door de plakkerige uitscheidingsproducten van de klieren die zich op de lange bladeren bevinden. Andere klieren in het blad scheiden enzymen uit waardoor de insecten worden verteerd.
De bladcellen nemen het bij vertering ontstane ammonium op en gebruiken dit als bouwstof voor aminozuren. Deze aminozuren worden vervolgens via de vaatbundels getransporteerd naar andere delen van de plant.
De Portugese zonnedauw is ook voor bestuiving afhankelijk van insecten. Nils onderzocht of de insectensoorten die Portugese zonnedauw bestuiven ook door de plant worden gevangen. Hij observeerde bloeiende Portugese zonnedauw en noteerde welke insectensoorten de meeldraden en stempel aanraakten en welke insectensoorten door de bladeren werden gevangen.
Met de tellingen kan worden bepaald:
a het aantal soorten dat zowel bestuiver als prooi is
b het aantal soorten dat alleen bestuiver is
c het aantal soorten dat alleen prooi is
Met deze waarden kan worden berekend in welke mate de bestuivende insecten ook als prooi dienen. Dit wordt de similariteit tussen prooien en bestuivers genoemd. Dit getal wordt berekend met de onderstaande formule.
Een similariteit van 1 betekent dus dat alle bestuivers van de plant ook prooi voor deze plant zijn.
afbeelding 1

Foto van de bladeren van de Portugese zonnedauw. Op de lange, gebogen bladeren zitten veel kleine, glanzende druppeltjes plakkerig vocht op de klierharen.
tabel 1
In tabel 1 staan de gegevens van de tellingen. Het was niet mogelijk om alle insecten op soort te determineren. Ga er bij het beantwoorden van vraag 15 van uit dat elke regel in de tabel één soort weergeeft.
| Insectensoort | als prooi (aantal) | als bestuiver (+ = aanwezig, – = afwezig) |
|---|---|---|
| 1. Panurgus sp. | 39 | – |
| 2. Halyctus scabiosae | 9 | – |
| 3. Panurgus cephalotes | 4 | – |
| 4. Panurgus banksianus | 2 | – |
| 5. Andrena sp. | 2 | – |
| 6. Dasypoda hirtipes | 1 | – |
| 7. Formicidae | 0 | + |
| 8. Enicopus sp. | 86 | + |
| 9. Oxythyrea funesta | 3 | – |
| 10. Omaloplia sp. | 2 | – |
| 11. Elateridae | 0 | + |
| 12. Lagria sp. | 0 | + |
| 13. Curculionidae | 0 | + |
| 14. Coccinellidae | 0 | + |
| 15. Drosophila sp. | 0 | + |
| 16. Usia sp. | 2 | – |
| 17. Episyrphus sp. | 1 | + |
| 18. Eristalis sp. | 1 | + |
| 19. Eupeodes sp. | 0 | + |
| 20. Acalyptratae | 0 | + |
| 21. Anthomyiidae | 0 | + |
| 22. Siphona sp. | 0 | + |
| 23. Bombylella atra | 0 | + |
| 24. Nephrotoma sp. | 0 | + |
| 25. Microlepidoptera | 0 | + |
| 26. Aphididae | 0 | + |
| 27. Chrysopidae | 0 | + |
Waargenomen insecten: als prooi (aantal) en als bestuiver (+ = aanwezig, – = afwezig).
Vraag 15 2 punten
Met de tellingen kan worden bepaald: a het aantal soorten dat zowel bestuiver als prooi is; b het aantal soorten dat alleen bestuiver is; c het aantal soorten dat alleen prooi is. Ga er bij het beantwoorden van vraag 15 van uit dat elke regel in tabel 1 één soort weergeeft. Bepaal aan de hand van de gegevens in tabel 1 de waarden van a, b en c (pagina 8) en noteer deze waarden. Bereken de similariteit tussen de prooien en de bestuivers van de Portugese zonnedauw. Noteer je berekening en geef je antwoord in twee decimalen. De similariteit is $\frac{a}{a+b+c}$.
Bekijk het antwoord
- Noemt a = 3, b = 15 (alleen bestuiver) en c = 9 (alleen prooi). (1p)
- Past de formule van de similariteit juist toe, met een antwoord in twee decimalen: 3 / (3 + 15 + 9) = 0,11 (of 3 / 27 = 0,11), passend bij de genoteerde waarden van a, b en c. (1p)
Het correctievoorschrift noemt b = 9 en c = 15. Dat is omgewisseld: volgens de vraag is b het aantal soorten dat alleen bestuiver is (15 in tabel 1) en c het aantal soorten dat alleen prooi is (9 in tabel 1). Hier staat daarom b = 15 en c = 9. De similariteit 3 / 27 = 0,11 verandert daardoor niet.
Vraag 16 1 punt
Uit tabel 1 blijkt dat sommige soorten zowel bestuiver als prooi zijn. Verklaar dat het voor de zonnedauw als soort een nadeel is als dezelfde insectensoort zowel bestuiver als prooi is.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat als de zonnedauw de bestuivers ‘eet’ er een kleinere kans is op bestuiving/bevruchting/voorplanting. (1p)
Vraag 17 1 punt
Een onderzoeker in Nederland wil een vervolg-experiment doen met de Portugese zonnedauw. Hij doet deze proeven in een afgesloten plantenkas in verband met de risico’s van het introduceren van een exoot. Beschrijf een risico voor inheemse planten als gevolg van het introduceren van Portugese zonnedauw in Nederland.
Bekijk het antwoord
- Beschrijft een risico voor inheemse planten, bijvoorbeeld: inheemse planten worden weggeconcurreerd; bestuivers van inheemse planten worden weggevangen; de Portugese zonnedauw kan een ziekte bij zich dragen. (1p)
2022, tijdvak 1: Gieren in gevaar
Opgavetekst
Gieren in gevaar
In Afrika is de populatiegrootte van de meeste gierensoorten in vijftig jaar met meer dan tachtig procent afgenomen. Belangrijkste oorzaak is de mens, die de vogels bejaagt en vergiftigt. De afname heeft gevolgen voor de ecosystemen waarvan de vogels deel uitmaken.
Gieren zoals de witruggier (afbeelding 1) zijn aaseters. Ze scheuren het lichaam van een dood dier (kadaver) open, steken hun kop in het lichaam en vreten de ingewanden, spieren, pezen, huid en zelfs de botten op. Het eten van kadavers is riskant. Kadavers zijn broedplaatsen van bacteriën die infectieziekten kunnen veroorzaken.
Gieren en bacteriën die van het kadaver leven, spelen een rol in de kringloop van stoffen. In afbeelding 2 is een kringloop van stoffen vereenvoudigd weergegeven.
In de genummerde vakken van afbeelding 2 ontbreken de woorden consumenten, producenten en reducenten.
afbeelding 2

| Van | Naar | Proces |
|---|---|---|
| 1 | 2 | organische stoffen |
| 2 | 3 | organische stoffen |
| 1 | 3 | organische stoffen |
| 2 | 1 | anorganische stoffen |
| 3 | 1 | anorganische stoffen |
Vraag 39 2 punten
Gieren en bacteriën die van het kadaver leven, spelen een rol in de kringloop van stoffen. In de genummerde vakken van afbeelding 2 ontbreken de woorden consumenten, producenten en reducenten. Tot welk vak behoren de bacteriën die van het kadaver leven? En tot welk vak behoren de gieren? Noteer je antwoord als volgt: bacteriën: vak …; gieren: vak ….
Bekijk het antwoord
- Noteert bij bacteriën: vak 3 (reducenten). (1p)
- Noteert bij gieren: vak 2 (consumenten). (1p)
Aanvulling van het CvTE bij vraag 39: aan het antwoord ‘bacteriën: (vak) reducenten; gieren: (vak) consumenten’ wordt in totaal 1 scorepunt toegekend.
afbeelding 1

Foto van een witruggier op grasland. De kop en een deel van de hals zijn kaal en donker, met lichte vlekken op de hals. De rest van het lijf is bedekt met grijsbruine veren, en de vleugels hangen langs het lichaam.
Vraag 40 2 punten
Een witruggier heeft een kale kop. Sommige biologen denken dat dit een aanpassing is aan hun manier van voeden. Beredeneer hoe een kale kop daarbij de overlevingskans kan vergroten.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juist voordeel van een kale kop of een juist nadeel van een met veren bedekte kop, bijvoorbeeld: bloed blijft tussen de veren kleven, waardoor de kans op een infectie groter is; met veren zou een gier veel tijd moeten besteden aan poetsen; zonder veren kan een gier zijn kop gemakkelijker bewegen in het dode dier, waardoor hij meer voedsel kan bemachtigen. (1p)
- Noemt een hierbij passend gevolg voor de overlevingskans. (1p)
Vraag 43 2 punten
De gier eet van het vergiftigde aas en van de vergiftigde roofdieren. Nadat gifstoffen opgegeten zijn door de gier, kunnen ze: 1 terechtkomen in het bloed; 2 terechtkomen in de gal; 3 terechtkomen in de voorurine; 4 terechtkomen in levercellen. Schrijf de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar en noteer erachter of het betreffende proces wel of niet kan bijdragen aan ophoping van de persistente gifstof in het lichaam van de gier.
Bekijk het antwoord
- Noteert per nummer of het proces wel of niet kan bijdragen aan ophoping van de persistente gifstof: 1 wel, 2 niet, 3 niet, 4 wel. (2p)
Puntentabel: indien vier nummers correct 2; indien drie nummers correct 1; indien minder dan drie nummers correct 0. Het juiste antwoord: 1 wel, 2 niet, 3 niet, 4 wel.
afbeelding 3

Links: gemiddeld aantal zoogdieren bij een kadaver. Met gieren ongeveer 0,3; zonder gieren ongeveer 3,8.
Midden: gemiddelde tijd bij een kadaver (minuten). Met gieren ongeveer 8; zonder gieren ongeveer 125.
Rechts: gemiddelde afbraaktijd (min/kg). Met gieren ongeveer 12; zonder gieren ongeveer 35.
Vraag 44 2 punten
Het gedrag van hyena’s, jakhalzen en wilde honden is vergeleken in situaties met gieren en situaties zonder gieren. Onderzocht is hoeveel individuen van een kadaver eten en hoelang ze daarmee bezig zijn. Ook is onderzocht hoe snel het kadaver geheel afgebroken is. De resultaten staan in afbeelding 3. Onderzoekers denken dat een sterke afname van het aantal gieren tot een toename van infectieziekten bij aasetende zoogdieren kan leiden. Noteer aan de hand van afbeelding 3 een verandering die zal optreden als er steeds minder gieren zijn in een gebied. Verklaar hoe deze verandering kan leiden tot een toename van de verspreiding van infectieziekten onder aaseters.
Bekijk het antwoord
- Noemt een uit afbeelding 3 afgeleide relevante verandering, bijvoorbeeld: er eten meer individuen van het kadaver; de dieren blijven langer bij het kadaver; het kadaver blijft langer liggen. (1p)
- Geeft een daarbij passende verklaring voor de toename van de verspreiding van infectieziekten, bijvoorbeeld: bacteriën komen bij meer individuen terecht; de kans op onderlinge besmetting is groter; het aantal bacteriën neemt toe. (1p)
2022, tijdvak 2: Hoelang nog voor de Yangtze-bruinvissen?
Opgavetekst
Hoelang nog voor de Yangtze-bruinvissen?
In de rivier de Yangtze (Chang Jiang) in China leeft een populatie Indische bruinvissen (afbeelding 1). Deze populatie wordt ernstig met uitsterven bedreigd. In 2018 waren er nog maar ongeveer 1000 Indische bruinvissen in de Yangtze.
De bruinvissen in de Yangtze leven in kleine groepen. Deze zoogdieren jagen op vissen, weekdieren en kreeftachtigen. In de zeeën rond China komt ook een variant voor van de Indische bruinvis. In afbeelding 2 is de verspreiding van de Yangtze-variant en de zoutwatervariant weergeven.
Om te bepalen of de twee varianten aparte soorten zijn, hebben onderzoekers het genoom van deze Indische bruinvissen bestudeerd. Omdat de Yangtze-bruinvissen geografisch geïsoleerd zijn van de zoutwaterbruinvissen, treedt er geen voortplanting op tussen deze twee varianten.
De onderzoekers vonden verschillen in het DNA van de zoutwatervariant en dat van de Yangtze-variant. Binnen populaties van de zoutwatervariant is er een hogere frequentie van allelen die helpen overleven bij een lage zuurstofconcentratie in het lichaam. In zee zijn deze allelen gunstig omdat bruinvissen aan het wateroppervlak lucht inademen en daarna in zee op grote diepte hun prooien vangen.
De twee varianten Indische bruinvissen verschillen ook in genen die te maken hebben met de aanpassing aan de osmotische waarde van het water waarin ze leven. Deze genetische verschillen leiden tot een verschil in afgifte van ADH en in de osmotische waarde van de urine. Yangtze-bruinvissen produceren daardoor meer urine dan zoutwaterbruinvissen.
Door de grote genetische verschillen die ze vonden, zijn de onderzoekers nu van mening dat er sprake is van twee aparte soorten. Dit is een extra reden om de Indische bruinvissen in de Yangtze te beschermen om ze te behoeden voor uitsterven. De kans is groot dat de populatie Yangtze-bruinvissen zal uitsterven als de populatiegrootte tot minder dan honderd dieren is gedaald.
Afbeelding 1

Foto van een Indische bruinvis die onder water zwemt, van opzij gezien. De borstvin en de staart zijn zichtbaar.
Afbeelding 2

Kaart van China met de rivier de Yangtze, die als grijze lijn loopt. Het deel van de rivier waar de Yangtze-variant voorkomt, is dik zwart aangegeven. Langs de kust liggen de Gele Zee en de Zuid-Chinese Zee. Het gebied van de zoutwatervariant is donkergrijs langs de kust van de Gele Zee en de Zuid-Chinese Zee. Schaal: 0 tot 600 km, met een balk van 300 km.
Vraag 21 2 punten
De kans is groot dat de populatie Yangtze-bruinvissen zal uitsterven als de populatiegrootte tot minder dan honderd dieren is gedaald.
Leg uit waardoor een kleine populatie makkelijk uitsterft.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juist genetisch aspect van een kleine populatie, bijvoorbeeld: er is minder genetische variatie, of er treedt inteelt op. (1p)
- Noemt een juist gevolg daarvan voor de overleving van de populatie, bijvoorbeeld: bij veranderende omstandigheden is de kans groter dat de populatie uitsterft, of dieren sterven door recessieve afwijkingen. (1p)
Opmerking uit het correctievoorschrift: als de kandidaat antwoordt dat bij een kleine populatie de kans kleiner is dat individuen een geschikte partner vinden, het eerste scorepunt toekennen.
2022, tijdvak 2: Zoenen voor de wetenschap
Opgavetekst
Zoenen voor de wetenschap
Zoenen is heerlijk als je verliefd bent. Maar als je er goed over nadenkt, heeft het ook iets onsmakelijks: je wisselt tijdens het zoenen speeksel, etensresten, virussen en bacteriën uit. Microbioloog Remco Kort deed er onderzoek naar.
In en op ons lichaam leven veel micro-organismen: bacteriën, gisten en andere eencelligen. Samen vormen ze ons microbioom.
Remco Kort onderzocht bij verliefde stelletjes de overeenkomst in samenstelling van het speekselmicrobioom voor en na een tongzoen, en het aantal bacteriën dat bij een tongzoen wordt overgedragen. Hij nam bij de geliefden wat speeksel af op verschillende tijdstippen en onderzocht de monsters.
Zowel voor als na een tongzoen van tien seconden bleek een stelletje een meer overeenkomstig speekselmicrobioom te hebben dan een willekeurig tweetal. De overeenkomst vóór de tongzoen kan veroorzaakt zijn door zoengedrag in de periode voorafgaand aan het onderzoek, maar er zijn ook andere verklaringen mogelijk, zoals het gebruik van dezelfde soort tandpasta.
Korts hypothese was dat er meer overeenkomst is in het speekselmicrobioom bij stelletjes met een hoge zoenfrequentie dan bij stelletjes met een lage zoenfrequentie. De stelletjes beantwoordden vragen over hun zoengedrag en Kort verwerkte de resultaten in een diagram, waarin het verschil in microbioom is uitgedrukt op een schaal van 0,0 (volledig gelijk) tot 1,0 (volledig verschillend).
De resultaten van zijn onderzoek ondersteunden zijn hypothese. In afbeelding 1 zijn vier diagrammen weergegeven.
In een vervolgonderzoek met drie stelletjes wilde Kort te weten komen hoeveel bacteriën overgedragen worden bij een tongzoen. Hij gebruikte een yoghurtdrankje met bepaalde melkzuurbacteriën die nauwelijks in de mond voorkomen. Het onderzoek verliep zoals weergegeven in afbeelding 2:
- Het percentage melkzuurbacteriën in het speekselmicrobioom van de ontvanger wordt bepaald (meting 1).
- Eén persoon (de donor) van het stelletje drinkt het yoghurtdrankje.
- Hierna wordt het percentage melkzuurbacteriën in het speekselmicrobioom van de donor bepaald (meting 2).
- Er volgt een tongzoen van tien seconden.
- Direct daarna wordt nogmaals het percentage melkzuurbacteriën in het speekselmicrobioom van de ontvanger bepaald (meting 3).
De resultaten staan in afbeelding 3.
Bij een tongzoen worden mogelijk ook ziekmakende bacteriën overgedragen. Meestal krijgen deze bacteriën, die bijvoorbeeld ontstoken tandvlees of cariës veroorzaken, geen kans om zich in de mond te vestigen. De samenstelling van het speekselmicrobioom is namelijk redelijk stabiel doordat de meeste micro-organismen in de mond vastzitten aan het oppervlak van het gebit en de zachte weefsels. Als je recent antibiotica hebt gebruikt, kun je beter niet zoenen met iemand die ontstoken tandvlees of cariës heeft.
Een deel van de bacteriën die overgedragen worden, wordt in de mond al opgeruimd door lysozymen en antistoffen. De rest wordt gedood door het zoutzuur in de maag.
Vraag 22 1 punt
Verklaar hoe het gebruik van dezelfde soort tandpasta kan leiden tot een overeenkomstig speekselmicrobioom.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat door het gebruik van dezelfde soort tandpasta de (abiotische) omstandigheden in de mond meer op elkaar lijken, wat leidt tot een meer overeenkomstig speekselmicrobioom. (1p)
Afbeelding 1

Vier diagrammen met elk een rechte lijn. Diagram 1: verticale as aantal zoenen per week (0 tot 120), horizontale as verschil in speekselmicrobioom (0,0 tot 1,0); de lijn stijgt van ongeveer 5 zoenen tot ongeveer 117 zoenen. Diagram 2: dezelfde assen als diagram 1; de lijn daalt. Diagram 3: verticale as verschil in speekselmicrobioom (0 tot 1,0), horizontale as aantal zoenen per week (0 tot 120); de lijn stijgt van ongeveer 0,06 tot ongeveer 0,97. Diagram 4: dezelfde assen als diagram 3; de lijn daalt van ongeveer 0,97 bij ongeveer 5 zoenen tot ongeveer 0,06 bij ongeveer 117 zoenen.
Vraag 23 1 punt
Welk diagram uit afbeelding 1 geeft de resultaten van het onderzoek op de juiste manier weer?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Vraag 25 2 punten
Over het onderzoek worden twee uitspraken gedaan. In elke uitspraak is een woord weggelaten.
- Doordat gebruik werd gemaakt van melkzuurbacteriën die nauwelijks in de mond voorkomen werd de …(1)… van dit onderzoek beïnvloed.
- Doordat meerdere stelletjes werden onderzocht, werd de …(2)… van dit onderzoek beïnvloed.
Wat moet ingevuld worden bij 1 en bij 2 zodat er twee juiste uitspraken staan?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
2022, tijdvak 2: Op zoek naar de grootste bloedzuiger van Nederland
Opgavetekst
Op zoek naar de grootste bloedzuiger van Nederland
De grootste bloedzuiger van Nederland stelt hoge eisen aan zijn leefgebied. In Nederland zijn nog maar een paar van deze gebieden. De ecologen Ron Felix en Bram Koese onderzoeken verschillende methodes om de populatiedichtheid van deze soort te bepalen.
De bloedzuiger Hirudo medicinalis (afbeelding 1) komt voor in vennetjes, beekjes en moerassen. Zijn habitat moet aan een aantal kenmerken voldoen. De eieren moeten in een zelfgemaakt kuiltje op een zandige oever naast ondiep water gelegd kunnen worden, waar ze door de warmte van de zon tot ontwikkeling kunnen komen.
Ook moet er voldoende voedsel aanwezig zijn. De larven eten de eerste dagen waterslakjes. Waterslakken komen alleen voor in water met een pH hoger dan 5,5. Na een aantal dagen stapt de bloedzuiger over op bloed van amfibieën en van zoogdieren, zoals reeën en grote grazers, die het water inlopen om te drinken.
Als een zoogdier het water inloopt, veroorzaakt dit trillingen die door de bloedzuigers waargenomen worden. Ze zwemmen vervolgens razendsnel op hun doel af, zuigen zich vast met hun zuignap en maken met hun scherpe tandjes een wondje. In het speeksel van de bloedzuiger zit een stof die de plaats van de bijtwond verdooft, en een stof die de bloedstolling remt (hirudine). De bloedzuiger kan daardoor in dertig minuten zoveel bloed opzuigen, dat zijn gewicht vertienvoudigt. Daarna laat hij los.
Hirudine blokkeert het enzym trombine, dat nodig is voor de bloedstolling. In normale situaties veroorzaakt trombine de omzetting van een oplosbaar plasma-eiwit naar onoplosbare eiwitdraden, waardoor een netwerk ontstaat waarin bloedcellen blijven hangen: een bloedstolsel. Door de werking van hirudine ontstaat er geen stolsel, waardoor de bijtwond blijft bloeden. Afbeelding 2 is een schematische weergave van dit proces. Hierin zijn vier eiwitten met een nummer aangegeven.
Bloedzuigers zoeken met blote benen is niet moeilijk: je loopt een vennetje in en als ze aanwezig zijn, zitten ze binnen een paar minuten op je benen (afbeelding 3). Een nadeel van deze manier van inventariseren is dat je er een verdoofd gevoel in je been van krijgt en de wondjes langdurig blijven bloeden. Felix en Koese voeren daarom een vergelijkend onderzoek uit. De onderzoeksvraag is: trekken benen in lieslaarzen ook bloedzuigers aan? In afbeelding 4 zie je de twee ecologen rondlopen in een vennetje. Alle aangetrokken bloedzuigers worden gevangen en tijdelijk in een emmertje bewaard. De bloedzuigers blijken zowel op blote benen als op benen in lieslaarzen af te komen.
Afbeelding 1

Foto van een bloedzuiger die over de zandbodem van het water kruipt, tussen waterplanten.
Vraag 40 2 punten
Verschillende milieufactoren zijn van invloed op het aantal bloedzuigers. Enkele van deze factoren zijn:
1 diepte van het water
2 pH van het water
3 waterslakjes
4 zandige oever
Schrijf de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende factor abiotisch of biotisch is.
Bekijk het antwoord
- Noteert per factor abiotisch of biotisch: 1 abiotisch, 2 abiotisch, 3 biotisch, 4 abiotisch. (2p)
Puntentabel uit het correctievoorschrift: vier nummers correct geeft 2 punten; drie nummers correct geeft 1 punt; minder dan drie nummers correct geeft 0 punten.
Vraag 41 2 punten
Tussen organismen kunnen verschillende relaties voorkomen. Vier relaties zijn: commensalisme; mutualisme; parasitisme; predatie.
Welke relatie bestaat er tussen een larve van de bloedzuiger en een waterslak?
Welke relatie bestaat er tussen de volwassen bloedzuiger en een zoogdier?
Noteer je antwoord zo:
relatie met waterslak: …
relatie met zoogdier: …
Bekijk het antwoord
- Noemt de relatie met de waterslak: predatie. (1p)
- Noemt de relatie met het zoogdier: parasitisme. (1p)
Afbeelding 2

Schematische weergave van de bloedstolling. Links kleine, losse eiwitten met een H-vorm (genummerd 1). Daarnaast een grijs, L-vormig eiwit (2) dat in de bindingsplaats van het zwarte eiwit (3) past; bij 3 staat een sterretje bij de bindingsplaats van het substraat. Rechts een netwerk van langere, aan elkaar gekoppelde H-vormige eiwitten (4). Van 3 gaat een pijl naar 4; kleine bolletjes worden afgesplitst.
Vraag 43 2 punten
Hirudine blokkeert het enzym trombine, dat nodig is voor de bloedstolling. Afbeelding 2 is een schematische weergave van dit proces. Hierin zijn vier eiwitten met een nummer aangegeven.
De vier genummerde eiwitten in afbeelding 2 zijn: fibrine; fibrinogeen; hirudine; trombine.
Schrijf de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar en noteer achter elk nummer de naam van het juiste eiwit.
Bekijk het antwoord
- Noteert per nummer de juiste naam: 1 fibrinogeen, 2 hirudine, 3 trombine, 4 fibrine. (2p)
Puntentabel uit het correctievoorschrift: vier nummers correct geeft 2 punten; twee of drie nummers correct geeft 1 punt; minder dan twee nummers correct geeft 0 punten.
Afbeelding 3

Foto van een hand met twee bloedzuigers: een op de pols en een opgekruld in de handpalm. Op de achtergrond water en waterplanten.
Afbeelding 4

Foto van twee mannen in een vennetje met ondiep water en riet op de achtergrond. De man rechts zet een been in het water, waardoor kringen op het wateroppervlak ontstaan. De man links staat iets verderop in het water.
Vraag 44 2 punten
Felix en Koese voeren daarom een vergelijkend onderzoek uit. De onderzoeksvraag is: trekken benen in lieslaarzen ook bloedzuigers aan? In afbeelding 4 zie je de twee ecologen rondlopen in een vennetje. Alle aangetrokken bloedzuigers worden gevangen en tijdelijk in een emmertje bewaard. De bloedzuigers blijken zowel op blote benen als op benen in lieslaarzen af te komen.
Wat is in het onderzoek van Felix en Koese de onafhankelijke variabele? En wat is de afhankelijke variabele?
Noteer je antwoord zo:
onafhankelijke variabele: …
afhankelijke variabele: …
Bekijk het antwoord
- Noemt de onafhankelijke variabele: (wel of geen) lieslaarzen, of (wel of geen) blote benen. (1p)
- Noemt de afhankelijke variabele: het aantal (gevangen) bloedzuigers. (1p)
Opmerking uit het correctievoorschrift: als de kandidaat onafhankelijke en afhankelijke variabele verwisselt in een verder correct antwoord, in totaal 1 scorepunt toekennen.
2022, tijdvak 3: Mangrove in Arnhem
afbeelding 4 Mangrove in Arnhem

Foto van een mangrovekwal die ondersteboven op de bodem ligt.
afbeelding 5 Mangrove in Arnhem

Foto van een degenkrab.
Vraag 11 2 punten
In het zoute water in de Arnhemse mangrovehal leven mangrovekwallen (afbeelding 4) en degenkrabben (afbeelding 5).
Mangrovekwallen, die ondersteboven op de modderbodem liggen, hebben een mutualistische relatie met bepaalde algen. De algen leven beschermd in de tentakels van de kwal en geven organische stoffen af die de mangrovekwal nodig heeft.
Degenkrabben woelen de bodem om bij het zoeken naar voedsel. Daardoor wordt het water minder helder. Als gevolg hiervan neemt een bepaalde abiotische factor af, waardoor de mangrovekwallen moeilijker kunnen overleven.
Noteer deze abiotische factor.
Verklaar dat door de afname van deze abiotische factor de overlevingskans van mangrovekwallen afneemt.
Bekijk het antwoord
- Noemt zonlicht / licht / lichtintensiteit (1p)
- Uit de uitleg blijkt dat door het gebrek aan zonlicht in de algen minder fotosynthese plaatsvindt / minder productie van organische stoffen (glucose) plaatsvindt, waardoor de kwal minder voedingsstoffen krijgt en de overlevingskans afneemt (1p)
Algemene regel 5 (een fout maar een keer aanrekenen) mag hier volgens het correctievoorschrift niet worden toegepast.
afbeelding 6 Mangrove in Arnhem

Lijngrafiek met twee verticale assen. Links: nitraatconcentratie in mg/L, van 0 tot 20. Rechts: fosfaatconcentratie in mg/L, van 0 tot 8,0. Horizontale as: datum meting, van 15-jun-'17 tot 15-jan-'18, met een tik per maand. Legenda: nitraatconcentratie (doorgetrokken lijn), fosfaatconcentratie (gestreepte lijn). Afleesbare waarden. Nitraat (linkeras): 15 jun 4,5; 15 jul 4,0; 15 aug 4,5; 15 sep 4,8; 15 okt 5,0; 15 nov 6,0; 15 dec 8,0; 15 jan 9,8. Fosfaat (rechteras): 15 jun 0,2; 15 jul 0,5; 15 aug 0,6; 15 sep 0,6; 15 okt 0,7; 15 nov 0,9; 15 dec 1,5; 15 jan 2,0.
uitwerkbijlage Uitwerkbijlage bij vraag 12

Leeg assenstelsel met links de nitraatconcentratie in mg/L (0 tot 20) en rechts de fosfaatconcentratie in mg/L (0 tot 8,0). De horizontale as heeft de datum meting, van 15 jun '17 tot 15 mei '18. De nitraatlijn en de fosfaatlijn zijn al getekend tot en met 15 jan '18; de leerling vult ze aan tot en met de x-as.
Vraag 12 2 punten
In de mangrovehal is ook een groot zoetwaterbassin aangelegd. Daarin leven zeekoeien, schildpadden en vissoorten als cichliden en zwaarddragers. Willeke laat regelmatig de concentraties nitraat en fosfaat van het water controleren. De waterkwaliteit is in gevaar als de concentratie nitraat hoger wordt dan de norm van 20 mg/L of de concentratie fosfaat hoger wordt dan de norm van 4,0 mg/L. In afbeelding 6 is het resultaat weergegeven van de metingen in de eerste maanden na het inrichten van het bassin.
De meetresultaten kunnen gebruikt worden om te voorspellen wanneer de waterkwaliteit in gevaar komt. In de uitwerkbijlage zijn de resultaten nog eens weergegeven. Als de toename vanaf december lineair verloopt, zal op een bepaalde datum de concentratie van een van deze stoffen de norm overschrijden.
Vul in de uitwerkbijlage de grafiek voor de concentratie van beide stoffen aan.
Geef op de x-as aan op welke datum voor het eerst de norm voor de concentratie van een van deze stoffen wordt overschreden.
Bekijk het antwoord
- Doorgetrokken lijnen van de nitraatconcentratie die op 15 mei uitkomt tussen 16 en 18 mg/L, en van de fosfaatconcentratie die op 15 mei uitkomt tussen 4,0 en 5,0 mg/L (1p)
- Een gemarkeerd punt op de x-as dat past bij een fosfaatconcentratie van 4,0 mg/L (15 mei) (1p)
In de uitwerkbijlage zijn twee lijnen doorgetrokken tot 15 mei. De nitraatconcentratie (linkeras, mg/L) komt op 15 mei uit tussen 16 en 18 mg/L. De fosfaatconcentratie (rechteras, mg/L) komt op 15 mei uit tussen 4,0 en 5,0 mg/L. Op de x-as is een punt gemarkeerd bij 15 mei, het punt waarop de fosfaatconcentratie 4,0 mg/L bereikt.
Als de fosfaatconcentratie is weergegeven met een andere lijn dan een stippellijn, dit niet fout rekenen.
Vraag 13 1 punt
Als de concentraties fosfaat en nitraat blijven toenemen, wordt het water te voedselrijk, waardoor algenbloei kan ontstaan.
Noteer de biologische naam van zo'n toename van de concentratie van mineralen.
Bekijk het antwoord
- Noemt eutrofiëring / vermesting (1p)
Aan het antwoord 'overbemesting' geen scorepunt toekennen.
Vraag 14 2 punten
Om het probleem van een te hoge concentratie aan mineralen in het water aan te pakken, gebruikt Willeke een filtersysteem met bacteriën. Vier typen bacteriën zijn:
1 denitrificerende bacteriën
2 nitraatbacteriën
3 rottingsbacteriën
4 stikstofbindende bacteriën
Schrijf de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende bacteriën wel of niet de nitraatconcentratie in het water kunnen laten afnemen.
Bekijk het antwoord
- Nummer 1 wel, nummer 2 niet, nummer 3 niet, nummer 4 niet (2p)
Indien vier nummers correct 2 punten; indien drie nummers correct 1 punt; indien minder dan drie nummers correct 0 punten. De juiste beoordelingen zijn: 1 wel; 2 niet; 3 niet; 4 niet.
Vraag 16 1 punt
Het introduceren van een predator kan ook problemen veroorzaken in het ecosysteem in het bassin.
Beschrijf zo'n probleem.
Bekijk het antwoord
- Beschrijft een juist probleem, bijvoorbeeld: de predator eet ook andere soorten, waardoor deze verdwijnen; er worden ziekten geïntroduceerd; de predator eet liever zwaarddragers, waardoor de cichlidenpopulatie niet kleiner wordt; de predatoren eten alle cichliden op; er is geen soort die de predatorpopulatie in toom houdt; het water wordt troebel doordat algeneters worden opgegeten (1p)
2022, tijdvak 3: Regenwormen voor vogels en planten
Opgavetekst
afbeelding 2 Regenwormen voor vogels en planten

Staafdiagram met per bemesting twee staafjes: P (donker) en Q (licht). Verticale as: aantal regenwormen per m2 grasland. Horizontale as: drijfmest, stalmest en drijfmest + stalmest. Afleesbare waarden, ongeveer:
| Bemesting | P | Q |
|---|---|---|
| drijfmest | 70 | 310 |
| stalmest | 225 | 325 |
| drijfmest + stalmest | 105 | 270 |
Vraag 29 1 punt
In Nederlandse graslanden leven verschillende soorten regenwormen. Regenwormen zijn te verdelen in twee ecologische groepen: detrivoren en geofagen. Detrivoren leven van grof plantaardig materiaal. Geofagen leven van fijner verdeeld organisch materiaal en van bodembacteriën. In de afgelopen decennia is de landbouw steeds intensiever geworden. In plaats van het strooien van stalmest (uitwerpselen met stro) op het gras, wordt tegenwoordig drijfmest (uitwerpselen vermengd met urine) geïnjecteerd in de bodem.
Jeroen Onrust bepaalde het aantal regenwormen per m2 grasland door steekproefsgewijs het aantal regenwormen in een graszode van 20 x 20 x 20 cm te tellen (onderzoek 1). Hij deed dit voor graslanden bemest met drijfmest, graslanden bemest met stalmest en graslanden bemest met een mengsel van drijfmest en stalmest. De resultaten van het onderzoek staan in afbeelding 2. De detrivoren en geofagen zijn als aparte balkjes weergegeven.
Worden detrivoren in de grafiek in afbeelding 2 met P of met Q aangegeven? Noteer de letter en licht je antwoord toe.
Bekijk het antwoord
- Noemt P, met als toelichting dat stalmest meer (grof) plantaardig materiaal bevat / drijfmest minder (grof) plantaardig materiaal bevat / stalmest meer voedsel voor detrivoren bevat (1p)
tabel 1 Regenwormen voor vogels en planten

| Bodemtype | Type grasland | Onderzoek 1: aantal regenwormen per m2 | Onderzoek 2: aantal zichtbare regenwormen per m2 |
|---|---|---|---|
| kleigrond | soortenrijk | 264 | 1,22 |
| kleigrond | monocultuur | 354 | 1,10 |
| veengrond | soortenrijk | 371 | 0,44 |
| veengrond | monocultuur | 543 | 1,76 |
Vraag 31 2 punten
Naar aanleiding van de resultaten in tabel 1 worden drie uitspraken gedaan.
1 Bij beide bodemtypen zijn bij soortenrijk grasland meer regenwormen beschikbaar voor kieviten dan bij monocultuur-grasland.
2 Bij soortenrijk grasland op kleigrond is gemiddeld een groter gedeelte van de regenwormen zichtbaar dan bij soortenrijk grasland op veengrond.
3 Het aantal regenwormen per m2 (in onderzoek 1) is een bruikbare maat voor de beschikbaarheid van regenwormen voor kieviten.
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is.
Bekijk het antwoord
- Nummer 1 onjuist, nummer 2 juist, nummer 3 onjuist (2p)
Indien drie nummers correct 2 punten; indien twee nummers correct 1 punt; indien minder dan twee nummers correct 0 punten. De juiste beoordelingen zijn: 1 onjuist; 2 juist; 3 onjuist.
Vraag 32 2 punten
Jeroen Onrust berekende dat een volwassen kievit per dag 555 regenwormen nodig heeft om te voldoen aan zijn energiebehoefte. Met behulp van de resultaten van onderzoek 2 (tabel 1) is te berekenen dat er 7,9 kieviten kunnen leven per 10.000 m2 soortenrijke veengrond.
Laat zien hoe dit aantal is berekend.
Verklaar dat het werkelijke aantal kieviten dat kan leven van de regenwormen van 10.000 m2 soortenrijke veengrond in werkelijkheid hoger kan liggen.
Bekijk het antwoord
- Laat een juiste berekening zien, bijvoorbeeld 10.000 x 0,44 = 4400 wormen; 4400 / 555 = 7,9 kieviten (of 0,44 x 10.000 / 555 = 7,9) (1p)
- Geeft een juiste verklaring, bijvoorbeeld: er komen steeds weer wormen aan de oppervlakte; kieviten eten ook andere dieren dan regenwormen; de gemeten beschikbaarheid van wormen is een momentopname; kieviten zien beter dan mensen en zien dus meer regenwormen dan geteld; in de groep kieviten zijn ook jongere dieren die minder eten; kieviten trappelen waardoor wormen omhoog komen (1p)
Aan een verklaring als 'Kieviten foerageren ook op andere plaatsen' geen scorepunt toekennen.
Vraag 33 2 punten
De geofagen eten bodemdeeltjes. In het spijsverteringskanaal van deze regenwormen komt fosfaat los van de bodemdeeltjes. Hierdoor komt het element fosfor (P) in de uitwerpselen van regenwormen beschikbaar voor planten.
Vier organische stoffen in planten zijn:
1 ATP
2 DNA
3 eiwit
4 fosfolipiden
Schrijf de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende stof wel of geen fosfor (P) bevat.
Bekijk het antwoord
- Nummer 1 wel, nummer 2 wel, nummer 3 geen, nummer 4 wel (2p)
Indien vier nummers correct 2 punten; indien drie nummers correct 1 punt; indien minder dan drie nummers correct 0 punten. De juiste beoordelingen zijn: 1 wel; 2 wel; 3 geen; 4 wel.
Vraag 34 2 punten
Over het effect van regenwormen op het versterkt broeikaseffect is veel discussie. Aan de ene kant dragen regenwormen bij aan het versterkt broeikaseffect doordat ze broeikasgassen uitstoten. Aan de andere kant kunnen ze het versterkt broeikaseffect tegengaan omdat ze de bodemstructuur verbeteren en de fosfaatbeschikbaarheid verhogen.
Leg uit dat regenwormen door het verbeteren van de bodem een bijdrage kunnen leveren aan het tegengaan van het versterkt broeikaseffect.
Bekijk het antwoord
- Door het verbeteren van de bodem neemt de plantengroei toe / groeien de planten sneller (1p)
- Waardoor meer CO2 wordt opgenomen / vastgelegd (1p)
Als de kandidaat antwoordt dat er minder fosfaatbemesting nodig is, waardoor er minder fossiele brandstoffen nodig zijn voor productie en/of transport, 2 scorepunten toekennen.
2022, tijdvak 3: Essentaksterfte
Opgavetekst
afbeelding 2 Essentaksterfte

Foto van een tak met verdorde essenbladeren.
Vraag 44 2 punten
De schimmel leeft van organische stoffen uit beschadigde cellen van de es.
Is de schimmel autotroof of heterotroof? En gebruikt de schimmel de organische stoffen voor dissimilatie, voor voortgezette assimilatie of voor beide processen?
Bekijk het antwoord
Antwoord: F
Vraag 45 2 punten
Tijdens haar inspectieronde in een park ziet Melany dat er een grote dode tak van een es boven een wandelpad hangt. Ze laat de boom weghalen. Gezonde essen en aangetaste essen die geen gevaar opleveren, laat ze staan. Een wandelaar vraagt aan Melany waarom niet alle essen in het park preventief weggehaald worden.
De volgende zinnen geven het antwoord van Melany gedeeltelijk weer: De ziekte veroorzaakt (1) bij de essen. Door de andere essen te laten staan, kan door evolutie een populatie essen ontstaan die (2) de ziekte.
Welke woorden moeten worden ingevuld bij 1 en bij 2 zodat een juiste uitleg ontstaat?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Vraag 46 2 punten
Twee methoden om weer een populatie gezonde essen te krijgen, zijn:
1 het ongeslachtelijk vermeerderen van een es die infectie met de schimmel heeft overleefd
2 kweken met de zaden van een groot aantal essen die infectie met de schimmel hebben overleefd
Om op de lange termijn een populatie gezonde essen te krijgen is methode 2 een betere keuze dan methode 1.
Leg uit waarom methode 2 hiervoor de betere keuze is.
Bekijk het antwoord
- Met methode 2 ontstaat door recombinatie een populatie met een grotere genetische diversiteit (1p)
- Deze (resistente) populatie heeft een grotere kans op overleven als de schimmel muteert / bij verandering van de milieuomstandigheden (1p)
Aan een uitleg waarom methode 1 minder geschikt is, punten toekennen naar analogie van het correctievoorschrift. Aan een antwoord aan de hand van een relevant voorbeeld van een verandering in milieuomstandigheden het tweede scorepunt toekennen. Aan een antwoord als 'Dan is de kans op individuen met een gunstige combinatie van genen groter' het tweede scorepunt toekennen.
2021, tijdvak 1: Zombieplanten
Vraag 29 2 punten
‘Plants versus zombies’ is een videospelletje waarin planten vechten tegen zombies. In werkelijkheid zijn sommige planten zelf zombies. Wetenschappers hebben ontdekt hoe bepaalde bacteriën sommige planten tot levende doden transformeren.
Deze bacteriën, fytoplasma’s genaamd, kunnen een verscheidenheid aan gewassen besmetten, zoals tomatenplanten en appelbomen. Fytoplasma’s leven en vermenigvuldigen zich in transportweefsel van deze planten. De bacteriën verhinderen de ontwikkeling van bloemen en stimuleren de vorming van extra bladeren. De geïnfecteerde plant kan zich hierdoor niet meer voortplanten en dient als groeiende voedselbron voor de bacteriën, vandaar de term zombieplanten.
Leg uit dat het voor fytoplasma’s gunstig is dat de geïnfecteerde plant bladeren vormt in plaats van bloemen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat er met meer bladeren meer fotosynthese is en er dus meer energierijke of organische voedingsstoffen worden gemaakt, of dat er bij de aanleg van bloemen of vruchten energierijke stoffen door de plant worden gebruikt. (1p)
- Noemt dat er daardoor meer energie of voedsel is voor de fytoplasma's, of dat de energierijke stoffen dan niet meer beschikbaar zijn voor hun leven, groei of voortplanting. (1p)
Als de kandidaat antwoordt dat er hierdoor meer weefsel is om te infecteren, hiervoor 1 scorepunt toekennen.
Afbeelding 1 Doorsnede van een besmet blad

Schematische doorsnede van een blad met van boven naar beneden de epidermis, het palissadeparenchym, de intercellulaire ruimte, de houtvaten en de bastvaten. Aan de onderkant van het blad is een huidmondje aangegeven.
Vraag 30 1 punt
Fytoplasma’s zijn voor hun verspreiding afhankelijk van bepaalde insecten zoals dwergcicaden. Dwergcicaden voeden zich met plantensap. Met hun zuigsnuit prikken ze in een blad waarna ze, minutenlang, energierijk plantensap opzuigen. Wanneer ze een met fytoplasma geïnfecteerde plant aanprikken, zuigen ze ook de bacterie op. Als de dwergcicade hierna een andere plant bezoekt, kan de bacterie via het speeksel van de dwergcicade deze plant ook besmetten.
In afbeelding 1 is een schematische doorsnede van een met fytoplasma’s besmet blad weergegeven.
Noteer uit welk onderdeel uit afbeelding 1 de dwergcicade zowel energierijke stoffen als fytoplasma’s opzuigt.
Bekijk het antwoord
- Noemt de bastvaten. (1p)
Vraag 31 3 punten
De relatie tussen fytoplasma en dwergcicade is een vorm van symbiose.
Beredeneer dat de relatie mutualisme genoemd kan worden.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat bij mutualisme beide organismen voordeel hebben van de relatie. (1p)
- Noemt dat het fytoplasma door de dwergcicade wordt verspreid. (1p)
- Noemt dat de dwergcicade als gevolg van de fytoplasma-infectie bij planten meer blad tot zijn beschikking heeft. (1p)
Vraag 32 1 punt
Doordat slechts een klein deel van de planten van een soort geïnfecteerd is, zou het gunstig zijn voor de verspreiding van fytoplasma’s als dwergcicaden een voorkeur hebben voor geïnfecteerde planten. In een experiment wordt uitgezocht of de dwergcicaden inderdaad een voorkeur hebben voor geïnfecteerde planten. De onderzoekers richten een kas in met geïnfecteerde en niet-geïnfecteerde tomatenplanten en laten hierin dwergcicaden los.
Noteer met welk resultaat de hypothese van de onderzoekers wordt bevestigd.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat er meer dwergcicaden per besmette plant worden geteld dan per niet-besmette plant, of dat dwergcicaden relatief meer voorkomen op besmette planten. (1p)
Vraag 33 2 punten
Onderzoekers van de Wageningen Universiteit hebben ontdekt hoe de fytoplasma’s de ontwikkeling van de planten manipuleren. De bacterie produceert een eiwit (SAP54) waardoor bepaalde planteneiwitten (MTF-eiwitten) afgebroken worden. Normaal activeren deze MTF-eiwitten de bloei-genen die nodig zijn voor het vormen van bloemen aan de plant. Door de infectie zijn op moleculair niveau veranderingen in de plant waarneembaar.
Weefsel waar normaal de bloemvorming start, is onderzocht bij geïnfecteerde en bij gezonde planten. Bepaald is:
1 de hoeveelheid door bloei-genen gecodeerde eiwitten
2 de hoeveelheid RNA van de bloei-genen
3 het aantal verschillende bloei-genen
Wat werd in het weefsel van de geïnfecteerde planten minder aangetroffen dan in het weefsel van de gezonde planten?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
2021, tijdvak 1: Vleermuizen bedreigd!
Opgavetekst
Afbeelding 1 Vleermuis met witte neus

Foto van de kop van een vleermuis. De neus is wit gekleurd door de schimmel.
Afbeelding 2 Voedselweb

Vereenvoudigd voedselweb met pijlen die van voedsel naar consument wijzen. Het web toont onder andere kevers, eendagsvliegen, muggen, motten, vliegende mieren, muizen, kleine vogels, slangen, roofvogels, uilen, marters en vleermuizen. De vleermuizen staan in het midden van het web. Planten staan niet in het voedselweb.
Vraag 37 1 punt
In Noord-Amerika werden in 2006 opeens veel dode vleermuizen gevonden. Ze bleken besmet met een schimmel. Onderzoekers doen onderzoek om het uitsterven van vleermuissoorten te voorkomen.
De schimmel Pseudogymnoascus destructans tast het huidweefsel van de snuit, oren en vleugels van vleermuizen aan. Doordat de neus wit kleurt (afbeelding 1) wordt de ziekte witteneuzensyndroom (WNS) genoemd. Vleermuizen zijn voor hun voedsel afhankelijk van vliegende insecten.
In afbeelding 2 zie je een vereenvoudigd voedselweb waarvan vleermuizen in Noord-Amerika deel uitmaken.
Zoals gebruikelijk ontbreken in dit voedselweb de reducenten zoals P. destructans.
Noteer de naam van het andere trofisch niveau dat ontbreekt in dit voedselweb.
Bekijk het antwoord
- Noemt producenten als het ontbrekende trofisch niveau. (1p)
Aan het antwoord planten geen scorepunt toekennen. Aan het antwoord autotrofe organismen, of aan het antwoord consumenten van de 5e orde (of hoger), het scorepunt toekennen.
Vraag 38 2 punten
’s Winters overbruggen vleermuizen deze voedselloze periode door in winterslaap te gaan: ze verlagen hun stofwisselingsniveau waardoor hun lichaamstemperatuur daalt. Gedurende de winterslaap worden ze enkele keren actief, waarbij hun lichaamstemperatuur kortdurend stijgt.
Als de vleermuizen vaak ontwaken tijdens hun winterslaap, raakt hun vetreserve eerder op. Dit zou de waargenomen sterfte kunnen verklaren.
Leg uit hoe het vaker ontwaken leidt tot het eerder opraken van de vetreserve.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat bij wakkere vleermuizen de activiteit, het energieverbruik, het stofwisselingsniveau of de lichaamstemperatuur hoger is. (1p)
- Noemt dat er dan meer vetverbranding is, waardoor de vetreserves eerder opraken. (1p)
tabel 1 Massale sterfte per variant van P. destructans
| Gebied | Massale sterfte | Variant van P. destructans |
|---|---|---|
| Noord-Amerika | ja | NAPd |
| Europa | nee | EUPd |
Vraag 39 1 punt
Canadese onderzoekers vermoedden dat vleermuizen vaker ontwaken als gevolg van een infectie met P. destructans. Hiermee zou deze schimmel ook verantwoordelijk zijn voor de massale sterfte.
In Europa komt ook een variant van deze schimmel voor: EUPd. Massale sterfte van Europese vleermuizen blijft echter uit (tabel 1). Uit veldwaarnemingen blijkt dat EUPd niet voorkomt in Noord-Amerika.
Om te onderzoeken waardoor Noord-Amerikaanse vleermuizen massaal sterven, vingen de onderzoekers niet-geïnfecteerde Noord-Amerikaanse vleermuizen uit een grot in Canada en verdeelden ze in drie groepen van elk 18 vleermuizen.
- Groep 1 werd geïnjecteerd met NAPd in fysiologische zoutoplossing.
- Groep 2 werd geïnjecteerd met EUPd in fysiologische zoutoplossing.
- Groep 3 was de controlegroep. Om te dienen als controlegroep werd ook groep 3 geïnjecteerd.
Noteer wat de inhoud van de injectievloeistof was bij groep 3.
Bekijk het antwoord
- Noemt fysiologische zoutoplossing zonder schimmel. (1p)
2021, tijdvak 2: Zilte landbouw
Afbeelding 2

Schema van de stikstofkringloop bij honingklaver. Stikstofgas (N2) diffundeert de bodem in. In het uitvergrote deel met wortelknolletjes en knolletjesbacteriën wordt N2 omgezet in een organische stikstofverbinding; dat is pijl P. Na het onderploegen en de afbraak ontstaat weer een organische stikstofverbinding. Pijl Q geeft de omzetting naar NH4+ (ammonium), pijl R de omzetting van NH4+ naar NO3- (nitraat). Het volgend gewas neemt het nitraat op.
Vraag 11 2 punten
Knolletjesbacteriën leven in een symbiotische relatie met vlinderbloemige planten zoals honingklaver, die als een 'groenbemester' wordt gebruikt. Na het onderploegen van de honingklaverplanten komen via een reeks processen anorganische stikstofverbindingen in de bodem. Deze verbindingen kunnen door het volgend gewas opgenomen worden. Deze processen zijn weergegeven in afbeelding 2. In het schema in afbeelding 2 zijn met de pijlen P, Q en R processen uit de stikstofkringloop aangegeven waarbij stikstofverbindingen worden omgezet. Schrijf de letters P, Q en R onder elkaar en noteer erachter wat de naam is van het betreffende proces uit de stikstofkringloop.
Bekijk het antwoord
- Noemt het proces bij P, Q en R: P stikstofbinding (ook stikstoffixatie, biologische fixatie of stikstofassimilatie); Q ammonificatie (ook rotting); R nitrificatie. (2p)
Indien drie letters correct: 2 punten. Indien twee letters correct: 1 punt. Indien minder dan twee letters correct: 0 punten. Als de kandidaat bij Q alleen ammonificerende bacteriën of rottingsbacteriën en/of bij R alleen nitrificerende bacteriën of nitriet- en nitraatbacteriën noteert, hiervoor in totaal 1 scorepunt in mindering brengen.
Vraag 12 1 punt
Naast groenbemesting kan er ook gekozen worden voor het gebruik van kunstmest. Kunstmest is een mengsel van mineralen dat in de fabriek wordt gemaakt, onder andere uit gesteenten. Geef een argument waarom het gebruik van kunstmest minder duurzaam is dan het gebruik van groenbemesters.
Bekijk het antwoord
- Geeft een juist argument waarom het gebruik van kunstmest minder duurzaam is dan het gebruik van groenbemesters. Voorbeelden: de productie van kunstmest kost veel energie, terwijl stikstoffixatie 'vanzelf' gaat; het gebruik van kunstmest leidt eerder tot eutrofiëring; voor het transport van kunstmest worden fossiele brandstoffen verbruikt; de grondstoffen voor kunstmest raken op. (1p)
2021, tijdvak 2: Modificatie van malariamuggen
Vraag 19 1 punt
Voor zijn verspreiding is de malariaparasiet afhankelijk van malariamuggen (Anopheles sp.). Een malariamug kan de parasiet overbrengen van een besmet persoon naar een niet-besmet persoon. De relatie tussen de malariamug en de malariaparasiet wordt commensalisme genoemd. Noteer welk van deze organismen voordeel heeft of welke van deze organismen voordeel hebben in deze relatie.
Bekijk het antwoord
- Noemt de malariaparasiet. (1p)
Afbeelding 1

Schematische tekening van de malariaparasiet: een langwerpige, druppelvormige cel omgeven door een celmembraan. Er is geen celwand getekend en geen grote centrale vacuole. Binnen de cel staan een kern, ribosomen, endoplasmatisch reticulum (met ribosomen), een golgi-apparaat en een mitochondrium.
Vraag 20 2 punten
De ziekte malaria wordt veroorzaakt door de malariaparasiet (Plasmodium sp.), een eencellig organisme. In afbeelding 1 is de malariaparasiet schematisch weergegeven. Noteer een kenmerk van de malariaparasiet waaruit blijkt dat de malariaparasiet niet kan worden ingedeeld bij de planten of bij de schimmels. Noteer een ander kenmerk van de malariaparasiet waaruit blijkt dat de malariaparasiet niet kan worden ingedeeld bij de bacteriën.
Bekijk het antwoord
- Noemt een kenmerk waaruit blijkt dat de malariaparasiet niet bij de planten of de schimmels hoort: geen celwand, of geen grote (centrale) vacuole. (1p)
- Noemt een ander kenmerk waaruit blijkt dat de malariaparasiet niet bij de bacteriën hoort: een kern, een mitochondrium, golgisysteem of endoplasmatisch reticulum, of geen celwand. (1p)
Als de kandidaat op beide deelvragen 'geen celwand' antwoordt, alleen het eerste scorepunt toekennen.
Vraag 22 1 punt
Door de methode met de gemodificeerde malariamuggen te gebruiken ter bestrijding van malaria, worden malariamuggen niet uitgeroeid. Beschrijf een mogelijk ecologisch voordeel van het niet uitroeien van malariamuggen.
Bekijk het antwoord
- Beschrijft een mogelijk ecologisch voordeel van het niet uitroeien van malariamuggen, bijvoorbeeld: het voedselweb wordt niet beïnvloed; de muggen bestuiven planten; muggen zijn voedsel voor vogels; het ecosysteem blijft intact; de biodiversiteit neemt niet af. (1p)
2021, tijdvak 2: Klimaat en hommel-evolutie
Opgavetekst
Afbeelding 2

Vier diagrammen met op de horizontale as de omgevingstemperatuur (°C), van 0 tot 15, en op de verticale as het energieverbruik (zonder schaalverdeling). Diagram 1: het energieverbruik stijgt sterk bij een hogere temperatuur. Diagram 2: het energieverbruik is constant. Diagram 3: het energieverbruik daalt bij een hogere temperatuur. Diagram 4: het energieverbruik stijgt eerst en daalt daarna, met een maximum rond 8 °C.
Vraag 25 1 punt
Juist door zijn evolutionaire aanpassing aan lagere temperaturen komt de hommel nu in de problemen. Onderzoekers ontdekten dat hommelsoorten verdwijnen uit hun zuidelijkste leefgebieden. De onderzoekers hebben ook nagedacht over andere abiotische en biotische factoren die de verdwijning van de hommels zouden kunnen veroorzaken, zoals het verdwijnen van bepaalde plantensoorten. Noteer een verandering in een andere biotische factor die ook kan hebben bijgedragen aan het verdwijnen van de hommelsoorten in bepaalde gebieden.
Bekijk het antwoord
- Noemt een verandering in een biotische factor, bijvoorbeeld: toename van concurrentie met andere organismen; andere ziekteverwekkers; komst van andere predatoren; introductie van exoten. (1p)
2021, tijdvak 2: Zwemmersjeuk
Opgavetekst
Afbeelding 1

Levenscyclus van Trichobilharzia in stappen. Een volwassen worm in een watervogel (1) legt eitjes; daaruit komen larven (2), die in een waterslak (3) uitgroeien tot cercariën. De cercariën verlaten de slak (4). Vanaf de cercariën lopen pijlen naar de watervogel (1) en naar de mens (5).
Afbeelding 2

Vereenvoudigd voedselweb van een recreatieplas. Pijlen wijzen van voedsel naar eter. Waterplanten worden gegeten door de larve van de kokerjuffer, het kikkervisje en de waterslak. Algen worden gegeten door de waterslak, de muggenlarve en de watervlo. De larve van de kokerjuffer, het kikkervisje, de waterslak, de muggenlarve en de watervlo worden gegeten door de blankvoorn. De muggenlarve en de watervlo worden ook gegeten door de stekelbaars. De blankvoorn en de stekelbaars worden gegeten door de baars.
Vraag 31 2 punten
Het resultaat van het onderzoek is positief: Trichobilharzia ocellata is in het zwemwater aanwezig. Na bestudering van het voedselweb (afbeelding 2) stelt Jack voor om extra blankvoorns uit te zetten, om hiermee de slakken te bestrijden. De ecoloog van het onderzoeksbureau betwijfelt of dit voldoende is omdat de blankvoorn ook andere organismen eet. Geef aan de hand van het voedselweb nog een andere uitleg dat het uitzetten van extra blankvoorns waarschijnlijk niet zal leiden tot een grote afname van de slakkenpopulatie.
Bekijk het antwoord
- Geeft een uitleg aan de hand van het voedselweb, bijvoorbeeld: de baars eet meer blankvoorns, waardoor het aantal blankvoorns weer afneemt en het aantal waterslakken toeneemt; of de blankvoorn eet muggenlarven of watervlooien die algen eten (of kokerjuffer- of kikkervisjeslarven die waterplanten eten), waardoor de hoeveelheid algen (of waterplanten) toeneemt en het aantal waterslakken toeneemt. (2p)
Het antwoord 'De blankvoorn eet andere organismen' levert geen scorepunt op.
2021, tijdvak 2: Amerikaanse vogelkers
Vraag 32 2 punten
De Amerikaanse vogelkers kan goed groeien op verschillende bodemtypes doordat de soort een breed tolerantiegebied heeft voor bepaalde abiotische factoren. Noteer twee abiotische factoren in de bodem waarvoor de Amerikaanse vogelkers een breed tolerantiegebied kan hebben.
Bekijk het antwoord
- Noemt een eerste juiste abiotische factor in de bodem. (1p)
- Noemt een tweede, van de eerste verschillende juiste abiotische factor in de bodem. (1p)
Voorbeelden van juiste abiotische factoren: pH van de bodem; voedselrijkdom of mineralen in de bodem; bodemvochtigheid of droogte; zoutgehalte; temperatuur. Per juiste factor 1 punt. Als de kandidaat humus of organische stof noteert, hiervoor 1 scorepunt toekennen.
Vraag 35 1 punt
Zelfs als alle Amerikaanse vogelkersen worden gedood of verwijderd, is dat toch vaak niet voldoende om de soort in een gebied uit te roeien. Verklaar waardoor het doden of verwijderen van de planten niet voldoende is om de soort in een gebied uit te roeien.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat er weer nieuwe planten opkomen uit de zaden in de bodem, of uit zaden van (Amerikaanse vogelkers)planten in de omgeving. (1p)
Als de kandidaat antwoordt dat in de bodem wortelresten achterblijven waaruit nieuwe planten kunnen groeien, hiervoor het scorepunt toekennen.
Vraag 36 1 punt
Door begrazing met schapen kan de bedekkingsgraad van de Amerikaanse vogelkers laag gehouden worden. In vergelijking met het uittrekken van de planten heeft het begrazen door schapen echter ook ecologische nadelen voor het gebied. Beschrijf een mogelijk ecologisch nadeel.
Bekijk het antwoord
- Beschrijft een mogelijk ecologisch nadeel van begrazing door schapen, bijvoorbeeld: schapen eten ook andere planten (die niet bestreden hoeven te worden); schapen laten mest achter, waardoor de bodem lokaal minder verschraalt; schapen eten voedsel van wilde dieren op. (1p)
Afbeelding 4

Tekening van een fles gevuld met water. In de hals (de stop) zijn twee takken gestoken: links een tak van de Amerikaanse vogelkers met ovale blaadjes, rechts een tak van de lijsterbes met veerachtig ingesneden blaadjes. Een pijl wijst naar de stop, waar de larven worden gezet.
Tabel 1
Percentage larven na keuze-experiment gevonden op:
| larven van het vijfstippelig struikhaantje verzameld op | gewone lijsterbes-tak | Amerikaanse vogelkers-tak |
|---|---|---|
| gewone lijsterbes | P | Q |
| Amerikaanse vogelkers | R | S |
Vraag 37 2 punten
Bij dit keuze-experiment werd een aantal flessen gevuld met elk twee takken: een tak van de Amerikaanse vogelkers en een lijsterbes-tak (afbeelding 4). Vervolgens zetten de onderzoekers de larven op de stop van de flessen (bij de pijl in afbeelding 4). Dit waren óf larven die waren gevangen op de Amerikaanse vogelkers, óf larven die waren gevangen op de gewone lijsterbes. De volgende dag werd gekeken waar de larven zich bevonden. Naar aanleiding van de resultaten concludeerden de onderzoekers dat de larven die verzameld waren op de gewone lijsterbes duidelijk voorkeur hadden voor de gewone lijsterbes, en dat de larven die verzameld waren op de Amerikaanse vogelkers géén duidelijke voorkeur hadden voor een van de twee soorten. In tabel 1 is het percentage larven dat gevonden is op de verschillende takken weergegeven, met P, Q, R en S. Welke resultaten (tabel 1) passen bij de getrokken conclusie?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
2021, tijdvak 3: Huidcellen als visvoer
Opgavetekst
Huidcellen als visvoer
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.
In Kangal, Turkije, zijn warmwaterbronnen waar je jezelf kunt ‘aanbieden’ als visvoer. Als je een hand of een voet in het water steekt, komen er onmiddellijk kleine visjes aan je huid knabbelen (afbeelding 1). De lokale bevolking schrijft een heilzame werking aan dit gedrag van de visjes toe. Waarschijnlijk helpen de mensen de vissen (Garra rufa) meer dan dat de vissen de mensen helpen. Dode huidcellen vormen namelijk een noodzakelijke voedselbron voor de vissen. Hun oorspronkelijke voedsel − algen en kreeftjes − overleeft minder goed in de warmwaterbronnen.
De soort komt van oorsprong voor in kreekjes en meren die in verbinding stonden met de warmwaterbronnen. In de loop van de tijd zijn deze kreekjes en meren gescheiden geraakt van de warmwaterbronnen.
De populatie Garra rufa in de kreekjes en meren voedt zich met algen en kreeftenlarven. Als het voedselaanbod beperkt is, eten deze vissen soortgenoten.
De vissenpopulatie die nu in de warmwaterbronnen leeft, heeft zich aangepast aan het eten van menselijke huidcellen. Er wordt door wetenschappers gesuggereerd dat de vissen in de warmwaterbronnen als gevolg van hun voedselspecialisatie tot een nieuwe soort zullen evolueren.
afbeelding 1

Foto van kleine visjes die aan een hand in het water knabbelen.
Vraag 1 1 punt
Tot welk trofisch niveau behoort Garra rufa in kreekjes en meren?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
afbeelding 2

Drie diagrammen, P, Q en R, naast elkaar. In elk diagram staat de overlevingskans op de verticale as tegen de watertemperatuur op de horizontale as. Elk diagram heeft twee curves, genummerd 1 en 2. In diagram P liggen de twee curves ver uit elkaar: curve 1 is laag en curve 2 is hoog en ligt meer naar rechts. In diagram Q staan de curves naast elkaar op ongeveer gelijke hoogte. In diagram R overlappen de curves elkaar.
Vraag 2 2 punten
Uit de tekst blijkt dat de tolerantiecurves van Garra rufa en de kreeftjes die hun voedsel vormen, verschillend zijn. In afbeelding 2 zijn drie diagrammen met tolerantiecurves weergegeven.
Welk diagram geeft op de juiste manier de overlevingskansen weer van Garra rufa en van de kreeftjes? Welk nummer geeft in dat diagram de overlevingskans van Garra rufa aan?
Bekijk het antwoord
Antwoord: F
2021, tijdvak 3: Biologische wijn
Opgavetekst
Biologische wijn
Biologische wijnboer Bernhard maakt bij de druiventeelt en de productie van zijn wijnen zoveel mogelijk gebruik van natuurlijke processen. In een biologische wijngaard wordt geen gebruikgemaakt van kunstmest en chemische bestrijdingsmiddelen. Bestrijdingsmiddelen kunnen weliswaar aantasting van de druiven door micro-organismen verminderen, maar veroorzaken ook vervuiling van het grondwater en doden veel bodemorganismen. Bodemleven is juist belangrijk voor de productiviteit van de druivenplanten.
Door de activiteit van wormen, die voornamelijk leven van afgestorven plantenmateriaal, wordt de bodem goed belucht. Deze beluchting is belangrijk voor actief transport in plantenwortels.
Bernhard maakt gebruik van dierlijke mest en compost in plaats van kunstmest. Daarbij is het belangrijk dat schimmels en bacteriën in de bodem in leven blijven.
Naast dierlijke mest en compost maakt Bernhard ook gebruik van groenbemesting. Hiervoor zaait hij klaver, die in symbiose leeft met bacteriën in de wortelknolletjes. Door het onderspitten van de klaverplanten wordt de stikstofvoorraad in de bodem aangevuld.
De bemesting is nodig omdat de stikstofkringloop bij druiventeelt niet gesloten is.
Als de druiven rijp zijn, laat Bernhard deze met de hand plukken. Dit is een arbeidsintensieve manier van oogsten, maar hierdoor worden de druiven nauwelijks beschadigd. Deze druiven hebben zo minder last van schimmel na de oogst. Schimmelvorming is nadelig voor de kwaliteit van de wijn.
Vraag 12 2 punten
Welk van de onderstaande beweringen over deze symbiose is juist?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 13 1 punt
De bemesting is nodig omdat de stikstofkringloop bij druiventeelt niet gesloten is.
Verklaar dat door de wijnproductie stikstof uit de kringloop van de wijngaard verdwijnt.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat door het oogsten van de druiven stikstof uit de wijngaard verdwijnt (1p)
Vraag 14 1 punt
Waardoor beschimmelen beschadigde druiven sneller dan niet-beschadigde?
Bekijk het antwoord
- Noemt een van de voorbeelden: op de beschadigde plek is de vochtigheid gunstig voor schimmelsporen / de druivenschil beschermt tegen schimmel / het sap dat bij beschadiging vrijkomt bevat voedingsstoffen voor de schimmel (1p)
Vraag 16 1 punt
Tijdens het proces van wijn maken houdt Bernhard de omstandigheden optimaal.
Noteer twee abiotische factoren, uit de tekst in het kader, die van invloed zijn op de wijnproductie.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee van de volgende abiotische factoren: temperatuur, licht, CO2-concentratie (1p)
Noemt de kandidaat twee van: temperatuur, licht, CO2-concentratie. Ook druk en zuurstofconcentratie goed rekenen. Beschrijft de kandidaat van een juiste abiotische factor de waarde in de reactor (zoals '20 °C', 'donker' of 'gasvorming'), dan dit goed rekenen.
2021, tijdvak 3: Koraalriffen
Opgavetekst
afbeelding 1

Koraal (afbeelding 1) bestaat uit poliepen, die in kolonies samenleven en een gezamenlijk skelet opbouwen van kalk (CaCO3). Veel koralen hebben een symbiotische relatie ontwikkeld met algen. Deze algen, zoöxanthellen geheten, leven in de cellen van de poliepen en geven de koralen hun prachtige kleuren. Zoöxanthellen produceren organische stoffen waarvan ze het grootste deel aan de poliep afstaan. De zoöxanthellen gebruiken een groot deel van de afvalproducten van de poliepen voor hun stofwisselingsactiviteit.
Koraalriffen
Koraalriffen hebben al jaren te lijden van opwarming van het zeewater door het versterkte broeikaseffect.
Vraag 23 1 punt
Welke voedselrelatie bestaat tussen de poliepen en de zoöxanthellen?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 24 2 punten
Vier stoffen of groepen van stoffen zijn:
1 chlorofyl
2 glucose
3 koolstofdioxide
4 water
Noteer de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar op je antwoordblad en schrijf achter elk nummer of de betreffende stof wel of niet door de zoöxanthel wordt opgenomen uit het cytoplasma van de poliep.
Bekijk het antwoord
- Noemt per nummer of de stof wel of niet door de zoöxanthel wordt opgenomen: 1 (chlorofyl) niet, 2 (glucose) niet, 3 (koolstofdioxide) wel, 4 (water) wel (2p)
Vier nummers juist: 2 punten. Drie nummers juist: 1 punt. Twee of minder juist: 0 punten. Het juiste antwoord is: 1 niet, 2 niet, 3 wel, 4 wel.
Vraag 26 2 punten
In het kader van klimaatverandering wordt onderzoek gedaan naar de temperatuurtolerantie van koralen. Bekend is dat jonge poliepen verschillende soorten zoöxanthellen kunnen opnemen.
Beredeneer dat het opnemen van verschillende soorten zoöxanthellen de overlevingskans van een poliep vergroot bij temperatuurstijging als gevolg van klimaatverandering.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat verschillende soorten algen een verschillende temperatuurtolerantie zullen hebben (1p)
- Noemt dat (door het opnemen van verschillende soorten) er een grotere kans is dat er een soort aanwezig is die een hogere temperatuur tolereert (waardoor de overlevingskans van de poliep groter is) (1p)
2021, tijdvak 3: Methaan uit koeienwinden: broeikaseffect of duurzame energie?
Opgavetekst
Methaan uit koeienwinden: broeikaseffect of duurzame energie?
Koeien produceren in hun spijsverteringskanaal grote hoeveelheden brandbaar methaangas (CH4). Het opvangen (afbeelding 1) en gebruiken van koeienwinden als duurzame energiebron lijkt dan ook een voor de hand liggende gedachte.
Wetenschappers proberen echter de methaanproductie bij koeien te verkleinen, omdat methaan een zeer sterk broeikasgas is. Hiervoor doen zij onderzoek naar het verband tussen de voerefficiëntie en de methaanproductie van een koe. De voerefficiëntie is de hoeveelheid melk die een koe per kilogram voer produceert.
In de pens, de eerste grote maag van een koe, wordt gras afgebroken door micro-organismen. De tussenproducten komen beschikbaar voor de koe. Methaanbacteriën, die zich ook in de pens bevinden, vergisten enkele van die tussenproducten tot methaan. Het methaangas komt vrij via winden en oprispend gas. Per dag produceert een koe honderden liters methaangas.
De celwanden van cellen van gras bestaan uit cellulose. Cellulose wordt afgebroken door cellulase in de pens van de koe.
afbeelding 1

Foto van een koe met een opvangsysteem op de rug, waarmee de gassen uit de pens worden opgevangen.
Vraag 37 2 punten
Methaan is een prima brandstof. Bij de verbranding van methaan ontstaat koolstofdioxide en water. Methaan is het hoofdbestanddeel van aardgas dat we voor verwarming van het huis en voor koken gebruiken. Als we in staat zouden zijn om het methaangas uit de koeienmagen te gebruiken als brandstof in plaats van aardgas, zou dat een bijdrage kunnen leveren aan de afremming van het versterkte broeikaseffect.
Beredeneer hoe het verbranden van methaan uit koeienmagen in plaats van methaan uit aardgas het versterkte broeikaseffect afremt.
Bekijk het antwoord
- Beredeneert met een van de twee alternatieven: (a) bij koeienmethaan komt recent aan de atmosfeer onttrokken CO2 vrij, bij aardgas miljoenen jaren geleden onttrokken CO2; of (b) methaan uit koeienmagen komt door verbranding niet in de atmosfeer terecht en methaan is een sterker broeikasgas dan CO2 (2p)
Een van de twee alternatieven is genoeg: (a) bij methaan uit koeienmagen komt CO2 in de atmosfeer die recent aan de atmosfeer onttrokken is, terwijl bij methaan uit aardgas CO2 in de atmosfeer komt die miljoenen jaren geleden aan de atmosfeer onttrokken is; of (b) methaan uit koeienmagen komt door verbranding niet in de atmosfeer terecht, en methaan is een sterker broeikasgas dan CO2.
2019, tijdvak 1: Planten die vliegen vangen
Opgavetekst
Planten die vliegen vangen
De vlieëbos is een struikachtige plant die groeit in Zuid-Afrika. De bladeren van deze plant zijn begroeid met kleverige haren waaraan kleine insecten blijven kleven. Wetenschappers onderzochten wat het voordeel hiervan is voor de plant.
Op vlieëbosplanten (Roridula gorgonias, afbeelding 1) leven vleesetende luizen (Pameridea roridulae) die zich op hun hoge poten moeiteloos tussen de kleverige haren van de plant verplaatsen. Ze voeden zich met de door de plant gevangen insecten zoals fruitvliegjes (afbeelding 2).
De vleesetende luizen worden gegeten door de spin Synaema marlothii, die zich ook voedt met door de plant gevangen insecten.
Net als vleesetende planten groeit vlieëbos op vochtige, voedselarme bodems en vangt insecten. In tegenstelling tot vleesetende planten maakt vlieëbos geen enzymen om de insecten te verteren. Onderzoekers vroegen zich af welk voordeel de planten dan hebben van de energie die zij investeren in de afscheiding van de kleverige stof.
Om dit te onderzoeken zetten ze een experiment op waarin ze fruitvliegjes voedsel gaven dat gelabelde organische stikstofverbindingen (met zwaar stikstof, $^{15}N$) bevat. De vliegjes werden vervolgens vastgeplakt op de planten met vleesetende luizen. Gelabelde stikstof werd later aangetroffen in de weefsels van deze planten.
Het bleek dat stikstof via de uitscheidingsproducten van de vleesetende luizen in de planten terechtkomt. Vleesetende luizen breken organische stikstofverbindingen van fruitvliegen af in hun verteringsstelsel. Stikstof komt onder andere voor in aminozuren en eiwitten.
In de gebieden waar de struik vlieëbos voorkomt, ontstaan elke paar jaar natuurbranden. De struik kan deze branden overleven doordat het onderste gedeelte van de stam zich onder de grond bevindt. Andere soorten, zoals de waboom (Protea nitida), overleven doordat ze een dikke schors hebben. Hierdoor kunnen deze soorten na een brand opnieuw uitlopen.
Vraag 7 2 punten
De onderzoekers bepaalden aan het eind van het experiment of eiwitten in cellen van fruitvliegjes, luizen, spinnen en planten de gelabelde stikstof bevatten. Bij welk of welke van deze organismen zal de gelabelde stikstof door de onderzoekers zijn teruggevonden?
Bekijk het antwoord
- Noemt alle vier organismen: fruitvliegjes, vleesetende luizen, spinnen en planten. (2p)
Drie juiste organismen geven 1 punt. Minder dan drie juiste organismen geven 0 punten.
Vraag 8 2 punten
Over de relaties tussen de plant, de vleesetende luis, de spin en de fruitvliegjes worden drie uitspraken gedaan:
1 Tussen de vleesetende luis en de plant is sprake van mutualisme.
2 Tussen de vleesetende luis en de fruitvliegjes is sprake van parasitisme.
3 Tussen de spin en de fruitvliegjes is sprake van predatie.
Noteer de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en schrijf achter elk nummer of de betreffende uitspraak juist of onjuist is.
Bekijk het antwoord
- Juist: 1 juist, 2 onjuist, 3 juist. (2p)
Drie nummers correct: 2 punten. Twee nummers correct: 1 punt. Minder dan twee correct: 0 punten.
Vraag 9 1 punt
Door de relatie met de vleesetende luis kan vlieëbos op voedselarme bodem groeien. Verklaar hoe de relatie met de vleesetende luis groei van vlieëbos op voedselarme bodem mogelijk maakt.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat de plant, door het vangen van vliegen, stikstof(verbindingen) verkrijgt via (de uitscheidingsproducten van) de vleesetende luizen, zodat de plant op voedselarme bodem kan groeien. (1p)
Antwoordt de kandidaat dat de plant hierdoor voedingsstoffen verkrijgt, dan niet goed rekenen: de stikstof moet genoemd worden.
2019, tijdvak 1: Aquaponics
Opgavetekst
Aquaponics
Tijdens het bekijken van een website met suggesties voor profielwerkstukken raken Joey en Tom geïnteresseerd in het onderwerp aquaponics (afbeelding 1).
Aquaponics: planten kweken op vissenpoep. Een nieuwe duurzame manier om voedsel te produceren! Met de toenemende wereldbevolking wordt het zoetwaterverbruik steeds groter. Er zal dus met minder water meer voedsel moeten worden geproduceerd. Aquaponics is een gesloten ecosysteem waarbij planten op kleikorrels worden gekweekt. De voedingsstoffen die de planten gebruiken, komen uit de ontlasting van vissen en het waterverbruik is 80-90% lager dan in de traditionele tuinbouw. Daarmee is aquaponics een duurzame manier van voedselproductie, waarbij zowel groente als vis wordt gekweekt. Alleen visvoer moet worden toegevoegd.
Joey en Tom vinden aquaponics geen gesloten ecosysteem omdat niet alle kringlopen van stoffen gesloten zijn. Zo wordt er bijvoorbeeld water verbruikt.
Op de website van de universiteit van Hawaii vindt Tom een schematische weergave van een aquaponics-opstelling (afbeelding 2). Het water waarin de vissen zwemmen, wordt opgepompt en komt, gezuiverd door bacteriën in de kleikorrels, weer terug. Door het houten deksel komt er geen licht in de vistank.
Vissen scheiden stikstof uit in de vorm van ammonium (NH4+). Planten nemen stikstof vooral op in een andere vorm.
Aan de universiteit van Hawaii werd in één aquaponics-opstelling tilapia samen met tomaat gekweekt, in een tweede aquaponics-opstelling werd tilapia samen met paksoi gekweekt (afbeelding 3). Na 135 dagen werd het experiment beëindigd. De resultaten staan weergegeven in tabel 1.
De voedselconversiefactor geeft aan hoe efficiënt het voedsel door dieren wordt gebruikt. Deze factor is in dit geval de hoeveelheid visvoer (in gram) die nodig is om één gram tilapia te produceren. De vissen zetten niet al het opgegeten voer om in lichaamsgewicht. Dat heeft twee oorzaken.
Joey en Tom stellen met behulp van de computer een model op om de tilapia-opbrengst van een aquaponics-systeem te bepalen. In het model geven ze de parameters als volgt weer:
a totaal startgewicht vissen (g)
b totaal eindgewicht vissen (g)
c totaalgewicht voedsel (g)
d voedselconversiefactor
e productie planten (drooggewicht, g)
f eetbare deel planten (drooggewicht, g)
In het model moeten ze een formule invoeren voor de tilapia-opbrengst.
Joey en Tom onderzoeken ook de duurzame aspecten van aquaponics. Ze vergelijken hiervoor de concentraties van stikstofverbindingen in het water in de vistank van een aquaponics-systeem met die van een aquacultuursysteem (afbeelding 5). Bij aquacultuursystemen wordt in grote bassins alleen vis gekweekt. De overige omstandigheden komen overeen.
Vraag 17 2 punten
Geef nog twee eigenschappen van het aquaponics-systeem waaruit blijkt dat de kringlopen niet gesloten zijn.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee eigenschappen waaruit blijkt dat de kringlopen niet gesloten zijn. Voorbeelden: er wordt vissenvoer toegevoegd; de gekweekte vis wordt afgevoerd; de groente wordt geoogst; de planten nemen CO2 op uit de omgeving; vissen verbruiken zuurstof; er wordt jonge vis uitgezet; er wordt gezaaid om nieuwe planten te kweken. (2p)
Per juiste eigenschap 1 punt, maximaal 2. Een technisch onderdeel van het systeem (zoals de kleikorrels) krijgt geen punt. Noemt de kandidaat dat licht instraalt, dan geen punt.
Afbeelding 2

Schema van een aquaponics-opstelling: een vistank met vissen en daaronder beluchting (luchtpomp), een houten deksel boven de vistank, een waterpomp, een filter met kleikorrels en een kweekbed met kleikorrels en planten. De legenda geeft waterstroom (doorgetrokken lijn) en luchtstroom (stippellijn) aan.
Vraag 18 2 punten
Wat is de functie van het houten deksel? Het voorkomt dat… (afbeelding 2)
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 19 2 punten
Vissen scheiden stikstof uit in de vorm van ammonium ($NH_4^+$). Planten nemen stikstof vooral op in een andere vorm. In welke vorm nemen de meeste planten stikstof op? En welk proces voeren de bacteriën in de kleikorrels uit waardoor ammonium wordt omgezet in deze vorm? Kies de combinatie: eerst de opnamevorm, dan het proces.
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Tabel 1
| Onderdeel | gekweekt samen met tomaat | gekweekt samen met paksoi |
|---|---|---|
| totaal startgewicht vissen (g) | 6138 | 6031 |
| totaal eindgewicht vissen (g) | 10483 | 9317 |
| voedselconversiefactor | 1,6 | 2,0 |
| productie planten (drooggewicht, g) | 3766 | 1077 |
| eetbaar deel planten (drooggewicht, g) | 1218 | 1071 |
Vraag 20 2 punten
De vissen zetten niet al het opgegeten voer om in lichaamsgewicht. Dat heeft twee oorzaken. Noem deze beide oorzaken.
Bekijk het antwoord
- De vissen gebruiken een deel van de energie uit het voer voor stofwisselingsprocessen. (1p)
- De vissen kunnen een deel van het voedsel niet verteren of opnemen; een deel van het voedsel verlaat het lichaam als ontlasting. (1p)
Noteert de kandidaat dat bacteriën in de darmen een deel van de voedingsstoffen verbruiken, dan het tweede scorepunt toekennen.
Vraag 21 2 punten
In het model moeten ze een formule invoeren voor de tilapia-opbrengst. Welke formule voor de tilapia-opbrengst is juist? (De parameters a tot en met f staan in de tekst.)
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 22 2 punten
Joey leidt uit tabel 1 af dat van een tomatenplant maar een klein gedeelte eetbaar is, terwijl van paksoi bijna de gehele plant gegeten wordt. Hij beweert dat het daarom in een aquaponics-systeem gunstiger is om paksoi te kweken dan tomaten. Geef twee argumenten aan de hand van tabel 1 waaruit blijkt dat zijn bewering onjuist is.
Bekijk het antwoord
- Geeft twee juiste argumenten aan de hand van tabel 1. Voorbeelden: in aquaponics met tomaat is er meer visproductie (eindgewicht vissen 10483 g tegenover 9317 g); in aquaponics met paksoi is er meer visvoer nodig per gram vis; met tomaat is de eetbare productie hoger (1218 g tegenover 1071 g); met tomaat is de voedselconversiefactor gunstiger (1,6 tegenover 2,0). (2p)
Per juist argument 1 punt, maximaal 2 punten.
Afbeelding 5
| Systeem | Concentratie |
|---|---|
| aquacultuursysteem | 240 |
| aquaponics-systeem | 20 |
Vraag 23 2 punten
Joey en Tom doen elk een uitspraak over de duurzaamheid van aquaponics-systemen in vergelijking met aquacultuursystemen.
Joey: “Bij aquaponics moet met het visvoer meer stikstof (N) worden toegevoegd om evenveel vis te kunnen oogsten.”
Tom: “Bij aquaponics wordt een groter deel van de hoeveelheid stikstof (N) uit het visvoer benut voor de menselijke voedselproductie.”
Wie doet een juiste uitspraak? (afbeelding 5)
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
2019, tijdvak 2: Bruinvis verhongert in een zee vol vis
Vraag 13 2 punten
Bruinvissen zijn uitstekende jagers. Onderzoek heeft aangetoond dat jonge bruinvissen per uur 550 pogingen kunnen doen om een prooi te vangen. Ongeveer 90% van deze pogingen is succesvol. Per succesvolle poging wordt een visje van gemiddeld 1 gram gevangen. Per dag heeft een jonge bruinvis 2 kilogram vis nodig. Laat met een berekening zien hoeveel uur een jonge bruinvis per dag ongeveer moet jagen.
Bekijk het antwoord
- Laat een juiste berekening zien, bijvoorbeeld 550 x 90% x 1 gram = 495 gram per uur (1p)
- Komt op een juist antwoord: ongeveer 4 uur (of nauwkeuriger) (1p)
Een juiste berekening is bijvoorbeeld: 550 (pogingen per uur) x 90% x 1 (gram per visje) = 495 gram per uur, en 2000 gram / 495 gram per uur = 4 uur (of nauwkeuriger).
Afbeelding 1 en afbeelding 2

Links afbeelding 1: mensen op het strand naast een aangespoelde bruinvis. Rechts afbeelding 2: de maag van een aangespoelde bruinvis, opengemaakt, met de inhoud zichtbaar, door handschoenen vastgehouden.
Vraag 14 1 punt
Sommige aangespoelde bruinvissen blijken uitgehongerd, terwijl er meer dan voldoende voedsel te vinden is. Marien bioloog Mardik Leopold analyseert hiervoor de maaginhoud (afbeelding 2) van een aangespoelde bruinvis. In de maag worden vooral skeletdelen van kreeftachtigen, inktvissen, zeeslakken en vissen aangetroffen. Aan de hand van deze delen kunnen de prooidieren worden gedetermineerd. Verklaar waardoor juist deze delen van de prooidieren worden aangetroffen.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord blijkt dat deze delen moeilijk verteerbaar zijn, of dat de overige delen al verteerd zijn (1p)
Vraag 15 2 punten
In het onderzoek naar de oorzaak van het verhongeren van aangespoelde bruinvissen onderzocht Leopold ook de maaginhoud van bruinvissen die overleden nadat ze in netten van vissers terecht waren gekomen. Wat is de reden om ook deze dieren te onderzoeken? Deze dieren werden onderzocht ...
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
Afbeelding 3

Foto van een gel met DNA-banden. Boven de gel zijn de monsters 1 t/m 4 aangegeven. Aan beide zijden een baan met een ladder van banden. Alleen in baan 1 (monster 1) is een band te zien. In baan 2, 3 en 4 is geen band zichtbaar.
Vraag 17 1 punt
Sommige aangespoelde bruinvissen hadden ernstige verwondingen. In eerste instantie werden deze verwondingen toegeschreven aan visnetten of scheepsschroeven. Na vergelijking van deze wonden met het gebit van verschillende zeeroofdieren, leek de grijze zeehond de oorzaak. Om dit te bevestigen, werd bij een aantal verwonde bruinvissen DNA-onderzoek gedaan. Voor dit onderzoek werden met wattenstaafjes monsters verzameld van de volgende delen: 1 gesloten bijtwonden (wonden waar een tand de huid is binnengedrongen waarna de huid zich weer heeft gesloten direct na het terugtrekken), 2 open bijtwonden, 3 bruinvishuid. In deze monsters werd in het laboratorium gezocht naar een stukje DNA dat specifiek is voor de grijze zeehond. Enkele schone wattenstaafjes werden op dezelfde manier getest (monster 4). Noteer wat de onderzoekers willen controleren met de analyse van monster 4.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord blijkt dat de onderzoekers willen controleren of de wattenstaafjes zelf geen positieve reactie geven, of de wattenstaafjes geen DNA van de grijze zeehond bevatten, of de DNA-analyse valide is (1p)
Vraag 18 2 punten
Bij de verwonde bruinvissen werden monsters verzameld van gesloten bijtwonden (monster 1), open bijtwonden (monster 2) en bruinvishuid (monster 3). Schone wattenstaafjes werden als monster 4 op dezelfde manier getest. In afbeelding 3 is de foto van de gel weergegeven, waarmee aangetoond werd dat de grijze zeehond inderdaad de veroorzaker van de verwondingen bij de bruinvissen is. De monsters 1 tot en met 4 zijn op de aangegeven plaatsen aangebracht. Noteer in welk monster of in welke monsters DNA van de grijze zeehond is aangetroffen. Verklaar waarom juist daar DNA is aangetroffen.
Bekijk het antwoord
- Noemt monster 1 (gesloten bijtwonden) als het monster waarin DNA van de grijze zeehond is aangetroffen (1p)
- Verklaart dat alleen in een gesloten wond DNA van de grijze zeehond kan zijn achtergebleven, omdat dat niet is weggespoeld (1p)
2019, tijdvak 2: Mysterieuze paardenziekte
Tabel 1
| groep | enkele soorten |
|---|---|
| Negundo | Acer negundo; Acer cissifolium |
| Platanoidea | Acer platanoides; Acer campestre |
| Acer | Acer pseudoplatanus; Acer saccharum; Acer velutinum |
| Palmata | Acer palmatum |
Vraag 24 1 punt
Sofie heeft een paard in een weiland met Spaanse aak (Acer campestre) eromheen. Naar aanleiding van het Wageningse onderzoek vraagt ze zich af of zij haar paard naar een andere wei moet overbrengen om het te beschermen tegen atypische myopathie. Noteer of Sofie haar paard wel of niet moet overbrengen naar een andere wei. Geef hiervoor een argument.
Bekijk het antwoord
- Kiest wel of niet en geeft daarbij een juist argument (1p)
Beide beslissingen zijn goed, mits met een juist argument. Voorbeelden: 'Niet, want de Spaanse aak behoort tot de Platanoidea en die bomen produceren volgens tabel 2 geen hypoglycine.' / 'Wel, want er zijn nog te weinig zaden onderzocht om de conclusie te trekken dat Platanoidea-bomen geen hypoglycine produceren.' / 'Wel, want het is niet duidelijk welke soorten Platanoidea-bomen zijn onderzocht.' Een beslissing zonder juist argument krijgt 0 punten.
2019, tijdvak 2: Het smaakt naar nootjes, maar dan met pootjes
Afbeelding 1

Schema van stikstofstromen. Links de plant met eiwitten en de bodem, rechts een veestapel met veevoer, vee, urine en bodem. Verder eiwitten in vlees, NH3 in de atmosfeer en NO3- en NH4+ in het oppervlaktewater. Vijf vakken zijn leeg: een bij de bodem van de plant, een bij urine en drie onder de veestapel. Legenda: verplaatsing (gestippelde pijl) en omzetting (doorgetrokken pijl).
Vraag 26 2 punten
Gebruik van geïmporteerd veevoer kan leiden tot eutrofiëring in de gebieden waar de veeteelt plaatsvindt. In afbeelding 1 zijn de voornaamste stikstofstromen die worden beïnvloed door deze veeteelt in een schema weergegeven. Het schema in afbeelding 1 is niet compleet. In de uitwerkbijlage is het schema nogmaals afgebeeld. Maak het schema compleet door in de vijf lege vakken de formule of naam van de betreffende stikstofverbindingen in te vullen.
Bekijk het antwoord
- Het schema is juist ingevuld: de vijf lege vakken bevatten de juiste formule of naam van de stikstofverbinding (2p)
Juiste invulling: bodem bij de plant: NH4+/NO3- (ammonium/nitraat); vak bij urine: CH4N2O (ureum); bodem bij het vee: NH4+ (ammonium), NO2- (nitriet) en NO3- (nitraat). Vijf vakken juist ingevuld: 2 punten. Vier of drie vakken juist: 1 punt. Minder dan drie vakken juist: 0 punten. Noteert de kandidaat in het vak van urine urinezuur, dan dit niet fout rekenen.
Vraag 27 2 punten
Gebruik van geïmporteerd veevoer kan leiden tot eutrofiëring in de gebieden waar de veeteelt plaatsvindt. Beredeneer aan de hand van afbeelding 1 hoe import van veevoer eutrofiëring van natuurgebieden in Nederland kan veroorzaken.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat door het importeren van veevoer in het gebied waar het voer wordt geïmporteerd een overschot aan stikstof of aan (organische) stikstofverbindingen ontstaat (1p)
- Noemt dat via mest veel (anorganische) stikstofverbindingen in het milieu, het oppervlaktewater of de atmosfeer terechtkomen, waardoor eutrofiëring kan ontstaan (1p)
Vraag 28 2 punten
De productie van vlees is in vergelijking met de productie van plantaardig voedsel niet erg duurzaam. Voor een kilogram vlees is veel meer landbouwgrond nodig dan voor een kilogram plantaardig voedsel met een gelijkwaardige voedingswaarde. Leg uit dat voor het produceren van 1 kilogram rundvlees meer landbouwgrond nodig is dan voor het produceren van 1 kilogram plantaardig voedsel.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat runderen hoger in de voedselketen staan dan planten (1p)
- Noemt dat in elke schakel van de voedselketen biomassa of energie verloren gaat (1p)
Geeft de kandidaat een concreet voorbeeld in plaats van een algemeen antwoord, dan punten toekennen naar analogie met het correctievoorschrift.
2019, tijdvak 2: Kanoet met te korte snavel
Vraag 37 1 punt
Sinds 1983 worden in Gdansk jaarlijks kanoeten gemeten en gewogen. Hieruit blijkt dat de gemiddelde grootte van de kanoeten afneemt. Een hypothese hiervoor is dat door de wereldwijde opwarming van het klimaat kleinere kanoeten in het voordeel zijn ten opzichte van grotere kanoeten. Noteer de naam van het verschijnsel dat wereldwijde opwarming van het klimaat veroorzaakt.
Bekijk het antwoord
- Noemt het (versterkte) broeikaseffect (1p)
Afbeelding 3

Puntenwolk met een stijgende trendlijn. Horizontale as: smeltdatum van de sneeuw, van 20 juni tot 20 juli. Verticale as: gewicht van de jonge kanoeten in gram, van 90 tot 125. Het punt van 2015 (smeltdatum 17 juni, gewicht 102 gram) is aangegeven.
Vraag 39 2 punten
De kuikens van de kanoeten komen rond een vaste datum (eind juni) uit hun ei en verlaten vrijwel meteen het nest. De kuikens eten voornamelijk insecten die in de grond overwinteren. Zodra in het poolgebied de dooi invalt en de sneeuw smelt, kruipen deze insecten uit de grond en zijn daarna niet meer beschikbaar voor de jonge kanoeten. In afbeelding 3 zijn de resultaten te zien van metingen gedaan tijdens de trek in augustus in het tussenstation Gdansk. Het gemiddelde gewicht van de jonge kanoeten is uitgezet tegen de datum waarop de sneeuw in het broedgebied is gesmolten dat jaar. Wetenschappers denken dat klimaatverandering de oorzaak is van het kleiner blijven van de jonge kanoeten. Beredeneer, gebruikmakend van bovenstaande informatie, hoe klimaatverandering kan leiden tot het kleiner blijven van de jonge kanoeten.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat door klimaatverandering de dooi eerder intreedt (1p)
- Noemt dat er op het moment dat de kanoetkuikens uitkomen minder insecten als prooi beschikbaar zijn, waardoor de jonge kanoeten kleiner blijven (1p)
Afbeelding 4

Bovenaan de snavel van een kanoet. Daaronder een diagram met de ingraafdiepte in mm (0 bovenaan, 50 onderaan) van drie voedselbronnen, als grijze vlakken: Loripes lucinalis (ongeveer 25 tot 42 mm), Dosinia isocardia (ongeveer 14 tot 33 mm) en Zostera noltii (ongeveer 11 tot 19 mm).
Vraag 40 2 punten
Het kleinere lichaam betekent ook een kortere snavel (afbeelding 4). Dit heeft grote gevolgen voor het voedselzoeken in Mauritanië. Het schelpdier Loripes lucinalis komt in hoge dichtheden voor en vormt nu nog de belangrijkste prooi van de kanoet. Een ander schelpdier dat wordt gegeten is Dosinia isocardia, hiervan is de populatiedichtheid veel lager. Kanoeten eten ook wortels van zeegras (Zostera noltii), maar deze bevatten relatief weinig voedingsstoffen. Op welke diepte deze drie voedselbronnen zich voornamelijk bevinden is weergegeven in afbeelding 4. Over de gevolgen van de veranderingen in lichaamsbouw worden drie uitspraken gedaan: 1 Doordat kleinere kanoeten van meer voedselbronnen gebruik gaan maken, behoren ze tot een hoger trofisch niveau dan grotere kanoeten. 2 Een kanoet met een snavel korter dan 30 mm kan minder Loripes lucinalis vangen dan een kanoet met een langere snavel. 3 Kanoeten met een kortere snavel moeten meer tijd besteden aan voedsel zoeken dan kanoeten met een langere snavel. Noteer de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar op je antwoordblad en geef achter elk nummer aan of de betreffende uitspraak juist of onjuist is.
Bekijk het antwoord
- Noteert bij 1 onjuist, bij 2 juist en bij 3 juist (2p)
Volgens afbeelding 4 ligt Loripes lucinalis op ongeveer 25 tot 42 mm, Dosinia isocardia op ongeveer 14 tot 33 mm en Zostera noltii op ongeveer 11 tot 19 mm. Juiste antwoorden: 1 onjuist, 2 juist, 3 juist. Drie nummers correct: 2 punten. Twee nummers correct: 1 punt. Minder dan twee nummers correct: 0 punten.
2018, tijdvak 1: Rifbollen
Opgavetekst
Rifbollen
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.
Om de afname van het aantal diersoorten in het Grevelingenmeer te stoppen werd er 15 jaar geleden een kunstmatig rif aangelegd. Al na een paar jaar werd het rif een populaire plek voor duikers.
Na de bouw van de Brouwersdam verdween de getijdenstroom in het Grevelingenmeer (afbeelding 1) waardoor steeds meer van de stenige bodem bedekt raakte met zand en slib. Juist op stenige plekken kunnen holtedieren, sponzen en planten (zoals wieren) groeien, waartussen vissen, kreeften, krabben en andere dieren beschutting en voedsel zoeken.
Het kunstmatig rif van betonnen rifbollen (afbeelding 2) biedt deze organismen weer een plaats om te leven.
Rifbollen worden geplaatst op plekken waar het water 5 tot 9 meter diep is.
Afbeelding 1

Kaart met de Noordzee, de Brouwersdam, het Grevelingenmeer en de Oosterschelde. Legenda: zout water (wit) en zoet water (grijs).
Afbeelding 2

Foto van een kunstmatig rif van betonnen rifbollen op de zeebodem.
Bron 4
Dat het water bijna altijd helder is, draagt zeker bij aan de populariteit van het Grevelingenmeer in de duiksport. De algenbloei die in mei het water van de Oosterschelde meestal in een troebele groene soep verandert, komt hier niet voor. Er stroomt geen rivierwater naar het Grevelingenmeer, waardoor het water voedselarm blijft: het water bevat relatief weinig nitraat. Hierdoor kunnen kokkels, mosselen en dierlijk plankton de populatiedichtheid van de algen laag houden.
In een laboratorium wordt een experiment uitgevoerd waarbij de groeisnelheid van algenpopulaties wordt bepaald bij verschillende nitraatconcentraties. De algen zijn afkomstig uit het water van het Grevelingenmeer. In afbeelding 3 is het resultaat van dit onderzoek weergegeven.
Onder de optimumkromme zijn vijf punten met een letter aangegeven.
Aanvoer van organische stoffen via rivieren veroorzaakt algenbloei in de Oosterschelde.
Afbeelding 3

Lijngrafiek van de groeisnelheid van algen (verticale as, pijl omhoog) tegen de nitraatconcentratie (horizontale as, van links naar rechts). De lijn is een optimumkromme: de groeisnelheid is laag bij lage nitraatconcentraties, bereikt een maximum bij het punt R en daalt weer naar de basislijn bij hoge concentraties. Op de horizontale as zijn van links naar rechts de punten P, Q, R, S en T aangegeven.
Vraag 2 1 punt
Welke letter geeft de nitraatconcentratie van het water in het Grevelingenmeer aan?
Bekijk het antwoord
- Noemt de letter Q. (1p)
Vraag 3 2 punten
Leg uit dat door toename van de hoeveelheid organische stoffen de groei van algen kan toenemen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de organische stoffen door bacteriën of reducenten worden afgebroken. (1p)
- Noemt dat de anorganische stoffen die daarbij ontstaan door algen worden gebruikt voor groei. (1p)
Opmerking uit het correctievoorschrift: geeft de kandidaat voor het tweede scorepunt een voorbeeld van een anorganische stof die vrijkomt bij afbraak door reducenten (met uitzondering van $CO_2$), dan dit scorepunt toekennen.
Tabel 1
In een aantal jaren zijn de kale betonnen rifbollen veranderd in een klein ecosysteem. Een deel van de diersoorten die hier worden aangetroffen staat in tabel 1.
| diersoort | afdeling | voedsel |
|---|---|---|
| zeeanjelier | holtedieren | dierlijk plankton, visjes en krabbetjes |
| grote zeenaald | gewervelden | kreeftjes en garnalen |
| zeekreeft | geleedpotigen | schelpdieren, garnaaltjes, dierlijk aas |
| geweispons | sponzen | algen en organisch afval |
| mossel | weekdieren | algen |
| gewone zeester | stekelhuidigen | mosselen |
| doorschijnende zakpijp | manteldieren | algen en dierlijk plankton |
Afbeelding 4

De organismen in een ecosysteem kunnen worden gerangschikt in een piramide van biomassa (afbeelding 4). Hierin is de hoeveelheid biomassa van de verschillende trofische niveaus weergegeven.
Piramide van biomassa met de lagen P, C1, C2, C3, C4 en C5 van onder naar boven. Laag P is de onderste en breedste laag; de lagen worden naar boven smaller, en C5 is de smalste laag bovenaan.
Vraag 4 2 punten
Welke van de in tabel 1 genoemde diersoorten is of welke zijn onderdeel van laag C1 uit de piramide van afbeelding 4?
Bekijk het antwoord
- Noemt de drie juiste organismen: geweispons, mossel en doorschijnende zakpijp. (2p)
Puntentabel uit het correctievoorschrift: voor drie juiste en geen onjuiste organismen genoteerd 2 scorepunten; voor drie juiste en één onjuist organisme genoteerd 1; voor twee juiste en geen onjuiste organismen genoteerd 1; voor alle overige antwoorden 0.
Vraag 5 2 punten
De introductie van de rifbollen veranderde het ecosysteem in het Grevelingenmeer. Hierover worden twee uitspraken gedaan:
1 De introductie van de rifbollen heeft tot een toename van producenten geleid.
2 De introductie van de rifbollen heeft ertoe geleid dat de habitat voor holtedieren groter werd.
Welke uitspraak is of welke uitspraken zijn juist?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2018, tijdvak 1: Bananen bedreigd!
Opgavetekst
Bananen bedreigd!
Onder leiding van Gert Kema doet Plant Research International onderzoek naar schimmelziekten die een grote bedreiging vormen voor de bananenteelt.
De banaan is wereldwijd een belangrijk voedselgewas, met een productie van 100 miljoen ton per jaar. Ongeveer 15% van die bananen komt terecht in supermarkten in de VS en Europa (afbeelding 1).
Wilde bananen bevatten weinig vruchtvlees en veel harde zaden, en zijn daardoor oneetbaar. Uit de wilde bananensoorten Musa acuminata en Musa balbisiana zijn diverse eetbare rassen ontwikkeld. Veel van deze rassen hebben drie sets chromosomen, waardoor ze zich niet geslachtelijk voortplanten. Deze rassen worden ongeslachtelijk vermeerderd.
Elke plantage is een monocultuur van dezelfde bananenkloon. Hierdoor zijn de planten erg kwetsbaar als een schimmelziekte uitbreekt.
Afbeelding 1

Wereldkaart met de grootste bananenproducenten (grijs gekleurde landen) en de grootste bananenexporteurs (zwarte stippen). Genoemd zijn onder meer China, India, de Filipijnen, Kameroen, Tanzania, Brazilië, Costa Rica, Panama, Colombia en Ecuador. Pijlen geven de handelsroutes van de exporteurs naar Europa en de VS aan.
Afbeelding 2

Foto van een bananenblad met vlekken, veroorzaakt door de Zwarte Sigatokaziekte.
Vraag 21 1 punt
Het gebruik van fungiciden in de bananenteelt wordt in discussies gebruikt als argument voor de stelling: Consumptie van bananen in Europa en de VS is niet duurzaam vanuit ecologisch oogpunt. Geef een tweede argument dat deze stelling ondersteunt.
Bekijk het antwoord
- Noemt een argument dat de stelling ondersteunt, anders dan het gebruik van fungiciden. (1p)
Voorbeelden van een juist antwoord: bij het vervoer van bananen naar Europa en de VS komt veel $CO_2$ vrij; er wordt bij het transport veel fossiele brandstof verbruikt; door consumptie van bananen in Europa en de VS zijn de kringlopen niet gesloten.
2018, tijdvak 1: Actieplan SOS vuursalamander
Opgavetekst
Actieplan SOS vuursalamander
Onze meest spectaculaire salamander, de vuursalamander, verkeert in nood en dreigt de eerste amfibie te worden die deze eeuw in Nederland uitsterft. Om dit te voorkomen startte RAVON (reptielen-, amfibieën-, vissenonderzoek Nederland) met het actieplan ‘SOS vuursalamander’.
De vuursalamander (Salamandra salamandra, afbeelding 1) is in Nederland de enig voorkomende landsalamander. Vuursalamanders leven in de vochtige loofbossen met bronbeekjes van Zuid-Limburg.
Het voedsel van de volwassen vuursalamander bestaat vooral uit wormen en naaktslakken. Ook sommige geleedpotigen en hun larven staan op het menu, vooral de wat tragere dieren zoals miljoenpoten, pissebedden en rupsen. De larven van de vuursalamander leven hoofdzakelijk van kleine algen-etende watervlooien.
Er is niet veel bekend over natuurlijke vijanden van de volwassen vuursalamander. Oudere exemplaren zijn waarschijnlijk te giftig om door andere dieren gegeten te worden. Jongere exemplaren zijn nog niet zo giftig en vormen een prooi voor loopkevers. De larven van de vuursalamander worden gegeten door de beekforel, libellenlarven, waterkevers en de waterspitsmuis.
In de bovenstaande tekst wordt een voedselweb beschreven.
Medewerkers van RAVON bepalen jaarlijks de grootte van de vuursalamanderpopulatie door op verschillende plekken:
− larven te zoeken en te tellen in de poelen waarin vuursalamanders zich voortplanten;
− volwassen dieren te tellen langs een vastgesteld traject op het land.
Met de gegevens van deze tellingen wordt de ontwikkeling bepaald van de populatie vuursalamanders in het wild (afbeelding 2).
Afbeelding 1

Foto van een vuursalamander: een zwart dier met gele vlekken, op een ondergrond van stukjes hout en bladeren.
Vraag 41 2 punten
Teken een voedselketen waarvan de larven van de vuursalamander deel uitmaken, bestaande uit vier organismen uit het voedselweb. Geef met de pijlen de richting van de energiestroom aan.
Bekijk het antwoord
- Zet vier organismen uit het voedselweb op een juiste wijze in de schakels van de voedselketen (alg, watervlo, larve van de vuursalamander, en beekforel, libellenlarve, waterkever of waterspitsmuis). (1p)
- Tekent de pijlen in de juiste richting van de energiestroom. (1p)
Een voedselketen van vier schakels: alg, watervlo, larve van de vuursalamander, en daarna beekforel, libellenlarve, waterkever of waterspitsmuis. De pijlen wijzen de richting van de energiestroom aan: van de alg naar de watervlo, van de watervlo naar de larve van de vuursalamander, en van de larve naar het vierde organisme.
Opmerking uit het correctievoorschrift: geeft de kandidaat een voedselweb weer, dan het eerste scorepunt niet toekennen.
Afbeelding 2

Lijngrafiek van de populatiegrootte van vuursalamanders als index (1997 = 100). De horizontale as loopt van 1997 tot en met 2015, de verticale as van 0 tot 175. De lijn schommelt tussen 1997 en 2009, met pieken rond 1999 en 2007, en daalt daarna sterk. Vanaf 2011 ligt de index dicht bij 0.
Vraag 42 2 punten
In 2010 werd alarm geslagen: “De vuursalamander dreigt uit te sterven in Nederland.”
Welk gegeven blijkt uit de grafiek waardoor in 2010 alarm werd geslagen?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Bron 35
Met het actieplan SOS vuursalamander wilde RAVON:
− de oorzaak van de achteruitgang vaststellen;
− de laatste vuursalamanders veiligstellen;
− een kweekprogramma opzetten.
Een aantal gezonde vuursalamanders werd daarom door medewerkers van RAVON gevangen om de soort veilig te stellen. Deze vuursalamanders leven nu in gevangenschap.
Hoewel de grafiek in afbeelding 2 anders doet vermoeden, was de vuursalamander in 2015 ook in het wild nog niet uitgestorven in Nederland.
Vraag 43 1 punt
Geef een verklaring voor het verschil tussen de gegevens in de grafiek en de werkelijke situatie.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de gegevens in de grafiek gebaseerd zijn op een steekproef, waarbij niet alle vuursalamanders worden gezien. (1p)
Afbeelding 3

Onderzoekers ontwikkelden een detectietest om een DNA-volgorde op te sporen die uniek is voor de schimmel. Met een wattenstaafje worden enkele cellen van de huid van gevangen vuursalamanders verkregen (afbeelding 3). Met de detectiemethode kan snel worden bepaald of het monster besmet is. Als dat zo is, wordt de vuursalamander behandeld met een schimmeldodend middel.
Foto van een gevangen amfibie die wordt vastgehouden, terwijl een wattenstaafje over de huid wordt gehaald.
Vraag 46 1 punt
De detectietest kan worden gebruikt bij het beheer van de vuursalamanderpopulaties. Een natuurbeheerder treft in zijn gebied een populatie aan die bestaat uit zowel besmette als niet-besmette vuursalamanders. Beschrijf een maatregel die de natuurbeheerder kan nemen voor deze populatie, die past bij de doelstellingen van het actieplan SOS vuursalamander.
Bekijk het antwoord
- Beschrijft een maatregel die past bij de doelstellingen van SOS vuursalamander. (1p)
Voorbeelden van een juist antwoord: enkele gezonde vuursalamanders vangen om te gebruiken voor het kweekprogramma; de besmette vuursalamanders in quarantaine brengen om ze te behandelen.
2018, tijdvak 2: Muizenplaag
Opgavetekst
Muizenplaag
In de winter van 2015 werd het Friese platteland geteisterd door een muizenplaag. Veel melkveeboeren hadden een grote schadepost doordat de muizen hun weilanden ruïneerden. Wietse en Jelte onderzoeken de biologische aspecten van deze muizenplaag.
De muis die de plaag veroorzaakte, was de veldmuis (Microtus arvalis, afbeelding 1). De veldmuizen graven gangen en eten graswortels waardoor het gras verdroogt. Wietse en Jelte denken dat in de wortels van gras koolhydraten worden opgeslagen in de vorm van zetmeel, dat goed door veldmuizen te verteren is. Daarnaast vragen ze zich af of graswortels glucose en vitamine C bevatten.
Voor de opbouw van zetmeel worden suikers gebruikt. Suikers worden vanuit de grassprieten naar de wortels getransporteerd.
In de wortel wordt een gedeelte van de koolhydraten als reservevoedsel opgeslagen, en een gedeelte wordt gebruikt.
Om te onderzoeken welke voedingstoffen in graswortels aanwezig zijn, voeren Wietse en Jelte het volgende experiment uit. Ze verzamelen 10 gram graswortels en persen die uit. Het op die manier verkregen sap vullen ze aan met water tot 15 mL. Ze gebruiken standaard-indicatorreacties om voedingstoffen aan te tonen. Tabel 1 geeft de kleuromslag aan van de indicatorreactie.
Wietse en Jelte vullen drie genummerde buizen elk met 5 mL van het verdunde graswortelsap en onderzoeken buis 1 met Fehlings-reagens, buis 2 met joodoplossing en buis 3 met DCPIP. In tabel 2 staan hun resultaten.
De veldmuizen moeten het zetmeel uit de wortels eerst verteren. De koolhydraatvertering vindt bij de muis op dezelfde manier plaats als bij de mens. Bij vertering van zetmeel tot monosachariden zijn verschillende enzymen betrokken.
Een paartje veldmuizen kan een aantal maal per jaar een nest van ongeveer vijf jonkies krijgen. Onder gunstige omstandigheden kan de populatie daardoor elke drie maanden drie keer zo groot worden. Deze snelle voortplanting zorgt ervoor dat eens in de drie jaar de populatie tot plaaggrootte uitgroeit. Gewoonlijk sterft hierna een groot deel van de populatie en begint de cyclus opnieuw.
Met deze gegevens berekenen Wietse en Jelte hoe een populatie van 100 veldmuizen gedurende drie jaar in aantal kan toenemen. Ze gaan er in hun berekening van uit dat tijdens de gehele periode de omstandigheden gunstig zijn. Ze geven hun resultaten in een diagram weer. Hieronder zijn twee diagrammen weergegeven (diagram 1 en diagram 2).
Wietse en Jelte bekijken het gebied waar de plaag heerst, op Google Earth. De foto is genomen vóór de muizenplaag toen het gras nog groen was. Ze zien dat het grootste gedeelte van het gebied bestaat uit grasland (afbeelding 2).
Wietse en Jelte bedenken dat het voor het onder controle houden van de muizenpopulatie verstandig zou zijn om afwisselende begroeiing aan te brengen tussen de weilanden.
Diagram 1

Lijngrafiek. Horizontale as: tijd (maanden), met 0, 12, 24 en 36. Verticale as: populatie-grootte (aantal veldmuizen), zonder getallen op de as. De lijn stijgt in het begin snel en vlakt daarna af tot een maximum.
Diagram 2

Lijngrafiek. Horizontale as: tijd (maanden), met 0, 12, 24 en 36. Verticale as: populatie-grootte (aantal veldmuizen), zonder getallen op de as. De lijn blijft in het begin bijna vlak en stijgt daarna steil omhoog.
Vraag 18 2 punten
Wietse en Jelte berekenen hoe een populatie van 100 veldmuizen gedurende drie jaar in aantal kan toenemen. Ze gaan er in hun berekening van uit dat tijdens de gehele periode de omstandigheden gunstig zijn. Welk diagram geeft de populatiegroei juist weer? Hoe groot is de populatie na drie jaar volgens de berekening van Jelte en Wietse?
Bekijk het antwoord
Antwoord: F
Vraag 19 2 punten
Gewoonlijk sterft na drie jaar een groot deel van de populatie veldmuizen en begint de cyclus opnieuw. Waardoor sterven na drie jaar meestal veel veldmuizen?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Afbeelding 2

Foto van het gebied waar de muizenplaag heerste, van vóór de plaag. Het grootste deel van het gebied is grasland.
Vraag 20 1 punt
Wietse en Jelte bedenken dat het voor het onder controle houden van de muizenpopulatie verstandig zou zijn om afwisselende begroeiing aan te brengen tussen de weilanden. Verklaar hoe een afwisselende begroeiing tussen de weilanden ertoe kan leiden dat muizenplagen uitblijven.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat er (door afwisselende begroeiing) meer habitat/ruimte ontstaat voor predatoren, waardoor wordt voorkomen dat de muizenpopulatie uitgroeit tot plaaggrootte. (1p)
Opmerking uit het correctievoorschrift: als de kandidaat antwoordt dat de populaties geïsoleerd raken, het scorepunt toekennen.
2018, tijdvak 2: Sluipwesp verdooft en ontsmet
Opgavetekst
Sluipwesp verdooft en ontsmet
Een sluipwesp produceert verschillende stoffen die ertoe leiden dat een sluipwesplarve zich ongestoord kan ontwikkelen in het lichaam van een gastheer.
De smaragdsluipwesp Ampulex compressa (afbeelding 1, rechts), injecteert een gif in het zenuwstelsel van een Amerikaanse kakkerlak Periplaneta americana (afbeelding 1, links). Dit milde gif, een neurotoxine, verdooft de kakkerlak, waardoor geen vluchtreactie optreedt. Vervolgens trekt de sluipwesp de kakkerlak aan zijn voelspriet mee naar zijn hol.
In het hol zet de sluipwesp een ei af op de buikzijde van het slachtoffer. De larve die zich hieruit ontwikkelt, leeft eerst op en daarna in de kakkerlak en voedt zich met lichaamsvloeistof en organen van de kakkerlak. Zelf is de kakkerlak niet meer in staat te eten en sterft.
De relatie tussen de larve van de smaragdsluipwesp en de Amerikaanse kakkerlak is niet parasitair omdat de gastheer niet in leven blijft. Toch is er geen sprake van predatie.
Het neurotoxine dat de smaragdwesp inspuit, blokkeert de receptoren voor bepaalde neurotransmitters in het zenuwstelsel van de kakkerlak. Afbeelding 2 geeft een schakeling weer van zenuwcellen bij insecten. De pijlen geven de richting van de impulsen aan. Zenuwcel B is een schakelzenuwcel. Drie plaatsen op de zenuwcellen zijn met de letters P, Q en R aangegeven.
Uit één volwassen kakkerlak komt na de metamorfose van de sluipwesplarve één volwassen sluipwesp. Van de kakkerlak blijft alleen het chitinepantser over.
Na het uitkomen van de sluipwesp wordt het totaalgewicht aan organische stoffen van het chitinepantser van de kakkerlak en van het lichaam van de volwassen sluipwesp bepaald.
Een kakkerlak die doodgaat, wordt normaal al snel door bacteriën opgeruimd. Om dit bederf van zijn voedsel te voorkomen, spuugt de larve van de sluipwesp een vloeistof met een bacteriedodende werking in het lichaam van de kakkerlak. De vloeistof bevat een mengsel van verschillende antibiotica. Zo’n mengsel heeft als voordeel boven een enkel antibioticum dat bacteriën niet snel resistent worden.
Afbeelding 1

Foto van de smaragdsluipwesp (rechts) en de Amerikaanse kakkerlak (links).
Vraag 21 1 punt
De relatie tussen de larve van de smaragdsluipwesp en de Amerikaanse kakkerlak is niet parasitair omdat de gastheer niet in leven blijft. Toch is er geen sprake van predatie. Noteer de reden waarom er geen sprake is van predatie.
Bekijk het antwoord
- Elk antwoord, ook geen antwoord, krijgt dit scorepunt. (1p)
Aanvulling op het correctievoorschrift: bij deze vraag moet altijd 1 scorepunt worden toegekend, ongeacht of er wel of geen antwoord is gegeven en ongeacht het gegeven antwoord. Reden: definities van predatie in vakliteratuur en schoolboeken verschillen, waardoor het uitgangspunt van de vraag dubieus is. Beoordeel dus niet op de inhoud van het antwoord.
Vraag 23 2 punten
Na het uitkomen van de sluipwesp wordt het totaalgewicht aan organische stoffen van het chitinepantser van de kakkerlak en van het lichaam van de volwassen sluipwesp bepaald. Is dit gezamenlijk gewicht groter dan, gelijk aan of kleiner dan het gezamenlijk gewicht aan organische stoffen van het lichaam van de kakkerlak en het eitje van de sluipwesp, vlak nadat het eitje is afgezet? Verklaar je antwoord.
Bekijk het antwoord
- Geeft aan dat het gezamenlijke gewicht kleiner is. (1p)
- Uit de verklaring moet blijken dat voor dissimilatie/verbranding (organische) stoffen zijn verbruikt. (1p)
Opmerking uit het correctievoorschrift: als de kandidaat als verklaring alleen geeft dat de kakkerlak niet meer eet, het tweede scorepunt niet toekennen.
2018, tijdvak 2: Amerikaanse invasie in Nederlandse sloten
Opgavetekst
Amerikaanse invasie in Nederlandse sloten
De rode Amerikaanse rivierkreeft (afbeelding 1) is mogelijk medeverantwoordelijk voor het verdwijnen van de inheemse Europese rivierkreeft. Arjen de Groot van Wageningen University & Research doet onderzoek naar de opmars van deze exoot.
Rivierkreeften zijn geleedpotigen die leven in riviertjes, sloten en plassen. In tabel 1 staat een overzicht van de in Nederland voorkomende rivierkreeften.
De Amerikaanse rivierkreeften zijn door de mens in Nederland geïntroduceerd en ze verspreiden zich snel. Vooral het verspreidingsgebied van de rode Amerikaanse rivierkreeft neemt toe. De Europese rivierkreeft neemt ondertussen sterk in aantal af. Een belangrijke oorzaak voor het dreigende uitsterven van deze inheemse kreeft is de kreeftenpest. Deze zeer besmettelijke en dodelijke infectieziekte wordt veroorzaakt door een schimmel. De meeste Amerikaanse rivierkreeften zijn geïnfecteerd met deze schimmel, maar worden er niet ziek van. Ze kunnen de schimmel wel verspreiden.
De ziekteverschijnselen van de kreeftenpest zijn: zeer onrustig gedrag en omvallen. Daarnaast wordt een zieke kreeft overdag actief in plaats van ’s nachts. Negen tot vijftien dagen na infectie sterft het dier.
Bij geleedpotigen ontbreekt een verworven (specifiek) immuunsysteem. Geleedpotigen hebben wel een aangeboren (a-specifiek) afweersysteem, met dezelfde kenmerken als het menselijk aangeboren afweersysteem. Vier processen die een rol spelen bij de afweer, zijn:
1 fagocytose,
2 onderscheid maken tussen lichaamsvreemd en lichaamseigen,
3 productie van antistoffen,
4 productie van lysozymen.
De enige plek in Nederland waar de Europese rivierkreeft nog voorkomt, is een vijver op een landgoed bij Arnhem. Hier leeft een geïsoleerde populatie van enkele honderden individuen. Om het aantal inheemse kreeften te vergroten is een kweekprogramma opgezet. Er wordt een klein aantal ei-dragende vrouwtjes uit de bedreigde populatie weggevangen. Hierna worden de jongen in aquaria opgekweekt. Als deze volwassen zijn, worden ze uitgezet op zorgvuldig geselecteerde plaatsen.
Omdat er maar een klein aantal vrouwtjes wordt gebruikt voor het kweekprogramma, kunnen de allelfrequenties van de nieuwe populaties sterk gaan afwijken van die van de oorspronkelijke populatie.
Het uitzetten van deze nieuwe, kleine populatie Europese rivierkreeften in een ander gebied is niet bij voorbaat een succes. Als de genetische variatie van deze populatie klein is, is de overlevingskans kleiner dan bij een populatie met een grote genetische variatie.
Arjen de Groot maakt voor het onderzoek naar de verspreiding van de Amerikaanse rivierkreeften gebruik van zogenaamd eDNA (environmental DNA). Dit is DNA dat in het water terechtkomt via organische resten van organismen zoals huidcellen, haren, schubben, slijm of urine. Na het nemen van watermonsters (afbeelding 2) wordt het eDNA geanalyseerd. De rode Amerikaanse rivierkreeft wordt geïdentificeerd aan de hand van een merker: een klein stukje kenmerkend DNA. Als de merker in een watermonster voorkomt, betekent dit dat de rode Amerikaanse rivierkreeft aanwezig is in het water waarvan het monster is genomen.
Bij eDNA-onderzoek van een sloot worden merkers van de rode Amerikaanse rivierkreeft aangetroffen.
Voordat eDNA gebruikt werd, werd de aanwezigheid van een soort met traditionele methoden bepaald. Voorbeelden hiervan zijn het waarnemen van sporen zoals keutels of pootafdrukken, of het vangen met een net of val. In afbeelding 3 wordt de detectiekans met de eDNA-techniek vergeleken met de detectiekans met traditionele methoden.
Om zeker te weten dat Europese rivierkreeften worden uitgezet in een gebied zonder Amerikaanse rivierkreeften, kan de eDNA-techniek worden ingezet.
Ook in België worden geïsoleerde populaties Europese rivierkreeften bedreigd door de aanwezigheid van Amerikaanse rivierkreeften. Net zoals in Nederland is gebeurd, worden in België kleine waterecosystemen met elkaar verbonden via nieuw gegraven sloten of door het verleggen van beken.
Tabel 1
| Nederlandse naam | wetenschappelijke naam | eerste vondst in Nederland |
|---|---|---|
| Europese rivierkreeft | Astacus astacus | inheems |
| gevlekte Amerikaanse rivierkreeft | Orconectes limosus | 1968 |
| Turkse rivierkreeft | Astacus leptodactylus | 1977 |
| rode Amerikaanse rivierkreeft | Procambarus clarkii | 1985 |
| gestreepte Amerikaanse rivierkreeft | Procambarus acutus | 2002 |
| Californische rivierkreeft | Pacifastacus leniusculus | 2004 |
| geknobbelde Amerikaanse rivierkreeft | Orconectes virilis | 2004 |
Vraag 32 2 punten
In tabel 1 staat een overzicht van de in Nederland voorkomende rivierkreeften. Hoeveel verschillende soorten rivierkreeften komen er in Nederland voor volgens tabel 1? Tot hoeveel genera (geslachten) behoren deze kreeften? Schrijf je antwoord zó op: aantal soorten: … aantal genera: …
Bekijk het antwoord
- Noemt 7 als aantal soorten. (1p)
- Noemt 4 als aantal genera. (1p)
Vraag 35 2 punten
De enige plek in Nederland waar de Europese rivierkreeft nog voorkomt, is een vijver bij Arnhem met een geïsoleerde populatie van enkele honderden individuen. Omdat er maar een klein aantal vrouwtjes wordt gebruikt voor het kweekprogramma, kunnen de allelfrequenties van de nieuwe populaties sterk gaan afwijken van die van de oorspronkelijke populatie. Wat is de naam van dit verschijnsel?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Afbeelding 3

Lijngrafiek. Horizontale as: dichtheid van de doelsoort, van laag naar hoog. Verticale as: detectiekans in procenten, van 0 tot 100. Twee lijnen: eDNA-techniek en traditionele methoden.
Vraag 39 1 punt
Om zeker te weten dat Europese rivierkreeften worden uitgezet in een gebied zonder Amerikaanse rivierkreeften, kan de eDNA-techniek worden ingezet. Licht toe aan de hand van afbeelding 3, dat de eDNA-techniek hiervoor geschikter is dan traditionele methoden.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat bij lage dichtheden de detectiekans met de eDNA-techniek hoger is dan met de traditionele methoden. (1p)
Vraag 40 2 punten
In België worden geïsoleerde populaties Europese rivierkreeften bedreigd door Amerikaanse rivierkreeften. Kleine waterecosystemen worden met elkaar verbonden via nieuw gegraven sloten of door het verleggen van beken. Leg uit hoe de aanleg van deze verbindingsroutes kan leiden tot het verdwijnen van de Europese rivierkreeft.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat Amerikaanse kreeften of schimmelsporen door de verbindingsroutes in contact kunnen komen met Europese rivierkreeften. (1p)
- Noemt dat de kans op besmetting met de kreeftenpest groter wordt. (1p)
Opmerking uit het correctievoorschrift: als de kandidaat antwoordt dat Europese rivierkreeften weggeconcurreerd kunnen worden door Amerikaanse rivierkreeften, het tweede scorepunt toekennen.
2018, tijdvak 2: Pandakeutels
Opgavetekst
Pandakeutels
Reuzenpanda’s zijn het grootste deel van de dag bezig met het eten van bamboe (afbeelding 1). Deze eigenschap bracht wetenschappers op het idee darmbacteriën van reuzenpanda’s te gebruiken bij de productie van biobrandstoffen.
De reuzenpanda kan leven op een dieet van uitsluitend bamboe dankzij de cellulase die zijn darmbacteriën produceren.
In tegenstelling tot andere beren houden reuzenpanda’s niet van vlees. Het gen dat vlees hartig laat smaken (het T1R1-gen), is bij de reuzenpanda veranderd. Hierdoor heeft vlees voor reuzenpanda’s geen aantrekkelijke smaak.
Het T1R1-gen codeert voor een receptor die vlees hartig doet smaken: de umami-receptor.
Bij de reuzenpanda is een mutatie van het T1R1-gen verantwoordelijk voor niet-werkzame umami-receptoren.
De darmbacteriën van de reuzenpanda staan sterk in de belangstelling van wetenschappers die onderzoek doen naar de productie van tweede-generatie-biobrandstoffen. Tweede-generatie-biobrandstoffen worden verkregen uit plantenresten die overblijven na het oogsten van gewassen. Eerste-generatie-biobrandstoffen worden gemaakt uit maïs of suikerriet.
De darmbacteriën van de reuzenpanda zijn in staat om heel efficiënt cellulose af te breken tot enkelvoudige suikers. Door genen van deze bacteriën in te bouwen in gistcellen zouden de enzymen die cellulose afbreken, op grote schaal geproduceerd kunnen worden. De gemodificeerde gist wordt dan in een bioreactor vermeerderd en aangezet tot productie van de gewenste enzymen (afbeelding 2). Deze enzymen worden gebruikt voor de productie van tweede-generatie-biobrandstoffen.
Voor een optimale productie van enzymen door gist moeten de ideale abiotische omstandigheden worden gecreëerd in de bioreactor.
De tweede-generatie-biobrandstoffen moeten een oplossing bieden voor het versterkt broeikaseffect, dat veroorzaakt wordt door het gebruik van fossiele brandstoffen.
Vraag 44 1 punt
Eerste-generatie-biobrandstoffen worden gemaakt uit maïs of suikerriet. Tweede-generatie-biobrandstoffen worden verkregen uit plantenresten die overblijven na het oogsten van gewassen. Noteer een bezwaar tegen de productie van eerste-generatie-biobrandstoffen dat niet geldt voor tweede-generatie-biobrandstoffen.
Bekijk het antwoord
- Noemt een bezwaar dat niet geldt voor tweede-generatie-biobrandstoffen, bijvoorbeeld dat maïs of suikerriet dan niet voor voedselproductie gebruikt kan worden of dat er minder grond voor voedselproductie beschikbaar is. (1p)
Opmerking uit het correctievoorschrift: als de kandidaat antwoordt dat bij de productie van maïs en/of suikerriet kunstmest en/of bestrijdingsmiddelen gebruikt worden, het scorepunt toekennen. Voorbeelden van een juist antwoord: als maïs wordt gebruikt voor het maken van biobrandstof, kan het niet worden gebruikt voor voedselproductie; er is dan minder grond voor voedselproductie beschikbaar.
Afbeelding 2

Afbeelding bij de productie van enzymen door gemodificeerde gist in een bioreactor.
Vraag 45 1 punt
Voor een optimale productie van enzymen door gist moeten de ideale abiotische omstandigheden worden gecreëerd in de bioreactor. Noteer twee abiotische factoren die moeten worden ingesteld.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee juiste abiotische factoren. (1p)
Voorbeelden van juiste abiotische factoren: temperatuur, pH, zuurstofconcentratie, zoutconcentratie, water. Opmerking uit het correctievoorschrift: als de kandidaat glucoseconcentratie noemt als abiotische factor naast een juiste abiotische factor, het scorepunt toekennen.
Vraag 46 2 punten
De tweede-generatie-biobrandstoffen moeten een oplossing bieden voor het versterkt broeikaseffect, dat veroorzaakt wordt door het gebruik van fossiele brandstoffen. Waardoor versterkt het gebruik van biobrandstof het broeikaseffect minder dan het gebruik van fossiele brandstof?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Hoe vaak ecologie in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 7, 9-10, 12-15, 21 | 8 | 19% |
| 2026, tijdvak 2 | 2, 9, 12-18, 29 | 10 | 22% |
| 2025, tijdvak 1 | 1-4, 6, 9-10, 25, 41 | 9 | 19% |
| 2025, tijdvak 2 | 13-15, 24, 26-28, 32-34 | 10 | 23% |
| 2024, tijdvak 1 | 14, 18-21, 36-37, 41-42 | 9 | 20% |
| 2024, tijdvak 2 | 1-3, 5-7, 15, 37, 39-42 | 12 | 25% |
| 2023, tijdvak 1 | 1-5, 7-10, 12-13 | 11 | 26% |
| 2023, tijdvak 2 | 20-22, 28-35, 41-44 | 15 | 35% |
| 2022, tijdvak 1 | 1, 15-17, 39-40, 43-44 | 8 | 19% |
| 2022, tijdvak 2 | 21-23, 25, 40-41, 43-44 | 8 | 19% |
| 2022, tijdvak 3 | 11-14, 16, 29, 31-34, 44-46 | 13 | 30% |
| 2021, tijdvak 1 | 29-33, 37-39 | 8 | 20% |
| 2021, tijdvak 2 | 11-12, 19-20, 22, 25, 31-32, 35-37 | 11 | 27% |
| 2021, tijdvak 3 | 1-2, 12-14, 16, 23-24, 26, 37 | 10 | 26% |
| 2019, tijdvak 1 | 7-9, 17-23 | 10 | 24% |
| 2019, tijdvak 2 | 13-15, 17-18, 24, 26-28, 37, 39-40 | 12 | 26% |
| 2018, tijdvak 1 | 2-5, 21, 41-43, 46 | 9 | 20% |
| 2018, tijdvak 2 | 18-21, 23, 32, 35, 39-40, 44-46 | 12 | 29% |
In 18 van de 18 ingedeelde examens biologie havo staat een vraag over ecologie, samen 185 vragen (24% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2023, tijdvak 2: 15 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 21% van de vragen over ecologie, daarvoor 25%. Het onderwerp krijgt de laatste jaren minder ruimte.
Oefenen met ecologie
Maak de 15 nieuwste examenvragen over ecologie online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2026, 2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Andere onderwerpen biologie havo
- Zenuwstelsel en hormonen
- Afweer
- Bloedsomloop
- Voeding en vertering
- Erfelijkheid
- Evolutie
- Planten en fotosynthese
- DNA en eiwitsynthese
- Ademhaling
- Cellen
- Voortplanting
Ecologie op andere niveaus
- Examenvragen ecologie biologie vmbo-bb
- Examenvragen ecologie biologie vmbo-gl/tl
- Examenvragen ecologie biologie vmbo-kb
- Examenvragen ecologie biologie vwo
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen biologie havo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Hoe ToetsChecker biologie per vraagtype nakijkt, lees je op biologie toetsen nakijken met AI.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op biologie oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt ecologie voor in het eindexamen biologie havo?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 185 vragen over ecologie, 24% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 18 van die examens.
In welk examen biologie havo stonden de meeste vragen over ecologie?
In het examen van 2023, tijdvak 2, met 15 vragen: 20-22, 28-35, 41-44.
Hoe oefen ik examenvragen over ecologie?
Op deze pagina staan alle vragen over ecologie met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.