Examenvragen ecologie biologie vwo
120 vragen over ecologie uit 18 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Ecologie komt in 18 van de 18 examens biologie vwo voor, met 120 vragen (17% van alle examenvragen). Het meest in 2025, tijdvak 2 (10 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over ecologie
Per examen de vragen over ecologie, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Synthetische biologie: ombouwen van E. coli
Opgavetekst
Biologen hebben onderzocht welke stappen nodig zijn om een heterotrofe bacterie om te bouwen tot een chemo-autotrofe bacterie.
De biologen gebruikten voor hun onderzoek de darmbacterie Escherichia coli. Het genoom van deze bacterie is bekend, en de bacterie is snel en eenvoudig te kweken. E. coli is heterotroof en kan zowel aerobe als anaerobe dissimilatie uitvoeren. In de darmen van mensen bevordert E. coli de vertering en produceert B-vitamines en vitamine K. Sommige varianten van de bacterie zijn voor mensen ziekmakend.
Vraag 12 2 punten
Uit de tekst blijkt dat er sprake is van symbiose tussen de verschillende E. coli-varianten en de mens:
- 1 tussen de mens en niet-ziekmakende varianten;
- 2 tussen de mens en ziekmakende varianten.
Schrijf de nummers 1 en 2 onder elkaar. Noteer erachter welke vorm van symbiose het meest passend is bij de bijbehorende relatie.
Bekijk het antwoord
- 1: mutualisme
- 2: parasitisme
2026, tijdvak 1: Zetmeelmatten voor de kust
Opgavetekst
Wereldwijd worden kust-ecosystemen aangetast door klimaatverandering en andere menselijke invloeden. Wetenschappers van de Rijksuniversiteit Groningen doen onderzoek naar de effectiviteit van het gebruik van zetmeelmatten bij het herstel van deze ecosystemen.
Kust-ecosystemen zijn belangrijk als kraamkamer voor mariene organismen en voor kustbescherming en recreatie. Veel kust-ecosystemen worden gevormd door 'biobouwers' (ecosystem engineers). Dit zijn soorten die het milieu waarin zij voorkomen in sterke mate positief beïnvloeden. Voorbeelden zijn zeegrassoorten (Zostera sp., afbeelding 1) die uitgestrekte velden vormen op ondiepe plekken langs de kust, en slijkgrassoorten (Sporobolus sp., afbeelding 2) die alleen bij hoogwater onder water staan.
Zeegras- en slijkgrasvelden zijn een belangrijk onderdeel van kust-ecosystemen. Deze velden remmen de waterstroming, waardoor zand en slib kunnen bezinken. Hun wortelstelsels stabiliseren het sediment, waardoor ook andere planten zich kunnen vestigen. Hierdoor neemt de biodiversiteit toe.
Klimaatverandering heeft verschillende gevolgen die een negatieve invloed hebben op biobouwers zoals zeegras en slijkgras. Hierdoor worden kust-ecosystemen aangetast.
Vraag 37 1 punt
Noteer zo'n voorbeeld van een gevolg van klimaatverandering en licht toe hoe dit biobouwers zoals zeegras en slijkgras negatief kan beïnvloeden.
Foto's van een zeegrasveld (afbeelding 1) en van slijkgrasvelden (afbeelding 2). Bekijk in Opgaven, pagina 16
Bekijk het antwoord
voorbeelden van een juist antwoord:
- Door de stijging van de zeespiegel zullen de zeegras- en slijkgrasplanten te diep komen te liggen.
- Het zeewater warmt op, waardoor de stofwisseling van planten kan worden verstoord.
- Door de klimaatopwarming kunnen bepaalde plantenziekten vaker voorkomen.
- Het zal meer gaan stormen, waardoor het water troebeler wordt en zeegras minder licht krijgt.
- Doordat stormen krachtiger worden, worden zeegras- en slijkgrasvelden sneller weggeslagen.
- Door meer CO₂ verzuurt het zeewater, wat ongunstig kan zijn voor de groei van zulke planten.
- De temperatuur wordt hoger, waardoor deze boven de maximumwaarde komt, en de planten doodgaan.
De netto primaire productie (NPP) in kust-ecosystemen is hoger dan die van een gelijke oppervlakte midden op de oceaan. Dat komt doordat in kust-ecosystemen veel meer fotosynthese plaatsvindt.
Vraag 38 2 punten
Hieronder staan uitspraken over kust-ecosystemen.
- 1 Kust-ecosystemen dragen meer bij aan de opname van koolstof in organische stoffen dan een gelijke oppervlakte midden op de oceaan.
- 2 De BPP van kust-ecosystemen is hoger dan die van de open oceaan.
- 3 De aanwezigheid van biobouwers vergroot het aantal niches in een kust-ecosysteem.
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak juist of onjuist is.
Bekijk het antwoord
- 1 juist
- 2 juist
- 3 juist
Aantasting van zeegrasvelden kan ertoe leiden dat het ecosysteem compleet verandert. In afbeelding 3 is deze verandering weergegeven. Als een zeegrasveld (fase 1) wordt aangetast, kan dit leiden tot een omslagpunt (fase 2). Hierdoor raakt het ecosysteem blijvend veranderd (fase 3), en is herstel naar fase 1 heel erg moeilijk.
Vraag 39 2 punten
Hieronder staan uitspraken over het aantastingsproces van zeegrasvelden.
- 1 In fase 2 is sprake van een evenwichtssituatie.
- 2 De groei van zeegras stimuleert de opwerveling van sediment.
- 3 Fase 3 is een climax-ecosysteem.
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak juist of onjuist is.
Grafiek van de bedekkingsgraad van zeegras en de hoeveelheid algen in drie fasen, met foto's van zeegras, zeegras met algen en algen. Bekijk in Opgaven, pagina 17
Bekijk het antwoord
- 1 onjuist
- 2 onjuist
- 3 onjuist
Het herstel van zeegras- en slijkgrasvelden mislukt vaak doordat structuren ontbreken waaraan zij zich kunnen hechten. Bij de kust van Bonaire en de kust van Texel werd onderzocht of het plaatsen van zetmeelmatten (afbeelding 4) effectief is voor het herstel van zeegras- en slijkgrasvelden.
De zetmeelmatten zijn gemaakt van aardappelafval. Daardoor worden er geen producten gebruikt die anders als eten voor mensen of dieren gebruikt zouden kunnen worden.
Vraag 40 1 punt
Geef een ander argument waaruit blijkt dat het gebruik van deze zetmeelmatten een ecologisch duurzame manier is om kust-ecosystemen te herstellen.
Foto's van een zetmeelmat van bovenaf gezien (links) en vanaf de zijkant gezien (rechts), met plantjes erin. Bekijk in Opgaven, pagina 18
Bekijk het antwoord
voorbeelden van een juist antwoord:
- De zetmeelmatten zijn (biologisch) afbreekbaar.
- Het gebruik ervan levert geen milieuvervuiling op.
- Als vogels of vissen ervan eten is dat niet schadelijk.
- Het materiaal van halfvergane zetmeelmatten hoopt niet op in de voedselketen.
- De matten dragen niet bij aan het versterkt broeikaseffect, doordat er bij de productie geen aardolie wordt gebruikt.
Zetmeelmatten kunnen op de zeebodem geplaatst worden om de waterbeweging af te zwakken. Ze kunnen ook net onder het bodemoppervlak geplaatst worden om het sediment te stabiliseren.
De onderzoekers hadden twee hypothesen geformuleerd:
- 1 Zetmeelmatten op de zeebodem hebben een positief effect op de overleving en de groei van slijkgras.
- 2 Zetmeelmatten onder het bodemoppervlak hebben een positief effect op de overleving en de groei van zeegras.
Om deze hypotheses te testen, werden zetmeelmatten aangebracht in de proefgebieden en werden er daarna jonge planten (slijkgras of zeegras) geplant in de matten. Als controle werd hetzelfde aantal jonge planten op een oppervlak zonder zetmeelmatten geplant. Na ruim twaalf maanden werd de overleving van de jonge planten bepaald. De groei werd bepaald door het aantal nieuwe scheuten van deze planten te tellen per zetmeelmat of per controle-oppervlak.
De resultaten van het experiment bij Bonaire en bij Texel zijn weergegeven in afbeelding 5.
Vraag 41 2 punten
Hieronder staan uitspraken over de resultaten in afbeelding 5.
- 1 De resultaten ondersteunen hypothese 1 en hypothese 2.
- 2 De resultaten bewijzen dat zetmeelmatten onder het bodemoppervlak het sediment stabiliseren.
- 3 De resultaten laten zien dat bij Texel beter kan worden gekozen voor zeegras dan voor slijkgras.
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak juist of onjuist is.
Staafdiagrammen van de overleving (%) en het aantal nieuwe scheuten van jonge zeegras (Bonaire) en slijkgras (Texel) per behandeling. Bekijk in Opgaven, pagina 19
Bekijk het antwoord
- 1 juist
- 2 onjuist
- 3 onjuist
2026, tijdvak 2: Waterspreeuw duikt op in dierentuin
Opgavetekst
In het buitenverblijf van de olifanten in de dierentuin in Emmen is ’s winters soms een waterspreeuw te zien. Dat is bijzonder, omdat de soort in Nederland nauwelijks voorkomt.
De waterspreeuw (Cinclus cinclus, afbeelding 1) is een kleine zwarte zangvogel met een witte borst en een bruine kop. De vogel komt van nature vooral voor rond beken met helder, snelstromend water. In Nederland is hij zeer zeldzaam. De vogel wordt het meest waargenomen in Zuid-Limburg (afbeelding 2).

De waterspreeuw eet voornamelijk de larven van haften, steenvliegen en schietmotten. Deze larven leven van de algen in het water. De larven worden ook gegeten door kleine visjes. De waterspreeuw eet ook kleine visjes.
Vraag 7 1 punt
Is de waterspreeuw in de dierentuin in Emmen een exoot? Licht je antwoord toe.
Bekijk het antwoord
nee / geen exoot, met een juiste toelichting
voorbeelden van een juiste toelichting: − Hij komt van nature voor in Nederland.
− Hij is namelijk inheems.
− Hij is in Nederland gekomen zonder hulp van de mens. − Het is een wintergast.
De larven van haften, steenvliegen en schietmotten zijn indicatorsoorten voor waterkwaliteit, omdat ze gevoelig zijn voor vervuiling. De waterspreeuw is geen betrouwbare indicatorsoort in Nederland.
Vraag 8 2 punten
Beargumenteer dat
- de aanwezigheid van de waterspreeuw niet altijd betekent dat de waterkwaliteit goed is;
- de afwezigheid van de waterspreeuw niet altijd betekent dat de waterkwaliteit slecht is.
Bekijk het antwoord
voorbeelden van een juist antwoord:
− Als de waterspreeuw ergens voedsel kan vinden, leven er mogelijk larven van haften, steenvliegen en schietmotten en zou het water schoon zijn. Maar waterspreeuwen eten ook vissen. Die leven ook in water dat minder schoon is.
Als je geen waterspreeuwen ziet, kan dat ook komen omdat ze zeer zeldzaam zijn en niet omdat de waterkwaliteit er slecht is. − De waterspreeuw kan ook aan het jagen zijn op andere diertjes, die wel in vuil water kunnen leven.
In Nederland leven bijna nergens waterspreeuwen, dus is het niet gek dat je hem niet ziet.
- het inzicht dat de waterspreeuw ook van kleine visjes / andere organismen (dan de genoemde insectenlarven) leeft (1)
- het inzicht dat de waterspreeuw zeldzaam is (1)
Hieronder staan uitspraken over de waterspreeuw en het beschreven voedselweb.
1 De waterspreeuw behoort tot de consumenten van de 1e orde.
2 Het snelstromende water behoort tot de habitat van de waterspreeuw.
3 De kans op accumulatie van persistente gifstoffen in waterspreeuwen is groter wanneer ze visjes eten, dan wanneer ze larven eten.
Vraag 9 2 punten
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak juist of onjuist is.
Bekijk het antwoord
1 onjuist 2 juist 3 juist
indien drie nummers correct (2)
indien twee nummers correct (1)
indien minder dan twee nummers correct (0)
2026, tijdvak 2: Flamingo’s op Bonaire
Opgavetekst
De inwoners van Bonaire vinden vaak verdwaalde, zieke en dode flamingokuikens. Wetenschappers onderzochten of de flamingo-populatie (Caraïbische flamingo, Phoenicopterus ruber) op Bonaire in gevaar is.
Caraïbische flamingo’s filteren afbeelding 1 onder andere kleine garnaaltjes en schelpdiertjes uit het water en de modderige bodem. Dit voedsel bevat de carotenoïden die hun veren de roze kleur geven. Flamingo’s nestelen op open moddervlaktes in de buurt van de zee. Ze bouwen verhoogde nesten van modder (afbeelding 1).

afbeelding 2
Flamingo’s kruipen als witte, pluizige

kuikens uit het ei (afbeelding 2). Na twee jaar ontwikkelen de jongvolwassen flamingo’s hun karakteristieke roze kleur.
Het verhoogde nest beschermt het ei tegen overstroming, en de vochtige modder koelt het ei af. Dat is gunstig voor de ontwikkeling van het embryo.
Een flamingokuiken blijft een paar dagen op het nest. Daarna leeft het enkele weken in een grote groep kuikens: een crèche. De crèche wordt bewaakt door volwassen vogels.
De laatste jaren zijn er steeds vaker eenzame, verzwakte kuikens gevonden. Mogelijk komt dit doordat de kuikens door verstoring de crèche hebben verlaten. Het kan ook veroorzaakt worden doordat in de zoutmeren en baaien waar de flamingo’s leven, eutrofiëring optreedt. Flamingo-ouders kunnen daardoor mogelijk niet voldoende voedsel vinden.
Vraag 35 3 punten
Beredeneer hoe eutrofiëring kan leiden tot een afname van voedsel voor flamingo’s.
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat
- door eutrofiëring algenbloei optreedt. / een sterke toename/groei van algen optreedt. (1)
- afbraak optreedt (van algen door reducenten), waardoor het water geen/minder zuurstof bevat, (1)
- (waardoor) sterfte optreedt van dieren die als voedsel dienen voor flamingo’s. (1)
Opmerkingen: − Als de kandidaat antwoordt dat de algenbloei leidt tot vorming van gifstoffen, het tweede scorepunt toekennen.
− Als de kandidaat antwoordt dat de eutrofiëring leidt tot overschrijding van tolerantiegrenzen, het tweede scorepunt toekennen.
Onderzoekers wilden weten of de grote sterfte van kuikens een bedreiging is voor de populatie flamingo’s op Bonaire. Met een wiskundig model onderzochten ze de impact van de sterfte van de kuikens op de populatiedynamiek.
In afbeelding 3 is het model grafisch weergegeven. De cirkels geven de leeftijdsklassen weer van 0 tot en met 5 jaar, en de volwassen flamingo’s (A). De waardes bij de pijlen tussen de bolletjes zijn de overlevingskansen per jaar. De vetgedrukte waarde is de voortplantingscapaciteit: het aantal kuikens dat per jaar wordt geboren per individu van een bepaalde leeftijdsklasse.

Hieronder staan gegevens van de flamingosoort die nestelt op Bonaire.
1 De overlevingskans van een volwassen flamingo is groter dan die van een flamingokuiken.
2 Een flamingo wordt maximaal 43 jaar oud.
3 Een flamingo plant zich meestal pas voort vanaf het 6e levensjaar.
Vraag 36 2 punten
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of het model in afbeelding 3 het bijbehorende gegeven juist of onjuist weergeeft.
Bekijk het antwoord
1 juist 2 juist 3 onjuist
indien drie nummers correct (2)
indien twee nummers correct (1)
indien minder dan twee nummers correct (0)
Vraag 37 2 punten
Hoe groot is volgens het model in afbeelding 3 de kans dat een flamingo een leeftijd van 7 jaar bereikt?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
B (2)
[0,8⁵ × 0,97² = 0,308 → 31%]
De onderzoekers concludeerden dat de hoge sterfte onder flamingokuikens geen grote bedreiging vormt voor de populatie op Bonaire. Met het model berekenden ze een populatiegroeisnelheid van 1,1. Dit betekent dat de populatie elk jaar met 10 procent toeneemt. In afbeelding 4 zie je dat de groei volgens dit model de eerste jaren (periode P) onbegrensd is. Na verloop van tijd zal de groeicurve afvlakken, omdat de groei begrensd raakt (periode Q).

Vraag 38 1 punt
Licht toe dat de groei in periode P exponentieel verloopt.
Bekijk het antwoord
voorbeelden van een juist antwoord:
− De (absolute) toename neemt steeds meer toe. − De lijn van de populatiegrootte loopt steeds steiler. − Het is een J-vormige groeicurve.
− De groei is de populatiegrootte * (1,1)ⁿ.
Vraag 39 1 punt
Geef een biologische verklaring voor afvlakking van de groei in periode Q.
Bekijk het antwoord
voorbeelden van een juist antwoord:
− De groei neemt uiteindelijk af door voedselgebrek.
− De groei zal dan worden geremd door predatoren.
− Door ruimtegebrek zal de populatie niet verder kunnen toenemen. − Als de draagkracht van het gebied wordt bereikt, neemt de populatie niet verder toe.
2025, tijdvak 1: De nijlpaarden van Pablo Escobar
Opgavetekst
Toen de beruchte drugsbaron Pablo Escobar in 1993 was doodgeschoten, legde de Colombiaanse regering beslag op zijn landgoed en privédierentuin. De meeste dieren kregen een ander onderkomen, maar de nijlpaarden werden aan hun lot overgelaten, met grote gevolgen voor de aquatische ecosystemen in Colombia.
Rond 1980 haalde Escobar vier nijlpaarden (Hippopotamus amphibius, afbeelding 1) uit Zuid-Afrika. Na 1993 nam de populatie op het landgoed sterk in grootte toe en verspreidde zich vanuit daar over het uitgestrekte merengebied langs de rivier de Magdalena. Nijlpaarden zijn semi-aquatische herbivoren: overdag verblijven ze in het water, ’s nachts verlaten ze het water om te gaan grazen.
[Afbeelding 1: foto van twee nijlpaarden in het water bij de oever.]
In 2019 is de groei van de Colombiaanse nijlpaardenpopulatie in kaart gebracht en is er een voorspelling gemaakt van de groei van de populatie in de komende jaren. In afbeelding 2 geven gesloten bolletjes de waargenomen aantallen weer, en open bolletjes de voorspelde aantallen. In 2019 waren er tussen de 65 en 80 nijlpaarden.
Vraag 14 2 punten
Hieronder staan uitspraken over de populatiegroei van de nijlpaarden (afbeelding 2).
- 1 De invloed van dichtheidsafhankelijke factoren neemt af naarmate de populatie groter wordt.
- 2 De sterke groei is mogelijk doordat er een passende niche aanwezig is.
- 3 Als de groei zich zo doorzet, zal het aantal in 2080 tussen de 13.000 en 15.000 zijn.
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak juist of onjuist is.
Grafiek van het aantal nijlpaarden in Colombia per jaar, met waargenomen (gesloten bolletjes) en voorspelde aantallen (open bolletjes). Bekijk in Opgaven, pagina 8
Bekijk het antwoord
- 1 onjuist
- 2 juist
- 3 onjuist
In Afrika veroorzaken droge perioden een hoge sterfte onder nijlpaarden. In Colombia zijn er geen ernstige droogteperioden. De populatiegrootte zal daar waarschijnlijk op termijn gereguleerd worden door biotische factoren.
Vraag 15 1 punt
Licht aan de hand van een voorbeeld toe hoe een biotische factor de groei van de populatie nijlpaarden in Colombia zou kunnen beperken.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van een juist antwoord:
- Er breekt een ziekte uit, waardoor dieren sterven.
- Door voedselgebrek overleven er minder jongen.
- Door concurrentie is er minder voedsel voor nijlpaarden beschikbaar, waardoor nijlpaarden minder vruchtbaar zijn.
- Door jacht gaan er dieren dood.
Opmerking
Aan het antwoord predatie met een bijpassende toelichting, het scorepunt toekennen.
Nijlpaarden worden ‘ecosystem engineers’ genoemd, omdat zij water- en landecosystemen ingrijpend beïnvloeden. Grote grazers zoals nijlpaarden kunnen successie in landecosystemen tegengaan doordat ze de vestiging en/of groei van pioniersoorten en climaxsoorten beïnvloeden.
Vraag 18 2 punten
Beschrijf – aan de hand van een voorbeeld – hoe nijlpaarden de successie kunnen tegengaan. Geef hierbij aan hoe climaxsoorten worden beïnvloed.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van een juist antwoord:
- Doordat nijlpaarden bij het grazen ook jonge boompjes eten, kunnen die climaxsoorten niet groot worden.
- Doordat nijlpaarden de bodem verdichten, kunnen climaxsoorten zich niet vestigen.
- Nijlpaarden voeren nutriënten af, waardoor er vooral groeiplaatsen zijn waar climaxsoorten minder goed groeien.
- Nijlpaarden vertrappen de vegetatie, waardoor climaxsoorten niet kunnen overleven.
De resultaten van de bepalingen van de verhouding $^{13}$C/$^{12}$C en de verhouding $^{15}$N/$^{14}$N in de Colombiaanse meren zijn weergegeven in afbeelding 4. Elk bolletje geeft het gemiddelde aan van watermonsters die genomen zijn in een bepaald meer.
Vraag 21 2 punten
Beredeneer dat de metingen (afbeelding 4) een ondersteuning zijn voor de hypothese dat de nijlpaarden plantaardig materiaal van het land naar het water verplaatsen.
Spreidingsdiagram van 15N/14N tegen 13C/12C van watermonsters uit meren met en zonder nijlpaarden. Bekijk in Opgaven, pagina 11
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat
- de verhouding $^{13}$C/$^{12}$C in meren met nijlpaarden hoog is / hoger is dan in meren zonder nijlpaarden.
- dat (waarschijnlijk) veroorzaakt wordt door materiaal afkomstig van C4-planten (van het land uit uitwerpselen van nijlpaarden).
Met de toename van het aantal nijlpaarden neemt ook de concentratie organische stoffen in het water toe. De verwachting is dat op den duur eutrofiëring zal ontstaan. In een tweede onderzoek werd gedurende 24 uur de zuurstofconcentratie in het water gemeten in meren met nijlpaarden en in meren zonder nijlpaarden. In afbeelding 5 zijn de resultaten van twee meren met en twee meren zonder nijlpaarden weergegeven.
Vraag 22 2 punten
Verklaar waardoor in de meren met nijlpaarden het verloop van de O$_2$-concentratie
- ’s nachts anders is dan in meren zonder nijlpaarden;
- overdag anders is dan in meren zonder nijlpaarden.
Grafieken van de afwijking van de zuurstofconcentratie per tijdstip over 24 uur, voor twee meren met en twee meren zonder nijlpaarden. Bekijk in Opgaven, pagina 12
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat in meren met nijlpaarden
- ’s nachts meer afbraak van organische stoffen plaatsvindt / ’s nachts meer afbraak door reducenten/bacteriën plaatsvindt (waarbij O$_2$ wordt verbruikt).
- (meer voedingsstoffen aanwezig zijn voor algen/planten zodat) overdag meer fotosynthese plaatsvindt (en er daardoor meer O$_2$-productie is).
Wetenschappers veronderstellen dat de nijlpaarden ook de biodiversiteit in het gebied zullen beïnvloeden.
Vraag 23 2 punten
Hieronder staan gevolgen van de aanwezigheid van nijlpaarden.
- 1 Nijlpaarden concurreren met inheemse soorten zoals zeekoeien, rivierschildpadden en otters.
- 2 Nijlpaarden creëren meer verschillende habitats in de rivier.
- 3 Er zijn nijlpaardkadavers aanwezig.
- 4 Er treedt eutrofiëring op.
Schrijf de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar. Noteer erachter of het bijbehorende gevolg de biodiversiteit wel of niet zal verhogen.
Bekijk het antwoord
- 1 niet
- 2 wel
- 3 wel
- 4 niet
2025, tijdvak 2: Jakobskruiskruid uit de berm
Opgavetekst
Jakobskruiskruid uit de berm
Jakobskruiskruid is een plant die geliefd is bij bijen en vlinders. De soort wordt daarom veel gebruikt bij ecologisch bermbeheer om bermen mee in te zaaien. Veehouders zijn daar meestal niet blij mee: de plant is namelijk giftig voor runderen en paarden.
Jakobskruiskruid (Jacobaea vulgaris, afbeelding 1) is een inheemse plant die vroeger alleen voorkwam in de duinen. De plant groeit daar op zuidhellingen waar konijnen en zandverstuiving ervoor zorgen dat er weinig begroeiing is. De plant is tweejarig. Hij vormt in het eerste jaar een bladrozet en een groot wortelstelsel. In het tweede jaar komt de plant tot bloei en produceert dan enorm veel pluizige zaden. Hierna sterft de plant af.
Afbeelding 1

Foto van jakobskruiskruid (Jacobaea vulgaris).
Vraag 6 1 punt
Is jakobskruiskruid een climaxsoort of een pioniersoort? Licht je antwoord toe.
Bekijk het antwoord
- Noemt jakobskruiskruid een pioniersoort, met een toelichting waaruit blijkt dat jakobskruiskruid veel zaden vormt, dat jakobskruiskruid tweejarig is of dat jakobskruiskruid op open plekken groeit. (1p)
Vraag 8 2 punten
Hieronder staan uitspraken over PA's. 1 Vorming van senecionine uit putrescine is een vorm van stikstofassimilatie. 2 PA's worden via de bastvaten vervoerd. 3 Transport van PA's vindt vooral plaats door worteldruk. Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak juist of onjuist is.
Bekijk het antwoord
- Noteert per uitspraak of die juist of onjuist is: 1 onjuist, 2 juist, 3 onjuist. (2p)
Drie nummers correct: 2 punten. Twee nummers correct: 1 punt. Minder dan twee nummers correct: 0 punten.
Bron 11
Het maaisel uit grasland waar jakobskruiskruid groeit, kan niet meer als voer worden gebruikt. Veehouders eisen daarom dat de overheid het jakobskruiskruid bestrijdt dat in de buurt van hun graslanden groeit.
Een gehalte van 2,5 mg PA per kilogram lichaamsgewicht is dodelijk voor koeien. De gemiddelde PA-concentratie in jakobskruiskruid is 0,2% van het drooggewicht van de plant. Veronderstel dat een koe hooi te eten krijgt dat 3% jakobskruiskruid bevat.
Vraag 10 2 punten
Laat aan de hand van een berekening zien hoeveel kilogram van dit hooi dodelijk is voor een koe van 600 kilogram.
Bekijk het antwoord
- Berekent de dodelijke dosis PA's: 600 × 2,5 = 1500 mg (1,5 gram). (1p)
- Berekent de hoeveelheid jakobskruiskruid en de hoeveelheid hooi op basis van de berekende dosis (het voorbeeld komt uit op 25 kg hooi). (1p)
Andere juiste berekeningswijzen tellen ook mee. Het voorbeeld in het correctievoorschrift komt uit op 25 kg hooi.
Bron 12
Om jakobskruiskruid op een duurzame manier te bestrijden, zou een vraatinsect kunnen worden ingezet dat zich gespecialiseerd heeft op jakobskruiskruid. Voorbeelden hiervan zijn de zebrarups (de geel-zwarte larve van de sint-jakobsvlinder Tyria jacobaeae, afbeelding 3), die algemeen in Nederland voorkomt, en de jakobskruid-aardvlo (Longitarsus jacobaeae, afbeelding 4), die voorkomt in duingebieden in het westen van Nederland. Beide soorten zijn ongevoelig voor PA's. Ze slaan PA's op in hun lichaam, waardoor ze beschermd zijn tegen natuurlijke vijanden.
Afbeelding 3

Foto van de zebrarups, de geel-zwarte larve van de sint-jakobsvlinder (Tyria jacobaeae).
Afbeelding 4

Foto van de jakobskruid-aardvlo (Longitarsus jacobaeae) op jakobskruiskruid.
Vraag 11 1 punt
De sint-jakobsvlinder is zodanig aangepast dat hij als rups alleen nog leeft op jakobskruiskruid. Van welk biologisch begrip is dit een voorbeeld?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
Vraag 12 2 punten
Door de inzet van deze specialistische vraatinsecten verandert de concurrentie tussen planten. Welke planten zijn dan in het voordeel? En wat zal dan vervolgens het effect zijn op het aantal niet-specialistische vraatinsecten?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Vraag 13 1 punt
De larven van de jakobskruid-aardvlo zijn heel effectief in het bestrijden van jakobskruiskruid. De aardvlo verspreidt zich echter zeer traag. Sommige veehouders planten daarom jakobskruiskruid dat is geïnfecteerd met de jakobskruid-aardvlo op hun weilanden. Beargumenteer of de jakobskruid-aardvlo op die weilanden een exoot is.
Bekijk het antwoord
- Beargumenteert dat de jakobskruid-aardvlo geen exoot is, bijvoorbeeld omdat hij van nature in Nederland voorkomt of omdat hij er op eigen kracht terecht zou kunnen komen. (1p)
Opmerking uit het correctievoorschrift: als de kandidaat antwoordt dat de aardvlo wel een exoot is, met het argument dat de soort door de mens is verspreid naar een plaats waar hij van nature niet voorkomt, ook het scorepunt toekennen.
2025, tijdvak 2: Epilepsie door lintwormlarven
Opgavetekst
Epilepsie door lintwormlarven
Een zestienjarige jongen kreeg tijdens zijn verblijf in Nederland regelmatig epileptische aanvallen. Uit onderzoek bleek dat deze aanvallen het gevolg waren van een varkenslintworm.
Epilepsie is een aandoening van het centrale zenuwstelsel waarbij af en toe een sterk afwijkende hersenactiviteit ontstaat: een epileptische aanval. Tijdens een epileptische aanval kunnen ongecontroleerde spiersamentrekkingen optreden, en kan de patiënt het bewustzijn verliezen.
Op de MRI-scan van het hoofd van de jongen (afbeelding 1) zijn holtes (cysten) te zien. Eromheen is oedeem te zien (afbeelding 2).
Afbeelding 1 en afbeelding 2

Links, afbeelding 1: MRI-scan van het hoofd in een doorsnede; de holtes (cysten) zijn als heldere, opvallende structuur in de hersenen te zien. Rechts, afbeelding 2: schematische doorsnede van de schedel, met voor boven en achter onder. De cysten (donkergrijs) liggen in een gebied van oedeem (lichtgrijs), rechts van het midden.
Vraag 31 2 punten
Hieronder staan uitspraken over de MRI-scan (afbeelding 1, afbeelding 2). 1 Het oedeem bevindt zich in het hersengebied dat is betrokken bij het gezichtsvermogen. 2 Al het hersenweefsel dat te zien is op de scan, behoort tot de grijze stof. 3 Het hersengebied dat de slikreflex aanstuurt, is zichtbaar op de scan. Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak juist of onjuist is.
Bekijk het antwoord
- Noteert per uitspraak of die juist of onjuist is: 1 onjuist, 2 onjuist, 3 onjuist. (2p)
Drie nummers correct: 2 punten. Twee nummers correct: 1 punt. Minder dan twee nummers correct: 0 punten.
Vraag 32 2 punten
Bij spiersamentrekkingen geven de eindplaatjes van motorische neuronen acetylcholine af. Hieronder staan uitspraken over de productie, afgifte en werking van acetylcholine. 1 Het enzym dat acetaat en choline omzet in acetylcholine, wordt vanuit het cellichaam naar het motorisch eindplaatje vervoerd. 2 Acetylcholine wordt afgegeven als gevolg van de instroom van calciumionen. 3 Binding van acetylcholine aan de receptoren op de postsynaptische membraan leidt tot hyperpolarisatie van die membraan. Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak juist of onjuist is. Gebruik je informatieboek.
Bekijk het antwoord
- Noteert per uitspraak of die juist of onjuist is: 1 juist, 2 juist, 3 onjuist. (2p)
Drie nummers correct: 2 punten. Twee nummers correct: 1 punt. Minder dan twee nummers correct: 0 punten.
Bron 33

Schema van de levenscyclus van Taenia solium. Het varken staat als tussengastheer. Bij de mens zijn de vakjes P (mens) en R (mens) leeg; bij R zijn cysten in de hersenen en in de weefsels getekend. Q en S zijn ook leeg.
Vraag 34 2 punten
Mensen kunnen op twee manieren geïnfecteerd raken met de lintworm. Hieronder staat een schema van de levenscyclus van Taenia solium. Op de plaatsen P, Q, R en S ontbreken woorden. Schrijf de letters P, Q, R en S onder elkaar. Noteer het bijbehorende ontbrekende woord of de ontbrekende woorden erachter. Kies uit: eindgastheer, inname eieren, inname larve, tussengastheer.
Bekijk het antwoord
- Noteert P: eindgastheer; Q: inname eieren; R: tussengastheer; S: inname larve. (2p)
Vier letters correct: 2 punten. Drie of twee letters correct: 1 punt. Minder dan twee letters correct: 0 punten.
2025, tijdvak 2: Dwergolifanten op Sicilië
Opgavetekst
Dwergolifanten op Sicilië
Op eilanden hebben veel zoogdiersoorten een afwijkende grootte vergeleken met verwante soorten op het vasteland. Grote soorten zijn er kleiner, kleine soorten zijn er groter. Een team van wetenschappers heeft aan de hand van fossielen een schatting gemaakt van de snelheid van 'verdwerging' bij olifanten die leefden op Sicilië.
De 'verreuzing' en 'verdwerging' van zoogdiersoorten die eilanden koloniseren, wordt de wet van Foster genoemd (afbeelding 1). Bij de ontwikkeling richting de afwijkende afmetingen zijn verschillende factoren betrokken. Wetenschappers veronderstellen dat na vestiging eerst een sterke populatiegroei plaatsvindt, en daarna de ontwikkeling naar een optimale grootte van de individuen.
Afbeelding 1

Schematische weergave van de wet van Foster. Links: kleine soorten (muizen) ondergaan verreuzing, zij worden groter. Rechts: grote soorten (olifanten) ondergaan verdwerging, zij worden kleiner. De oorspronkelijke grootte staat in het midden van de boog.
Vraag 40 2 punten
De verdwerging van grote zoogdieren op een gekoloniseerd eiland is mede te verklaren met de eilandtheorie van McArthur en Wilson. Een kleiner aantal soorten op een eiland maakt de kans groter dat predatoren afwezig zijn. Grote zoogdiersoorten kunnen dan verdwergen. Op welk type eiland zal het aantal soorten het kleinst zijn volgens de eilandtheorie van McArthur en Wilson?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2024, tijdvak 1: Nicotine tijdens de vroege embryonale ontwikkeling
Opgavetekst
Afbeelding 1

Schema van een synaps in het beloningscentrum. Links een zenuwuitloper met blaasjes en dopamine, een acetylcholinereceptor waarop nicotine bindt, en dopaminekanalen in het membraan. In de synapsspleet zit dopamine. Rechts het postsynaptisch neuron met dopaminereceptoren. Een pijl wijst naar het beloningscentrum.
Vraag 3 1 punt
De gifstof nicotine wordt gemaakt door planten van de familie Solanaceae. In deze familie worden de grootste hoeveelheden nicotine geproduceerd door de planten van het geslacht Nicotiana.
Noteer wat de functie is van de aanmaak van nicotine door planten.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord blijkt dat nicotine een vorm van (chemische) afweer is, of dat nicotine de plant beschermt tegen vraat. (1p)
Als de kandidaat antwoordt dat met nicotine dieren gelokt worden om bestuiving of zaadverspreiding mogelijk te maken, het scorepunt toekennen. Als de kandidaat predatie noteert in plaats van vraat, dit niet aanrekenen.
2024, tijdvak 1: Spitsbergenrendier verandert zijn dieet
Opgavetekst
Afbeelding 1

Landkaart van Noord-Europa met Noorwegen, IJsland en de Noordelijke IJszee. Spitsbergen ligt als eilandengroep in de Noordelijke IJszee, ten noorden van Noorwegen.
Afbeelding 2

Foto van een Spitsbergenrendier dat over een vlakte rent. Te zien zijn het gewei en de dikke vacht.
Vraag 12 2 punten
Onderzoekers hebben geconstateerd dat temperatuurstijging als gevolg van klimaatverandering in de arctische gebieden een hogere productiviteit van de vegetatie veroorzaakt. Een aantal effecten van temperatuurstijging zijn:
1 De dissimilatie door plantencellen neemt toe.
2 De periode waarin reducenten in de bodem actief zijn, wordt langer.
3 De stikstofassimilatie verloopt sneller.
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de netto primaire productie wel of niet zal toenemen door het betreffende effect.
Bekijk het antwoord
- Noteert bij 1 niet, bij 2 wel en bij 3 wel. (2p)
Drie juiste antwoorden: 2 punten. Twee juiste antwoorden: 1 punt. Minder dan twee juiste antwoorden: 0 punten.
Vraag 13 1 punt
De populatiegrootte van sommige soorten herbivoren neemt toe door een hogere productiviteit van de vegetatie.
Verklaar waardoor de populatiegrootte van andere soorten herbivoren juist kan afnemen.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juist antwoord. Voorbeelden: de soortensamenstelling van de vegetatie kan veranderen, waardoor het vereiste voedsel voor andere soorten herbivoren verdwijnt; de concurrentie neemt toe, waardoor bepaalde herbivoren minder voedsel hebben. (1p)
Afbeelding 3

Spreidingsdiagram. Horizontale as: dikte van de ijslaag in cm, 0 tot 10. Verticale as: aandeel dat aan de kust voedsel zoekt, 0 tot 0,35. Legenda: populatie 1 (zwarte bolletjes), populatie 2 (grijze bolletjes), populatie 3 (witte bolletjes). Elk bolletje is het gemiddelde van één jaar van een populatie. Afleesbare punten, ongeveer. Populatie 1: (0; 0), (2; 0,01), (4; 0,03), (4,5; 0,10), (10; 0,15) en (10; 0,13). Populatie 2: (1,5; 0,03), (2; 0,035), (4; 0,015), (4,5; 0), (10; 0,31) en (10; 0). Populatie 3: (0; 0,17), (0; 0,07), (1,5; 0,065), (2; 0), (4; 0,125), (4,5; 0,055), (9; 0,075), (10; 0,215) en (10; 0,065).
Vraag 14 2 punten
Hansen en collega’s onderzochten wat het effect hiervan is op het dieet van Spitsbergenrendieren. Hun hypothese was dat als landplanten onbereikbaar zijn, Spitsbergenrendieren zeewier eten dat is aangespoeld op de kust. De onderzoekers bepaalden negen jaar lang de ruimtelijke spreiding van Spitsbergenrendieren en de gemiddelde dikte van de ijslaag die ontstaat door regen-op-sneeuw. In afbeelding 3 is de relatie weergegeven tussen de dikte van de ijslaag en het aandeel Spitsbergenrendieren dat aan de kust voedsel zoekt. Elk bolletje stelt het gemiddelde voor van één jaar van een bepaalde populatie.
Over afbeelding 3 worden de volgende uitspraken gedaan:
1 Alleen wanneer er een ijslaag aanwezig is, zoeken Spitsbergenrendieren voedsel aan de kust.
2 Het aandeel Spitsbergenrendieren dat aan de kust voedsel zoekt in populatie 1 wordt gemiddeld groter naarmate de ijslaag dikker is.
3 Als de ijsdikte meer dan 9 cm is, zoekt 31% van de Spitsbergenrendieren uit populatie 2 voedsel aan de kust.
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is.
Bekijk het antwoord
- Noteert bij 1 onjuist, bij 2 juist en bij 3 onjuist. (2p)
Drie juiste antwoorden: 2 punten. Twee juiste antwoorden: 1 punt. Minder dan twee juiste antwoorden: 0 punten.
Vraag 15 1 punt
Met een onderzoek aan de uitwerpselen toonden de onderzoekers aan dat het dieet van Spitsbergenrendieren inderdaad is veranderd: Spitsbergenrendieren blijken nu ook zeewier te eten. Het veranderde dieet heeft invloed op de lokale stikstofkringloop.
Verklaar hoe het veranderde dieet van de Spitsbergenrendieren de stikstofkringloop op de toendra van Spitsbergen beïnvloedt.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord blijkt dat (meer) (organische) stikstof uit zee, via feces en urine, op de toendra of op het land terechtkomt. (1p)
2024, tijdvak 1: Koolmezen dood door bestrijding buxusmot?
Vraag 16 2 punten
Veel insectenbestrijdingsmiddelen behoren tot de pyrethroïden. Deze stoffen verhinderen het sluiten van de spanningsafhankelijke Na+-kanalen in de uitlopers van neuronen.
Over het effect van pyrethroïden op een neuron worden de volgende uitspraken gedaan:
1 Door pyrethroïden ontstaan er constant nieuwe impulsen in de axonen.
2 Doordat de Na+-kanalen niet sluiten, treedt hyperpolarisatie op.
3 De oorspronkelijke rustpotentiaal wordt niet meer bereikt.
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is.
Bekijk het antwoord
- Noteert bij 1 onjuist, bij 2 onjuist en bij 3 juist. (2p)
Drie juiste antwoorden: 2 punten. Twee juiste antwoorden: 1 punt. Minder dan twee juiste antwoorden: 0 punten.
Tabel 1
| werkzame stof | type middel | aantal nesten: stad (wel bestrijding) | aantal nesten: stad (geen bestrijding) | aantal nesten: bos |
|---|---|---|---|---|
| DDT | insecticide | 9 | 9 | 4 |
| DEET | insecticide | - | - | 3 |
| bifenyl-2-ol | fungicide | 1 | 5 | 3 |
| fipronil | insecticide | 6 | 2 | 1 |
| fluralaner | insecticide | 1 | 1 | 1 |
| fluroxypyr meptyl | herbicide | - | 1 | - |
| imidacloprid | insecticide | 1 | - | - |
| permethrin | insecticide | 4 | 3 | 4 |
insecticide: gifstof die insecten doodt
fungicide: gifstof die schimmels doodt
herbicide: gifstof die planten doodt
Vraag 17 1 punt
In het voorjaar van 2019 hebben onderzoekers van het Centrum voor Landbouw en Milieu 41 nesten met dode jonge koolmezen onderzocht op aanwezigheid van diverse bestrijdingsmiddelen in de koolmezen. In tabel 1 zijn de bestrijdingsmiddelen weergegeven die wel werden aangetroffen in de dode koolmezen op de verschillende plaatsen. Verontrustend was de aanwezigheid van DDT in veel van de dode jonge koolmezen. DDT is al meer dan 50 jaar een verboden stof in Nederland. Deze gegevens laten zien hoe slecht afbreekbaar dit gif is.
Noteer de term die wordt gebruikt voor zo’n slecht afbreekbare gifstof.
Bekijk het antwoord
- Noemt de term: persistente gifstof (persistent). (1p)
Vraag 18 1 punt
De onderzoekers troffen in de koolmezen uit één nest de herbicide fluroxypyr meptyl aan.
Verklaar hoe een herbicide in de jonge koolmezen terecht kan komen.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord blijkt dat herbiciden via de voedselketen terechtkomen in jonge koolmezen. (1p)
Als de kandidaat antwoordt dat accumulatie optreedt, het scorepunt toekennen. Als de kandidaat antwoordt dat de herbiciden in de koolmezen terechtkomen via plantaardig nestmateriaal, het scorepunt toekennen. Als de kandidaat antwoordt dat de jonge koolmezen herbiciden binnenkrijgen via plantaardig voedsel, het scorepunt niet toekennen.
Vraag 20 1 punt
Het Centrum voor Landbouw en Milieu heeft ook de haren uit nestjes met dode koolmeesjongen onderzocht. De gevonden haren bleken permethrin, DEET, fipronil en imidacloprid te bevatten. Een landelijk dagblad publiceerde na dit onderzoek een artikel met de volgende kop: “Koolmeesjes sterven massaal door vlooien- en tekengif”. Toen Henriëtte dat las, voelde ze zich weer schuldig aan de dood van de koolmeesjongen.
Beargumenteer dat de onderzoekers deze kop niet als conclusie zullen hebben gepresenteerd.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juist argument. Voorbeelden: er zijn mogelijk meer nestjes waarin andere gifstoffen zijn aangetroffen dan de insecticiden die tegen teken en vlooien worden gebruikt; je weet niet waaraan de mezen zijn doodgegaan; de concentratie van de gifstoffen is niet bekend; er zijn alleen nesten met dode mezen onderzocht; je weet niet hoeveel nesten er in totaal waren; het aantal onderzochte nestjes is te klein om deze conclusie te trekken. (1p)
Aan een antwoord als ‘Zoiets zouden wetenschappers niet opschrijven’, geen scorepunt toekennen.
2024, tijdvak 1: PFAS in groentetuintjes
Opgavetekst
Afbeelding 1

Structuurformule van PFOA (perfluoroctaanzuur): een keten van acht koolstofatomen waarbij alle waterstofatomen zijn vervangen door fluoratomen (F), met aan het uiteinde een carboxylgroep (C=O en OH).
Afbeelding 2

Staafdiagram met het aantal monsters uit Bilthoven en uit de omgeving van Dordrecht. Legenda: Bilthoven (donkere staaf), omgeving van Dordrecht (lichte staaf).
| Groep | Bilthoven | Omgeving van Dordrecht |
|---|---|---|
| totaal | 7 | 74 |
| PFOA niet aangetoond | 7 | 44 |
| PFOA aangetoond | 0 | 30 |
Vraag 42 1 punt
Om te onderzoeken of dit werkelijk gebeurt, werden groenten uit volkstuintjes in de omgeving van een groot chemiebedrijf in Dordrecht getest op aanwezigheid van PFOA. Behalve groenten uit volkstuintjes in de omgeving van het chemisch bedrijf in Dordrecht werden ook groenten uit volkstuintjes in Bilthoven, dat 60 km verderop ligt, getest op de aanwezigheid van PFOA. De resultaten staan in afbeelding 2.
Licht toe waarom er ook groenten uit Bilthoven getest werden.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord blijkt dat deze gegevens als controle dienen, of dat ze een vergelijking mogelijk maken met een (soortgelijk) gebied dat niet in de directe omgeving van een chemisch bedrijf ligt. (1p)
2024, tijdvak 2: Bestrijding van ambrosia
Opgavetekst
Bestrijding van ambrosia
Ambrosia is een plant uit Noord-Amerika die eind negentiende eeuw voor het eerst in Nederland werd waargenomen. Nick is allergisch voor de pollen van ambrosia, waardoor hij vaak last heeft van hooikoorts.
Ambrosia of alsemambrosia (Ambrosia artemisiifolia, afbeelding 1) is een eenjarige plant. De plant komt voor op verstoorde gronden, zoals omgewerkte bermen, akkers, fabrieks- en bouwterreinen. De onopvallende bloemen produceren een grote hoeveelheid stuifmeel (pollen), waar veel mensen een allergie voor ontwikkelen. Ook het aantal geproduceerde zaden is enorm groot. Het zaad kan meer dan 40 jaar kiemkrachtig blijven. De zaden van ambrosia zijn via hooi en vogelvoer in Nederland terechtgekomen. In Nederland kan de plant alleen in warme zomers kiemkrachtige zaden produceren.
Ambrosia wordt al meer dan een eeuw regelmatig in Nederland waargenomen. Toch lijkt de plant zich pas de laatste jaren in Nederland te hebben gevestigd: de plant kan er nu zijn hele levenscyclus voltooien.
Vraag 9 1 punt
Ambrosia wordt al meer dan een eeuw regelmatig in Nederland waargenomen. Toch lijkt de plant zich pas de laatste jaren in Nederland te hebben gevestigd. Verklaar waardoor ambrosia zich pas de laatste jaren in Nederland heeft gevestigd.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord blijkt dat de plant door klimaatverandering (de warmere zomers van de laatste jaren) kiemkrachtige zaden kan vormen. (1p)
Afbeelding 1

Foto van de plant ambrosia (Ambrosia artemisiifolia).
Vraag 10 1 punt
Noteer of ambrosia een pioniersoort of een climaxsoort is. Noteer een kenmerk van de soort dat dit ondersteunt.
Bekijk het antwoord
- Noemt ambrosia als pioniersoort, met een juist kenmerk, bijvoorbeeld: groeit op verstoorde, kale of onbegroeide terreinen; produceert een groot aantal zaden; is eenjarig; zaden hebben een lange kiemkracht. (1p)
Het antwoord 'grote hoeveelheid stuifmeel' levert geen scorepunt op.
Bron 10
Nicks allergie werd vastgesteld met behulp van een krastest. Bij een krastest worden verschillende soorten pollen – in een oplosmiddel – aangebracht in een krasje in de huid. Daarnaast worden een positieve en een negatieve controle aangebracht. Voor de positieve controle wordt de lichaamseigen stof (mediator) gebruikt die verantwoordelijk is voor het ontstaan van allergische reacties. Voor de negatieve controle wordt het oplosmiddel zonder pollen gebruikt. Na korte tijd kan de reactie beoordeeld worden aan de hand van de mate van zwelling en roodheid (afbeelding 2).
Afbeelding 2

Links een oplossing met pollen op de huid, rechts de allergische reactie: zwelling en roodheid.
Vraag 11 2 punten
Nicks allergie werd vastgesteld met behulp van een krastest. Beschrijf met welk doel − de positieve controle wordt aangebracht. − de negatieve controle wordt aangebracht.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord blijkt dat met de positieve controle duidelijk wordt hoe een allergische reactie (op de huid) bij een persoon eruitziet. (1p)
- Uit het antwoord blijkt dat met de negatieve controle duidelijk wordt hoe de persoon reageert op het gebruikte oplosmiddel (op de krasjes). (1p)
Bron 12
Blootstelling aan ambrosiapollen leidt bij Nick tot een allergische astma-aanval. Na blootstelling trekken – onder invloed van de mediator histamine – de spieren in de wand van zijn bronchiolen zich samen en zwelt het slijmvlies op. Ook wordt er meer en dikker slijm geproduceerd dan normaal. Deze reacties leiden ertoe dat sommige bronchiolen geen lucht doorlaten. Het gevormde slijm komt niet in de longblaasjes terecht.
Door de reacties in de luchtwegen bij een allergische astma-aanval wordt de gaswisseling in de longen beïnvloed. Factoren die van invloed zijn op de snelheid van de gaswisseling zijn de diffusiecoëfficiënt (D), het diffusie-oppervlak (A), het verschil in partiële druk (∆c) en de diffusieafstand (∆x). Bij een allergische astma-aanval veranderen A en ∆c.
Het samentrekken van spieren in de wand van de bronchiolen wordt veroorzaakt door activiteit in een deel van het zenuwstelsel.
Vraag 12 2 punten
Over deze allergische reactie worden de volgende uitspraken gedaan: 1 De slijmproductie is onderdeel van het verworven afweersysteem. 2 Er treedt bloedvatvernauwing op in de slijmvliezen. 3 Bij een allergische reactie produceert het lichaam overdreven veel antigenen tegen pollen. Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is.
Bekijk het antwoord
- Noteert bij elk nummer of de uitspraak juist of onjuist is: 1 onjuist, 2 onjuist, 3 onjuist. (2p)
Drie nummers correct: 2 punten. Twee nummers correct: 1 punt. Minder dan twee: 0 punten.
Bron 13
Met een spirometertest wordt Nicks longfunctie bepaald. Tijdens de test wordt een spirogram gemaakt (afbeelding 3). Voor de test moet Nick eerst zo diep mogelijk inademen. Dan begint de test. Nick moet daarbij:
− zo hard en lang mogelijk uitademen (afbeelding 3, bovenkant diagram),
− vervolgens weer volledig inademen (afbeelding 3, onderkant diagram).
Tijdens de test worden de volgende grootheden gemeten:
− het volume van de uitgeademde lucht en van de ingeademde lucht
− de snelheid van de luchtstroom tijdens uitademing en tijdens inademing
Afbeelding 3 toont het verband tussen deze grootheden bij Nick en bij een persoon zonder astma.
Afbeelding 3

Twee spirogrammen, links bij Nick en rechts bij een persoon zonder astma. Verticaal de snelheid (L per seconde), horizontaal het volume (L). Bovenkant: uitademing. Onderkant: inademing.
Vraag 15 2 punten
Afbeelding 3 toont het verband tussen de grootheden van de spirometertest bij Nick en bij een persoon zonder astma. Over afbeelding 3 worden de volgende uitspraken gedaan: 1 De hoogste snelheid wordt bereikt aan het einde van de uitademing. 2 De maximale waarde van de grafiek op de x-as is gelijk aan de totale longcapaciteit (VTC of TLC). 3 De vitale capaciteit (VC) van Nick is gelijk aan die van de persoon zonder astma. Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is.
Bekijk het antwoord
- Noteert bij elk nummer of de uitspraak juist of onjuist is: 1 onjuist, 2 onjuist, 3 onjuist. (2p)
Drie nummers correct: 2 punten. Twee nummers correct: 1 punt. Minder dan twee: 0 punten.
Bron 15
Nick leest dat ambrosia in Europa kan worden bestreden met het bladhaantje Ophraella communa. Deze blad-etende kever is afkomstig uit Noord-Amerika en heeft een voorkeur voor ambrosia. Bij gebrek aan ambrosia eet de soort daar ook van andere planten, zoals zonnebloemen. O. communa werd in 2013 per ongeluk in Italië geïntroduceerd. Uit onderzoek blijkt dat de hoeveelheid ambrosiapollen in het gebied met 82% afnam en dat de kever er nauwelijks van andere planten at. In Noord-Amerika is de natuurlijke aanwezigheid van O. communa niet effectief om overlast door ambrosia tegen te gaan.
Wetenschappers onderzochten met behulp van een ecologisch model of O. communa ook in andere delen van Europa ingezet kan worden. Met het model zijn de tolerantiecurven van ambrosia en van het bladhaantje berekend (afbeelding 4).
Afbeelding 4

Twee grafieken met de voorspelde overlevingskans (0 tot 1). Links tegen de minimumtemperatuur in de koudste maand (°C), rechts tegen de jaarlijkse neerslag (mm). Doorgetrokken lijn: Ambrosia artemisiifolia. Stippellijn: Ophraella communa.
Vraag 16 1 punt
In Noord-Amerika is de natuurlijke aanwezigheid van O. communa niet effectief om overlast door ambrosia tegen te gaan. Geef een mogelijke verklaring waardoor het uitzetten van extra O. communa niet effectief zal zijn bij de bestrijding van ambrosia in Noord-Amerika.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord blijkt dat door het uitzetten van extra bladhaantjes de aantallen van natuurlijke vijanden zullen toenemen. (1p)
Het antwoord dat de extra bladhaantjes niet alle ambrosia eten omdat ze ook andere planten eten, levert geen scorepunt op.
Vraag 17 2 punten
Met het model zijn de tolerantiecurven van ambrosia en van het bladhaantje berekend (afbeelding 4). Over de tolerantiecurven worden de volgende uitspraken gedaan: 1 De tolerantie van ambrosia voor de minimumtemperatuur in de koudste maand is groter dan die van O. communa. 2 De maximum-tolerantiewaarden voor de jaarlijkse hoeveelheid neerslag van ambrosia en van O. communa zijn gelijk. Welk van deze uitspraken is juist?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 18 1 punt
In het model zijn mogelijk belangrijke biotische factoren niet verwerkt. Noteer twee verschillende biotische factoren die de overlevingskans van O. communa zouden kunnen beïnvloeden.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee verschillende biotische factoren die de overlevingskans van O. communa kunnen beïnvloeden, bijvoorbeeld predatie, ziekteverwekkers, concurrentie of aanwezigheid van voedsel. (1p)
Twee verschillende juiste biotische factoren: 1 punt. Minder dan twee juiste factoren: 0 punten.
2023, tijdvak 1: Sorghum als alternatief voor mais
Opgavetekst
Sorghum als alternatief voor mais
In Nederland wordt snijmais op grote schaal geteeld als veevoer. Onderzoekers bekijken of de problemen die samenhangen met de grootschalige teelt van mais kunnen worden vermeden door de introductie van sorghum (afbeelding 1).
Een van de problemen bij maisteelt is de maisstengelboorder, de rups van de nachtvlinder Ostrinia nubilalis. Deze rups vreet gangen in de stengels en kolfstelen van de maisplanten, met als gevolg uitgeholde en geknikte stengels en een verminderde groei van de maiskolven.
De maisstengelboorder komt oorspronkelijk uit Zuid-Europa. Vanaf het begin van de twintigste eeuw komt hij voor in Noord-Amerika, en sinds 2010 wordt hij ook in Nederlandse maisvelden waargenomen.
De maisstengelboorder wordt in Noord-Amerika als exoot beschouwd, maar in Nederland niet.
Vraag 22 1 punt
Geef een argument waarom de maisstengelboorder in Nederland niet als exoot wordt beschouwd.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de maisstengelboorder op eigen kracht, door migratie of door klimaatverandering in Nederland is gekomen. (1p)
Als de kandidaat antwoordt dat de soort zich nog niet heeft gevestigd of dat de soort als dwaalgast aanwezig is, het scorepunt toekennen.
Vraag 24 1 punt
Noteer de naam van de vorm van symbiose tussen de maisstengelboorder en F. graminearum.
Bekijk het antwoord
- Noemt mutualisme. (1p)
Bron 24
In het spijsverteringsstelsel van runderen leven de micro-organismen van koolhydraten uit het voer. Hierbij ontstaat methaan (afbeelding 2).
De omzetting door methaanbacteriën leidt ertoe dat de rundveeteelt een sterke bijdrage levert aan klimaatverandering.
Afbeelding 2

Stroomschema van de methaanvorming in de pens van een rund. Cellulose, zetmeel en suikers gaan naar de micro-organismen in de pens. Die geven $CO_2$ en $H_2$. $CO_2$ en $H_2$ gaan naar de methaanbacteriën, die $CH_4$ vormen.
Vraag 27 1 punt
Verklaar hoe methaan bijdraagt aan klimaatverandering.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat methaan een broeikasgas is, dat wil zeggen dat methaan in de atmosfeer zorgt voor reflectie van warmtestraling naar de aarde. (1p)
Als de kandidaat antwoordt dat methaan wordt omgezet in CO2, het scorepunt niet toekennen.
2023, tijdvak 1: Fosfor in een lekkende kringloop
Opgavetekst
Fosfor in een lekkende kringloop
Onderzoekers van de Universiteit Twente hebben in samenwerking met andere wetenschappers de wereldwijde kringloop van het element fosfor in kaart gebracht. Ze ontdekten dat de hoeveelheid fosfor die in het oppervlaktewater terechtkomt op veel plaatsen te hoog is.
Het element fosfor (P) komt vrij bij verwering van gesteente en wordt gewonnen in fosfaatmijnen. Fosfor kan in de vorm van fosfaat door planten worden opgenomen. Een deel van de fosforverbindingen die in het water terechtkomen, slaat neer en kan op de lange termijn weer onderdeel worden van gesteente. In afbeelding 1 is de fosforkringloop vereenvoudigd weergegeven.
Afbeelding 1

Schema van de fosforkringloop met vijf vakjes: ‘P in dierlijk weefsel’ (boven), ‘P in plantaardig weefsel’ (links), ‘P in schimmels en bacteriën’ (rechts), ‘P in bodem en water’ (midden onder, vetgedrukt) en ‘P in gesteente’ (linksonder). Pijlen: van plantaardig weefsel naar dierlijk weefsel en naar schimmels en bacteriën; van dierlijk weefsel naar bodem en water en naar schimmels en bacteriën; van schimmels en bacteriën naar bodem en water; van bodem en water naar plantaardig weefsel; en tussen gesteente en bodem en water in beide richtingen.
Bron 35
In afbeelding 2 is een grote mondiale stroom van fosfor weergegeven. Voor de productie van kunstmest wordt gebruikgemaakt van fosfaaterts uit China. Deze kunstmest wordt onder andere gebruikt op sojaplantages in Brazilië. Een groot deel van de soja die daar geproduceerd wordt, komt in Nederland terecht als varkensvoer. Varkensvlees uit Nederland wordt geëxporteerd naar China.
Afbeelding 2

Wereldkaart met drie ronde inzetten en pijlen. Inzet bij Europa: ‘soja in varkensvoer’, met varkens. Inzet bij Brazilië: ‘kunstmeststrooier’, met een tractor. Inzet bij China: ‘fosfaatmijn’, met een vrachtwagen en een graafmachine. Pijlen: van Brazilië naar Nederland (soja in varkensvoer); van Nederland naar China (varkensvlees); van China naar Brazilië (kunstmest).
Vraag 36 2 punten
Leg uit aan de hand van afbeelding 2 hoe in Nederland een verhoogd fosfaatgehalte van het oppervlaktewater kan ontstaan.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat door de geïmporteerde soja, of door het geïmporteerde varkensvoer, in Nederland een toename ontstaat aan (organische) fosfor(verbindingen). (1p)
- Noemt dat (door gebruik in de landbouw) fosfaat of fosforverbindingen uit de urine, mest of uitwerpselen van de varkens kan of kunnen uitspoelen naar het oppervlaktewater. (1p)
Als de kandidaat alleen antwoordt dat fosfor via menselijke consumptie en het riool in het oppervlaktewater terechtkomt, het tweede scorepunt niet toekennen.
Bron 37
Omdat de hoeveelheid fosfaaterts beperkt is, werd enkele jaren geleden een tekort aan fosfaat voorspeld. Uit berekeningen van de Wageningen Universiteit blijkt echter dat het meevalt: in West-Europa zal de fosfaatopname door gewassen weliswaar tot 2050 licht stijgen, maar de benodigde fosfaatbemesting daalt (afbeelding 3).
Afbeelding 3

Grafiek met de hoeveelheid P in kg per ha per jaar (verticaal, 0 tot 40) tegen het jaartal (horizontaal, 1970 tot 2050). Vierkantjes: gemeten fosfaatbemesting, van ongeveer 24 in 1965, met een piek van ongeveer 34 rond 1975 tot 1980, daarna dalend tot ongeveer 17 rond 2008. Stippellijn: voorspelde benodigde fosfaatbemesting, vanaf 2008 dalend van ongeveer 17 tot ongeveer 12 in 2050. Bolletjes: gemeten fosfaatopname, van ongeveer 5 in 1965 tot ongeveer 10 rond 2008. Doorgetrokken lijn: voorspelde fosfaatopname, vanaf 2008 vrijwel vlak op ongeveer 10 tot 10,5 tot 2050. Waarden zijn afgelezen en dus ongeveer.
Vraag 37 1 punt
Noteer een mogelijke oorzaak waardoor er toch een afname van de benodigde fosfaatbemesting kan zijn ondanks de toenemende fosfaatopname.
Bekijk het antwoord
- Noemt een mogelijke oorzaak, bijvoorbeeld dat de fosfaatbemesting efficiënter wordt, dat de bodem verrijkt is met fosfaat, dat planten door veredeling beter fosfaat uit de bodem opnemen, dat de uitspoeling van fosfaat afneemt, of dat er meer gewasresten op de akker worden achtergelaten. (1p)
Vraag 38 2 punten
Het toegediende fosfaat kan in het oppervlaktewater terechtkomen en bijdragen aan algenbloei. Hierover worden de volgende uitspraken gedaan: 1 Fosfaat draagt alleen bij aan algenbloei als de fosfaatconcentratie in het oppervlaktewater een beperkende factor voor de groei van algen is. 2 Algenbloei treedt op als de maximumtolerantiegrens van algen voor fosfaat wordt overschreden. Welk van deze uitspraken is juist?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Bron 39
Om het fosfaatprobleem bij de bron aan te pakken moet de fosfaatbemesting worden beperkt en moet fosforhoudend afvalwater worden gezuiverd. Om de gevolgen van het probleem aan te pakken, zijn er andere methoden. Een voorbeeld hiervan is het verlagen van de fosfaatconcentratie van het oppervlaktewater, door slib met neergeslagen fosfaat te verwijderen uit sloten en kanalen.
Een andere manier is de oogstmethode, waarbij waterplanten worden geoogst uit meren. Waterplanten nemen namelijk fosfaat op uit het water.
Onderzoekers willen weten in hoeverre waterplanten in staat zijn een hoge fosfaatconcentratie van het oppervlaktewater te verlagen. Hiervoor ontwerpen ze een experiment. Ze hebben de beschikking over een aantal aangelegde vijvers die even groot en even diep zijn.
Vraag 39 3 punten
Beschrijf de proefopzet van dit experiment. Geef aan: - waarin de behandeling van de vijvers overeenkomt; - waarin de behandeling van de vijvers verschilt; - welke metingen moeten worden gedaan.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat alle vijvers evenveel fosfaat toegediend krijgen, dus een gelijke concentratie fosfaat hebben, en dat alle overige omstandigheden gelijk zijn. (1p)
- Noemt dat er vijvers met en vijvers zonder waterplanten zijn, dus dat de vijvers verschillen in de hoeveelheid aangeplante waterplanten. (1p)
- Noemt dat in het water van elke vijver (vooraf en) aan het eind van het experiment, of regelmatig, de concentratie beschikbaar fosfaat in het water wordt gemeten. (1p)
Als de kandidaat alleen een meting van het fosfaatgehalte van de planten noemt, het derde scorepunt niet toekennen.
2023, tijdvak 2: Strijden tegen Striga
Opgavetekst
Bron 12
In grote delen van Afrika ten zuiden van de Sahara wordt de voedselproductie in toenemende mate bedreigd door parasitaire planten van het geslacht Striga. Door een infectie met Striga kan een gehele oogst verloren gaan. Meer kennis over deze parasiet kan helpen om maatregelen te treffen die het verlies aan opbrengst door Striga beperken.
Striga-soorten komen voornamelijk in Afrika en Azië voor. De planten hechten zich aan de wortels van voedselgewassen als mais, sorghum, gierst en rijst.
Striga-planten produceren een grote hoeveelheid kleine zaden die wel tien jaar kiemkrachtig blijven. Zaden van Striga kiemen alleen in aanwezigheid van bepaalde hormonen – strigolactonen – die door de wortels van de gastheerplant worden uitgescheiden (afbeelding 1). De pijlen in afbeelding 1 geven de ontwikkeling van Striga aan.
Afbeelding 1

Schematische tekening van de ontwikkeling van Striga. Links een gastheerplant (een graanachtige plant) met wortels; daaromheen strigolactonen die door de wortels worden uitgescheiden, en strigazaden in de bodem. Een pijl wijst naar een kiemplantje van Striga dat zich aan de wortel hecht. Rechts de bovengrondse Striga-plant met bloemen. De strigazaden zijn niet op schaal afgebeeld.
Vraag 14 1 punt
Noteer een eigenschap van Striga waaruit blijkt dat de Striga-soorten geen climaxsoorten zijn.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juiste eigenschap, bijvoorbeeld: een grote hoeveelheid zaden; lange kiemkracht van de zaden; de plant groeit op akkers; of: de Striga-soorten behoren niet tot de climaxsoorten, omdat ze parasiteren op gastheren die dat ook niet zijn. (1p)
Vraag 21 2 punten
Het inzicht van de Japanse onderzoekers kan op termijn leiden tot een manier om Striga te bestrijden. Voorlopig is echter in grote delen van Afrika mechanische bestrijding (onkruid wieden) de enige manier om groei van Striga enigszins tegen te gaan.
Geef twee redenen waarom het wieden van Striga weinig effectief zal zijn bij de bestrijding van Striga.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee juiste redenen, bijvoorbeeld: Striga heeft al schadelijke effecten als hij nog onder de grond leeft; de zaden van Striga blijven lange tijd kiemkrachtig; de ondergrondse delen kunnen overleven op de wortel van de gastheer. (2p)
Per juiste reden 1 punt. Geeft de kandidaat meer redenen dan gevraagd, dan tellen alleen de eerste twee.
Vraag 22 1 punt
Een veelgebruikte manier om Striga-infectie te voorkomen is het jaarlijks zaaien van vlinderbloemige gewassen. Op akkers met sorghum waarop ook vlinderbloemigen groeien, komt minder Striga voor. Waardoor dit komt is onbekend, mogelijk zijn de omstandigheden voor Striga ongunstig door de aanwezigheid van vlinderbloemigen.
Door het jaarlijks zaaien van vlinderbloemigen groeit er minder Striga, waardoor de opbrengst van sorghum hoger is.
Geef nog een oorzaak waardoor de opbrengst van sorghum hoger zal zijn op akkers waar jaarlijks vlinderbloemigen groeien.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat vlinderbloemigen stikstof(verbindingen) vastleggen die (nadat de planten zijn ondergeploegd en afgebroken door reducenten) door sorghum worden opgenomen. (1p)
Het deel tussen haakjes hoeft niet in het antwoord voor te komen.
Vraag 23 2 punten
Onderzoekers willen door middel van een veld-experiment bepalen in hoeverre het jaarlijks zaaien van vlinderbloemigen de netto primaire productie van sorghum beïnvloedt.
- Beschrijf de opzet van het veld-experiment.
- Noteer welke metingen moeten worden gedaan om de netto primaire productie te bepalen.
Bekijk het antwoord
- Beschrijft twee groepen van meerdere akkers, stukjes land of proefvlakken: een groep waar (jaarlijks) vlinderbloemigen tussen sorghum worden gezaaid, en een groep waar dat niet gebeurt; de overige omstandigheden worden zoveel mogelijk gelijk gehouden. (1p)
- Noemt dat de hoeveelheid droge stof of biomassa (per oppervlakte-eenheid) van sorghum wordt bepaald: de geoogste sorghum wordt gedroogd en gewogen. (1p)
De kandidaat hoeft bij de beschreven meting geen rekening te houden met de ondergrondse biomassa of met de asfractie.
Vraag 24 2 punten
Wetenschappers menen dat er een combinatie van strategieën ingezet moet worden om Striga-infecties te voorkomen of onder controle te krijgen. Er wordt onderzoek gedaan naar twee strategieën:
strategie P: kieming van Striga-zaden remmen of voorkomen
strategie Q: Striga-zaden voortijdig laten ontkiemen
Mogelijke maatregelen hierbij zijn:
1 Fosfaat-houdende meststoffen op het land brengen.
2 Meerdere seizoenen gewassen inzaaien die kieming van Striga-zaden stimuleren, maar die zelf niet geparasiteerd worden.
3 Stoffen in de grond brengen die dezelfde werking hebben als strigolactonen voorafgaande aan het zaaien van het voedingsgewas.
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende maatregel hoort bij strategie P of bij strategie Q.
Bekijk het antwoord
- Noteert per maatregel de juiste strategie: 1 P, 2 Q, 3 Q. (2p)
Drie nummers juist: 2 punten. Twee nummers juist: 1 punt. Minder dan twee nummers juist: 0 punten.
2022, tijdvak 1: Zeegrasherstel in de Waddenzee
Opgavetekst
Bron 7
Zeegrasvelden zijn ecosystemen die bijdragen aan een grote biodiversiteit in kustgebieden. Van de 15.000 hectare zeegras die oorspronkelijk in de Nederlandse Waddenzee aanwezig was, is nu nog maar zo’n vijf hectare over. De Waddenvereniging, Rijkswaterstaat en Natuurmonumenten proberen nu de zeegrasvelden weer te herstellen.
Groot zeegras (Zostera marina) is een zaadplant die permanent in brak en zout water kan leven. Groot zeegras kent twee varianten: een flexibele eenjarige variant en een robuuste variant die meestal meerjarig is. Deze varianten komen elk in een eigen zone voor. Door de getijdenverschillen komt de flexibele variant regelmatig droog te liggen (afbeelding 1); de robuuste variant is permanent ondergedoken (afbeelding 2).
In afbeelding 3 zijn verschillende delen van zeegras aangegeven.
De stevigheid van de varianten groot zeegras verschilt. De bladschedes van de flexibele variant zijn slapper dan die van de robuuste.
Afbeelding 1

Foto van een droogliggende wadbodem met platgelegen, verwarde zeegrasplanten van de flexibele variant.
Afbeelding 2

Foto van dicht opeenstaande, lange, smalle bladeren van groot zeegras die rechtop in het water staan.
Afbeelding 3

Twee tekeningen van groot zeegras. Links een plant met een wortelstok met wortels, en bladschedes rond de stengel. Rechts een bloeiwijze en zaden. Aanduidingen in de tekening: wortelstok, bladschedes, bloeiwijze, zaden.
Vraag 11 3 punten
Als gevolg van een wereldwijd optredende ziekte, stierf de robuuste variant van groot zeegras rond 1930 in de Nederlandse Waddenzee uit. Herintroductie van de robuuste variant van groot zeegras is alleen mogelijk als zowel de visserij met sleepnetten als de eutrofiëring van het water wordt beperkt.
Beredeneer hoe eutrofiëring van het water een succesvolle herintroductie van de robuuste variant van het groot zeegras kan belemmeren.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat eutrofiëring algengroei of algenbloei veroorzaakt (1p)
- Noemt dat hierdoor minder licht beschikbaar is voor groot zeegras, waardoor er minder fotosynthese kan plaatsvinden (1p)
- Noemt dat de groei van groot zeegras hierdoor wordt belemmerd of dat groot zeegras afsterft (1p)
Aan een antwoord als ‘Groot zeegras sterft af door zuurstoftekort’ geen scorepunt toekennen.
2022, tijdvak 1: Tijgermuggen
Opgavetekst
Bron 16
Al jarenlang lift de tijgermug mee op bamboeplanten en autobanden die vanuit Azië geïmporteerd worden. Kan deze overbrenger van virusziekten zoals chikungunya, ook in Nederland problemen geven?
De Aziatische tijgermug (Aedes albopictus) komt oorspronkelijk uit Oost-Azië, maar heeft zich inmiddels gevestigd in delen van Noord- en Zuid-Amerika, Afrika en Zuid-Europa. In gematigde streken overleven volwassen tijgermuggen de winter niet. Toch kan de soort daar overleven omdat tijgermugvrouwtjes voor de winter diapauze-eitjes kunnen leggen. Diapauze-eitjes komen niet snel uit en kunnen kou en droogte overleven. De eitjes worden afgezet vlak boven een klein waterreservoir dat dode plantenresten bevat. In het voorjaar komen de larven uit de eitjes en leven van de plantenresten in het water. Afbeelding 1 toont de oorspronkelijke larvenbroedplaats: holle bamboestengels in Azië. Afbeelding 2 toont een nieuwe larvenbroedplaats: plastic containers in Frankrijk.
Volwassen mannetjes en vrouwtjes leven van nectar uit bloemen. In mei beginnen de vrouwtjes met het steken van zoogdieren en vogels om extra voedingstoffen te krijgen voor het leggen van gewone eitjes. Onder gunstige omstandigheden ontstaat er zo elke drie weken een nieuwe generatie tijgermuggen.
Tijdens haar levenscyclus behoort een tijgermugvrouwtje tot verschillende trofische niveaus. Enkele trofische niveaus zijn:
1 consument van de 1e orde
2 consument van de 2e orde
3 consument van de 3e orde
4 producent
5 reducent
Afbeelding 1

Foto van holle bamboestengels met water en plantenresten: de oorspronkelijke larvenbroedplaats in Azië.
Afbeelding 2

Foto van plastic containers met water en afval: de nieuwe larvenbroedplaats in Frankrijk.
Vraag 15 2 punten
Tot welk of welke van deze trofische niveaus kan de tijgermug behoren als larve? En als volwassen vrouwtje?
Schrijf larve en volwassen vrouwtje onder elkaar en noteer het juiste nummer of de juiste nummers erachter.
Bekijk het antwoord
- Noemt voor de larve het juiste niveau: 1 (consument van de 1e orde) (1p)
- Noemt voor het volwassen vrouwtje de juiste niveaus: 1, 2 en 3 (1p)
Bron 21
Als een tijgermug bloed zuigt bij iemand die het chikungunya-virus draagt, dan wordt deze mug drager van het virus. De mug heeft hier geen last van. Het virus kan vervolgens met het muggenspeeksel in elke persoon terechtkomen die daarna door de mug gestoken wordt. Op deze manier is het virus sinds 2013 in het Caribisch deel van ons koninkrijk verspreid en leidt daar tot uitbraken van de ziekte chikungunya, die ernstig is voor mensen.
In afbeelding 4 zijn de symbiotische relaties tussen mens, tijgermug en het chikungunya-virus weergegeven met nummers.
Veel van de virusziekten die de tijgermug overbrengt, kunnen nog niet genezen worden en vaccins ontbreken nog. Muggenexpert Bart Knols heeft een stof gevonden die bij een uitbraak van zo’n virusziekte ingezet kan worden om verdere besmetting in te dammen. Het gaat om een middel dat gebruikt wordt om honden te ontvlooien. Knols slikte de werkzame stof en binnen een uur vielen alle muggen die hem staken dood neer, en dat 18 uur lang.
Het vlooienmiddel van Knols is op de markt gebracht voor gebruik bij honden. Het middel mag pas verkocht worden voor gebruik bij mensen als eerst meer onderzoek is gedaan.
Afbeelding 4

Schema met drie genummerde relaties tussen mens, tijgermug en chikungunya-virus. De tijgermug staat boven, de mens links onder en het chikungunya-virus rechts onder. Relatie 1 loopt tussen de mens en de tijgermug, relatie 2 tussen de tijgermug en het chikungunya-virus, en relatie 3 tussen de mens en het chikungunya-virus, met een pijl aan beide kanten.
Vraag 19 2 punten
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer bij elke relatie welke vorm van symbiose hier het meest passend is.
Bekijk het antwoord
- Noemt bij elke relatie de juiste vorm van symbiose: 1 parasitisme, 2 commensalisme, 3 parasitisme (2p)
Drie nummers correct: 2 punten. Twee nummers correct: 1 punt. Minder dan twee nummers correct: 0 punten.
Vraag 20 2 punten
Noteer twee aspecten die onderzocht moeten zijn voordat het middel door mensen gebruikt kan worden.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juist aspect dat onderzocht moet zijn, bijvoorbeeld de minimale of effectieve dosering, de bijwerkingen, de maximale dosis per kg lichaamsgewicht per dag, de wisselwerking met andere middelen, de contra-indicaties, de effecten op het ongeboren kind of de langetermijneffecten (1p)
- Noemt een tweede, ander juist aspect dan het eerste (1p)
Als de kandidaat een of meerdere voorbeelden geeft van hetzelfde aspect (bijvoorbeeld van bijwerkingen), hiervoor maximaal 1 scorepunt toekennen.
2022, tijdvak 2: Gene drive voor malariabestrijding
Opgavetekst
Gene drive voor malariabestrijding
Jaarlijks krijgen meer dan 200 miljoen mensen malaria en sterven er bijna een miljoen mensen aan. Onderzoekers proberen vanuit verschillende invalshoeken methoden te ontwikkelen om deze ziekte uit te bannen. Een nieuwe techniek is het genetisch veranderen van de malariamug.
Malaria bij de mens wordt veroorzaakt door vijf verschillende soorten van het geslacht Plasmodium. Dit zijn eencellige eukaryoten die worden overgedragen door geïnfecteerde vrouwelijke muggen, vooral van het geslacht Anopheles. De muggen hebben geen voordeel of nadeel van een infectie met Plasmodium.
De levenscyclus van Plasmodium vindt gedeeltelijk plaats in de malariamug en gedeeltelijk in de mens (afbeelding 1).
In de afgelopen miljoenen jaren heeft zowel de mug als Plasmodium veranderingen ondergaan.
Tussen de organismen die bij malaria zijn betrokken, zijn symbiotische relaties te onderscheiden.
In zeldzame gevallen kan Plasmodium ook van mens tot mens overgedragen worden.
Een persoon is in zijn rechterhand geprikt door een malariamug en is daardoor besmet geraakt met Plasmodium. Binnen een paar minuten zijn er sporozoïeten aanwezig in de lever.
Plasmodium heeft verschillende strategieën ontwikkeld om de effectiviteit van de menselijke immuunrespons te verminderen. Twee voorbeelden hiervan zijn:
De afweer tegen Plasmodium wordt verder bemoeilijkt doordat geïnfecteerde levercellen meestal niet worden herkend door cytotoxische T-cellen. Sporozoïeten in levercellen onderdrukken namelijk de aanmaak van MHC-I-moleculen.
De belangrijkste symptomen na een Plasmodium-infectie zijn griepachtige verschijnselen en koorts, soms gevolgd door ernstige complicaties. De koorts heeft vaak een periodiek optredend verloop. Afhankelijk van de soort Plasmodium kan koorts eens in de twee dagen, eens in de drie dagen of eens in de vier dagen optreden. In de periode tussen twee koortsaanvallen vermenigvuldigt Plasmodium zich.
Een verhoogde afbraak van rode bloedcellen kan leiden tot een gele gelaatskleur (geelzucht). Bij malariapatiënten speelt er een andere factor die, in combinatie met de verhoogde afbraak van rode bloedcellen, het optreden van geelzucht verergert.
Wetenschappers van het Imperial College in Londen wilden met behulp van genetische modificatie vrouwtjesmuggen (Anopheles gambiae) onvruchtbaar maken door het DSX-gen uit te schakelen. Het autosomale DSX-gen bepaalt samen met de geslachtschromosomen het geslacht bij malariamuggen.
De wetenschappers construeerden een genconstruct en brachten dit in bij muggenembryo’s in het DSX-gen. In afbeelding 2 is het pre-mRNA van het DSX-gen bij mannetjes en bij vrouwtjes weergegeven. Met een pijl is de plaats aangegeven waar het genconstruct is ingebracht.
Het DSX-gen bepaalt de geslachtelijke ontwikkeling van de mug tot mannetje of tot vrouwtje. Het DSX-eiwit bij mannetjes is anders dan het DSX-eiwit bij vrouwtjes.
Het ingebouwde genconstruct bevat onder andere het GFP-gen. Dit codeert voor een eiwit (green fluorescent protein) dat in uv-licht groen oplicht.
Toen de gemodificeerde muggen volwassen waren, werden ze onderling gekruist om homozygote en heterozygote nakomelingen te verkrijgen. De vrouwtjes die homozygoot waren voor het gemodificeerde DSX-gen hadden veranderde monddelen en geslachtsdelen zodat zij niet meer konden steken en geen eitjes meer konden leggen. De heterozygote vrouwtjes waren nog wel vruchtbaar.
Van de nakomelingen werd het genotype voor dit gen vastgesteld met behulp van gel-elektroforese. Hiervoor werd een stuk DNA van het DSX-gen gebruikt waarbinnen de insertie-plaats van het genconstruct ligt. Voorafgaand aan de gel-elektroforese werd dit stuk DNA vermeerderd. Bij gel-elektroforese migreren kleine fragmenten sneller door een gel dan grote. In afbeelding 3 is het resultaat van de gel-elektroforese weergegeven.
Om ervoor te zorgen dat onvruchtbaarheid zich snel kan verspreiden in de muggenpopulatie, werd in een vervolgexperiment het genconstruct in het DSX-gen uitgebreid met een ‘gene drive’. De gene drive zorgt ervoor dat het construct (gene-drive-construct) zichzelf kan kopiëren naar het homologe chromosoom (afbeelding 4).
Bij de modificatie van de muggenembryo’s kwam het gene-drive-construct meestal alleen terecht op een van de twee homologe chromosomen. Toen de muggen volwassen werden, kopieerde het gene-drive-construct zich – in de cellen waaruit de geslachtscellen ontstaan – naar het homologe chromosoom.
Als de genetisch veranderde muggen in het milieu losgelaten worden, hebben zij invloed op de wildtype-populatie. In afbeelding 5 zijn de diagrammen 1 en 2 weergeven, die de mogelijke ontwikkeling van de muggenpopulatie na toepassen van een gene drive laten zien.
Afbeelding 1

De levenscyclus van Plasmodium. Links een mug met in de darm gameten, zygoten en sporozoïeten, en sporozoïeten in de speekselklier. Rechts de mens: 1 sporozoïeten vermenigvuldigen zich in levercellen tot merozoïeten; 2 merozoïeten komen vrij en infecteren rode bloedcellen; 3 merozoïeten vermenigvuldigen zich in rode bloedcellen; 4 een deel ontwikkelt zich tot gametocyten (mannelijk en vrouwelijk); 5 gametocyten komen in de muggendarm; 6 in de mug versmelten gameten tot zygoten die zich ontwikkelen tot sporozoïeten, die naar de speekselklier migreren.
Vraag 28 2 punten
Tussen de organismen die bij malaria zijn betrokken, zijn symbiotische relaties te onderscheiden. Van welke vorm van symbiose is er sprake tussen mug en Plasmodium? Van welke vorm van symbiose is er sprake tussen Plasmodium en mens?
Bekijk het antwoord
- Noemt commensalisme voor de relatie tussen mug en Plasmodium (1p)
- Noemt parasitisme voor de relatie tussen Plasmodium en mens (1p)
Vraag 29 1 punt
In zeldzame gevallen kan Plasmodium ook van mens tot mens overgedragen worden. Noteer een situatie waarin dit kan gebeuren.
Bekijk het antwoord
- Noemt een situatie waarin Plasmodium van mens tot mens wordt overgedragen, bijvoorbeeld via een bloedtransfusie, via een orgaantransplantatie, via besmette injectienaalden of tijdens de zwangerschap (1p)
Vraag 33 1 punt
De belangrijkste symptomen na een Plasmodium-infectie zijn griepachtige verschijnselen en koorts. De koorts heeft vaak een periodiek optredend verloop. In de periode tussen twee koortsaanvallen vermenigvuldigt Plasmodium zich. Welke fase in de levenscyclus van Plasmodium bepaalt de lengte van de koortsvrije periode?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
2022, tijdvak 2: Mosselen voorkomen vissterfte
Opgavetekst
Mosselen voorkomen vissterfte
Wetenschappers hebben de relatie onderzocht tussen eutrofiëring en mosselen. Zij deden metingen in Limfjorden, een fjord in Denemarken.
Het zoute water in Limfjorden is erg voedselrijk. Daardoor kan in de zomermaanden de netto primaire productie van het fytoplankton tot wel 1000 mg C per m2 per dag zijn. Fytoplankton is voedsel voor de mosselen, die vastzitten op de bodem en harde oppervlakken. In Limfjorden wordt jaarlijks zo’n 100.000 ton mosselen geoogst.
In Limfjorden is weinig getijdenbeweging, waardoor menging tussen oppervlaktewater en water van grotere diepte alleen optreedt als het hard waait. Menging is belangrijk voor de groei van zowel het fytoplankton als de mosselen.
Hoewel de netto primaire productie van het ecosysteem van Limfjorden vele malen hoger is dan dat van gematigd bos, wordt in het ecosysteem van Limfjorden netto veel minder $CO_2$ vastgelegd dan in de meeste bossen.
Om de ontwikkeling van de hoeveelheid fytoplankton in Limfjorden in beeld te brengen, zijn gedurende twintig dagen dagelijks watermonsters genomen. In deze watermonsters is de chlorofyl-A-concentratie bepaald (afbeelding 1).
Een bepaling van de chlorofyl-A-concentratie in een watermonster geeft een betere schatting van de hoeveelheid fytoplankton dan een bepaling van de biomassa in hetzelfde watermonster.
Op dagen met veel wind deelt fytoplankton zich sneller dan op windstille dagen. Behalve de wind is ook de diepte waarop het fytoplankton zich bevindt van invloed op de toename ervan. In afbeelding 2 is de delingssnelheid van fytoplankton in Limfjorden weergegeven op verschillende dieptes en onder verschillende weersomstandigheden.
Afbeelding 3 toont een eenvoudig schema van de stikstofkringloop in Limfjorden.
Waterbloei, een overmatige groei van fytoplankton, kan optreden bij eutrofiëring van het oppervlaktewater. Als het fytoplankton afsterft, kan door de afbraak van dat fytoplankton massale vissterfte optreden.
In Limfjorden kan de mosselpopulatie deze gevolgen van eutrofiëring verminderen, vooral als er veel wind is.
Vraag 40 2 punten
Hoewel de netto primaire productie van het ecosysteem van Limfjorden vele malen hoger is dan dat van gematigd bos, wordt in het ecosysteem van Limfjorden netto veel minder $CO_2$ vastgelegd dan in de meeste bossen. Leg uit dat in het ecosysteem van Limfjorden netto weinig $CO_2$ wordt vastgelegd.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat een groot gedeelte van de primaire productie (fytoplankton-biomassa) wordt afgebroken door reducenten of wordt opgenomen door consumenten (1p)
- Noemt dat hierbij $CO_2$ vrijkomt, doordat organische stoffen worden afgebroken (gedissimileerd) (1p)
Opmerking: als de kandidaat antwoordt dat om $CO_2$ vast te leggen biomassa moet worden opgeslagen in bijvoorbeeld hout, het eerste scorepunt toekennen.
Afbeelding 1

| Dag | Chlorofyl-A |
|---|---|
| 0 | 30 |
| 2 | 33 |
| 4 | 20 |
| 5 | 10 |
| 7 | 20 |
| 9 | 10 |
| 12 | 25 |
| 15 | 40 |
| 17 | 30 |
| 20 | 40 |
Vraag 41 2 punten
Een bepaling van de chlorofyl-A-concentratie in een watermonster geeft een betere schatting van de hoeveelheid fytoplankton dan een bepaling van de biomassa in hetzelfde watermonster. Licht dit toe.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat chlorofyl-A een fotopigment is dat bij fotosynthese betrokken is, en niet voorkomt bij ander of dierlijk plankton (1p)
- Noemt dat bij een biomassabepaling ook niet-fytoplankton (alle organismen) wordt meegenomen (1p)
Afbeelding 2

Staafdiagram van de relatieve delingssnelheid van fytoplankton op drie dieptes: ondiep, gemiddelde diepte en diep. Per diepte twee staven: dagen met veel wind (licht) en windstille dagen (donker). Op elke diepte is de delingssnelheid bij veel wind hoger dan bij windstille dagen. De delingssnelheid is het hoogst op ondiepe plaatsen en het laagst op diepe plaatsen. De as heeft geen getallen.
Vraag 42 2 punten
Op dagen met veel wind deelt fytoplankton zich sneller dan op windstille dagen. Behalve de wind is ook de diepte waarop het fytoplankton zich bevindt van invloed op de toename ervan. In afbeelding 2 is de delingssnelheid van fytoplankton in Limfjorden weergegeven op verschillende dieptes en onder verschillende weersomstandigheden. Geef een verklaring voor de invloed van de wind op de delingssnelheid van het fytoplankton. Geef een verklaring voor het verschil in delingssnelheid op verschillende dieptes.
Bekijk het antwoord
- Verklaart de invloed van de wind: door vermenging komen meer mineralen beschikbaar (voor de voortgezette assimilatie) of meer $CO_2$ (voor de fotosynthese) (1p)
- Verklaart het verschil met de diepte: aan het oppervlak is meer licht, waardoor er meer fotosynthese kan optreden en de groeisnelheid hoger is (1p)
Afbeelding 3

Schema van de stikstofkringloop in Limfjorden, met de bovenste laag LUCHT, het WATER (grijs vlak) en de BODEM. Zonlicht gaat naar het fytoplankton. Vakjes: anorganische N, fytoplankton, zoöplankton, mosselen, detritus (in het water) en detritus (op de bodem). Pijlen: anorganische N naar fytoplankton; fytoplankton naar zoöplankton, detritus, mosselen; zoöplankton en mosselen naar anorganische N en naar detritus op de bodem; de twee detritusvakjes met een pijl heen en weer; vanaf de bodem een pijl terug naar anorganische N.
Vraag 43 2 punten
Afbeelding 3 toont een eenvoudig schema van de stikstofkringloop in Limfjorden. Waterbloei, een overmatige groei van fytoplankton, kan optreden bij eutrofiëring van het oppervlaktewater. Als het fytoplankton afsterft, kan door de afbraak van dat fytoplankton massale vissterfte optreden. In Limfjorden kan de mosselpopulatie deze gevolgen van eutrofiëring verminderen, vooral als er veel wind is. Verklaar waardoor de afbraak van fytoplankton leidt tot vissterfte. Licht toe hoe de invloed van mosselen deze vissterfte tegengaat.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat door het afsterven van fytoplankton de activiteit van of het aantal reducenten toeneemt, waardoor het zuurstofgehalte afneemt, wat tot vissterfte leidt (1p)
- Noemt dat de mosselpopulatie (een deel van het) detritus of fytoplankton eet, of dat er een overmaat aan fytoplankton voorkomt, waardoor het zuurstofverbruik door reducenten minder toeneemt (1p)
2022, tijdvak 3: Fosfietbemesting in strijd tegen onkruid
Vraag 14 1 punt
Fosfietbemesting in strijd tegen onkruid. Sinds het ontstaan van de landbouw strijden boeren tegen onkruid: planten die zonlicht, voedingsstoffen en water 'wegkapen' van de geteelde gewassen. Naast de bekende methoden van onkruidbestrijding is er nu een nieuwe methode ontwikkeld: uithongeren. De soorten die door landbouwers als onkruid worden gezien zijn voornamelijk pioniersoorten. Door bepaalde eigenschappen van pioniersoorten komen deze soorten veel voor op akkers. Noteer zo'n kenmerkende eigenschap van pioniersoorten en licht toe dat een pioniersoort door deze eigenschap veel kan vóórkomen op akkers.
Bekijk het antwoord
- Noemt een kenmerkende eigenschap van pioniersoorten en legt uit dat die eigenschap ertoe leidt dat de soort veel op akkers voorkomt. (1p)
Voorbeelden van een juiste eigenschap met gevolg: grote hoeveelheid zaden, waardoor ze een grote kans hebben om op (nog niet begroeide) akkers te belanden; snelle groei, waardoor ze boven het gewas uitgroeien; snelle ontwikkeling en verspreiding vóór de oogst; brede tolerantiegrenzen, waardoor ze overleven bij sterk wisselende abiotische factoren; zaden die lang kiemkrachtig blijven; bestand tegen grote temperatuurschommelingen. Opmerking: aan het antwoord 'Pioniersoorten vestigen zich als eerste op de kale bodem, dus door het ploegen ontstaat veel geschikt leefgebied' het scorepunt toekennen.
Vraag 17 1 punt
Glyfosaat is schadelijk voor organismen die in water leven. De concentratie glyfosaat die aanwezig is in het oppervlaktewater, is echter laag. Uit een onderzoek blijkt dat de halveringstijd van glyfosaat in het aquatisch milieu 7 tot 14 dagen is. Licht toe of deze informatie erop wijst dat glyfosaat een persistent bestrijdingsmiddel is.
Bekijk het antwoord
- Concludeert dat glyfosaat geen persistent bestrijdingsmiddel is, omdat het (snel) wordt afgebroken / omdat het niet lang aanwezig blijft in het milieu / omdat de halveringstijd kort is. (1p)
Als de kandidaat alleen de halveringstijd herhaalt, het scorepunt niet toekennen.
Afbeelding 1

Grafiek met op de horizontale as het jaartal (1955 tot 2015) en op de verticale as het aantal resistente soorten onkruid (0 tot 120). Stippellijn: groep 1, soorten met resistentie tegen PSII-remmers. Doorgetrokken lijn: groep 2, soorten met resistentie tegen EPSPS-remmers. Groep 1 blijft tot ongeveer 1975 bijna op 0, stijgt daarna sterk en komt rond 2015 op ongeveer 100. Groep 2 begint pas rond 1995 duidelijk te stijgen en komt rond 2015 op ongeveer 40.
Vraag 18 1 punt
Gebruik van pesticiden leidt – als gevolg van evolutie – tot ontwikkeling van resistentie bij onkruidsoorten. In het diagram in afbeelding 1 is de ontwikkeling van resistentie tegen de beschreven herbiciden bij onkruidsoorten in de VS weergegeven. In afbeelding 1 is te zien dat steeds meer onkruidsoorten resistentie hebben ontwikkeld tegen een van beide typen herbiciden. De resistenties bij verschillende soorten binnen één groep zijn een voorbeeld van analogie. Licht dit toe.
Bekijk het antwoord
- Verklaart dat deze resistenties (tegen hetzelfde bestrijdingsmiddel) onafhankelijk van elkaar zijn ontwikkeld / dat deze soorten geen gemeenschappelijke voorouder hebben met deze resistentie. (1p)
Vraag 19 2 punten
Om het resistentieprobleem te omzeilen hebben wetenschappers gezocht naar een andere aanpak om onkruid te bestrijden. Voor de assimilatie van fosforhoudende organische stoffen kunnen planten alleen fosfaat (PO$_4^{3-}$) gebruiken. Deze stof is een van de hoofdbestanddelen van kunstmest. Fosfor in de vorm van fosfiet (PO$_3^{3-}$) kan door plantencellen wel worden opgenomen via de fosfaat-transportenzymen, maar kan niet worden gebruikt voor assimilatieprocessen. Als een landbouwgewas zo kan worden aangepast dat het gewas fosfiet wel kan benutten, zou het een groot voordeel hebben ten opzichte van onkruid. Enkele organische stoffen zijn: 1 chlorofyl 2 NADH 3 RNA. Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende stof wel of geen fosfor bevat.
Bekijk het antwoord
- Noteert de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar, met per stof wel of geen fosfor: 1 geen, 2 wel, 3 wel. (2p)
Indien drie nummers correct: 2 punten. Indien twee nummers correct: 1 punt. Indien minder dan twee nummers correct: 0 punten.
Vraag 22 2 punten
Om fosfiet in de akkerbouw toe te passen als effectieve onkruidbestrijdingsmethode zal de bemesting moeten worden aangepast. Na de oogst moet met fosfiet bemest worden en moet de stikstofvoorraad worden aangevuld. Twee manieren om de stikstofvoorraad aan te vullen zijn: drijfmest (urine en uitwerpselen van vee) uitrijden; groenbemesting toepassen door er vlinderbloemigen te laten groeien die in symbiose leven met knolletjesbacteriën, en die vervolgens onder te ploegen. Beredeneer dat: drijfmest niet geschikt is als aanvulling op fosfietbemesting in de strijd tegen onkruid; groenbemesting niet toepasbaar is.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat bij gebruik van drijfmest fosfaat wordt toegevoegd, waardoor onkruid nog steeds kan groeien. (1p)
- Noemt dat groenbemesters niet (goed) kunnen groeien met fosfiet als fosforbron / dat er voor de groei van groenbemesters onvoldoende fosfaat aanwezig is. (1p)
Vraag 23 1 punt
Als gevolg van kunstmestgebruik in de landbouw komt veel fosfaat in het oppervlaktewater, wat leidt tot algenbloei. Beargumenteer of algenbloei zal optreden bij gebruik van fosfiet in plaats van fosfaat.
Bekijk het antwoord
- Beargumenteert of algenbloei wel of niet zal optreden, met een daarbij passende verklaring. (1p)
Voorbeelden van een juist antwoord: fosfiet zal waarschijnlijk niet kunnen worden gebruikt door algen, en daardoor zal geen algenbloei ontstaan; er zijn bacteriën die fosfiet tot fosfaat kunnen omzetten, en als die in het oppervlaktewater voorkomen, kan er toch algenbloei plaatsvinden. Opmerking: een juist antwoord geeft aan of algenbloei wel of niet zal optreden, met een daarbij passende verklaring.
2021, tijdvak 1: Een vismigratierivier
Vraag 7 1 punt
Voor veel vissoorten is een estuarium een aantrekkelijke plaats om eitjes af te zetten, omdat de uitgekomen vislarven er snel en veilig kunnen opgroeien. In het relatief warme IJsselmeerwater groeien vislarven sneller dan in de Waddenzee. De groeisnelheid van vislarven in het relatief warme IJsselmeerwater beïnvloedt de overlevingskans van deze individuen.
Verklaar hoe de snelle groei van vislarven kan leiden tot verhoging van hun overlevingskans.
Bekijk het antwoord
- Geeft een juiste verklaring, bijvoorbeeld: visjes die snel groot worden, zijn snel te groot voor bepaalde predatoren; naarmate larven groter worden, komt er meer voedsel (ook grotere prooidieren) beschikbaar; snelle groeiers kunnen concurrenten beter wegjagen en hebben daardoor meer voedsel (1p)
Afbeelding 3

Lijngrafiek van de stroomsnelheid in de vismigratierivier, uitgezet tegen de tijd over 48 uur (van 00:00 tot 00:00). Verticale as: stroomsnelheid richting IJsselmeer (m/s), van -3,00 tot +2,00. Positieve waarden betekenen stroming richting het IJsselmeer, negatieve waarden stroming richting de Waddenzee. De lijn wisselt af tussen dalen tot ongeveer -1,7 m/s en pieken tot ongeveer +0,8 m/s, met ertussen perioden op 0,00 m/s.
Vraag 8 2 punten
Bij eb stroomt zoet water uit het IJsselmeer door deze vismigratierivier richting Waddenzee. Bepaalde trekvissen zullen dan, aangelokt door het zoete water, tegen de stroom in naar binnen zwemmen. Bij vloed stroomt zout zeewater de vismigratierivier in en dan pas kunnen ook zwakke zwemmers, zoals jonge palingen (glasaaltjes), het IJsselmeer bereiken.
Ecologen gebruikten een computermodel om de omstandigheden in het sterkst stromende deel van de geplande vismigratierivier te simuleren. Afbeelding 3 toont het resultaat hiervan voor een periode van 48 uur.
Een zwakke zwemmer, zoals een glasaaltje, moet soms wachten voor hij door de stroom meegevoerd wordt in de richting van het IJsselmeer.
Hoelang moet dit visje volgens het computermodel in het ongunstigste geval wachten?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Afbeelding 4

Twee schematische vissen naast elkaar. Links ZEEWATER: de vis drinkt, verliest water, scheidt zouten uit via de kieuwen en de nieren, en maakt weinig urine. Rechts ZOET WATER: de vis neemt water op, neemt zouten actief op via de kieuwen, en maakt veel urine.
Vraag 9 2 punten
Trekvissen handhaven een osmotische waarde van het inwendige milieu die lager is dan die van zeewater. In zeewater moeten ze waterverlies voorkomen en passieve zoutopname compenseren. Dit doen ze door de in het darmkanaal geabsorbeerde zouten via de kieuwen en nieren uit te scheiden (afbeelding 4, linker tekening). Een verblijf in zoet water veroorzaakt wateropname en verlies van zouten. Om dit tegen te gaan nemen trekvissen actief zouten op via de kieuwen en produceren ze meer urine (afbeelding 4, rechter tekening).
Bij trekvissen ontbreekt de lis van Henle in de niereenheden.
Wat kunnen deze vissen hierdoor niet?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 15 1 punt
Niet iedereen kan zich vinden in het idee van de vismigratierivier. Een voormalige visser reageert: 'Vismigreren? Als je in Den Oever tijdens doodtij de sluisdeuren aan de kant van de Waddenzee op een kiertje opende, zwom de sluis vol met glasaal en andere vis, zij roken het zoet. Als daarna de sluisdeuren aan de IJsselmeerzijde opengingen zwom die vis zo het IJsselmeer in'.
Doodtij, wanneer de eb- en vloedbeweging minimaal is, treedt slechts twee keer per maand op. De vismigratierivier kan in principe elke dag door vissen als migratieroute gebruikt worden.
Geef nog een verklaring waardoor meer vissen zullen trekken via de migratierivier dan via de sluizen.
Bekijk het antwoord
- Geeft een juiste verklaring, bijvoorbeeld: de vismigratierivier heeft een constante lokstroom en is dus makkelijker te vinden dan een sluis; in de vismigratierivier is acclimatisatie aan zoet water mogelijk; het verblijf in de sluis is onveiliger doordat er geen schuilgelegenheid is (1p)
Als de kandidaat alleen antwoordt dat de sluizen onnatuurlijk of onaantrekkelijk zijn in vergelijking met de vismigratierivier, geen scorepunt toekennen.
2021, tijdvak 1: Aardappels veredelen
Tabel 1
| 2010 totale bruto-opbrengst (in 1000 kg) | 2010 geoogste oppervlakte (ha) | 2015 totale bruto-opbrengst (in 1000 kg) | 2015 geoogste oppervlakte (ha) | |
|---|---|---|---|---|
| consumptieaardappelen | 3 546 049 | 71 852 | 3 325 398 | 71 736 |
| zetmeelaardappelen | 1 845 149 | 46 667 | 1 809 329 | 42 077 |
| pootaardappel | 1 452 331 | 38 450 | 1 516 965 | 41 848 |
Vraag 31 1 punt
In tabel 1 is de totale opbrengst en het geoogste oppervlak van drie typen aardappels weergegeven voor 2010 en 2015. In 2015 was de pootaardappel-opbrengst groter dan in 2010. Iemand beweert dat dit komt door een hogere productiviteit van de aardappelplanten in 2015 in vergelijking met 2010.
Geef een argument om deze bewering te weerleggen.
Bekijk het antwoord
- Noemt een argument dat de bewering weerlegt, bijvoorbeeld: de opbrengst per hectare is in 2015 juist kleiner (36.249 kg/ha tegen 37.772 kg/ha in 2010, wat juist op een lagere productiviteit wijst); productiviteit gaat over vastgelegde energie en opbrengst over het gewicht van de knollen; opbrengst is natgewicht en productiviteit gaat over drooggewicht (1p)
Vraag 32 2 punten
Inmiddels zijn door kruisingen aardappels verkregen met een hoger eiwitgehalte dan gewone aardappels. Deze eiwitten kunnen worden toegepast ter vervanging van melk en eieren in bijvoorbeeld ijs en slagroom. De productie van plantaardige eiwitten is ecologisch duurzamer dan de productie van dierlijke eiwitten.
Leg dit uit aan de hand van de energiestroom in de voedselketen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat bij iedere schakel van de voedselketen energie verloren gaat, bijvoorbeeld bij de schakel van producenten naar consumenten (1p)
- Noemt dat de productie van plantaardige eiwitten daardoor minder grondstoffen of grondgebruik vergt dan de productie van dezelfde hoeveelheid dierlijke eiwitten (1p)
2021, tijdvak 1: Teken en de ziekte van Lyme
Vraag 38 2 punten
De enige preventieve maatregel tegen het krijgen van de ziekte van Lyme is het vermijden van een tekenbeet. Om het risico op tekenbeten te verkleinen moet het aantal teken verminderd worden. Een mogelijke aanpak is het gebruik van nematoden, microscopisch kleine rondwormen, die bepaalde symbiotische bacteriën bij zich dragen. Wanneer de nematode een teek binnendringt, gaan deze bacteriën zich ten koste van de teek vermenigvuldigen. De nematode voedt zich vervolgens met deze bacteriën.
Naar aanleiding van deze gegevens wordt de volgende stelling gedaan: de relatie tussen de nematode en de bacteriën die hij bij zich draagt, is mutualisme.
Geef een argument dat deze stelling ondersteunt.
Noteer welk ander type relatie tussen de nematode en de bacteriën ook van toepassing is.
Bekijk het antwoord
- Geeft een juist argument, bijvoorbeeld: beide organismen hebben voordeel van deze relatie; of de nematode kan zich voeden met de bacteriën en de bacteriën worden door de nematode verspreid (1p)
- Noemt predatie (predator-prooi-relatie of voedselrelatie) als ander type relatie tussen de nematode en de bacteriën (1p)
Vraag 39 1 punt
Schapen worden wel tekenstofzuigers genoemd, omdat ze heel aantrekkelijk zijn voor teken zonder er zelf veel last van te hebben. Onderzocht wordt of het inzetten van 'lokschapen' langs paden waar mensen lopen, een significante vermindering van het aantal teken kan opleveren.
Noteer een aanvullende handeling die nodig is om het aantal teken te verminderen bij het op deze manier inzetten van lokschapen.
Bekijk het antwoord
- Noemt een aanvullende handeling, bijvoorbeeld de schapen insmeren met insecticide of de aangelokte teken dagelijks van de schapen verwijderen; uit het antwoord moet blijken dat de teken in dat gebied niet de kans krijgen om weer een nieuwe gastheer op te zoeken (1p)
2021, tijdvak 2: Trekganzen
Opgavetekst
Afbeelding 1

Kaart van Europa met Spitsbergen bovenaan. Een stippellijn toont de trekroute van de brandgans en een doorgetrokken lijn die van de kleine rietgans. Symbolen: belangrijkste broedgebieden, pleisterplaatsen, verzamelplaatsen in herfst, winter en lente, en overwinteringsgebieden (witte cirkels, langs de kust van West-Europa). Schaal 250 km. Rechts zijn een brandgans (Branta leucopsis) en een kleine rietgans (Anser brachyrhynchus) getekend.
Vraag 8 2 punten
Als gevolg van klimaatverandering en verandering van landgebruik verandert de trek van ganzen. Op Spitsbergen is met name klimaatverandering de oorzaak. Klimaatverandering leidt namelijk tot een stijging van de temperatuur en daarmee tot een stijging van het voedselaanbod.
Beschrijf twee gevolgen van temperatuurstijging op Spitsbergen waardoor de hoeveelheid voedsel voor ganzen kan zijn toegenomen.
Bekijk het antwoord
- Beschrijft twee gevolgen van temperatuurstijging op Spitsbergen die de hoeveelheid voedsel voor ganzen positief beïnvloeden (2p)
Per juist gevolg 1 punt, maximaal 2 punten. Voorbeelden van een juist gevolg: er is minder sneeuw waardoor planten makkelijker te bereiken zijn; het groeiseizoen voor de planten is langer; de groei van planten is sneller.
Vraag 9 1 punt
In het kustgebied van Spitsbergen waar de ganzen voornamelijk nestelen, zijn talrijke ondiepe plassen en meertjes. De voedselketen in deze meertjes bestaat uit slechts twee trofische niveaus. Watervlooien van het geslacht Daphnia komen in grote aantallen in deze meertjes voor.
Tot welk trofisch niveau behoort Daphnia? Noteer de biologische term.
Bekijk het antwoord
- Noemt de biologische term consument (van de eerste orde) (1p)
Aan het antwoord planteneters / herbivoren / heterotrofen geen scorepunt toekennen.
Vraag 10 2 punten
De meertjes op Spitsbergen bevatten weinig mineralen. De uitwerpselen van de steeds grotere populaties ganzen kunnen leiden tot eutrofiering van deze meertjes. In uitwerpselen van ganzen komen de volgende stoffen voor:
1 cellulose
2 chlorofyl
3 urinezuur
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende stof wel of niet zal bijdragen aan eutrofiering.
Bekijk het antwoord
- Noemt bij elke stof of die wel of niet bijdraagt aan eutrofiering: 1 niet, 2 wel, 3 wel (2p)
Indien drie nummers correct: 2 punten. Indien twee nummers correct: 1 punt. Indien minder dan twee nummers correct: 0 punten.
Vraag 11 2 punten
Vreemd genoeg leidt eutrofiering in de plassen en meertjes op Spitsbergen niet tot algenbloei. De onderzoekers veronderstelden dat dit veroorzaakt wordt door de aanwezigheid van de watervlooien.
Beschrijf een experiment om deze hypothese te toetsen. Geef hierbij aan door welk resultaat de hypothese bevestigd zou worden.
Bekijk het antwoord
- Beschrijft het gebruik van twee watermonsters uit de meertjes op Spitsbergen, één met en één zonder Daphnia, beide onder omstandigheden zoals op Spitsbergen (1p)
- Noemt als resultaat: minder algengroei in aanwezigheid van Daphnia (of algenbloei in afwezigheid van Daphnia), waardoor de hypothese bevestigd wordt (1p)
2021, tijdvak 2: Huidmondjes in de middeleeuwen
Opgavetekst
Afbeelding 1

Kaart van een verlande riviertak van de Roer bij Sint Odiliënberg. Legenda: huidig stroombed (doorgetrokken lijn), oud stroombed (stippellijn), bebouwing (arcering) en onderzoekslocatie (X). Links boven een pijl naar het noorden en een inzetkaart van Nederland met de locatie. Schaal 0 tot 500 m.
Vraag 20 2 punten
Van Hoof onderzocht de bodem van een verlande riviertak van de Roer (afbeelding 1). De bodem bleek voor een groot deel te bestaan uit organische resten uit de periode 1000-1500 na Chr. In de bodemmonsters waren eeuwenoude, maar nog steeds determineerbare plantenresten aanwezig.
Leg uit waardoor deze plantenresten in de bodem eeuwenlang bewaard zijn gebleven zonder afgebroken te worden.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat de plantenresten werden afgesloten van zuurstof (1p)
- Uit het antwoord moet blijken dat (waardoor) reducenten ze niet of nauwelijks konden afbreken / er geen aerobe dissimilatie kon optreden (1p)
Als de kandidaat alleen aangeeft dat plantenresten niet afgebroken werden, het tweede scorepunt niet toekennen. Als de kandidaat aangeeft dat er geen of minder rotting kon optreden, het tweede scorepunt toekennen.
Vraag 26 1 punt
Aan het eind van de middeleeuwen, vanaf ongeveer het midden van de vijftiende eeuw, was het klimaat gedurende enkele decennia koeler. Deze periode wordt de kleine ijstijd genoemd. De lage temperaturen gingen gepaard met een lichte daling van de CO2-concentratie in de atmosfeer. De lagere CO2-concentratie in de atmosfeer in de kleine ijstijd kan bijgedragen hebben aan de daling van de temperatuur.
Verklaar dat een lagere CO2-concentratie in de atmosfeer een lagere temperatuur tot gevolg kan hebben.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat er (bij een lagere CO2-concentratie) minder broeikasgas is / dat er minder warmte wordt vastgehouden in de dampkring / dat de dampkring minder broeikaseffect veroorzaakt (1p)
Vraag 27 3 punten
Volgens Van Hoof is het aannemelijk dat de daling van de CO2-concentratie in de atmosfeer vanaf 1350 is veroorzaakt door de pestepidemie die West-Europa toen teisterde. Door deze epidemie stierf een derde van de bevolking van Europa. Uit de pollenanalyses van de bodemmonsters blijkt dat er veranderingen in de vegetatie optraden tijdens de pestepidemie: er wordt steeds minder stuifmeel van granen en grassen aangetroffen, terwijl het aandeel stuifmeel van bomen en struiken toeneemt. Deze veranderingen in vegetatie zouden geleid hebben tot een afname van de CO2-concentratie in de atmosfeer.
Beredeneer hoe door de pestepidemie de veranderingen in de vegetatie en de afname van de CO2-concentratie tot stand kunnen zijn gekomen.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat er door de pest(epidemie) minder landbouw was (1p)
- Uit het antwoord moet blijken dat (waardoor) de voormalige akkers / weiden in bos veranderden (1p)
- Uit het antwoord moet blijken dat (waardoor) meer CO2 door de vegetatie werd vastgelegd (1p)
Als de kandidaat antwoordt dat er minder bos werd gekapt, het eerste scorepunt toekennen. Als de kandidaat antwoordt dat er minder hout werd verstookt, het derde scorepunt toekennen.
2021, tijdvak 3: Koraalverbleking
Opgavetekst
Koraalverbleking
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.
Koraalriffen in tropische oceanen zijn de grootste structuren die door organismen op aarde gevormd zijn. Deze waardevolle ecosystemen worden in hun voortbestaan bedreigd door klimaatverandering.
Koraalriffen worden opgebouwd door kolonievormende koraaldiertjes. De koraaldiertjes hebben een bekervormig uitwendig skelet van kalk ($CaCO_3$), waarmee ze vastgehecht zijn aan elkaar en aan de ondergrond. Het rif groeit doordat de kalkskeletten steeds boven elkaar worden afgezet.
Elk koraaldiertje heeft rondom de mondopening een ring van tentakels met netelcellen, waarmee het plankton en kleine diertjes uit het water vangt. De koraaldiertjes leven bijna allemaal in symbiose met verschillende soorten zoöxanthellen. Deze eencellige algen horen alle tot het geslacht Symbiodinium. Zoöxanthellen leven in cellen van de tentakels van de koraaldiertjes, en produceren daar organische stoffen en zuurstof, die door de koraaldiertjes worden gebruikt.
In afbeelding 1 is de bouw van een koraaldiertje weergegeven.
Koraalriffen komen langs de kusten van tropische oceanen voor, meestal tot een diepte van 50 meter.
Het water rond de koraalriffen is arm aan voedingszouten. De symbiose met de koraaldiertjes levert de zoöxanthellen een competitief voordeel op ten opzichte van algen die vrij in het water leven.
De Nederlandse onderzoekers De Goeij en Van Oevelen veronderstelden dat bepaalde sponzen, die in holten tussen het koraal leven, een sleutelrol spelen in de hoge totale productiviteit van het koraalrif-ecosysteem.
Deze sponzen zouden de ‘mucus’ (slijm met opgeloste organische stoffen) die koraaldiertjes afgeven, opnemen en gebruiken voor de bouw van nieuwe sponscellen; oudere sponscellen worden afgestoten en vervolgens als detritus weer opgenomen door detritivoren (afvaleters).
Om hun verklaring voor de hoge totale productiviteit te onderzoeken sloten de onderzoekers enkele holten binnen het koraalrif af van het omringende water en injecteerden daarin mucus met organische stoffen verrijkt met $^{13}C$. Na zes uur werd de afsluiting ongedaan gemaakt, waarna gedurende twee dagen op verschillende momenten steeds een aantal metingen werd verricht. Met deze metingen wilden de onderzoekers het bestaan van de hierboven beschreven route van organische stoffen aantonen.
Koraaldiertjes zijn ook gastheren voor andere symbionten, zoals bacteriën die een rol spelen in de stikstofkringloop. Als de temperatuur van het zeewater stijgt, wordt de groei van zoöxanthellen bevorderd.
In afbeelding 2 is weergegeven welke veranderingen in dat geval optreden bij de opname en omzetting van stikstofverbindingen in de koraaldiertjes met hun symbionten.
De versnelde groei van de zoöxanthellen houdt geen stand. Langdurige stijging van de watertemperatuur leidt uiteindelijk tot verbleking (‘bleaching’) van het koraal: de zoöxanthellen verdwijnen, waardoor het witte kalkskelet van de koraaldiertjes zichtbaar wordt.
Er is onderzocht welke processen op cellulair niveau leiden tot bleaching. Een hogere watertemperatuur beschadigt enzymen die betrokken zijn bij de fotosynthese. Zo is op het thylakoïdmembraan de elektronentransportketen verstoord, waardoor verschillende schadelijke zuurstofverbindingen ontstaan.
Ook enzymen van de donkerreactie zijn beschadigd.
De verstoring van de fotosynthese leidt tot een ophoping van schadelijke zuurstofverbindingen, zoals $H_2O_2$, waardoor de koraalcellen hun zoöxanthellen afstoten om celbeschadiging te voorkomen.
Er zijn verschillende manieren waarop koraaldiertjes hun schadelijke zoöxanthellen kunnen verwijderen (afbeelding 3). De afbeelding is niet compleet: de tekening laat nog niet zien hoe de exocytose van de symbiont (nummer 2) gaat.
Het is niet duidelijk in hoeverre de verbleekte koraalriffen zich in de toekomst zullen herstellen. Een natuurlijk herstelmechanisme dat wordt waargenomen, is een verschuiving in de symbiose met de zoöxanthellen. Temperatuurgevoelige Symbiodinium-soorten worden vervangen door meer temperatuurtolerante Symbiodinium-soorten, waardoor de temperatuurtolerantie van het koraal 1 tot 1,5 ºC verschuift.
Sommige wetenschappers stellen dat deze aanpassing een vorm van evolutie is.
Afbeelding 1 Koraalverbleking

Tekening van een koraaldiertje met een vergroting van een tentakel. Het koraaldiertje heeft een mondopening met daaronder een darm, en rond de mond tentakels. De vergroting toont een tussenlaag met netelcellen en cellen met zoöxanthellen. Labels: tentakel, mondopening, darm, netelcel, tussenlaag, cel met zoöxanthellen.
Vraag 4 2 punten
Welke rol hebben de sponzen in het voedselweb op basis van de gegevens over het koraalrif?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
2019, tijdvak 1: Diarreebacterie slaat toe door antibioticagebruik
Opgavetekst
Diarreebacterie slaat toe door antibioticagebruik
Veel gezonde mensen dragen de darmbacterie Clostridium difficile bij zich zonder er last van te hebben. Bij ziekenhuispatiënten kan deze bacterie echter een levensgevaarlijke diarree veroorzaken die lastig te genezen is. Ziekenhuizen treffen maatregelen om besmetting op te sporen en te voorkomen.
Clostridium difficile is een anaerobe bacteriesoort die ongunstige omstandigheden kan overleven in de vorm van sporen (afbeelding 1). Sommige C. difficile-stammen produceren toxische eiwitten. Door deze toxines gaan epitheelcellen van het dikkedarmslijmvlies dood, wat leidt tot een hardnekkige diarree die CDAD (Clostridium difficile associated diarrhea) wordt genoemd. De bacterie slaat vooral toe bij mensen die breedspectrum-antibiotica gebruiken. Deze antibiotica zijn werkzaam tegen verschillende bacteriën en worden veel toegepast in ziekenhuizen.
De bouw en werking van onderdelen van het spijsverteringsstelsel vormen bij een gezond mens een natuurlijke bescherming tegen ziekteverwekkende bacteriën zoals C. difficile.
In de dikke darm leven honderden verschillende soorten symbiotische bacteriën, de zogenoemde darmflora. Commensalisme, mutualisme en parasitisme zijn verschillende vormen van symbiose.
De darmbacteriën die deel uitmaken van een gezonde darmflora dragen bij aan de bescherming tegen ziekteverwekkende bacteriën. C. difficile is bij veel mensen aanwezig in de darmflora, zonder ziekteverschijnselen te veroorzaken.
De toxinen van C. difficile beschadigen in darmepitheelcellen het buitenmembraan van de mitochondriën. Dit leidt tot apoptose van deze darmcellen en dus tot verlies van darmepitheel.
Bij het vermoeden van een C. difficile-infectie wordt de ontlasting (feces) van de patiënt onderzocht op aanwezigheid van de bacterie en/of de toxinen. Daarnaast is er een DNA-strip ontwikkeld waarmee specifieke genen van C. difficile in het fecesmonster opgespoord kunnen worden. Het gaat om de genen die coderen voor toxine A, toxine B en voor binair toxine, en verder om bepaalde regulatorgenen (die de hoeveelheid toxine reguleren) en het resistentie-gen tegen het antibioticum moxifloxacine. Voorafgaand aan deze test wordt het fecesmonster geprepareerd, zoals schematisch is weergegeven in afbeelding 2. Daarbij worden DNA-strengen geproduceerd waaraan een biotinemolecuul (aan de 5’-kant van de primer) is gebonden. Hierna vindt de eigenlijke test plaats met een DNA-strip, zoals weergegeven in afbeelding 3.
Het resultaat van zo'n test met een DNA-strip is in afbeelding 4 als voorbeeld weergegeven, met daarbij aangegeven de plaats en betekenis van de verschillende bandjes. In dit voorbeeld zijn zes bandjes donker gekleurd. Daaruit blijkt dat in het fecesmonster van de patiënt een ongevaarlijke stam van C. difficile zit, die gevoelig is voor het antibioticum moxifloxacine.
Van vier patiënten met diarree wordt de ontlasting onderzocht met de DNA-striptest. De testuitslagen (bandjespatronen 1, 2, 3 en 4) van deze patiënten zijn in afbeelding 5 weergegeven.
De testuitslagen leiden tot vier diagnoses van de bijbehorende patiënten, die hieronder in willekeurige volgorde zijn weergegeven.
Het VU Medisch Centrum in Amsterdam treft extra maatregelen om een uitbraak van C. difficile te voorkomen. Daar 'werkt' de beagle Cliff (afbeelding 6), een speurhond die ruikt of een patiënt besmet is met C. difficile. Cliff is getraind om naast (het bed van) een besmette patiënt te gaan zitten.
Testen met hond Cliff gaat veel sneller dan de test met de DNA-strip, waardoor de behandeling van de patiënt ook snel kan beginnen.
Bij patiënten met hardnekkige CDAD is fecestransplantatie bijzonder effectief gebleken. Hierbij wordt na een darmspoeling een fecessuspensie van een gezonde donor via een katheter rechtstreeks in de dunne darm gebracht. In een vakblad wordt de succesvolle fecestransplantatie beschreven van een vrouw die al acht maanden leed aan zeer ernstige CDAD. Ze kreeg een eenmalige transplantatie met feces van haar echtgenoot. Aan de hand van genetische vingerafdrukken van haar darmflora en die van het transplantaat kon het resultaat gevolgd worden. Daartoe zijn op verschillende momenten vóór en na de transplantatie in totaal acht fecesmonsters verzameld van haarzelf (de patiënt) en haar man (de donor). Elk monster, genummerd 1 tot en met 8, werd twee keer geanalyseerd (a en b).
De resultaten zijn weergegeven in het dendrogram van afbeelding 7. Het dendrogram toont de mate van genetische overeenkomst tussen de monsters.
De behandeling was succesvol, want twee dagen na de transplantatie had de vrouw weer vaste ontlasting. In het dendrogram is het effect van de behandeling op de darmflora terug te zien.
Vraag 27 2 punten
In de dikke darm leven honderden verschillende soorten symbiotische bacteriën, de zogenoemde darmflora. Commensalisme, mutualisme en parasitisme zijn verschillende vormen van symbiose. Welke vormen van symbiose kunnen bestaan tussen darmbacteriën en de mens?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2019, tijdvak 2: Hoe wild blijft de nieuwe wildernis?
Opgavetekst
Hoe wild blijft de nieuwe wildernis?
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.
De Oostvaardersplassen, waar de film ‘De nieuwe wildernis’ werd opgenomen, zijn met zo’n 5000 ha een van de grootste natuurgebieden van Nederland. Onderzoeker Perry Cornelissen heeft onderzocht hoe de flora en fauna zich hier in een kwart eeuw ontwikkelden.
De Oostvaardersplassen liggen in de Flevopolder, die in 1968 werd drooggemalen. In het gebied ontstond op de laagste plek spontaan een rietmoeras van 3600 ha (afbeelding 1). Begin jaren tachtig van de vorige eeuw werd het inmiddels omheinde natuurgebied uitgebreid met een hoger gelegen gebied van zo’n 2400 ha. Populaties van grote grazers zoals edelherten, heckrunderen en konikpaarden die in het gebied zijn uitgezet, konden zich er zonder menselijk ingrijpen ontwikkelen.
De grote grazers hebben invloed gehad op de ontwikkeling van de samenstelling van de flora en fauna in het natuurgebied. De vraag is in hoeverre de successie in de Oostvaardersplassen natuurlijk is verlopen.
Vanaf begin jaren tachtig zijn 32 heckrunderen, 18 konikpaarden en 52 edelherten in het gebied uitgezet. De populatieontwikkeling wordt sinds die tijd gevolgd (afbeelding 2).
De fluctuaties in populatiegroottes van de grote grazers worden door verschillende factoren beïnvloed. Sommige factoren zijn afhankelijk van de populatiedichtheid, andere niet. Vier factoren zijn:
1 de beschikbaarheid van voedsel
2 de verspreiding van een besmettelijke ziekte
3 een hoge waterstand
4 een zeer koude winter
Het landschap dat zich in een kwart eeuw heeft ontwikkeld, is minder gevarieerd geworden dan de natuurbeheerders hadden verwacht. In plaats van een afwisselende begroeiing van grasland met hier en daar bosjes met doornstruiken, kruiden en jonge bomen, is er voornamelijk grasland met kort gras ontstaan.
Volgens Cornelissen is dit te verklaren door de hoge begrazingsdruk.
In het onderzoek van Cornelissen zijn de jaarlijkse geboorte- en sterftecijfers van verschillende grazers in relatie gebracht met de hoogte van het gras in augustus. Diagram 1 in afbeelding 3 geeft de resultaten weer van de konikpaarden. Diagram 2 en 3 geven de resultaten weer van de twee andere grote grazers.
De graslengte waarbij geboorte en sterfte in de populatie in evenwicht zijn (R*) ligt bij de konikpaarden veel dichter bij nul dan bij de andere grazers. Twee gegevens over het voedsel van de paarden en van de andere grazers zijn:
1 Paarden kunnen zeer kort gras eten, de andere grote grazers niet.
2 Paarden eten bij afwezigheid van voldoende gras ook wortels van brandnetel en riet, de andere grote grazers niet.
Bij diagram 2 en 3 in afbeelding 3 staat niet vermeld welk diagram gegevens van heckrunderen en welk diagram gegevens van edelherten weergeeft. Met behulp van de gegevens over de populatieontwikkeling (afbeelding 2, pagina 3) is dat af te leiden.
Cornelissen heeft berekend dat de dichtheid van grote grazers moet verminderen van 1,1 per hectare naar ongeveer 0,2 per hectare om een grotere biodiversiteit te bereiken. Jaarlijks grote grazers afschieten past niet in het oorspronkelijke beheer en de grazers kunnen ook niet elders in Nederland terecht.
Vraag 1 2 punten
Hoe wild blijft de nieuwe wildernis? De vraag is in hoeverre de successie in de Oostvaardersplassen natuurlijk is verlopen. Geef een argument vóór de stelling dat deze successie natuurlijk is verlopen. Geef een argument tegen deze stelling.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juist argument vóór de stelling dat de successie natuurlijk is verlopen, bijvoorbeeld: de grazers zijn een onderdeel van het ecosysteem; er is niet gemaaid; er werd niet ingegrepen door mensen; de planten hebben zich spontaan gevestigd. (1p)
- Noemt een juist argument tegen de stelling dat de successie natuurlijk is verlopen, bijvoorbeeld: de grote grazers zijn door mensen uitgezet; er zijn geen grote predatoren aanwezig; tijdens strenge winters zijn de grazers bijgevoerd. (1p)
Er is één argument per kant gevraagd: alleen het eerstgegeven argument vóór en het eerstgegeven argument tegen worden beoordeeld.
Vraag 2 2 punten
Hoe wild blijft de nieuwe wildernis? Beschrijf hoe de aanwezigheid van grote grazers de biodiversiteit in een gebied kan bevorderen.
Bekijk het antwoord
- Beschrijft de invloed van de grote grazers op het milieu of het voedselweb, bijvoorbeeld: de grazers eten (voor hen geschikte) vegetatie, waardoor andere planten meer groeimogelijkheden krijgen; de grazers houden de vegetatie open, waardoor niches ontstaan voor specifieke dieren; de grazers brengen via onverteerde voedselresten nutriënten in de bodem; de poep van runderen maakt voedselrijke plekken; de grazers kunnen voedsel vormen voor grote carnivoren; door activiteit van de grazers ontstaan verschillen in betreding. (1p)
- Beschrijft het gevolg van die invloed voor de biodiversiteit. (1p)
Vraag 3 2 punten
Hoe wild blijft de nieuwe wildernis? De fluctuaties in populatiegroottes van de grote grazers worden door verschillende factoren beïnvloed. Vier factoren zijn: 1 de beschikbaarheid van voedsel; 2 de verspreiding van een besmettelijke ziekte; 3 een hoge waterstand; 4 een zeer koude winter. Zet de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar op je antwoordblad en noteer erachter of de betreffende factor wel of niet afhankelijk is van de populatiedichtheid.
Bekijk het antwoord
- Ten minste drie van de vier factoren juist beoordeeld (1 wel, 2 wel, 3 niet, 4 niet). (1p)
- Alle vier factoren juist beoordeeld (1 wel, 2 wel, 3 niet, 4 niet). (1p)
Wel = afhankelijk van de populatiedichtheid, niet = niet afhankelijk. Puntentabel uit het correctievoorschrift: vier nummers juist 2 punten, drie nummers juist 1 punt, minder dan drie juist 0 punten. Het juiste antwoord is 1 wel, 2 wel, 3 niet, 4 niet.
Vraag 4 2 punten
Hoe wild blijft de nieuwe wildernis? Het landschap in de Oostvaardersplassen is minder gevarieerd geworden dan verwacht: er is voornamelijk grasland met kort gras ontstaan. Volgens Cornelissen is dit te verklaren door de hoge begrazingsdruk. Leg uit hoe een hoge begrazingsdruk de vestiging van doornstruiken tegenhoudt, en hoe daardoor de ontwikkeling naar een gevarieerdere vegetatie wordt geremd.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de grazers de jonge doornstruiken opvreten of vertrappen. (1p)
- Noemt dat onder of rondom grotere doornstruiken andere vegetatie zich (beschermd tegen vraat of betreding) had kunnen ontwikkelen, of dat bepaalde planten niet beschermd zijn tegen vraat of betreding. (1p)
Een verklaring of uitleg die ontbreekt of fout is, levert geen punten op.
Vraag 5 2 punten
Hoe wild blijft de nieuwe wildernis? De graslengte waarbij geboorte en sterfte in de populatie in evenwicht zijn (R*) ligt bij de konikpaarden veel dichter bij nul dan bij de andere grazers. Twee gegevens over het voedsel van de paarden en van de andere grazers zijn: 1 Paarden kunnen zeer kort gras eten, de andere grote grazers niet. 2 Paarden eten bij afwezigheid van voldoende gras ook wortels van brandnetel en riet, de andere grote grazers niet. Welk van deze gegevens kan een verklaring zijn voor de lage R*-waarde bij paarden?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Afbeelding 2

Grafiek met de populatieontwikkeling van de grote grazers in het gebied. Verticale as: aantal dieren (N), van 0 tot 3000 in stappen van 500. Horizontale as: jaar, van 1983 tot en met 2015 in stappen van twee jaar. Legenda: edelhert, konikpaard, heckrund.
Diagram 1 Konikpaarden

Diagram met de geboorte- en sterftecijfers van de konikpaarden tegen de lengte van de grasschede in augustus. Verticale as: geboorte en sterfte (%), van 0 tot 50. Horizontale as: lengte grasschede in augustus (cm), van 0 tot 25. Legenda: geboorte, sterfte, evenwichtspunt R*. Het evenwichtspunt R* is in het diagram aangegeven.
Diagram 2

Diagram met de geboorte- en sterftecijfers van een van de twee andere grote grazers tegen de lengte van de grasschede in augustus. De soort staat niet in het diagram vermeld. Verticale as: geboorte en sterfte (%), van 0 tot 50. Horizontale as: lengte grasschede in augustus (cm), van 0 tot 25. Legenda: geboorte, sterfte, evenwichtspunt R*. Het evenwichtspunt R* is in het diagram aangegeven.
Diagram 3

Diagram met de geboorte- en sterftecijfers van een van de twee andere grote grazers tegen de lengte van de grasschede in augustus. De soort staat niet in het diagram vermeld. Verticale as: geboorte en sterfte (%), van 0 tot 50. Horizontale as: lengte grasschede in augustus (cm), van 0 tot 25. Legenda: geboorte, sterfte, evenwichtspunt R*. Het evenwichtspunt R* is in het diagram aangegeven.
Vraag 6 2 punten
Hoe wild blijft de nieuwe wildernis? Afbeelding 3 bestaat uit diagram 1, 2 en 3. Bij diagram 2 en 3 in afbeelding 3 staat niet vermeld welk diagram gegevens van heckrunderen en welk diagram gegevens van edelherten weergeeft. Met behulp van de gegevens over de populatieontwikkeling (afbeelding 2, pagina 3) is dat af te leiden. Welk diagram in afbeelding 3 geeft de gegevens van edelherten weer? Beargumenteer je keuze, met een verwijzing naar de gegevens in afbeelding 2 én afbeelding 3.
Bekijk het antwoord
- Verwijst naar afbeelding 2: de populatiegroei bij de edelherten is groter dan bij de heckrunderen. (1p)
- Verwijst naar diagram 3: bij korter gras overstijgen de geboortes de sterftes al, of de R* wordt al bij korter gras bereikt, of er is een hoog maximaal geboortecijfer (dat nodig is voor die sterke populatiegroei). (1p)
Het antwoord moet diagram 3 als diagram van de edelherten noemen. Noemt de leerling een ander diagram, dan 0 punten.
Vraag 7 2 punten
Hoe wild blijft de nieuwe wildernis? Cornelissen heeft berekend dat de dichtheid van grote grazers moet verminderen van 1,1 per hectare naar ongeveer 0,2 per hectare om een grotere biodiversiteit te bereiken. Jaarlijks grote grazers afschieten past niet in het oorspronkelijke beheer en de grazers kunnen ook niet elders in Nederland terecht. Noteer twee beheermaatregelen waarmee een lagere dichtheid van grote grazers in het gebied bereikt kan worden, zonder dieren af te schieten of te verplaatsen.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juiste beheermaatregel om de dichtheid van grote grazers te verlagen, bijvoorbeeld: predatoren introduceren; anticonceptiemiddelen toepassen; bepaalde stukken tijdelijk afsluiten voor de grazers, zodat de biodiversiteit zich daar kan herstellen; niet bijvoeren in een strenge winter. (1p)
- Noemt een tweede, andere juiste beheermaatregel (niet dezelfde als de eerste). (1p)
Per juiste beheermaatregel 1 punt. Het antwoord 'een ziekte introduceren' telt voor 1 scorepunt.
2018, tijdvak 1: Groene soep door blauwalgen voorkomen
Opgavetekst
Afbeelding 1

Vereenvoudigd voedselweb met fytoplankton, blauwalgen, zoöplankton, mossels en vissen. De pijlen wijzen van voedsel naar consument. Fytoplankton wordt gegeten door zoöplankton en door mossels. Blauwalgen worden gegeten door zoöplankton, mossels en vissen. Zoöplankton wordt gegeten door vissen.
Vraag 27 2 punten
De hoeveelheid blauwalgen in het Volkerak-Zoommeer wordt door verschillende andere organismen beïnvloed. Afbeelding 1 toont deze beïnvloeding in een vereenvoudigd voedselweb. Beargumenteer dat je aan de hand van dit voedselweb (afbeelding 1) niet kunt bepalen of een toename van het aantal vissen een toename of een afname van de blauwalgen zal veroorzaken.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat vissen zoöplankton eten dat zelf blauwalgen eet, waardoor bij een toename van het aantal vissen de populatie blauwalgen kan toenemen. (1p)
- Uit het antwoord moet blijken dat vissen zelf ook blauwalgen eten, waardoor bij een toename van het aantal vissen het aantal blauwalgen kan afnemen; het is onduidelijk welk effect het grootst is. (1p)
Vraag 28 1 punt
De blauwalgen in het Volkerak-Zoommeer produceren microcystines: kleine eiwitten die schadelijk zijn voor de lever. In de levers van de dode watervogels werden hoge concentraties microcystines gevonden, ook bij watervogels die geen blauwalgen eten. Verklaar waardoor hoge concentraties microcystines ook gevonden worden in watervogels die geen blauwalgen eten.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat deze vogels de microcystines uit hun voedsel (bijvoorbeeld uit vissen of schelpdieren) of uit het water hebben opgenomen. (1p)
Vraag 29 2 punten
In de zomer kan het zuurstofgehalte in plassen en meren gevaarlijk dalen als gevolg van de blauwalgenbloei. Milieudeskundigen denken dat er daardoor ook massale vissterfte zal optreden. Beschrijf hoe algenbloei uiteindelijk kan leiden tot een verlaging van het zuurstofgehalte in het water.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat een grote hoeveelheid (blauw)algen leidt tot minder waterplanten of tot meer reducenten, met een daarbij passende verklaring. (1p)
- Uit het antwoord moet blijken dat er als gevolg daarvan minder fotosynthese of meer dissimilatie plaatsvindt, waardoor het zuurstofgehalte in het water daalt. (1p)
Opmerking van het CvTE: voor het antwoord dat 's nachts door de dissimilatie van de grote massa blauwalgen het zuurstofgehalte in het water daalt, wordt het tweede scorepunt gegeven. Voor het antwoord dat in de zomer in het warme water minder zuurstof oplost, wordt geen scorepunt gegeven.
Afbeelding 2

Puntenplot met een getrokken curve: relatieve groeisnelheid van Microcystis (verticale as, van -2,0 tot 1,5; 0,0 is de groeisnelheid in het meer) tegen de zoutconcentratie in g per liter (horizontale as, van 0 tot 30). De groeisnelheid is positief bij lage zoutconcentraties en negatief bij hogere. De curve kruist de nullijn rond 17 g per liter.
Vraag 30 2 punten
Verspagen bepaalde in een laboratoriumexperiment bij verschillende zoutconcentraties de relatieve groeisnelheid van Microcystis (afbeelding 2). Door het binnenlaten van zeewater zou in de zomerperiode een zoutconcentratie van maximaal 26 gram per liter kunnen worden bereikt. In de winter vindt er echter ook afwatering van de Rijn en de Maas plaats, waardoor de zoutconcentratie dan zou variëren tussen 7 en 18 gram per liter. Uit bovenstaande gegevens is af te leiden dat het inlaten van zeewater in de winter geen zinvolle maatregel is. Geef twee argumenten hiervoor.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat in de winter een zoutconcentratie wordt bereikt (variërend tussen 7 en 18 gram per liter) waarbij de blauwalgen niet afsterven of nog steeds groeien. (1p)
- Uit het antwoord moet blijken dat de blauwalgenbloei niet in de winterperiode plaatsvindt, of vooral in de zomerperiode plaatsvindt. (1p)
Afbeelding 3

Drie grafieken (A, B en C) van de Microcystis-concentratie (mg chlorofyl-a per m3, verticale as van 0 tot 100) van januari 2000 tot januari 2004. Grijze lijn: scenario 0, de huidige situatie zonder extra doorspoelen. Zwarte lijn: het berekende scenario. Stippellijn: de richtlijn van de WHO.
Vraag 31 2 punten
Over het tegengaan van door de WHO als ongezond beschouwde algenconcentraties in het Volkerak-Zoommeer wordt een aantal uitspraken gedaan: 1 Het doorspoelen volgens scenario 2 kan ongezonde concentraties algen voorkomen; 2 In de winter is een doorspoeling van 300 m3 per seconde nodig om ongezonde algenconcentraties te voorkomen; 3 Het verhogen van de doorspoeling is vooral in de winter belangrijk om ongezonde concentraties algen te voorkomen. Noteer de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar op je antwoordblad en schrijf erachter of de betreffende uitspraak wel of niet wordt ondersteund door de computersimulaties van Verspagen (afbeelding 3).
Bekijk het antwoord
- Noteert bij 1 wel, bij 2 niet en bij 3 niet. Bij drie juiste nummers 2 punten, bij twee juiste nummers 1 punt, bij minder dan twee juiste nummers 0 punten. (2p)
2018, tijdvak 1: De wolf komt eraan
Opgavetekst
Afbeelding 1

Foto van een wolf die over de grond loopt.
Vraag 32 1 punt
Het gaat goed met de wolf (zie afbeelding 1). Sinds zijn terugkeer in Duitsland rukt hij met een gemiddelde snelheid van 50 kilometer per jaar op richting ons land. Soms wordt het opduiken van een dier, zoals de wolf in Nederland, gelijk gesteld aan de vestiging van een soort. Dat is biologisch gezien niet juist. Aan welke eis moet ten minste worden voldaan om te kunnen spreken van de vestiging van de wolf als soort in Nederland?
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat de wolven zich dan in Nederland moeten voortplanten. (1p)
Voor het antwoord dat er in Nederland ten minste een roedel moet leven, wordt 1 scorepunt gegeven.
Vraag 33 2 punten
De komst van een exoot, een plantensoort of diersoort die eerder nog niet voorkwam, leidt soms tot ecologische problemen. Beschrijf twee ecologische problemen die na vestiging van een exoot kunnen ontstaan.
Bekijk het antwoord
- Twee juiste beschrijvingen van een probleem, per juiste beschrijving 1 punt. Juiste beschrijvingen, bijvoorbeeld: als het dier een predator is, kunnen bepaalde prooisoorten verdwijnen; het dier kan een nieuwe ziekte overdragen aan inheemse dieren; de nieuwe soort kan door gebrek aan predatoren een plaag vormen; het dier kan de niche van een inheems dier bezetten, waardoor de overlevingskans van die soort kleiner wordt; een nieuwe plantensoort kan een bepaalde plantensoort wegconcurreren. (2p)
Vraag 37 2 punten
Op de Veluwe leven ongeveer 12.000 hoefdieren. Op de Veluwe zou plaats zijn voor ongeveer 120 wolven. In Zweden werd het aantal van 120 wolven veel sneller bereikt dan op de Veluwe mogelijk zou zijn. Gegevens over de situatie in Zweden en op de Veluwe zijn: 1 In Zweden is het leefgebied groter dan op de Veluwe; 2 In Zweden is er een hogere dichtheid prooidieren dan op de Veluwe; 3 In Zweden is de draagkracht van het ecosysteem groter dan die van de Veluwe. Welk gegeven kan of welke gegevens kunnen verklaren dat de waargenomen groei van de wolvenpopulatie in Zweden sneller is dan de hypothetische groei op de Veluwe?
Bekijk het antwoord
Antwoord: F
Vraag 38 2 punten
De wolf zou geïntroduceerd kunnen worden om op een natuurlijke manier het aantal edelherten in de Oostvaardersplassen te reguleren en de biodiversiteit te verhogen. Noteer nog twee biologische argumenten, met een toelichting, om de wolf in te zetten als alternatief voor het afschieten van dieren.
Bekijk het antwoord
- Twee juiste biologische argumenten met toelichting, per juist argument met toelichting 1 punt. Juiste argumenten, bijvoorbeeld: dit maakt een populatie op den duur gezonder, want wolven eten vooral de zwakkere exemplaren; er is minder verstoring van het ecosysteem, doordat het bejagen regelmatiger gebeurt; er is minder impact op de populatie, omdat er niet in één keer een groot aantal prooidieren wordt gedood; het schieten door de jagers veroorzaakt stress bij de overige dieren, wat hun voortplanting kan verstoren; de kringloop in het ecosysteem blijft in stand, omdat afgeschoten dieren doorgaans worden afgevoerd. (2p)
Voor het argument dat door het inzetten van de wolf loodvergiftiging door de hagel in het milieu wordt voorkomen, wordt 1 scorepunt toegekend. Voor twee juiste argumenten zonder toelichting wordt 1 scorepunt toegekend. Voor het antwoord dat het natuurlijker is, of dat de wolf een aanwinst is voor de biodiversiteit, wordt geen scorepunt gegeven.
2018, tijdvak 2: Biologische productie van waterstofgas
Vraag 29 2 punten
Bacteriën kunnen chemo-autotroof, chemo-heterotroof, foto-autotroof of foto-heterotroof zijn. Door de aanwezigheid van organische zuren in reactor 2 wordt er in de daar aanwezige purperbacteriën geen CO2 verbruikt. Welke leefwijze hebben de purperbacteriën in reactor 2?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
afbeelding 1

Schema van de proefopstelling met twee reactoren. Biomassa gaat naar reactor 1, waar organische stoffen worden omgezet in organische zuren, H2 en CO2. Reactor 2 krijgt de organische zuren uit reactor 1 en staat onder licht. Beide reactoren leveren H2 en CO2 aan de gasopvang. De gasscheider scheidt H2 van CO2. Het CO2 gaat naar buiten en het H2 wordt opgevangen.
Vraag 30 1 punt
In beide reactoren van de proefopstelling (afbeelding 1) komt CO2 vrij. Verklaar dat de processen die in reactor 1 en 2 plaatsvinden CO2-neutraal genoemd kunnen worden.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de vrijkomende CO2 kort daarvoor is opgenomen bij de fotosynthese, voor de assimilatie van biomassa door aardappelplanten (1p)
2018, tijdvak 2: Wat te doen aan de muizenplagen?
Vraag 31 1 punt
Er is een grens aan het aantal individuen van een soort dat zich in een bepaald gebied langdurig kan handhaven. Welke vakterm gebruiken ecologen hiervoor?
Bekijk het antwoord
- Noemt de vakterm draagkracht (verzadigingspopulatie of draagvlak wordt ook goed gerekend) (1p)
Vraag 32 2 punten
Veronderstel dat in een bepaald gebied begin mei 10 veldmuizen leven en dat dit aantal zal stijgen tot 6000 individuen begin november. Een mogelijkheid om in te grijpen is om al begin juli het land enkele dagen onder water te zetten, waardoor de populatie halveert. In de uitwerkbijlage is een assenstelsel getekend: horizontaal april tot en met november, verticaal het aantal veldmuizen in een bepaald gebied, van 0 tot 7000. Schets in de uitwerkbijlage het verloop van het aantal veldmuizen wanneer er niet ingegrepen wordt, en schets het verloop als er wél ingegrepen wordt door het enkele dagen onder water zetten van het land begin juli.
Bekijk het antwoord
- Doorgetrokken lijn zonder ingreep: begint in mei bij ongeveer 10 veldmuizen en eindigt in november bij ongeveer 6000, met het verloop van een J-curve (1p)
- Stippellijn met ingreep: begint in juli op ongeveer de helft van het aantal van de doorgetrokken lijn en eindigt in november op ongeveer 3000 (tussen 1500 en 4000) (1p)
Zonder ingreep: een doorgetrokken lijn die in mei begint bij ongeveer 10 veldmuizen (tussen 0 en 100) en in november eindigt bij ongeveer 6000, met min of meer het verloop van een J-curve. Met ingreep: een stippellijn, eventueel vanuit de doorgetrokken lijn, die in juli begint op ongeveer de helft van het aantal van de doorgetrokken lijn en in november eindigt op ongeveer 3000 (tussen 1500 en 4000), met min of meer het verloop van een J-curve.
Vraag 33 2 punten
Tijdens het hoogtepunt van de plaag hebben boeren geprobeerd de veldmuizen te verdrijven door het land tijdelijk onder water te zetten. Het is de vraag of bestrijding door het onder water zetten van het land op het hoogtepunt van de plaag beter is dan de plaag op zijn beloop laten en de winter afwachten. Verklaar dat afwachten wel eens een goede oplossing zou kunnen zijn, en verklaar dat door het land onder water te zetten op het hoogtepunt van de plaag, de plaag het volgende jaar juist erger zou kunnen worden.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat een grote populatiedichtheid vanzelf kan leiden tot massale sterfte, door overbevolking of voedselgebrek (1p)
- Noemt dat een door het water gereduceerde populatie betere overlevings- en voortplantingskansen heeft (1p)
Vraag 34 2 punten
Boeren kunnen de veldmuizenpopulatie ook terugdringen met muizengif zoals bromadiolon, een vitamine-K-antagonist. Vitamine K is nodig voor de vorming van trombine in het bloed. Waaraan sterven muizen na het eten van bromadiolonkorrels?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 35 2 punten
In een gebied met grote aantallen muizen komen meer stikstofverbindingen in het oppervlaktewater terecht. In sommige gebieden met muizenschade was de concentratie stikstof in de sloten met 70% toegenomen. Er worden drie uitspraken gedaan om dit te verklaren: 1 Veldmuizen bevorderen door hun gegraaf de ammonificatie en nitrificatie. 2 Veldmuizen verspreiden poep en urine met daarin stikstofverbindingen. 3 Veldmuizen tasten het gras aan waardoor het minder nitraat opneemt. Welke van deze uitspraken geeft of geven een juiste verklaring? Noteer de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar op je antwoordblad en schrijf erachter of de betreffende verklaring wel of niet juist kan zijn.
Bekijk het antwoord
- Per uitspraak het juiste oordeel: 1 wel juist, 2 wel juist, 3 wel juist (2p)
Puntentabel uit het correctievoorschrift: alle drie juist = 2 punten; twee juist = 1 punt; minder dan twee juist = 0 punten.
afbeelding 3

Staafdiagram. Horizontale as: drooglegging in cm, in de klassen 0-20, 20-40, 40-60, 60-80, 80-100 en 100-120 cm. Verticale as: percentage schademeldingen, van 0 tot 80. Per drooglegging staan er staven voor de openheidsklassen uit de legenda: 0-15 m, 15-30 m, 30-300 m en 300-900 m. Afleesbaar: bij 0-20 cm en 20-40 cm is het percentage tot ongeveer 30. Bij 80-100 cm ligt het percentage in de klasse 300-900 m rond 72 en in de klasse 30-300 m rond 30. Bij 100-120 cm ligt het in de klasse 300-900 m rond 72, in de klasse 30-300 m rond 35 en in de klasse 15-30 m rond 17.
Vraag 36 2 punten
In het onderzoek naar het ontstaan van veldmuizenplagen is bepaald wat de invloed is van de openheid van het landschap en de drooglegging. Van alle zeshoeken met dezelfde openheids- en droogleggingsklasse is bepaald in hoeveel procent hiervan melding was gemaakt van muizenschade. Het resultaat is weergegeven in het diagram van afbeelding 3. Twee beweringen naar aanleiding van dit onderzoek zijn: 1 De drooglegging is als factor belangrijker voor het ontstaan van schade door veldmuizen dan de openheid van het grasland. 2 Schade in een klein en door struiken en bomen beschut grasland wordt eerder opgemerkt dan schade in een weids grasland. Welke bewering wordt of welke beweringen worden ondersteund door de gegevens in het diagram van afbeelding 3?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
Vraag 37 2 punten
Ecologen onderscheiden twee typen predatoren: 1 Specialisten, zoals de wezel, die slechts op een of enkele prooisoorten prederen. 2 Generalisten, zoals de vos, die allerlei prooisoorten eten en makkelijk overschakelen. Veldmuizen worden gegeten door zowel specialisten als generalisten. In Nederland en Duitsland komen muizenplagen vooral voor in grote uitgestrekte graslanden. Een ingrijpende ecologische maatregel om deze plagen te voorkomen, is het omvormen van deze graslanden tot een heterogeen landschap bestaande uit kleinere graslanden afgewisseld met akkerbouwland, heggetjes en bosjes. Verklaar welk type predator hierdoor wordt aangetrokken. Waardoor is juist dit type predator in staat veldmuizenplagen te voorkomen?
Bekijk het antwoord
- Noemt dat generalisten worden aangetrokken, omdat er in een heterogeen landschap veel verschillende prooisoorten leven (1p)
- Noemt dat generalisten aanwezig blijven als er weinig veldmuizen zijn, of makkelijk overstappen op veldmuizen zodra die populatie groeit (1p)
Voor een antwoord gebaseerd op de aanwezigheid van schuilplaatsen of nestgelegenheid voor de predator, of bij een keuze voor specialisten, wordt geen scorepunt toegekend.
Vraag 38 2 punten
Ecologen stellen maatregelen voor tegen een veldmuizenplaag: 1 Nestkasten plaatsen, zodat roofvogels aangetrokken worden. 2 Bodembewerking, zoals het machinaal omploegen van het grasland. Een melkveehouder in Friesland wil zijn percelen grasland enkele keren maaien om het gras als hooi op te slaan voor de winter. Licht toe dat hij maatregel 1 alleen preventief (ter voorkoming van een veldmuizenplaag) kan toepassen. Licht toe dat hij maatregel 2 alleen curatief (ter bestrijding van een veldmuizenplaag) zal toepassen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat maatregel 1 alleen preventief kan, omdat roofvogels alleen een kleine populatie veldmuizen in toom kunnen houden en er na het plaatsen van de nestkasten niet direct roofvogels zijn (1p)
- Noemt dat maatregel 2 alleen curatief is, omdat door het omploegen geen gras meer is voor de koeien of geen hooi geoogst kan worden, en hij het daarom pas toepast als het grasland door schade al is opgegeven (1p)
Voor het antwoord dat omploegen alleen curatief is als er veel (nesten van) veldmuizen zijn, wordt geen scorepunt toegekend.
Hoe vaak ecologie in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 12, 37-41 | 6 | 15% |
| 2026, tijdvak 2 | 7-9, 35-39 | 8 | 21% |
| 2025, tijdvak 1 | 14-15, 18, 21-23 | 6 | 15% |
| 2025, tijdvak 2 | 6, 8, 10-13, 31-32, 34, 40 | 10 | 24% |
| 2024, tijdvak 1 | 3, 12-18, 20, 42 | 10 | 24% |
| 2024, tijdvak 2 | 9-12, 15-18 | 8 | 20% |
| 2023, tijdvak 1 | 22, 24, 27, 36-39 | 7 | 18% |
| 2023, tijdvak 2 | 14, 21-24 | 5 | 13% |
| 2022, tijdvak 1 | 11, 15, 19-20 | 4 | 10% |
| 2022, tijdvak 2 | 28-29, 33, 40-43 | 7 | 18% |
| 2022, tijdvak 3 | 14, 17-19, 22-23 | 6 | 16% |
| 2021, tijdvak 1 | 7-9, 15, 31-32, 38-39 | 8 | 21% |
| 2021, tijdvak 2 | 8-11, 20, 26-27 | 7 | 18% |
| 2021, tijdvak 3 | 4 | 1 | 3% |
| 2019, tijdvak 1 | 27 | 1 | 3% |
| 2019, tijdvak 2 | 1-7 | 7 | 18% |
| 2018, tijdvak 1 | 27-33, 37-38 | 9 | 24% |
| 2018, tijdvak 2 | 29-38 | 10 | 26% |
In 18 van de 18 ingedeelde examens biologie vwo staat een vraag over ecologie, samen 120 vragen (17% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2025, tijdvak 2: 10 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 20% van de vragen over ecologie, daarvoor 16%. Het onderwerp krijgt de laatste jaren meer ruimte.
Oefenen met ecologie
Maak de 15 nieuwste examenvragen over ecologie online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2026, 2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Andere onderwerpen biologie vwo
- DNA en eiwitsynthese
- Erfelijkheid
- Zenuwstelsel en hormonen
- Afweer
- Planten en fotosynthese
- Ademhaling
- Voeding en vertering
- Bloedsomloop
- Evolutie
- Cellen
- Voortplanting
Ecologie op andere niveaus
- Examenvragen ecologie biologie havo
- Examenvragen ecologie biologie vmbo-bb
- Examenvragen ecologie biologie vmbo-gl/tl
- Examenvragen ecologie biologie vmbo-kb
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen biologie vwo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Hoe ToetsChecker biologie per vraagtype nakijkt, lees je op biologie toetsen nakijken met AI.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op biologie oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt ecologie voor in het eindexamen biologie vwo?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 120 vragen over ecologie, 17% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 18 van die examens.
In welk examen biologie vwo stonden de meeste vragen over ecologie?
In het examen van 2025, tijdvak 2, met 10 vragen: 6, 8, 10-13, 31-32, 34, 40.
Hoe oefen ik examenvragen over ecologie?
Op deze pagina staan alle vragen over ecologie met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.