Examenvragen zenuwstelsel en hormonen biologie vwo

66 vragen over zenuwstelsel en hormonen uit 17 centrale examens van 2018 tot en met 2026.

Kort antwoord

Zenuwstelsel en hormonen komt in 17 van de 18 examens biologie vwo voor, met 66 vragen (9% van alle examenvragen). Het meest in 2018, tijdvak 2 (8 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.

Alle examenvragen over zenuwstelsel en hormonen

Per examen de vragen over zenuwstelsel en hormonen, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.

Oefen de vragen over dit onderwerp online

2026, tijdvak 1: Imker door bijensteken naar de eerste hulp

Opgavetekst

Imker Bert werd bij de spoedeisende hulp van een ziekenhuis binnengebracht nadat hij meerdere keren was gestoken door zijn bijen. Dit veroorzaakte een allergische reactie waardoor zijn hele gezicht opzwol.

De allergische reactie bij Bert was het gevolg van het binden van antigenen uit het bijengif aan bepaalde witte bloedcellen, waardoor de mediator histamine vrijkomt.

De zwellingen in Berts gezicht zijn het gevolg van oedeemvorming.

De diffusie van Ca²⁺ door de calciumkanaaltjes leidt tot een verandering van de membraanpotentiaal.

Vraag 26 2 punten

Welke verandering van de membraanpotentiaal kan leiden tot een impuls? En is dit het gevolg van een Ca²⁺-instroom of van een Ca²⁺-uitstroom?

  1. A depolarisatie; Ca²⁺-instroom
  2. B depolarisatie; Ca²⁺-uitstroom
  3. C hyperpolarisatie; Ca²⁺-instroom
  4. D hyperpolarisatie; Ca²⁺-uitstroom
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

A

Vraag 26 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Vitamine D

Opgavetekst

Onderzoekers ontdekken steeds meer over de rol van vitamine D voor ons immuunsysteem. Veel mensen hebben een gebrek aan deze vitamine.

De vetoplosbare vitamines D2 en D3 zijn belangrijk voor mensen. Vitamine D2 zit in planten en schimmels, en vitamine D3 in dierlijke producten. Vitamine D3 wordt ook aangemaakt uit provitamine D3 wanneer de huid wordt blootgesteld aan ultraviolette straling. Provitamine D3 wordt gevormd uit cholesterol. In de lever worden vitamine D2 en D3 beide omgezet in calcidiol. De nieren zetten die stof vervolgens om in calcitriol. Zie afbeelding 1.

afbeelding 1
afbeelding 1

Om vitamine D3, calcidiol en calcitriol te vervoeren via het bloed, worden deze stoffen gebonden aan het plasma-eiwit DBP.

Een van de functies van calcitriol is de regeling van de calciumhomeostase. Hierbij zijn meerdere hormonen en organen betrokken. Hieronder staat een schematische weergave van de calciumregulatie. Het schema is nog niet compleet.

Afbeelding bij vraag 20 (opgaven-p11-1.webp).

Vraag 20 2 punten

Schrijf P, Q, R, S en T uit het schema onder elkaar en

  • noteer achter P en Q de namen van de bijbehorende hormonen;
  • noteer achter R, S en T de namen van de bijbehorende processen. Kies bij de processen uit de volgende namen: filtratie; resorptie; terugresorptie (reabsorptie). Gebruik elke naam één keer.
Bekijk het antwoord

P parathormoon/PTH Q calcitonine/CT R resorptie

S filtratie

T terugresorptie/reabsorptie

  • P en Q juist (1)
  • R, S en T juist (1)

Vraag 20 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Onderzoek naar pijnbeleving

Opgavetekst

Het team van neurobioloog John Wood onderzoekt families waarin een afwijkende pijnbeleving veel voorkomt. In 2018 beschreef Wood een erfelijke aandoening in de familie Marsili die ongevoelig maakt voor pijn. De aandoening kreeg de naam Marsili-syndroom. Het onderzoek van Wood kan bijdragen aan de ontwikkeling van nieuwe medicijnen voor het behandelen van chronische pijn.

Letizia Marsili dacht dat ze gewoon stoer en sterk was: pijn, ijskou en bloedhete oppervlakken deden haar niets. Ook haar moeder Maria en vier andere leden van hun familie zijn nauwelijks gevoelig voor pijn, hitte en extreme kou. Wood en zijn team onderzochten Letizia en haar familie. Ze analyseerden het genoom van alle familieleden en vonden de oorzaak: een zeer zeldzame mutatie in het ZFHX2-gen, gelegen op chromosoom 14. Ze noemden deze mutatie de Marsili-mutatie.

In afbeelding 1 is de stamboom van de familie van Letizia weergegeven.

Na bijvoorbeeld een botbreuk ervaren mensen met een normale pijnbeleving eerst een stekende pijn en daarna een zeurende pijn. De pijnsignalen bij stekende pijn worden doorgegeven door Aδ-sensorische neuronen; bij zeurende pijn door C-sensorische neuronen. In tabel 1 zijn enkele eigenschappen gegeven van deze twee typen neuronen.

tabel 1

Aδ-sensorische neuronenC-sensorische neuronen
type pijnstekende pijnzeurende pijn
diameter uitlopers (µm)1-50,2-2
geleidingssnelheid (m/s)6-300,5-2
onderdeel Paanwezigafwezig

Behalve de kleine diameter van de uitlopers is ook de afwezigheid van onderdeel P bepalend voor de trage geleidingssnelheid van de C-sensorische neuronen bij zeurende pijn.

Vraag 26 1 punt

Noteer de naam van onderdeel P.

Bekijk het antwoord

myeline(schede) / cellen van Schwann

Opmerking

Aan het antwoord insnoering van Ranvier, het scorepunt toekennen.

Vraag 26 in het hele examen

Maria brak eens haar enkel bij een val. Ze voelde wel een steek, maar ze had er verder geen last van. Alleen vanwege de zwelling bezocht ze haar huisarts.

Vraag 27 2 punten

Hoeveel tijd zit er bij mensen met een normale pijnbeleving minimaal tussen het begin van de stekende pijn van een enkelbreuk, en het begin van de zeurende pijn erna? Ga uit van een lengte van de sensorische uitlopers van 1,0 meter.

  1. A ongeveer 0,3 seconden
  2. B ongeveer 0,5 seconden
  3. C ongeveer 1,8 seconden
  4. D ongeveer 2,0 seconden
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

A

Vraag 27 in het hele examen

John Wood heeft meer families opgespoord waarin een afwijkende pijnbeleving voorkomt. Hij vond families met leden die bij de geringste warmte extreme pijn ervaren; deze aandoening heet IEM (inherited erythromelalgia). Ook vond hij families met leden die juist helemaal geen pijn ervaren; deze aandoening wordt CIP genoemd (congenital insensitivity to pain). Beide aandoeningen worden veroorzaakt door een puntmutatie in het SCN9A-gen dat codeert voor een bepaald type Na$^+$-kanaaltje dat aanwezig is in C-sensorische neuronen. Toen bekend was hoe een mutatie de pijn bij IEM veroorzaakt, kon naar een stof gezocht worden die het Na$^+$-kanaaltje zo beïnvloedt dat het CIP-fenotype wordt nagebootst.

Bij leden van één van de hierboven beschreven families openen de Na$^+$-kanaaltjes in de C-sensorische neuronen zich bij een kleinere stijging van de membraanpotentiaal dan normaal.

Vraag 31 2 punten

Is de drempelpotentiaal van deze Na$^+$-kanaaltjes hoger of lager dan normaal? En hebben deze personen de aandoening CIP of IEM?

  1. A drempelpotentiaal hoger; aandoening CIP
  2. B drempelpotentiaal hoger; aandoening IEM
  3. C drempelpotentiaal lager; aandoening CIP
  4. D drempelpotentiaal lager; aandoening IEM
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

D

Vraag 31 in het hele examen

Een stof die Na$^+$-kanaaltjes in C-sensorische neuronen blokkeert, zou een pijnstillend medicijn zijn voor mensen met IEM en voor mensen met andere vormen van chronische pijn. Het is relatief eenvoudig om een stof te ontwerpen die de porie van het Na$^+$-kanaaltje blokkeert. Het probleem is echter dat deze porie gelijk is aan de poriën van andere typen Na$^+$-kanaaltjes, zoals de Na$^+$-kanaaltjes in het hart.

Vraag 33 1 punt

Welke aandoening zou dan door deze stof veroorzaakt kunnen worden?

  1. A een hartinfarct
  2. B een hartritmestoornis
  3. C een lekkende hartklep
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

B

Vraag 33 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Histamine-intoxicatie

Opgavetekst

In 2018 meldden enkele personeelsleden van een ziekenhuis zich bij de spoedeisende hulp. Een alerte arts herkende de symptomen van histamine-intoxicatie. Waarschijnlijk hadden ze dit opgelopen door het eten van een bedorven tonijnsalade in het personeelsrestaurant.

Op de membraan van gladde spiercellen in de bronchiolen is de histaminereceptor H1 (H1-receptor, afbeelding 2) aanwezig. Rechts in afbeelding 2 is de signaalcascade weergegeven die na binding van histamine aan de H1-receptor leidt tot samentrekking van de gladde spiercel.

Vraag 36 2 punten

Bij signaalcascades spelen second messengers een belangrijke rol. Hieronder staan moleculen die zijn betrokken bij de signaalcascade.

  • 1 H1-receptor
  • 2 histamine
  • 3 IP$_3$
  • 4 GDP

Schrijf de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar. Noteer erachter of het bijbehorende molecuul wel of niet als second messenger dient in deze signaalcascade.

Schema van de H1-receptor en de signaalcascade met activering van β-fosfolipase, omzetting van PIP2 in IP3 en toename van Ca2+ die leidt tot samentrekking van de gladde spiercel. Bekijk in Opgaven, pagina 18

Bekijk het antwoord
  • 1 niet
  • 2 niet
  • 3 wel
  • 4 niet

Vraag 36 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Zwanger met de ziekte van Graves

Opgavetekst

Zwanger met de ziekte van Graves

Ellen heeft al vanaf haar dertiende de ziekte van Graves. Zij wordt daarvoor behandeld door haar huisarts. Ellen is nu 29 en is net in verwachting van haar eerste kind. Ze overlegt met haar huisarts wat de gevolgen zijn voor haar zwangerschap en de behandeling van haar ziekte.

De ziekte van Graves is een auto-immuunziekte die ontstaat doordat een infectie door het afweersysteem is bestreden met een bepaalde IgG-antistof. Deze IgG-antistof activeert bij sommige mensen ook de TSH-receptor op de schildklier waardoor er extra veel schildklierhormoon (T4) wordt afgegeven (afbeelding 1).

De symptomen die optreden zijn: een vergrote schildklier, gewichtsverlies, een verhoogde hartslagfrequentie, een verhoogde ademhalingsfrequentie en het snel warm hebben.

Om de verhoogde vorming van T4 te verhinderen slikt Ellen pillen met methimazol. Deze stof blokkeert de vorming van T4. Om ervoor te zorgen dat er geen tekort aan T4 ontstaat, slikt Ellen ook T4-pillen.

Bij iemand met een verhoogde T4-afgifte is de ademhalingsfrequentie verhoogd, doordat het ademcentrum sterker wordt gestimuleerd.

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1

Schematische weergave van schildklierceltjes met TSH-receptoren op het celoppervlak. IgG-antistoffen en TSH binden aan de receptoren. Onder de cellen wordt T4 afgegeven (pijl).

Vraag 23 2 punten

Leg uit hoe een verhoogde T4-afgifte leidt tot een sterkere stimulering van het ademcentrum.

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord blijkt dat door de toename van de T4-concentratie er een toename van de dissimilatie (stofwisseling) is. (1p)
  • Uit het antwoord blijkt dat de pCO2 (concentratie koolstofdioxide in het bloed) toeneemt, waardoor er een sterkere ademprikkel ontstaat. (1p)

Het antwoord dat door de toename van de T4-concentratie de O2-concentratie in het bloed afneemt, levert het tweede scorepunt op.

Vraag 23 in het hele examen

Vraag 24 1 punt

TSH en TRH zijn hormonen die de T4-concentratie in een gezonde persoon op peil houden. Zal de TSH-concentratie in het bloed van Ellen voorafgaand aan de behandeling met methimazol hoger of lager zijn geweest dan die bij een gezonde persoon? Licht je antwoord toe.

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord blijkt dat de TSH-concentratie lager is, doordat een hoge T4-concentratie de afgifte van TRH door de hypothalamus en van TSH door de hypofyse remt. (1p)

Vraag 24 in het hele examen

Vraag 26 2 punten

Hieronder staan uitspraken over T3 en de invloed van T3 op genexpressie. 1 T3 is een eiwit. 2 Het TRE is onderdeel van het coderend DNA van het T3-gevoelig gen. 3 In aanwezigheid van T3 is er meer ruimte rondom het histon, waardoor polymerase kan binden. Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak juist of onjuist is.

Bekijk het antwoord
  • Noteert per uitspraak of die juist of onjuist is: 1 onjuist, 2 onjuist, 3 juist. (2p)

Drie nummers correct: 2 punten. Twee nummers correct: 1 punt. Minder dan twee nummers correct: 0 punten.

Vraag 26 in het hele examen

Vraag 28 2 punten

Door de veranderde structuur van het IgG verminderen de symptomen van de ziekte van Graves. Beschrijf op molecuulniveau wat het directe effect is van de veranderde structuur van het IgG. Beschrijf wat het gevolg is van de veranderde structuur van het IgG voor de werking van de schildklier.

Bekijk het antwoord
  • Op molecuulniveau: het veranderde IgG bindt niet meer aan de TSH-receptor, of het veranderde IgG activeert de TSH-receptor niet meer. (1p)
  • De productie van T4 door de schildklier neemt af. (1p)

Vraag 28 in het hele examen

Bron 27

Na twintig weken krijgt Ellen een echo-onderzoek. De echografist kijkt hierbij ook of de schildklier van de foetus is vergroot. Een vergrote schildklier is een indicatie dat de T4-concentratie bij de foetus te hoog is.

Vraag 29 1 punt

Verklaar waardoor een vergrote schildklier bij de foetus zou zijn ontstaan.

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord blijkt dat de ('verstorende') IgG uit het bloed van de moeder de placenta passeert, waardoor de schildklier van de foetus gestimuleerd wordt. (1p)

Vraag 29 in het hele examen

Bron 28

Bij de 20 wekenecho worden geen afwijkingen gevonden bij de foetus. Na acht maanden zwangerschap is Ellen toch bezorgd. Ze heeft het namelijk sneller warm, en zelfs bij lichte inspanning wordt haar ademhalingsfrequentie veel hoger. De T4-concentratie in het bloed van Ellen blijkt normaal te zijn. De huisarts legt uit dat de symptomen worden veroorzaakt door de aanwezigheid van de baby.

Vraag 30 2 punten

Hieronder staan uitspraken die een mogelijke verklaring geven voor de symptomen van Ellen. 1 Haar ademhalingsfrequentie neemt toe doordat haar vitale capaciteit lager wordt. 2 Ze heeft het sneller warm doordat de hoeveelheid bloed toeneemt. 3 Ze heeft het sneller warm doordat de oppervlakte-inhoudsverhouding kleiner wordt. Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak juist of onjuist is.

Bekijk het antwoord
  • Noteert per uitspraak of die juist of onjuist is: 1 juist, 2 onjuist, 3 juist. (2p)

Drie nummers correct: 2 punten. Twee nummers correct: 1 punt. Minder dan twee nummers correct: 0 punten.

Vraag 30 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Epilepsie door lintwormlarven

Opgavetekst

Epilepsie door lintwormlarven

Een zestienjarige jongen kreeg tijdens zijn verblijf in Nederland regelmatig epileptische aanvallen. Uit onderzoek bleek dat deze aanvallen het gevolg waren van een varkenslintworm.

Epilepsie is een aandoening van het centrale zenuwstelsel waarbij af en toe een sterk afwijkende hersenactiviteit ontstaat: een epileptische aanval. Tijdens een epileptische aanval kunnen ongecontroleerde spiersamentrekkingen optreden, en kan de patiënt het bewustzijn verliezen.

Op de MRI-scan van het hoofd van de jongen (afbeelding 1) zijn holtes (cysten) te zien. Eromheen is oedeem te zien (afbeelding 2).

Afbeelding 1 en afbeelding 2

Afbeelding 1 en afbeelding 2
Afbeelding 1 en afbeelding 2

Links, afbeelding 1: MRI-scan van het hoofd in een doorsnede; de holtes (cysten) zijn als heldere, opvallende structuur in de hersenen te zien. Rechts, afbeelding 2: schematische doorsnede van de schedel, met voor boven en achter onder. De cysten (donkergrijs) liggen in een gebied van oedeem (lichtgrijs), rechts van het midden.

Vraag 37 1 punt

Na de behandeling met albendazol waren de lintwormen gedood. Hierdoor nam bij de jongen de frequentie van epileptische aanvallen af, maar ze verdwenen niet volledig. Verklaar waardoor de epileptische aanvallen nog steeds aanwezig zijn.

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord blijkt dat er nog resten of beschadigingen in de hersenen aanwezig zijn, bijvoorbeeld weefselresten van de larven, de dode wormen of de holtes, die niet herstellen. (1p)

Vraag 37 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Nicotine tijdens de vroege embryonale ontwikkeling

Opgavetekst

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1 Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, 2024

Schema van een synaps in het beloningscentrum. Links een zenuwuitloper met blaasjes en dopamine, een acetylcholinereceptor waarop nicotine bindt, en dopaminekanalen in het membraan. In de synapsspleet zit dopamine. Rechts het postsynaptisch neuron met dopaminereceptoren. Een pijl wijst naar het beloningscentrum.

Vraag 2 3 punten

Nicotine wordt niet afgebroken door acetylcholinesterase, dat in de weefselvloeistof aanwezig is.

Leg uit dat in aanwezigheid van nicotine het beloningscentrum meer geactiveerd wordt dan in aanwezigheid van acetylcholine.

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord blijkt dat nicotine langer of vaker gebonden is aan de (acetylcholine)receptoren dan acetylcholine, waardoor er meer actiepotentialen ontstaan in het presynaptische deel. (1p)
  • Uit het antwoord blijkt dat bij nicotine meer of langduriger dopamine vrijkomt in de synapsspleet. (1p)
  • Uit het antwoord blijkt dat bij nicotine meer actiepotentialen of impulsen ontstaan in het postsynaptisch neuron, waardoor het beloningscentrum meer geactiveerd wordt. (1p)

Als de kandidaat noteert dat nicotine sterker bindt, het eerste scorepunt niet toekennen. Als de kandidaat een juiste redenatie maakt vanuit acetylcholine, scorepunten toekennen naar analogie met het correctievoorschrift.

Vraag 2 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Bestrijding van ambrosia

Opgavetekst

Bestrijding van ambrosia

Ambrosia is een plant uit Noord-Amerika die eind negentiende eeuw voor het eerst in Nederland werd waargenomen. Nick is allergisch voor de pollen van ambrosia, waardoor hij vaak last heeft van hooikoorts.

Ambrosia of alsemambrosia (Ambrosia artemisiifolia, afbeelding 1) is een eenjarige plant. De plant komt voor op verstoorde gronden, zoals omgewerkte bermen, akkers, fabrieks- en bouwterreinen. De onopvallende bloemen produceren een grote hoeveelheid stuifmeel (pollen), waar veel mensen een allergie voor ontwikkelen. Ook het aantal geproduceerde zaden is enorm groot. Het zaad kan meer dan 40 jaar kiemkrachtig blijven. De zaden van ambrosia zijn via hooi en vogelvoer in Nederland terechtgekomen. In Nederland kan de plant alleen in warme zomers kiemkrachtige zaden produceren.

Ambrosia wordt al meer dan een eeuw regelmatig in Nederland waargenomen. Toch lijkt de plant zich pas de laatste jaren in Nederland te hebben gevestigd: de plant kan er nu zijn hele levenscyclus voltooien.

Vraag 14 1 punt

Het samentrekken van spieren in de wand van de bronchiolen wordt veroorzaakt door activiteit in een deel van het zenuwstelsel. Welk deel van het zenuwstelsel laat de spieren in de wand van de bronchiolen samentrekken?

  1. A het animaal zenuwstelsel
  2. B het orthosympatisch zenuwstelsel
  3. C het parasympatisch zenuwstelsel
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 14 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Slaap herstelt DNA

Opgavetekst

Slaap herstelt DNA

Alle organismen met een zenuwstelsel blijken slaap nodig te hebben. Israëlische wetenschappers toonden aan dat slaap een belangrijke rol speelt bij het herstel van DNA-schade in neuronen.

Bij gewervelden wordt het slaap-waakritme geregeld door het peptide-hormoon melatonine. Melatonine wordt geproduceerd door de epifyse, een klier in de hersenen. De aanmaak doorloopt een 24 uurs-ritme én wordt beïnvloed door de hoeveelheid licht die door bepaalde receptoren in het netvlies wordt opgevangen. Om in te kunnen slapen moet de melatonineconcentratie boven een bepaalde drempelwaarde komen.

Op de celmembranen van veel verschillende celtypen zijn melatonine-receptoren te vinden. Zo ook op cellen van het centraal zenuwstelsel. Melatonine heeft verschillende effecten op cellen; het kan bijvoorbeeld de genexpressie beïnvloeden.

Doordat neuronen voornamelijk overdag actief zijn, lopen ze voornamelijk overdag DNA-schade op. DNA-schade wordt veelal veroorzaakt door zuurstofradicalen. Deze stoffen ontstaan bij processen waarbij zuurstof wordt gebruikt.

Vraag 29 2 punten

Melatonine wordt geproduceerd door de epifyse, een klier in de hersenen. De aanmaak doorloopt een 24 uurs-ritme én wordt beïnvloed door de hoeveelheid licht die door bepaalde receptoren in het netvlies wordt opgevangen. Is de epifyse een endocriene of een exocriene klier? En wordt de melatonineproductie door licht geremd of gestimuleerd?

  1. A de epifyse is endocrien, de melatonineproductie wordt door licht geremd
  2. B de epifyse is endocrien, de melatonineproductie wordt door licht gestimuleerd
  3. C de epifyse is exocrien, de melatonineproductie wordt door licht geremd
  4. D de epifyse is exocrien, de melatonineproductie wordt door licht gestimuleerd
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 29 in het hele examen

Vraag 30 2 punten

Op de celmembranen van veel verschillende celtypen zijn melatoninereceptoren te vinden. Drie uitspraken over de doelwitcellen met melatoninereceptoren zijn: 1 Melatonine bereikt de celkern via diffusie. 2 Het effect van melatonine verloopt via second messengers. 3 Melatonine is een transcriptiefactor. Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is.

Bekijk het antwoord
  • Noteert bij elk nummer of de uitspraak juist of onjuist is: 1 onjuist, 2 juist, 3 onjuist. (2p)

Drie nummers correct: 2 punten. Twee nummers correct: 1 punt. Minder dan twee: 0 punten.

Vraag 30 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Maarten van der Weijden zwemt de Elfstedentocht

Opgavetekst

Maarten van der Weijden zwemt de Elfstedentocht

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

In 2018 deed olympisch zwemkampioen Maarten van der Weijden zijn eerste poging om de 200 kilometer lange Elfstedentocht te zwemmen om geld in te zamelen voor onderzoek naar de behandeling van kanker (afbeelding 1). Deze poging slaagde net niet, maar een jaar later lukte het wel.

Gedurende een intensieve trainingsperiode heeft Maarten zijn lichaam voorbereid op deze uitzonderlijke inspanning. Door de training is zijn maximale zuurstofopname vergroot. Dit is op weefselniveau te verklaren doordat de concentratie van rode bloedcellen in het bloed verhoogd is. Ook op andere organisatieniveaus zijn als gevolg van training veranderingen opgetreden die leiden tot een vergroting van de maximale zuurstofopname uit de lucht.

Door de training is ook het aantal haarvaten in Maartens skeletspieren toegenomen. Hierdoor kan in de skeletspieren meer aerobe dissimilatie plaatsvinden.

Vraag 6 1 punt

Voorafgaand aan zijn Elfstedentocht had Maarten een thermometerpil ingeslikt. Daardoor kreeg zijn coach continu informatie over Maartens kerntemperatuur. Als die onder de 35 °C zou komen, zou er sprake zijn van onderkoeling en zou Maarten moeten stoppen. Verschillende processen, aangestuurd door het autonome en het animale zenuwstelsel, zorgden er tijdens het zwemmen voor dat Maartens lichaamstemperatuur niet te snel daalde. Noteer zo’n proces dat direct aangestuurd wordt door het animale zenuwstelsel.

Bekijk het antwoord
  • Noemt (zwem)bewegingen of rillingen. (1p)

De antwoorden (zwem)bewegingen en rillingen zijn beide goed.

Vraag 6 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Koorts en ziek zijn

Opgavetekst

Koorts en ziek zijn

Australische wetenschappers hebben onderzocht hoe cellen tegengaan dat schade optreedt door koorts.

Als bij de mens de lichaamstemperatuur (kerntemperatuur) ten gevolge van een infectie boven 38,3 °C stijgt, wordt dat koorts genoemd. Koorts begint met een verhoging van de normtemperatuur in de hypothalamus. Die verhoging kan worden veroorzaakt door macrofagen als zij in reactie op ziekteverwekkers bepaalde stoffen (pyrogenen) afgeven. Een voorbeeld van zo’n pyrogeen is interleukine-1 (IL-1).

Afbeelding 1 laat zien hoe IL-1 in de hypothalamus een reactie in de temperatuurgevoelige neuronen veroorzaakt.

1 IL-1 bindt aan een IL-1-receptor op een endotheelcel.
2 IRAK en MyD88 activeren een reeks aan enzymatische omzettingen.
3 Er komt een grote hoeveelheid arachidonzuur vrij.
4 Cyclo-oxygenase zet arachidonzuur om in PGE2.
5 PGE2 bindt aan een PGE2-receptor op een gliacel.
6 De gliacel geeft cAMP af.
7 Het temperatuurgevoelig neuron geleidt impulsen naar het temperatuurcentrum.

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1 Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, 2023

Schema van de werking van IL-1 in de hypothalamus. Boven een endotheelcel met de IL-1-receptor, IRAK en MyD88; daaronder arachidonzuur, dat via cyclo-oxygenase wordt omgezet in PGE2. PGE2 bindt aan een PGE2-receptor op een gliacel, waarin cAMP wordt afgegeven. De gliacel staat in contact met een temperatuurgevoelig neuron. Bij de bloedvaten staat ‘BLOED’ en bij het IL-1 zijn meerdere bolletjes getekend.

Bron 14

De stijging van de temperatuur bij koorts en de daling na afloop zijn schematisch weergegeven in afbeelding 2. Twee perioden zijn aangegeven met de letters a en b. Op twee tijdstippen, aangegeven met pijltjes, treden veranderingen op in de instelling van de normtemperatuur in de hypothalamus.

Afbeelding 2

Afbeelding 2
Afbeelding 2 Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, 2023

Lijndiagram van de kerntemperatuur en de normtemperatuur. Horizontale as: tijd in uren, met 0 tot en met 2 (periode a) en 32 tot en met 33 (periode b); de as is onderbroken. Verticale as: temperatuur in °C, van 36,5 tot 40,0. Stippellijn (normtemperatuur): bij 0 uur springt die van ongeveer 36,9 naar 39,5 °C, en bij 32 uur weer terug naar ongeveer 36,9 °C. Doorgetrokken lijn (kerntemperatuur): in periode a stijgt die van ongeveer 36,9 naar bijna 39,5 °C; in periode b daalt die van 39,5 naar ongeveer 36,9 °C. Pijltjes bij 0 uur en bij 32 uur geven de veranderingen van de normtemperatuur aan. Periode a en b zijn met een accolade aangegeven.

Vraag 17 2 punten

In de perioden a en b vinden processen plaats die de kerntemperatuur beïnvloeden: 1 toename van de zweetproductie 2 verhoogde afgifte van schildklierhormoon 3 verwijding van de bloedvaten van de huid. Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of het betreffende proces bijdraagt aan de verandering van de kerntemperatuur tijdens periode a of tijdens periode b.

Bekijk het antwoord
  • Noteert per proces de periode waarin het bijdraagt aan de verandering van de kerntemperatuur: 1 periode b, 2 periode a, 3 periode b. (2p)

Puntentabel van het correctievoorschrift: indien drie nummers correct 2 punten; indien twee nummers correct 1 punt; indien minder dan twee nummers correct 0 punten.

Vraag 17 in het hele examen

Bron 16

De Australische wetenschappers ontdekten dat bij temperatuurverhoging de productie van het eiwit RBM3 in macrofagen wordt verlaagd. RBM3 remt normaal gesproken de aanmaak van temperatuurgevoelige micro-RNA’s (thermo-miRNA’s). Thermo-miRNA’s veroorzaken RNA-interferentie in het cytoplasma en remmen zo de productie van pyrogenen.

Uit de resultaten van dit onderzoek kan een terugkoppelingssysteem afgeleid worden.

In afbeelding 3 is dit terugkoppelingssysteem gedeeltelijk weergegeven.

In afbeelding 3 zijn vier plaatsen genummerd.

Afbeelding 3

Afbeelding 3
Afbeelding 3 Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, 2023

Regelkring. Bovenaan ‘infectie’ met een plusteken naar ‘pyrogenen’. Van pyrogenen naar ‘koorts’, aangegeven met nummer 1. Van koorts naar RBM3, nummer 2. Van RBM3 naar de thermo-miRNA’s, nummer 3. Van de thermo-miRNA’s terug naar pyrogenen, nummer 4. Vanaf de thermo-miRNA’s loopt een pijl naar ‘activatie en regulatie afweercellen’.

Vraag 20 2 punten

Schrijf de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar en noteer erachter of op de betreffende plaats in de regelkring stimulering (+) of remming (–) optreedt.

Bekijk het antwoord
  • Noteert per plaats of er stimulering (+) of remming (-) optreedt: 1 stimulering (+), 2 remming (-), 3 remming (-), 4 remming (-). (2p)

Puntentabel van het correctievoorschrift: indien vier nummers correct 2 punten; indien drie nummers correct 1 punt; indien minder dan drie nummers correct 0 punten.

Vraag 20 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Vergiftigen pijlgifkikkers zichzelf niet?

Opgavetekst

Vergiftigen pijlgifkikkers zichzelf niet?

Pijlgifkikkers gebruiken gif als verdediging tegen predatoren. Rebecca Tarvin van de University of Texas onderzocht hoe het komt dat de kikkers zichzelf niet vergiftigen.

Als een pijlgifkikkertje zoals Epipedobates tricolor (afbeelding 1) belaagd wordt, scheiden gifklieren in de huid een dodelijk neurotoxine uit. Een veelvoorkomend neurotoxine bij pijlgifkikkers is epibatidine.

In het lichaam van een predator bindt epibatidine aan de acetylcholine-receptoren op het postsynaptisch membraan van neuronen. Net als acetylcholine veroorzaakt epibatidine het openen van Na+-kanaaltjes.

Vraag 29 2 punten

Over de invloed van epibatidine op het postsynaptisch neuron worden de volgende uitspraken gedaan: 1 Door binding van epibatidine aan de receptor wordt de drempelpotentiaal verlaagd. 2 Door binding van epibatidine aan de receptor treedt depolarisatie op. 3 Epibatidine werkt als antagonist van acetylcholine. Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is.

Bekijk het antwoord
  • Noteert bij elk van de nummers 1, 2 en 3 of de uitspraak juist of onjuist is: 1 onjuist, 2 juist, 3 onjuist. (2p)

Puntentabel van het correctievoorschrift: indien drie nummers correct 2 punten; indien twee nummers correct 1 punt; indien minder dan twee nummers correct 0 punten.

Vraag 29 in het hele examen

Vraag 30 1 punt

In vergelijking met binding van acetylcholine blijven bij binding van epibatidine de Na+-kanaaltjes in de synaps veel langer openstaan, zelfs bij zeer lage concentraties. Geef een mogelijke verklaring waardoor de Na+-kanaaltjes langer open blijven staan in aanwezigheid van epibatidine.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een mogelijke verklaring, bijvoorbeeld dat epibatidine sterker aan de receptor bindt, dat epibatidine langer aan de receptor gebonden blijft, dat er geen enzym is dat epibatidine afbreekt, of dat er geen transportenzym is dat epibatidine afvoert. (1p)

Vraag 30 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Doping in rioolwater

Opgavetekst

Bron 21

Op verzoek van het World Anti-Doping Agency (WADA) hebben wetenschappers van de Universiteit van Amsterdam onderzoek gedaan naar dopinggebruik in de sport. Zij analyseerden het rioolwater in drie Nederlandse steden voor, tijdens en na een groot sportevenement.

De concentratie van doping in rioolwater van een stad is een goede maat voor het gebruik van doping in die stad. In drie steden werd twee weken lang, dagelijks, meerdere keren per uur, een beetje rioolwater verzameld. Op de zaterdag van het eerste weekend van de onderzoeksperiode begon in elke stad een groot sportevenement:

  • in stad P, een grote stad, een atletiekevenement van vijf dagen voor professionele sporters
  • in stad Q, een middelgrote stad, een tweedaags bodybuilding-evenement voor amateurs
  • in stad R, een kleine stad, een eendaags bodybuildingevenement voor amateurs

Het rioolwater werd in het laboratorium getest op verschillende stoffen. Afbeelding 1 toont de resultaten voor efedrine, norefedrine, DMAA (methylhexanamine) en DNP (2,4-dinitrofenol).

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1 Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, 2023

Vier grafieken, één per stof (norefedrine, efedrine, DMAA en DNP), met de concentratie in mg per dag per 1000 inwoners. Op de horizontale as de dagen, twee weken lang. Drie reeksen: stad P, stad Q en stad R (de legenda staat onderaan). Grijze balkjes geven de weekenddagen aan en de pijl markeert de zaterdag waarop het evenement begint. Bij DNP piekt stad Q op de zaterdag van het evenement op ongeveer 165; de reeks van stad R piekt daar op ongeveer 70; stad P blijft bijna op nul. Buiten de evenementen ligt de reeks van stad Q bij DNP dicht bij nul. Bij norefedrine, efedrine en DMAA liggen de reeksen van stad R het laagst.

Vraag 36 2 punten

DMAA is een synthetische drug die door sommige sporters wordt gebruikt voor prestatieverbetering. DMAA heeft echter veel negatieve bijwerkingen, soms zelfs met dodelijke afloop. DMAA heeft eenzelfde werking als (nor)adrenaline en koppelt aan dezelfde receptoren, maar blijft daar langer aan gebonden.
Sporters gebruiken doping om verschillende effecten te bereiken, zoals:
1 verwijding van de bronchiolen
2 vergroting van de alertheid
3 toename van de spiermassa

Welk effect kan verwacht worden van het gebruik van DMAA?

  1. A Alleen 1
  2. B Alleen 2
  3. C Alleen 3
  4. D Zowel 1 als 2
  5. E Zowel 1 als 3
  6. F Zowel 2 als 3
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 36 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Gevaarlijk afslankmiddel

Opgavetekst

Bron 1

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

In tegenstelling tot wat veel mensen denken, zijn natuurgeneesmiddelen niet altijd veilig. Zo kunnen sommige Chinese kruidenpreparaten met Aristolochia ernstige nierschade veroorzaken. Ruim honderd Belgische vrouwen die in de jaren 90 een bepaald afslankmiddel op basis van kruiden hadden gebruikt, ontwikkelden ernstig nierfalen. De oorzaak was aristolochiazuur, afkomstig van de Aristolochia-plant die in het middel verwerkt was. Bij sommige vrouwen was de nierschade zo groot dat een niertransplantatie nodig was. Bij anderen werden jaren later tumoren in de urinewegen aangetroffen.

De toepassing van Aristolochia in afslankmiddelen berust op de diuretische (vochtafdrijvende) werking van aristolochiazuur.

Het werkingsmechanisme van aristolochiazuur is nog niet helemaal bekend. Aanvankelijk werd aangenomen dat het vochtafdrijvend werkt door de afgifte van een bepaald hypofysehormoon te beïnvloeden.

Inmiddels neemt men aan dat aristolochiazuur diuretisch werkt doordat deze stof de permeabiliteit van de verzamelbuisjes voor ureum verlaagt.

De nierschade bij de Belgische vrouwen werd meestal toevallig ontdekt na een routine-bloedonderzoek. Het bloedonderzoek toonde bij deze vrouwen vaak ernstige bloedarmoede aan. Bij nader onderzoek bleken de nieren gekrompen en vervormd te zijn.

Vraag 2 2 punten

Welk hormoon kan dit zijn? En zou de afgifte van dit hormoon dan worden gestimuleerd of geremd door aristolochiazuur?

  1. A TSH (SSH), gestimuleerd
  2. B TSH (SSH), geremd
  3. C renine, gestimuleerd
  4. D renine, geremd
  5. E ADH, gestimuleerd
  6. F ADH, geremd
Bekijk het antwoord

Antwoord: F

Vraag 2 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Evolutie van de menstruatie

Opgavetekst

Bron 23

De mens is een van de weinige zoogdieren die menstrueert. Evolutiebiologen onderzoeken hoe dit in de evolutie is ontstaan.

Bij zoogdieren wordt tijdens de rijping van eicellen in de eierstokken het baarmoederslijmvlies dikker door de invloed van oestrogeen. Het gereedmaken van het verdikte baarmoederslijmvlies voor de innesteling van een embryo wordt bij niet-menstruerende zoogdieren pas in gang gezet als een embryo in de baarmoeder aanwezig is. De baarmoederslijmvliescellen van de moeder worden dan aangezet tot decidualisatie. Dit is het vormen van een cellaag (de decidua) waarin het embryo zich kan innestelen. Als de innesteling uitblijft, wordt dit verdikte baarmoederslijmvlies niet afgestoten maar geabsorbeerd. Er volgt dus geen menstruatie.

Bij menstruerende zoogdieren begint de vorming van de decidua ‘vanzelf’: het progesteron dat door het geel lichaam wordt afgegeven, veroorzaakt de celdifferentiatie in het baarmoederslijmvlies. Dit wordt spontane decidualisatie genoemd. Bij de menstruatie wordt de decidua afgescheiden.

Menstruatie is relatief recent in de evolutie ontstaan. In afbeelding 1 is in een fylogenetische stamboom van een groot aantal zoogdieren aangegeven of ze wel of niet menstrueren of dat dat niet bekend is.

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1

Fylogenetische stamboom van een groot aantal zoogdieren, met de namen van de soorten aan het uiteinde van de takken. De primaten staan bovenaan, de vleermuizen in het midden, en daaronder andere soorten. Legenda: menstruerende soorten (lichte lijn), niet-menstruerende soorten (zwarte lijn), soorten waarvan niet bekend is of ze menstrueren (stippellijn).

Bron 28

De vorming van de decidua wordt bij niet-menstruerende zoogdieren veroorzaakt doordat het embryo via een aantal tussenstappen zorgt voor een toename van de second messenger cAMP in de cellen van het baarmoederslijmvlies, die daardoor differentiëren tot decidua-cellen. Bij menstruerende zoogdieren leidt progesteronproductie tijdens de maandelijkse cyclus tot de toename van cAMP en de daaropvolgende celdifferentiatie van de baarmoederslijmvliescellen.

In afbeelding 2 is deze signaalcascade schematisch weergegeven.

Afbeelding 2

Afbeelding 2
Afbeelding 2

Schema van een signaalcascade bij het celmembraan. De signaalstof bindt aan de membraanreceptor. Daarna volgen GTP en GDP, het enzym adenylcyclase, ATP en cAMP, wat leidt tot celdifferentiatie. Labels: signaalstof, membraanreceptor, adenylcyclase, celmembraan, GTP, GDP, ATP, cAMP, CELDIFFERENTIATIE.

Vraag 26 1 punt

Licht toe dat cAMP een second messenger wordt genoemd.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat er eerst een extracellulaire signaalstof of hormoon is die via activatie van cAMP leidt tot de celrespons, de celdifferentiatie of het doorgeven van die boodschap (1p)

Vraag 26 in het hele examen

Bron 30

Tijdens de zwangerschap en de daaropvolgende zoogperiode ligt de menstruatiecyclus van menstruerende zoogdieren stil. Het zuigen van het jong beïnvloedt de afgifte van GnRH en LH bij het moederdier.

Vraag 28 2 punten

Wordt door het zogen de afgifte van GnRH bij de moeder gestimuleerd of geremd? En wordt de afgifte van LH dan gestimuleerd of geremd?

  1. A GnRH-productie gestimuleerd, LH-productie gestimuleerd
  2. B GnRH-productie gestimuleerd, LH-productie geremd
  3. C GnRH-productie geremd, LH-productie gestimuleerd
  4. D GnRH-productie geremd, LH-productie geremd
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 28 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Lachgas, geen onschuldige partydrug

Opgavetekst

Bron 31

Lachgas (N2O) wordt door jongeren steeds vaker gebruikt als partydrug. Zij beschouwen het als een relatief onschadelijk middel dat je een lachkick bezorgt. Vwo-scholier Lia liep ernstige zenuwschade op door het gebruik van lachgas.

Bij lachgasgebruik wordt een ballon gevuld met het gas. Vervolgens wordt een paar keer in- en uitgeademd in de ballon. Hierdoor ontstaat een kortdurend vrolijk gevoel. Dit gevoel ontstaat waarschijnlijk doordat lachgas NMDA-receptoren in synapsen in de hersenen blokkeert. Er ontstaat ook duizeligheid door een tijdelijk zuurstofgebrek in de hersenen.

De NMDA-receptor is een ionkanaal dat geactiveerd wordt als glutaminezuur en glycine er tegelijk aan binden. Geactiveerde NMDA-receptoren veroorzaken excitatie van het postsynaptisch neuron.

Vraag 29 2 punten

Bevindt de NMDA-receptor zich in het presynaptisch of in het postsynaptisch membraan? En voorkomt binding van N2O depolarisatie, repolarisatie of hyperpolarisatie van het postsynaptisch neuron?

  1. A presynaptisch membraan, depolarisatie
  2. B presynaptisch membraan, repolarisatie
  3. C presynaptisch membraan, hyperpolarisatie
  4. D postsynaptisch membraan, depolarisatie
  5. E postsynaptisch membraan, repolarisatie
  6. F postsynaptisch membraan, hyperpolarisatie
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 29 in het hele examen

Bron 32

Het is niet altijd meteen duidelijk dat zenuwschade het gevolg kan zijn van lachgasgebruik. Lia kreeg minder gevoel in haar benen en ze kreeg moeite met lopen. Toen ze met deze klachten bij haar huisarts kwam, verwees die haar door naar een neuroloog. De neuroloog onderzocht haar beenreflexen en vermoedde een probleem in de impulsgeleiding als gevolg van aantasting van de myelineschedes. Lia vertelde niet over haar lachgasgebruik.

De neuroloog testte de geleiding van de zenuwen in het been door op een bepaalde plaats de zenuw te stimuleren en met sensoren te meten wanneer de opgewekte impuls op een andere plaats aankomt. In afbeelding 1 zijn de plaatsen van de twee sensoren en de plaats van stimulering aangegeven.

Uit de metingen bleek dat bij Lia de impulsgeleiding was verstoord. De impulsen komen bij Lia later aan dan bij iemand bij wie de myelineschedes wel goed functioneren.

Vraag 33 1 punt

In welk deel van het zenuwstelsel bevinden zich myelineschedes?

  1. A alleen in het centraal zenuwstelsel
  2. B alleen in het perifeer zenuwstelsel
  3. C zowel in het centraal zenuwstelsel als in het perifeer zenuwstelsel
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 33 in het hele examen

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1

Tekening van een been met drie aanduidingen, van boven naar beneden: sensor plaats 1, stimulering (tussen de twee sensoren) en sensor plaats 2.

Vraag 34 1 punt

Verklaar waardoor de impulsen bij Lia niet even snel aankomen als bij een gezond persoon.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat door aantasting van de myelineschedes de sprongen in de impulsgeleiding kleiner zijn of de insnoeringen van Ranvier groter, waardoor de impulsgeleiding wordt vertraagd. Ook goed: dat de impulsgeleiding bij myelineschedes sprongsgewijs (saltatoir) verloopt, waardoor bij beschadigde schedes de snelheid lager is (1p)

Vraag 34 in het hele examen

2022, tijdvak 2: De fipronilcrisis in de pluimveesector

Opgavetekst

De fipronilcrisis in de pluimveesector

In 2017 werd de pluimveesector in Nederland en België getroffen door de fipronilcrisis. Voor de bestrijding van vogelmijt waren stallen van legkippen gereinigd met het verboden middel fipronil. Deze stof was door de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) aangetroffen in eieren en in producten waarin eieren verwerkt worden. Miljoenen eieren werden uit de supermarkten gehaald en vernietigd.

De vogelmijt (Dermanyssus gallinae, afbeelding 1) voedt zich vooral 's nachts met het bloed van rustende en slapende vogels, waaronder kippen.

In Nederland is op veel pluimveebedrijven vogelmijt aanwezig. Dit leidt tot economische schade omdat een door vogelmijt besmette kip minder eieren legt. De huid van een besmette kip wordt bleek (te zien aan de kam op de kop) en de kip vermagert.

De toxiciteit van het bestrijdingsmiddel fipronil berust op het blokkeren van de GABAA-receptoren van geleedpotigen zoals vogelmijt. GABAA-receptoren zijn chloride-kanalen en bevinden zich in het centraal zenuwstelsel. GABAA-receptoren komen ook voor bij gewervelden, maar lijken bij deze groep een minder grote affiniteit voor fipronil te hebben dan de receptoren bij geleedpotigen.

Afbeelding 2 toont een GABAA-receptor. Als de neurotransmitter GABA aan deze receptor bindt, gaat het chloridekanaal open en stromen chloride-ionen de cel in. Fipronil verhindert de binding van GABA aan de receptor, waardoor het chloridekanaal gesloten blijft.

De Duitse warenautoriteit publiceerde cijfers over eieren die afkomstig waren uit België. Er werden hoeveelheden fipronil gemeten van 0,0031 tot 1,2 mg/kg.

Volgens de normwaarden mag een kortdurende blootstelling aan fipronil bij mensen niet boven de 0,009 mg/kg lichaamsgewicht komen.

Over de gemeten hoeveelheden werden in de media diverse beweringen gedaan door toxicologen. Een citaat:
“Een kind dat 10 kilo weegt en 1 ei binnenkrijgt, zit net op de uiterste waarde voor acute toxische effecten.”

Naast de norm voor kortdurende blootstelling wordt ook een andere norm gehanteerd: de aanvaardbare dagelijkse inname (ADI) van 0,0002 mg/kg lichaamsgewicht die iedere dag geconsumeerd kan worden zonder dat er effecten op de gezondheid optreden.

Bestrijdingsmiddelen tegen vogelmijt blijken vaak minder effectief te zijn doordat niet op alle schuilplekken van de mijt voldoende van het middel terechtkomt. Een sub-letale dosis – een concentratie waarbij geen sterfte van de vogelmijt optreedt – zou de ontwikkeling van een populatie vogelmijt die resistent is tegen fipronil kunnen versnellen.

Een mogelijk alternatief voor fipronil bij de bestrijding van vogelmijt is de ‘warmte-stookmethode’. Bij deze methode wordt de lege stal een aantal dagen verhit tot een temperatuur van ongeveer 45 °C.

Over het werkingsmechanisme van deze methode worden de volgende beweringen gedaan:

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1 Bron: http://library.wur.nl/WebQuery/wurpubs/fulltext/35928

Tekening van een vogelmijt (Dermanyssus gallinae) van boven gezien. Het lichaam is ovaal en er zijn acht poten.

Vraag 8 2 punten

Verklaar waardoor besmetting met vogelmijt leidt tot het bleek worden van de huid van de kip. Verklaar waardoor besmetting met vogelmijt leidt tot vermagering van de kip.

Bekijk het antwoord
  • Verklaart het bleek worden van de huid, bijvoorbeeld: de kip krijgt een bleke huid doordat de vogelmijten bloed van de kip gebruiken; vogelmijten drinken bloed, waardoor de kip een tekort aan rode bloedcellen heeft, zodat de huid minder doorbloed wordt en er bleker uitziet (1p)
  • Verklaart de vermagering, bijvoorbeeld: de kip vermagert doordat zij voedingsstoffen uit haar vetweefsel gebruikt om weer meer bloedcellen te maken; de kippen verliezen met het bloed veel energie en vallen dus af (1p)

Vraag 8 in het hele examen

Afbeelding 2

Afbeelding 2
Afbeelding 2 Bron: bewerkt naar: http://www.pharmacology.us/ContentPics/634546288086850239GABAreceptor.jpg

Schema van de GABAA-receptor in het postsynaptisch membraan, met het synapsspleet erboven. De receptor bindt GABA. Het chloridekanaal in het midden van de receptor is met een pijl aangegeven: Cl− stroomt de cel in.

Vraag 9 2 punten

Wordt door binding van fipronil aan de GABAA-receptor de drempelpotentiaal van het postsynaptisch membraan sneller of minder snel bereikt? En leidt binding van fipronil tot excitatie of tot inhibitie van het postsynaptisch neuron?

  1. A sneller bereikt, excitatie
  2. B sneller bereikt, inhibitie
  3. C minder snel bereikt, excitatie
  4. D minder snel bereikt, inhibitie
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 9 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Domesticatiesyndroom

Opgavetekst

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1

Rij van zes foto's van gedomesticeerde dieren. Bij de meeste dieren zijn witte vlekken in de vacht zichtbaar.

Vraag 29 2 punten

Bij veel gedomesticeerde dieren ontbreekt de 'stressrespons' (de fysiologische reactie op een stressprikkel) bij contact met mensen vrijwel geheel. De stressrespons bestaat uit een snelle respons en een langzamere respons. De snelle respons leidt tot de afgifte van een hormoon onder invloed van het autonome zenuwstelsel. Noteer de naam van dit hormoon. Noteer de naam van het deel van het autonome zenuwstelsel dat de afgifte van dit hormoon stimuleert.

Bekijk het antwoord
  • Noemt (nor)adrenaline als hormoon. (1p)
  • Noemt het (ortho)sympatische deel van het autonome zenuwstelsel. (1p)

Aan het antwoord 'grensstreng' het tweede scorepunt toekennen.

Vraag 29 in het hele examen

Vraag 30 2 punten

De langzamere respons leidt tot de afgifte van het hormoon cortisol. De afgifte hiervan gebeurt onder invloed van de hypothalamus en de hypofyse. Noteer de naam van het hormoon dat door de hypothalamus wordt afgegeven om uiteindelijk de afgifte van cortisol te stimuleren. Verklaar waardoor bij de stressrespons de afgifte van cortisol langzamer op gang komt dan de afgifte van het hormoon van de snelle respons.

Bekijk het antwoord
  • Noemt CRH/ACTH-RH als hormoon dat door de hypothalamus wordt afgegeven. (1p)
  • Verklaart dat het transport van de hormonen via het bloed verloopt / dat deze route meerdere stappen heeft, in vergelijking met de adrenaline-afgifte die via het zenuwstelsel wordt gereguleerd. (1p)

Vraag 30 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Planten maken nieuw poliovaccin

Opgavetekst

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1

Drie tekeningen van een dwarsdoorsnede van het ruggenmerg, met daaronder een spier met spiervezels. a, voor polio-infectie: gezond ruggenmerg met neuronen die via uitlopers met de spier verbonden zijn. b, direct na polio-infectie: de neuronen zijn aangetast (aangegeven met sterretjes) en de verbindingen met de spier zijn deels weg. c, acht jaar na infectie: minder neuronen; de spier heeft weer enkele verbindingen, zichtbaar als een vertakte uitloper naar de spiervezels.

Vraag 31 2 punten

Planten maken nieuw poliovaccin. Polio of kinderverlamming is een infectieziekte die wordt veroorzaakt door het poliovirus. Al in 1988 is de WHO (World Health Organization) een campagne gestart om het poliovirus wereldwijd uit te roeien, maar nog steeds is dit doel niet gehaald. Productie van een goedkoop poliovaccin met behulp van planten kan mogelijk het laatste zetje geven. Besmetting met het poliovirus vindt vooral plaats via water of voedsel dat met ontlasting besmet is. Hierna vermenigvuldigt het virus zich in de cellen van de darmwand, waarna het wekenlang in de ontlasting aangetroffen kan worden. Meestal treedt een lokale immuunrespons op zodat geen of slechts griepachtige verschijnselen optreden. In één tot twee procent van de gevallen gebeurt dit niet en bereikt het virus via het lymfestelsel het centraal zenuwstelsel waar het vervolgens het ruggenmerg en/of de hersenstam aantast. In afbeelding 1a zijn gezond ruggenmerg, neuronen en een spier te zien; in 1b en 1c de gevolgen na aantasting van het ruggenmerg door een polio-infectie. De weergegeven neuronen in afbeelding 1 zijn motorische neuronen. Beschrijf waaraan je kan zien dat de neuronen geen schakelneuronen zijn. Beschrijf waaraan je kan zien dat de neuronen geen sensorische neuronen zijn.

Bekijk het antwoord
  • Beschrijft waaruit blijkt dat de cellen geen schakelneuronen zijn: ze zijn verbonden met spieren / ze hebben uitlopers naar de spieren / ze liggen niet geheel binnen het centraal zenuwstelsel. (1p)
  • Beschrijft waaruit blijkt dat de cellen geen sensorische neuronen zijn: het cellichaam ligt in het ruggenmerg / sensorische neuronen komen het ruggenmerg via de rugzijde binnen. (1p)

Aan een antwoord als: 'Het neuron is verbonden met een spier', het tweede scorepunt niet toekennen. Voorbeelden van een juiste beschrijving dat de cellen geen schakelneuronen zijn: de cellen zijn verbonden met spieren; ze hebben uitlopers naar de spieren; ze liggen niet geheel binnen het centraal zenuwstelsel. Voorbeelden dat de cellen geen sensorische neuronen zijn: het cellichaam ligt in het ruggenmerg; sensorische neuronen komen het ruggenmerg via de rugzijde binnen.

Vraag 31 in het hele examen

Vraag 32 1 punt

Acht jaar na de polio-infectie is de spierfunctie weer gedeeltelijk hersteld. Verklaar dit aan de hand van afbeelding 1.

Bekijk het antwoord
  • Verklaart dat (overgebleven) neuronen nieuwe uitlopers / motorische eindplaatjes / synapsen vormen, waardoor eerder verlamde spiervezels weer kunnen samentrekken. (1p)

Als de kandidaat antwoordt dat er nieuwe of meer neuronen gevormd worden, het scorepunt niet toekennen.

Vraag 32 in het hele examen

Vraag 33 2 punten

Een polio-infectie kan effect hebben op het autonome zenuwstelsel en op het animale zenuwstelsel. Enkele effecten van polio zijn: 1 lage bloeddruk 2 versnelde darmperistaltiek 3 aantasting van de kniepeesreflex 4 moeite met hoesten. Schrijf de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar en noteer erachter of het betreffende effect wel of niet het gevolg kan zijn van aantasting van het animale zenuwstelsel.

Bekijk het antwoord
  • Noteert de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar, met per effect wel of niet: 1 niet, 2 niet, 3 wel, 4 wel. (2p)

Indien vier nummers correct: 2 punten. Indien drie nummers correct: 1 punt. Indien minder dan drie nummers correct: 0 punten.

Vraag 33 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Alternatieven voor ‘de pil’

Vraag 1 2 punten

De pil is meestal een combinatiepreparaat. De twee hormonen in de pil remmen een hormoonklier en een bepaald deel van de hersenen. Hierdoor wordt de afgifte van hormonen die de ovaria stimuleren om een eicel te produceren, geblokkeerd.
Noteer de naam van de hormoonklier die wordt geremd door de hormonen in de pil.
En noteer de naam van het deel van de hersenen dat de hormoonafgifte door deze hormoonklier aanstuurt.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de hypofyse (adenohypofyse / hypofyse voorkwab) als geremde hormoonklier (1p)
  • Noemt de hypothalamus als deel van de hersenen dat de hormoonafgifte door de hormoonklier aanstuurt (1p)

Vraag 1 in het hele examen

Vraag 2 2 punten

De anticonceptiepil bevat meestal een combinatie van een progestageen hormoon (een synthetische variant van progesteron) en een oestrogeen hormoon. De pil wordt gedurende drie weken geslikt, gevolgd door een stopweek waarin geen pil wordt ingenomen. Meestal vindt in de stopweek een bloeding plaats. Na de stopweek wordt weer gestart met inname van de pil.
Over het effect van deze hormonen worden de volgende beweringen gedaan:
1 Een hormoon in de pil stimuleert gedurende de slikweken de opbouw van het baarmoederslijmvlies.
2 Een hoge concentratie progestageen hormoon veroorzaakt de menstruatie.
Welke bewering is juist?

  1. A Geen van beide beweringen
  2. B Alleen bewering 1
  3. C Alleen bewering 2
  4. D Zowel bewering 1 als bewering 2
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 2 in het hele examen

Afbeelding 2

Afbeelding 2
Afbeelding 2

Schematische cel met een kern. Linksonder en linksboven komen stoffen de cel in, aangegeven met de letters P en Q. Bovenin is de receptor R gebonden aan het DNA, samen met S, en daar is genexpressie (pijl 'genexpressie'). Onderin is de receptor R niet actief op het DNA en vindt geen genexpressie plaats (pijl 'geen genexpressie').

Vraag 6 2 punten

Een andere groep Amerikaanse onderzoekers probeert een vorm van anticonceptie te ontwikkelen die werkzaam is bij mannen. Hierbij bestuderen ze het effect van de stof BMS-189453 (verder BMS genoemd), die de ontwikkeling van zaadcellen verhindert. BMS functioneert als een antagonist op een retinolzuurreceptor; het verhindert binding van retinolzuur. Stimulering van de retinolzuurreceptor leidt tot de expressie van bepaalde genen.
In afbeelding 2 is schematisch weergegeven welke invloed BMS heeft op cellen die een rol spelen bij de spermatogenese. Met de letters P, Q, R en S zijn stoffen aangegeven.
Vier stoffen in dit proces zijn: BMS, retinolzuur, retinolzuurreceptor, RNA-polymerase.
Schrijf de letters P, Q, R en S onder elkaar en noteer erachter welk van deze stoffen wordt weergegeven met de betreffende letter in afbeelding 2.

Bekijk het antwoord
  • Noemt per letter de juiste stof: P retinolzuur, Q BMS, R retinolzuurreceptor, S RNA-polymerase (2p)

Indien vier nummers correct: 2 punten. Indien drie of twee nummers correct: 1 punt. Indien minder dan twee nummers correct: 0 punten.

Vraag 6 in het hele examen

Afbeelding 3

Afbeelding 3
Afbeelding 3

Lijngrafiek. Horizontale as: tijd na beëindiging van de toediening (in weken), met de waarden 2, 4 en 6. Verticale as: gemiddeld aantal embryo's, van 0 tot 14. Legenda: 1 mg/kg, 16 weken toegediend (doorgetrokken lijn); 1 mg/kg, 8 weken toegediend (gestreepte lijn); 1 mg/kg, 4 weken toegediend (gestippelde lijn). De drie lijnen beginnen bij 0 op week 2. Bij benadering af te lezen: op week 4 ongeveer 9,5 (16 weken), ongeveer 8 (8 weken) en ongeveer 4 (4 weken); op week 6 ongeveer 12 (16 weken) en ongeveer 10 (8 weken en 4 weken).

Vraag 7 2 punten

Een groep acht weken oude mannetjesmuizen kreeg een dosis van 1 mg BMS per kg lichaamsgewicht oraal toegediend. De muizen werden hierdoor steriel. Om te beoordelen hoelang de muizen steriel bleven, is twee, vier en zes weken nadat de toediening van BMS gestopt was, onderzocht of de muizen weer embryo's konden verwekken. Ook werd onderzocht of de lengte van de periode waarin het middel toegediend werd, invloed heeft op het aantal verwekte embryo's. De resultaten zijn weergegeven in afbeelding 3.
Op basis van dit resultaat worden de volgende beweringen gedaan:
1 Langere toediening van BMS veroorzaakt vier weken na beëindiging van de toediening een geringere vruchtbaarheid dan een kortere toediening.
2 Een lagere dosis BMS verstoort de vruchtbaarheid langduriger dan een hogere dosis.
3 Zes weken na beëindiging van de toediening is de vruchtbaarheid volledig hersteld.
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende bewering wel of niet ondersteund wordt door de gegevens in de grafiek.

Bekijk het antwoord
  • Noemt bij elke bewering of die wel of niet ondersteund wordt door de grafiek: 1 niet, 2 niet, 3 niet (2p)

Indien drie nummers correct: 2 punten. Indien twee nummers correct: 1 punt. Indien minder dan twee nummers correct: 0 punten.

Vraag 7 in het hele examen

2021, tijdvak 2: De hielprik en PKU

Opgavetekst

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1

Twee massaspectra naast elkaar, boven van baby 1 en onder van baby 2. Horizontale as: massa/ladingsverhouding, van 140 tot 300. Verticale as: relatieve intensiteit (%), van 0 tot 100. De pieken zijn benoemd met de aminozuren (onder andere Gly, Ala, Ser, Pro, Val, Leu+Ile, Met, Phe, Tyr en Glu). Bij baby 1 is de piek van Phe (rond massa 220) duidelijk hoog, ongeveer 65%; de piek van Tyr (rond 240) is klein. Bij baby 2 zijn de pieken van Phe en Tyr klein.

Vraag 31 2 punten

Bij ongeveer 1% van de PKU-patiënten wordt de ziekte veroorzaakt door een mutatie die ertoe leidt dat de productie van het co-enzym BH4 wordt geremd. Deze vorm van PKU wordt de BH4-vorm genoemd.
BH4 fungeert als co-enzym bij verschillende omzettingen. BH4 is betrokken bij de omzetting van fenylalanine in tyrosine (afbeelding 2) en bij de omzetting van tyrosine in dopamine. Dopamine is als inhiberend hormoon betrokken bij de afgifte van prolactine. De concentratie prolactine in het bloed wordt gebruikt om een onderscheid te maken tussen de klassieke vorm van PKU en de BH4-vorm.
Leg uit hoe een afwijkende prolactine-concentratie ontstaat bij de BH4-vorm.

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord moet blijken dat (bij de BH4-vorm) de verlaagde concentratie BH4 leidt tot een verminderde productie van dopamine (uit tyrosine) (1p)
  • Uit het antwoord moet blijken dat waardoor de afgifte van prolactine minder of niet geremd wordt / waardoor de productie van prolactine hoger is (dan bij de klassieke vorm) (1p)

Het tweede scorepunt alleen toekennen als dit deel van de uitleg een logisch gevolg is van het deel voor het eerste scorepunt.

Vraag 31 in het hele examen

Vraag 32 2 punten

Het mechanisme waardoor bij PKU neurologische schade optreedt, is niet helemaal duidelijk. Een hypothese is dat fenylalanine en metabolieten hiervan fungeren als neurotoxinen die schade veroorzaken in de hersenen. De volgende fysiologische afwijkingen worden bij PKU waargenomen:
1 een tekort aan neurotransmitters
2 een verlaagde Ca2+-concentratie in de weefsels
3 een verminderde vorming van myeline
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende afwijking de informatieverwerking in de hersenen wel of niet zal verstoren.

Bekijk het antwoord
  • Noemt bij elke afwijking of die de informatieverwerking in de hersenen wel of niet verstoort: 1 wel, 2 wel, 3 wel (2p)

Indien drie nummers correct: 2 punten. Indien twee nummers correct: 1 punt. Indien minder dan twee nummers correct: 0 punten.

Vraag 32 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Gemodificeerde zweepwormen tegen de ziekte van Crohn

Opgavetekst

Gemodificeerde zweepwormen tegen de ziekte van Crohn

In Nederland zijn er waarschijnlijk meer dan vijftigduizend patiënten met de ziekte van Crohn. De behandeling bestaat voornamelijk uit symptoombestrijding en heeft wisselend resultaat. De Nederlandse hoogleraar Maikel Peppelenbosch onderzoekt het gebruik van zweepwormen voor het toedienen van medicatie.

De ziekte van Crohn is een chronische ontstekingsziekte van de darm. Erfelijkheid en omgevingsfactoren beïnvloeden de kans dat iemand de ziekte krijgt. Ook het darmbioom – het totaal aan micro-organismen in de darm – lijkt een rol te spelen.

De ontstekingen ontstaan door sterke afweerreacties in het spijsverteringskanaal. Door de ontstekingen beschadigt het darmepitheel.

Een van de symptomen van de ziekte is vermoeidheid. De oorzaak is mogelijk een vermindering van het aantal darmvlokken in de dunne darm door de ontstekingen.

In afbeelding 1 is de werking van verschillende typen membraaneiwitten van darmepitheelcellen in een darmvlok vereenvoudigd weergegeven.

Het afweersysteem in de darmen wijkt af van dat in het interne milieu, omdat niet alle bacteriën er bestreden worden: de mutualisten en commensalen in het microbioom worden getolereerd. Hierbij lijkt de productie van de ontstekingsremmende mediator IL-10 een cruciale rol te spelen.

IL-10 wordt afgegeven door macrofagen in de darmwand en stuurt de differentiatie van geactiveerde T-helpercellen in een bepaalde richting. De differentiatie van T-helpercellen is weergegeven in afbeelding 2.

Patiënten met de ziekte van Crohn maken minder IL-10 aan en hun microbioom heeft een andere samenstelling dan dat van gezonde mensen. De biodiversiteit is lager: er zijn relatief minder goedaardige bacteriesoorten in de darmen.

Deze lage biodiversiteit zou het gevolg kunnen zijn van de ziekte van Crohn, maar het zou ook juist de oorzaak ervan kunnen zijn.

De ziekte van Crohn is tot nu toe niet te genezen. Medicatie richt zich voornamelijk op het onderdrukken van de symptomen.

Een van de gebruikte medicijnen is afgeleid van een hormoon.

In 2007 kwam een Engelse onderzoeksgroep met een experimentele methode om patiënten met de ziekte van Crohn te behandelen. De onderzoekers maakten gebruik van het menselijke TGFβ-gen, dat codeert voor een groeifactor die darmcellen tot delen aanzet en de productie van de ontstekingsremmer IL-10 door macrofagen stimuleert.

Door genetische modificatie construeerden zij een darmbacterie die TGFβ produceert wanneer het voor mensen onverteerbare koolhydraat xylaan als voedingsbron wordt aangeboden. De behandeling werkt dan als volgt: nadat de bacteriën de darm van een patiënt gekoloniseerd hebben, kan een drankje met xylaan helpen de ontstekingen te onderdrukken.

Deze bacteriële medicatie is in een experimenteel stadium gestrand. Door mutatie van de regulerende sequenties zou een variant kunnen ontstaan die de kans op het ontstaan van darmkanker vergroot.

Maikel Peppelenbosch stelt een alternatieve strategie voor, met gemodificeerde zweepwormen van de soort Trichuris suis. Deze soort komt in varkensdarmen voor, maar kan ook enkele maanden in het darmkanaal van de mens overleven. Peppelenbosch wil zweepwormen met DNA-technieken voorzien van het menselijke IL-10-gen en daarna inbrengen in het darmkanaal van patiënten met de ziekte van Crohn. De afgifte van IL-10 door deze zweepwormen zou een gunstig effect moeten hebben op de patiënten met de ziekte van Crohn.

Om het succes van zijn onderzoek te vergroten, sluit Peppelenbosch zoveel mogelijk risico’s uit. Hoewel uitwisseling van DNA tussen eukaryoten en bacteriën in principe niet optreedt, bouwt hij toch een extra barrière in zodat het gen wel in zweepwormen tot de productie van werkzaam IL-10 leidt, maar nooit in bacteriën. Hij maakt daarbij gebruik van het feit dat bacteriën geen splicing uitvoeren.

Onderzoeksaanvragen worden beoordeeld door geldverstrekkende organisaties. Zij letten daarbij ook op de impact van de studie op de behandeling van de patiënten. Daarbij is onderscheid te maken tussen: 1 fundamentele kennis over oorzaken van de ziekte 2 informatie over de aard en het verloop van de ziekte, waardoor de behandeling gepersonaliseerd zou kunnen worden 3 behandelingsmethoden die de symptomen van de ziekte bestrijden 4 behandelingsmethoden die de ziekte genezen.

Afbeelding 1 Gemodificeerde zweepwormen tegen de ziekte van Crohn

Gemodificeerde zweepwormen tegen de ziekte van Crohn
Afbeelding 1

Schematische tekening van membraaneiwitten in het membraan van een darmepitheelcel. Links het darmlumen: lactose (twee bolletjes verbonden) en maltotriose en maltose (drie en twee bolletjes verbonden). Rechts het cytoplasma. Bovenaan staat lactase, dat lactose splitst in twee losse bolletjes. Daaronder staat glucoamylase, dat maltotriose en maltose splitst in losse bolletjes. De losse bolletjes worden via een transporteiwit (de witte pijlen in het membraan) het cytoplasma in gebracht. Labels: darmlumen, cytoplasma, lactose, lactase, glucoamylase, maltotriose en maltose.

Vraag 33 1 punt

De ziekte van Crohn is tot nu toe niet te genezen. Medicatie richt zich voornamelijk op het onderdrukken van de symptomen. Een van de gebruikte medicijnen is afgeleid van een hormoon. Welk hormoon is dit?

  1. A Adrenaline
  2. B Cortisol
  3. C Erytropoëtine
  4. D Thyroxine
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 33 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Mambagif als pijnstiller

Opgavetekst

Mambagif als pijnstiller

De zwarte mamba (Dendroaspis polylepis, afbeelding 1) is de giftigste slang van Afrika. Met een snelle beet injecteert zij een gifcocktail die een mens binnen 20 minuten kan doden.

Als je wordt gebeten door de zwarte mamba, moet je zo snel mogelijk een antiserum toegediend krijgen. Antiserum wordt verkregen uit dieren, vaak paarden, die geïmmuniseerd zijn door een injectie met het slangengif. Nadat je antiserum toegediend hebt gekregen, kan echter een allergische reactie ontstaan.

Een aantal processen van het afweersysteem zijn:
1 activatie van cytotoxische T-cellen
2 sensibilisatie van mestcellen
3 afgifte van mediatoren

Onderzoekers van het Moleculair en Cellulair Farmacologisch Instituut in Valbonne (Frankrijk) vonden twee krachtige pijnstillende eiwitten in het gif van de mamba.

Pijn heeft een functie bij het beperken of vermijden van lichaamsschade en wordt veroorzaakt door stimulering van uiteinden van speciale sensorische neuronen. Deze pijnreceptoren kunnen reageren op thermische prikkels (hitte, kou), mechanische prikkels (aanraking, druk) en chemische prikkels. Wanneer pijnreceptoren worden gestimuleerd beschrijven mensen de pijn óf als een snelle, kortdurende scherpe pijn óf als een langdurige zeurende pijn. Scherpe pijn wordt ervaren bij stimulatie van Aδ-receptoren. Dit type pijn is niet voelbaar in de meeste diepliggende weefsels en organen. De zeurende pijn wordt ervaren bij stimulering van C-receptoren, bijvoorbeeld als gevolg van een ontsteking. Deze pijnreceptoren komen zowel in de huid als in de dieper liggende organen voor.

ASIC-kanalen (acid sensing ion channels, afbeelding 2) in het membraan van bepaalde neuronen zijn betrokken bij het genereren van pijnsignalen. Beschadigde cellen scheiden protonen ($H^+$) uit. Deze protonen kunnen pijn opwekken doordat ze ASIC-kanalen van pijnreceptoren openen.

Als je door een slang in je hand gebeten wordt, doet dat pijn doordat in de pijnreceptoren impulsen ontstaan die via sensorische neuronen en schakelcellen naar de hersenen worden geleid.

Een dwarsdoorsnede door de grote hersenen en een dwarsdoorsnede door het ruggenmerg zijn schematisch weergegeven in afbeelding 3. Een aantal neuronen is aangegeven met de nummers 1 tot en met 8. Na een slangenbeet in de rechterhand worden impulsen naar de hersenen geleid.

Welk type pijn ervaren wordt, kan het best worden onderzocht bij mensen, maar dat stuit op bezwaren. Daarom vindt in eerste instantie dierexperimenteel onderzoek plaats, met een beperkt bruikbaar resultaat.

Om hevige pijn te onderdrukken wordt in het ziekenhuis soms morfine toegediend, maar morfine heeft een aantal vervelende bijwerkingen. In slangengif van de zwarte mamba vond de Franse onderzoeksgroep een alternatief voor morfine. Het slangengifeiwit mambalgine blijkt pijn bij muizen te onderdrukken, zonder zichtbare bijwerkingen.

De onderzoekers bestudeerden de werking van dit mambalgine in een experiment met muizen. De muizen werden in drie groepen verdeeld die alle een injectie in de hersenvloeistof kregen:

  • Groep 1 kreeg een oplossing met 31 nanomol morfine.
  • Groep 2 kreeg een oplossing met 0,34 nanomol mambalgine.
  • Groep 3 kreeg een controlevloeistof ingespoten.

Na de injectie werd op verschillende tijdstippen aan de staart van de muizen een pijnprikkel toegediend. Vervolgens werd genoteerd hoe snel de muizen daarop reageerden door hun staart terug te trekken.

De resultaten van deze proef zijn weergegeven in afbeelding 4.

Bij de muizen is op twee tijdstippen vóór het toedienen van een injectie de terugtrekreactie van de staart genoteerd.

Als mambalgine een nieuw medicijn bij pijnbestrijding wordt, is het nodig om het grootschalig te produceren. Dit kan door het mambalgine-gen in te brengen in het genoom van een bacterie. Vervolgens zou deze bacterie onder gecontroleerde omstandigheden mambalgine kunnen produceren.

Het DNA dat daartoe moet worden ingebouwd is een genconstruct dat onder andere cDNA (copy-DNA) van het mambalgine-gen omvat.

Het cDNA wordt verkregen door van mambalgine-mRNA, met behulp van het enzym reverse transcriptase, mambalgine-cDNA te maken.

Voor het maken van het recombinant-DNA zijn levende cellen uit de gifklier van een slang nodig.

Vraag 8 2 punten

Scherpe pijn wordt ervaren bij stimulatie van Aδ-receptoren. Dit type pijn is niet voelbaar in de meeste diepliggende weefsels en organen. De zeurende pijn wordt ervaren bij stimulering van C-receptoren, bijvoorbeeld als gevolg van een ontsteking. Deze pijnreceptoren komen zowel in de huid als in de dieper liggende organen voor. Leg uit, aan de hand van een voorbeeld, waarom het functioneel is dat aan de lichaamsoppervlakte vooral Aδ-receptoren aanwezig zijn.

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord moet blijken dat (dankzij de Aδ-receptoren) op een scherpe, snelle pijnprikkel, met een juist voorbeeld, een snelle reactie volgt. (1p)
  • Uit het antwoord moet blijken dat (waardoor) een beschadiging aan het oppervlak van het lichaam kan worden beperkt of voorkomen. (1p)

Vraag 8 in het hele examen

Vraag 9 2 punten

Beschadigde cellen scheiden protonen ($H^+$) uit. Deze protonen kunnen pijn opwekken doordat ze ASIC-kanalen van pijnreceptoren openen. Als je door een slang in je hand gebeten wordt, doet dat pijn doordat in de pijnreceptoren impulsen ontstaan die via sensorische neuronen en schakelcellen naar de hersenen worden geleid. Hoe leidt zo'n slangenbeet op celniveau tot het ontstaan van een impuls?

  1. A Instroom van $H^+$-ionen leidt tot hyperpolarisatie van pijnreceptoren.
  2. B Instroom van $H^+$-ionen leidt tot depolarisatie van pijnreceptoren.
  3. C Instroom van $Na^+$-ionen leidt tot hyperpolarisatie van pijnreceptoren.
  4. D Instroom van $Na^+$-ionen leidt tot depolarisatie van pijnreceptoren.
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 9 in het hele examen

Afbeelding 3

Afbeelding 3
Afbeelding 3

Schematische dwarsdoorsnede van de grote hersenen (boven) en het ruggenmerg (onder). De neuronen zijn als lijnen met bolletjes (cellichamen) getekend en genummerd 1 tot en met 8: 1 tot en met 4 in de hersenen, 5 tot en met 8 bij het ruggenmerg.

Vraag 10 2 punten

Na een slangenbeet in de rechterhand worden impulsen naar de hersenen geleid. Welke baan volgen de impulsen na opwekking in een pijnreceptor in de hand tot aan de pijngewaarwording? Schrijf de drie nummers die deze baan aangeven (in afbeelding 3) in de juiste volgorde op.

Bekijk het antwoord
  • Geeft de baan in de juiste volgorde: 5, 7, 4. (2p)

De juiste baan is 5-7-4 in deze volgorde: 2 punten. Bij 5-6-1 of 5-7-3: 1 punt. In alle andere gevallen 0 punten.

Vraag 10 in het hele examen

Vraag 11 1 punt

Welk type pijn ervaren wordt, kan het best worden onderzocht bij mensen, maar dat stuit op bezwaren. Daarom vindt in eerste instantie dierexperimenteel onderzoek plaats, met een beperkt bruikbaar resultaat. Waardoor is het resultaat van dierexperimenteel onderzoek naar pijnbeleving beperkt bruikbaar?

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord moet blijken dat het resultaat beperkt bruikbaar is omdat een dier pijn niet eenduidig kan aangeven (zoals waar precies pijn wordt ervaren of wat voor type pijn het is) / omdat de pijn van dieren wordt afgeleid uit het gedrag (en dat is niet objectief). (1p)

Aan het antwoord dat dieren pijn anders beleven, of anders reageren op pijn, 1 scorepunt toekennen.

Vraag 11 in het hele examen

Afbeelding 4

Afbeelding 4
Afbeelding 4

Lijndiagram. Horizontaal: tijd na injectie (min), van -15 tot 75, met de injectie op 0. Verticaal: reactietijd (sec), van 0 tot 30. Vier reeksen: morfine (zwarte driehoekjes, van ongeveer 24 sec naar ongeveer 17 sec), mambalgine (zwarte bolletjes, van ongeveer 23 sec naar ongeveer 9,5 sec), controlevloeistof (grijze vierkantjes, rond de 9 sec) en controle vooraf (open vierkantjes, rond de 7 sec, op twee meetpunten vóór de injectie, op ongeveer -15 en -8 min).

Vraag 12 2 punten

Bij de muizen is op twee tijdstippen vóór het toedienen van een injectie de terugtrekreactie van de staart genoteerd. Over deze twee extra metingen worden drie beweringen gedaan: 1 Daarmee kun je controleren of het injecteren zelf een verandering in de terugtrekreactie geeft. 2 Daarmee kun je controleren of de toegediende prikkel een meetbaar effect heeft. 3 Daarmee kun je bepalen wat de (gemiddelde) 'basissnelheid' is van de terugtrekreacties. Zet de drie nummers onder elkaar op je antwoordblad en noteer erachter of de bewering wel of niet een doel kan zijn van de extra metingen. Zie afbeelding 4.

Bekijk het antwoord
  • Noteert bij elke bewering of die wel of niet een doel kan zijn van de extra metingen: 1 wel, 2 wel, 3 wel. (2p)

Drie nummers juist beantwoord: 2 punten. Twee nummers juist: 1 punt. Minder dan twee juist: 0 punten.

Vraag 12 in het hele examen

Vraag 13 2 punten

Twee beweringen naar aanleiding van het muizenexperiment zijn: 1 Morfine heeft een sterker pijnstillend effect dan eenzelfde dosering mambalgine. 2 De pijnstilling door morfine is van kortere duur dan de pijnstilling door mambalgine. Welke bewering wordt door het experiment ondersteund?

  1. A geen van beide
  2. B alleen 1
  3. C alleen 2
  4. D zowel 1 als 2
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 13 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Zijn bittere spruitjes lekker?

Opgavetekst

Zijn bittere spruitjes lekker?

Zijn spruitjes lekker of niet? Over smaak valt niet te twisten zegt men wel, en daar blijkt nu een wetenschappelijke verklaring voor te zijn.

Smaakpapillen op de tong bevatten vele smaakzintuigcellen, die samen gevoelig zijn voor de vijf nu bekende smaken: zoet, zuur, zout, bitter en umami. Smaakzintuigcellen zijn chemoreceptoren waarbij elk type op een eigen manier een bepaalde smaak waarneemt.

In afbeelding 1 is weergegeven hoe een bepaalde bittere stof uit spruitjes een smaakzintuigcel activeert: er wordt een signaalcascade in gang gezet die impulsen opwekt in het neuron dat aan de chemoreceptor verbonden is. In de signaalcascade zijn met de nummers 1 tot en met 4 enkele stoffen aangegeven.

De signaalcascade in de smaakzintuigcel leidt uiteindelijk via een verhoging van de Ca2+-concentratie in het cytoplasma tot het ontstaan van impulsen in het aangrenzende neuron.

De meeste mensen zijn ‘gewone’ proevers. Sommige mensen proeven relatief weinig, zij houden van sterke smaken. En andere mensen zijn superproever: zij hebben meer smaakpapillen, met meer smaakzintuigcellen die ook nog gevoeliger zijn. Superproevers vertonen soms bij het eten van een bittere stof een schrikreflex: ze knijpen de ogen dicht en spannen de nekspieren aan. In het stukje tekst hieronder wordt de betreffende reflexboog beschreven. Op de plaatsen 1, 2 en 3 ontbreekt een woord.
“Informatie van smaakzintuigcellen wordt normaliter verwerkt in de …(1)… van het smaakcentrum in de hersenschors. Een bittere stof kan bij een superproever een reflexboog in gang zetten die via …(2)… leidt tot impulsen in …(3)… neuronen, waardoor de ogen dichtknijpen.”

Het proeven van bittere stoffen kan getest worden met behulp van PTC, een bittere smaakstof. Lange tijd werd aangenomen dat het vermogen om PTC te proeven, berust op een enkel autosomaal gen met twee allelen. Niet-proevers zijn homozygoot voor het ene allel, superproevers zijn homozygoot voor het andere allel. Superproevers vinden PTC heel sterk smaken (en vaak ook heel vies). Iemand met het heterozygote genotype kan de stof wel proeven, maar proeft die niet heel sterk.

Door deze duidelijke genetische correlatie werd in het verleden het al dan niet proeven van PTC als vaderschapstest gebruikt. Deze test is echter niet altijd eenduidig.

Stel dat een moeder PTC waarneemt, maar geen superproever is, en haar dochter de stof niet proeft.

In een rapport van het Amerikaanse NIDCD werd het percentage personen dat PTC niet proeft, in verschillende bevolkingsgroepen, landen en werelddelen gepresenteerd. Een deel is in afbeelding 2 weergegeven.

Als er een sterk selectienadeel zou zijn voor het fenotype superproever of niet-proever, zou je verwachten dat een van beide allelen door natuurlijke selectie verdwenen zou zijn. Sommige wetenschappers denken daarom dat er een selectievoordeel is voor het intermediaire fenotype.

Het genetisch mechanisme voor het proeven van bittere stoffen blijkt complexer dan in eerste instantie werd gedacht. Waarschijnlijk zijn er meer genen bij betrokken. Bovendien kunnen er per gen meerdere allelen zijn. Hierdoor is er een grote variatie in receptoreiwitten voor de verschillende bittere stoffen. De smaak van bijvoorbeeld spruitjes kan hierdoor zeer verschillend worden waargenomen.

Soms verschillen de allelen van één gen als gevolg van slechts één veranderd basenpaar. Een dergelijk SNP (single nucleotide polymorphism) kan leiden tot een niet-functioneel of een anderswerkend eiwit.

Een bepaald SNP leidt op moleculair niveau tot de vorming van een afwijkend eiwit, dat op niveau van het organisme een andere smaakwaardering tot gevolg heeft.

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1

Schema van een smaakzintuigcel met het aangrenzende neuron. In de cel staan de stoffen 1, 2, 3 en 4 aangegeven (genummerd in cirkels). Verder staan in de figuur de labels PIP2, IP3, Ca2+-kanaal, Ca2+, smaakzintuigcel en neuron.

Vraag 26 2 punten

Zijn bittere spruitjes lekker? In afbeelding 1 is weergegeven hoe een bepaalde bittere stof uit spruitjes een smaakzintuigcel activeert: er wordt een signaalcascade in gang gezet die impulsen opwekt in het neuron dat aan de chemoreceptor verbonden is. In de signaalcascade zijn met de nummers 1 tot en met 4 enkele stoffen aangegeven. De functies van de stoffen 1 tot en met 4 (afbeelding 1) zijn: enzym, receptor, second messenger, signaalstof. Zet de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar op je antwoordblad en noteer erachter welke functie de betreffende stof heeft.

Bekijk het antwoord
  • Ten minste twee van de vier functies juist: 1 receptor, 2 signaalstof, 3 enzym, 4 second messenger. (1p)
  • Alle vier functies juist: 1 receptor, 2 signaalstof, 3 enzym, 4 second messenger. (1p)

Juiste antwoorden: 1 receptor, 2 signaalstof, 3 enzym, 4 second messenger. Volgens de aanvulling op het correctievoorschrift (pagina 10, vraag 26) geldt: vier juist 2 punten, drie of twee juist 1 punt, minder dan twee juist 0 punten. De aanvulling gaat voor het oorspronkelijke correctievoorschrift.

Vraag 26 in het hele examen

Vraag 27 2 punten

Zijn bittere spruitjes lekker? De signaalcascade in de smaakzintuigcel leidt uiteindelijk via een verhoging van de Ca2+-concentratie in het cytoplasma tot het ontstaan van impulsen in het aangrenzende neuron. Hoe reageert het presynaptisch membraan op de verhoging van de Ca2+-concentratie? En hoe reageert als gevolg daarvan het postsynaptisch membraan?

  1. A synthese van neurotransmitter, depolarisatie
  2. B synthese van neurotransmitter, hyperpolarisatie
  3. C exocytose van neurotransmitter, depolarisatie
  4. D exocytose van neurotransmitter, hyperpolarisatie
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 27 in het hele examen

Vraag 28 2 punten

Zijn bittere spruitjes lekker? Superproevers vertonen soms bij het eten van een bittere stof een schrikreflex: ze knijpen de ogen dicht en spannen de nekspieren aan. In het stukje tekst hieronder wordt de betreffende reflexboog beschreven. Op de plaatsen 1, 2 en 3 ontbreekt een woord: ‘Informatie van smaakzintuigcellen wordt normaliter verwerkt in de …(1)… van het smaakcentrum in de hersenschors. Een bittere stof kan bij een superproever een reflexboog in gang zetten die via …(2)… leidt tot impulsen in …(3)… neuronen, waardoor de ogen dichtknijpen.’ Zet de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar op je antwoordblad en noteer erachter welk van de volgende opties de tekst juist aanvult: bij 1 grijze stof / witte stof; bij 2 de hersenstam / het ruggenmerg; bij 3 motorische / sensorische.

Bekijk het antwoord
  • Ten minste twee van de drie aanvullingen juist (1 grijze stof, 2 de hersenstam, 3 motorische). (1p)
  • Alle drie aanvullingen juist (1 grijze stof, 2 de hersenstam, 3 motorische). (1p)

Juiste antwoorden: 1 grijze stof, 2 (de) hersenstam, 3 motorische. Drie nummers juist 2 punten, twee nummers juist 1 punt, minder dan twee juist 0 punten.

Vraag 28 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Hoogteziekte

Vraag 5 2 punten

Klimmers met beginnend hersenoedeem zijn te herkennen aan een dronkemansloop als gevolg van een gebrekkige coördinatie van spierbewegingen. Ook verandert het gedrag: ze zijn verward en kunnen hun aandoening ontkennen en behandeling weigeren. Welk deel van de hersenen van een klimmer met hoogteziekte functioneert vooral minder goed bij een dronkemansloop? En welk deel bij verward gedrag?

  1. A dronkemansloop: hersenstam, verward gedrag: grote hersenen
  2. B dronkemansloop: hersenstam, verward gedrag: kleine hersenen
  3. C dronkemansloop: grote hersenen, verward gedrag: hersenstam
  4. D dronkemansloop: grote hersenen, verward gedrag: kleine hersenen
  5. E dronkemansloop: kleine hersenen, verward gedrag: hersenstam
  6. F dronkemansloop: kleine hersenen, verward gedrag: grote hersenen
Bekijk het antwoord

Antwoord: F

Vraag 5 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Bruin vet

Opgavetekst

Afbeelding 1 Witte vetcel

Witte vetcel
Afbeelding 1

Tekening van een witte vetcel: een grote vetdruppel die bijna de hele cel vult, een kern aan de rand en weinig mitochondria.

Afbeelding 1 Bruine vetcel

Bruine vetcel
Afbeelding 1

Tekening van een bruine vetcel: meerdere kleinere vetdruppels, een kern, en veel mitochondria (ovale, gestreepte organellen) verspreid door de cel.

Afbeelding 2 Overzicht en detail

Overzicht en detail
Afbeelding 2

Overzicht van een mens: de hypothalamus in de hersenen, de kou als prikkel en het bruin vetweefsel bij de nek en de bovenrug. Detail: neuronen die aansluiten op bruine vetcellen, met daarnaast een haarvat. Labels: hypothalamus, kou, bruin vetweefsel, neuronen, bruine vetcellen, haarvat.

Vraag 22 2 punten

Bruin vetweefsel wordt actief in de kou. Bij lage temperaturen ontstaan er, aangestuurd door de hypothalamus, impulsen in neuronen die verbonden zijn met bruin vetweefsel (zie afbeelding 2, overzicht). Daar wordt noradrenaline afgegeven, dat de bruine vetcellen stimuleert tot meer dissimilatie. De activiteit van de bruine vetcellen wordt onder andere door het zenuwstelsel geregeld. Welk deel van het zenuwstelsel is voor stimulatie van de bruine vetcellen verantwoordelijk?

  1. A het animale zenuwstelsel
  2. B het orthosympatische zenuwstelsel
  3. C het parasympatische zenuwstelsel
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 22 in het hele examen

Afbeelding 3

Afbeelding 3
Afbeelding 3 Legenda: beinvloeding of omzetting (volle pijl); verplaatsing (stippellijn)

Schema van de warmteproductie in een bruine vetcel. Een koude prikkel leidt via (nor)adrenaline en de adrenaline-receptor tot second messengers, die inactief lipase actief maken. Actief lipase maakt van triglyceriden in de vetdruppel vetzuren en glycerol; de vetzuren openen het thermogenine in de mitochondria. Via TSH en de schildklier ontstaat T4, dat in de cel tot T3 wordt omgezet. T3 stimuleert de transcriptie van het thermogenine-gen in de kern; het mRNA wordt vertaald tot thermogenine-eiwit.

Vraag 24 2 punten

De activatie van de bruine vetcellen door koude kan ook in gang gezet worden door een verhoogde afscheiding van schildklierstimulerend hormoon (TSH). De mechanismen die vervolgens leiden tot meer warmteproductie zijn in afbeelding 3 weergegeven. Een toename van thyroxine (T4) in het bloed leidt na omzetting in T3 tot meer warmteproductie. Wat is het werkingsmechanisme van dit T3?

  1. A het opent het thermogeninekanaaltje in mitochondria van bruine vetcellen
  2. B het opent het thermogeninekanaaltje in mitochondria van schildkliercellen
  3. C het stimuleert transcriptie van het thermogenine-gen in bruine vetcellen
  4. D het stimuleert transcriptie van het thermogenine-gen in schildkliercellen
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 24 in het hele examen

Vraag 25 2 punten

De bij koude afgegeven (nor)adrenaline leidt tot een verhoogde warmteproductie in bruine vetcellen. Beschrijf hoe de afgifte van (nor)adrenaline op twee manieren leidt tot een verhoogde warmteproductie in deze cellen.

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord moet blijken op twee juiste manieren hoe (nor)adrenaline leidt tot een verhoogde warmteproductie, per juiste manier 1 punt. Juiste manieren, bijvoorbeeld: (nor)adrenaline activeert lipase dat vet afbreekt tot (glycerol en) vetzuren die als brandstof kunnen dienen; adrenaline leidt via lipase tot vorming van vetzuren die de thermogeninekanalen kunnen openen; noradrenaline leidt via second messengers tot het inbouwen van meer thermogeninekanalen. (2p)

Aanvulling op het correctievoorschrift: een beschrijving van hoe een effect van (nor)adrenaline op een ander weefsel of orgaan leidt tot een verhoogde warmteproductie in bruine vetcellen, telt per juiste manier 1 scorepunt. Dat de afbraak van vet door lipase een dissimilatieproces is waarbij warmte vrijkomt, telt niet als juiste manier.

Vraag 25 in het hele examen

Afbeelding 4

Afbeelding 4
Afbeelding 4 Legenda: vertikale stippellijnen: overgewicht, ernstig overgewicht, ziekelijk obesitas

Puntenplot van de totale activiteit van bruin vetweefsel (kBq, verticale as van 0 tot 1200) tegen de BMI (horizontale as van 20 tot 50). Een getrokken curve laat zien dat de activiteit daalt naarmate de BMI stijgt: bij een BMI van ongeveer 20 tot 25 zijn de waarden het hoogst, tot ongeveer 1000 kBq. Vanaf een BMI van ongeveer 35 liggen bijna alle waarden onder 100 kBq.

Vraag 26 2 punten

Kunnen mensen geholpen worden met afvallen door de leefomgeving kouder te maken? Door toediening van radioactief gemerkte glucose aan proefpersonen kan de metabolische activiteit van weefsel met een PET/CT-scan gemeten worden. De activiteit van het bruin vetweefsel na een koudeprikkel varieert sterk tussen mensen onderling, en blijkt gerelateerd aan hun BMI (afbeelding 4). De BMI is een maat voor de verhouding tussen gewicht en lichaamslengte. Beredeneer aan de hand van de resultaten van dit experiment (afbeelding 4) in hoeverre het regelmatig verblijven in een koudere omgeving, bijvoorbeeld door in de winter de thermostaat in de kamer lager te zetten, kan helpen bij het afvallen. Beschrijf het resultaat waarop je je conclusie baseert.

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord moet blijken dat er een juiste conclusie wordt getrokken met betrekking tot een beschreven resultaat van het experiment. (1p)
  • Uit het antwoord moet blijken dat er een daarop gebaseerde juiste afweging wordt gemaakt in hoeverre het wel of niet kan helpen. (1p)

Voor een conclusie over de totale hoeveelheid bruin vet (de aan- of afwezigheid daarvan) bij de verschillende categorieën proefpersonen, wordt het eerste scorepunt niet toegekend.

Vraag 26 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Nieuwe eilandjes voor de alvleesklier

Vraag 10 2 punten

Bij gezonde personen veroorzaakt een tijdelijk hogere glucosewaarde in het bloed via regulatie van de ADH-afgifte een afname van de hoeveelheid geproduceerde urine. Neemt de ADH-afgifte door een hogere bloedsuikerspiegel toe of af? Neemt de resorptie van water in de nieren dan toe of af?

  1. A ADH-afgifte neemt af, resorptie van water neemt af
  2. B ADH-afgifte neemt af, resorptie van water neemt toe
  3. C ADH-afgifte neemt toe, resorptie van water neemt af
  4. D ADH-afgifte neemt toe, resorptie van water neemt toe
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 10 in het hele examen

Vraag 11 2 punten

Als de diabetes van Ruth niet wordt behandeld zal zij, ondanks het hoge glucosegehalte in haar bloed, gewicht verliezen. Leg uit waardoor Ruth gewicht zal verliezen als ze geen insuline gebruikt.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat door het ontbreken van insuline het transport van glucose uit het bloed naar de cellen is verhinderd, of dat de cellen minder glucose opnemen, of dat glucose wordt uitgescheiden (1p)
  • Noemt dat er vetverbranding of eiwitverbranding plaatsvindt, waardoor Ruth vermagert (1p)

Het antwoord dat er onvoldoende energie of bouwstof is voor de bouw van cellen, maar dat er wel steeds cellen worden afgebroken, krijgt het tweede scorepunt.

Vraag 11 in het hele examen

Vraag 12 2 punten

Hoe is het 'dageraadfenomeen' bij diabetespatiënten het beste te verklaren?

  1. A Doordat er minder insuline in het bloed is, neemt de aerobe dissimilatie af.
  2. B Doordat er minder insuline in het bloed is, slaat de lever minder glucose op.
  3. C Doordat het glucosegehalte is gedaald, maakt de alvleesklier glucagon aan.
  4. D Tijdens de slaap wordt minder glucose verbruikt dan overdag.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 12 in het hele examen

afbeelding 2

afbeelding 2
afbeelding 2 Bron grafieken: John C. Pickup, Insulin-Pump Therapy for Type 1 Diabetes Mellitus, N Engl J Med 2012; 366:1616-1618, blz 1618. Bron foto: Id stockfoto.

Twee diagrammen met dezelfde tijdas, 08:00 tot 08:00 (een etmaal). Bovenaan: insulineafgifte van het pompje. Een smalle piek bij het ontbijt, een kleinere piek bij de lunch, een blok bij het avondeten dat lager is dan de lunchpiek, en daartussen een lage basisafgifte. Onderaan: bloedglucosewaarde (mmol per liter), schaal 0 tot 20. De bloedglucose ligt om 08:00 rond 5, stijgt na het ontbijt tot ongeveer 8 tot 9, ligt daarna tussen ongeveer 6 en 8 en stijgt na het avondeten opnieuw tot ongeveer 8 tot 9. Een gestippelde lijn ligt op ongeveer 7 mmol per liter. Rechts een foto van het insulinepompje op de buik.

Vraag 13 2 punten

Sinds haar 14e gebruikt Ruth een insulinepompje (afbeelding 2). De insulinetoediening door het pompje en het effect daarvan op bloedglucosewaarden gedurende een etmaal zijn weergegeven in de diagrammen van afbeelding 2. Op basis van de gegevens over het gebruik van een insulinepompje worden de volgende beweringen gedaan: 1 De bloedglucosewaarden kunnen bij gebruik van een insulinepompje nooit hoger worden dan 10 mmol per liter. 2 De hoeveelheid insuline die het pompje bij het avondeten afgeeft is ongeveer de helft van de hoeveelheid bij de lunch. 3 Gebruik van het insulinepompje voorkomt het dageraadfenomeen. Noteer de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar op je antwoordblad en schrijf erachter of de betreffende bewering wel of niet juist is.

Bekijk het antwoord
  • Per bewering het juiste oordeel: 1 niet juist, 2 niet juist, 3 wel juist (2p)

Puntentabel uit het correctievoorschrift: alle drie juist = 2 punten; twee juist = 1 punt; minder dan twee juist = 0 punten.

Vraag 13 in het hele examen

Vraag 14 2 punten

Er is goede hoop op een doorbraak waardoor Ruth genezen kan worden. Onderzoekers werken aan een onder de huid implanteerbare capsule, een soort theezakje van een gelatineachtige stof, waarin zich insuline producerende β-cellen bevinden. De capsule voorkomt het optreden van een auto-immuunrespons tegen deze β-cellen. De poriën in de capsule mogen niet te groot, maar ook niet te klein zijn, zodat bepaalde stoffen wél naar buiten en bepaalde andere stoffen niét naar binnen kunnen. Welke stof is bepalend voor de minimale grootte van de poriën in de gelcapsule? En welk type stoffen bepaalt de maximale grootte van de poriën?

Bekijk het antwoord
  • Noemt insuline als stof die bepalend is voor de minimale grootte van de poriën (1p)
  • Noemt antistoffen, cytokinen of complementeiwitten als type stoffen dat de maximale grootte van de poriën bepaalt (1p)

Als de twee juiste antwoorden zijn omgedraaid, wordt 1 scorepunt toegekend. Het antwoord dat immuuncellen de poriën niet mogen passeren, krijgt geen scorepunt.

Vraag 14 in het hele examen

Vraag 15 2 punten

De gellaag die de β-cellen omhult mag niet te dik zijn. De diffusieafstand mag het goed functioneren van de β-cellen niet hinderen. Leg uit dat voor het goed functioneren van de β-cellen de diffusiesnelheid door de gellaag voor glucose zo hoog mogelijk moet zijn.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat de β-cellen snel een verhoging of verandering van de glucoseconcentratie in het bloed moeten opmerken (1p)
  • Noemt dat de β-cellen daardoor tijdig insuline kunnen afgeven, zodat de bloedsuikerspiegel genormaliseerd wordt (1p)

Vraag 15 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Een bijzondere band tussen grootvader en kleinkind

Vraag 18 1 punt

De ophoping van RNA-eiwitcomplexen in zenuwcellen van iemand met de premutatie heeft een toxisch effect op deze cellen. Verklaar dat de uitval van zenuwcellen in de kleine hersenen kan leiden tot een deel van de symptomen van FXTAS.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat de kleine hersenen spierbewegingen coördineren, en dat bij uitval bevingen en motorische problemen kunnen ontstaan (1p)

Vraag 18 in het hele examen

afbeelding 6

afbeelding 6
afbeelding 6 Bewerkt naar: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2981507/

Twee synapsen naast elkaar, links 'normaal' en rechts 'fragiele X syndroom'. In beide zit glutamaat in het presynaptische uiteinde en een mGluR5-receptor in het membraan. Links remt FMRP de eiwitsynthese; de eiwitsynthese leidt tot de verwijdering van AMPA-receptoren uit het postsynaptische membraan. Rechts ontbreekt FMRP en is de eiwitsynthese niet geremd.

Vraag 25 2 punten

Uit onderzoek bleek dat bij knock-out-muizen die het eiwit FMRP niet maken, leer- en geheugenproblemen ontstaan. Normaliter worden tijdens het leren de contacten tussen zenuwcellen sterker door de vermeerdering van receptoren. Stimulering van mGluR5-glutamaatreceptoren leidt tot de synthese van eiwitten die de hoeveelheid AMPA-receptoren van zenuwcellen in het celmembraan beïnvloeden. In afbeelding 6 is links een normaal functionerende synaps weergegeven, rechts een synaps van iemand met FXS. Leg aan de hand van de gegevens in afbeelding 6 waardoor bij personen met FXS de synaps verzwakt raakt.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat bepaalde eiwitten die gevormd worden na stimulering van de mGluR5-receptoren normaal door FMRP in hun activiteit worden geremd (1p)
  • Noemt dat zonder FMRP, als gevolg van de activiteit van die eiwitten, de AMPA-receptoren uit het postsynaptische celmembraan worden verwijderd, waardoor de synaps verzwakt (1p)

Vraag 25 in het hele examen

Hoe vaak zenuwstelsel en hormonen in het examen komt

Vragen over zenuwstelsel en hormonen per centraal examen biologie vwo. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
ExamenVragenAantalAandeel
2026, tijdvak 12613%
2026, tijdvak 22013%
2025, tijdvak 126-27, 31, 33, 36513%
2025, tijdvak 223-24, 26, 28-30, 37717%
2024, tijdvak 1212%
2024, tijdvak 214, 29-3037%
2023, tijdvak 16, 17, 20, 29-30513%
2023, tijdvak 23613%
2022, tijdvak 12, 26, 28-29, 33-34615%
2022, tijdvak 28-925%
2022, tijdvak 329-33514%
2021, tijdvak 21-2, 6-7, 31-32616%
2021, tijdvak 33313%
2019, tijdvak 18-13616%
2019, tijdvak 226-2838%
2018, tijdvak 15, 22, 24-26514%
2018, tijdvak 210-15, 18, 25821%

In 17 van de 18 ingedeelde examens biologie vwo staat een vraag over zenuwstelsel en hormonen, samen 66 vragen (9% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2018, tijdvak 2: 8 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 7% van de vragen over zenuwstelsel en hormonen, daarvoor 11%. Het onderwerp krijgt de laatste jaren minder ruimte.

Oefenen met zenuwstelsel en hormonen

Maak de 15 nieuwste examenvragen over zenuwstelsel en hormonen online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2026, 2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.

Oefen de vragen over zenuwstelsel en hormonen

Andere onderwerpen biologie vwo

Zenuwstelsel en hormonen op andere niveaus

Nakijken als docent

  1. Kies het examen in de vragenbank

    In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen biologie vwo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Hoe ToetsChecker biologie per vraagtype nakijkt, lees je op biologie toetsen nakijken met AI.

Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op biologie oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak komt zenuwstelsel en hormonen voor in het eindexamen biologie vwo?

In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 66 vragen over zenuwstelsel en hormonen, 9% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 17 van die examens.

In welk examen biologie vwo stonden de meeste vragen over zenuwstelsel en hormonen?

In het examen van 2018, tijdvak 2, met 8 vragen: 10-15, 18, 25.

Hoe oefen ik examenvragen over zenuwstelsel en hormonen?

Op deze pagina staan alle vragen over zenuwstelsel en hormonen met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.