Examenvragen erfelijkheid biologie vwo
76 vragen over erfelijkheid uit 17 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Erfelijkheid komt in 17 van de 18 examens biologie vwo voor, met 76 vragen (11% van alle examenvragen). Het meest in 2019, tijdvak 1 (10 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over erfelijkheid
Per examen de vragen over erfelijkheid, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Bloedplaatjes belaagd
Opgavetekst
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.
Toen Rosie werd geboren, viel het de verloskundige op dat ze rode en paarse vlekjes had over haar hele lichaam.
In het ziekenhuis werd de samenstelling van Rosies bloed bekeken. Het bleek dat ze een vorm van trombocytopenie heeft, een tekort aan bloedplaatjes. De paarse vlekjes bij Rosie zijn kleine bloedingen in de huid (bloeduitstortinkjes).
Bloedplaatjes zorgen voor de instandhouding van de cell junctions: de verbindingen tussen de endotheelcellen (dekweefselcellen) van de bloedvaten.
Nadat andere oorzaken werden uitgesloten, vermoedden de artsen dat bij Rosie sprake was van een afweerreactie tegen de antigenen op haar bloedplaatjes. Deze antigenen worden HPA's (human platelet antigens) genoemd.
Elk bloedplaatje heeft een aantal verschillende HPA's. Van de genen die coderen voor deze HPA's, komen alle aanwezige allelen tot expressie. In tabel 1 zie je gegevens van twee van deze genen.
Tabel 1
| gen | chromosoomnummer | allel | antigeen | allelfrequentie in Noordwest-Europa |
|---|---|---|---|---|
| HPA1-gen | 17 | 1a | HPA-1a | 0,84 |
| 1b | HPA-1b | 0,16 | ||
| HPA5-gen | 5 | 5a | HPA-5a | 0,92 |
| 5b | HPA-5b | 0,08 |
Vraag 5 1 punt
Waarvan is sprake bij het HPA1-gen en het HPA5-gen op basis van de informatie?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
A
HPA-1a en HPA-1b bestaan beide uit 762 aminozuren. Het verschil tussen HPA-1a en HPA-1b is slechts één aminozuur: op positie 33 is bij HPA-1a leucine ingebouwd; bij HPA-1b proline. Dit is het gevolg van een puntmutatie in het HPA1-gen.
Hieronder staan uitspraken over de mutatie.
- 1 De mutatie kan een insertie zijn.
- 2 De mutatie bevindt zich in een intron.
- 3 De mutatie betreft de derde base in het coderende triplet.
Vraag 6 2 punten
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak juist of onjuist is.
Bekijk het antwoord
- 1 onjuist
- 2 onjuist
- 3 onjuist
Om het tekort aan bloedplaatjes op te vangen, kreeg Rosie een infuus met bloedplaatjes. Omdat nog niet bekend was welke antistoffen bij Rosie aanwezig waren, werd gekozen voor bloedplaatjes zonder HPA-1a. De kans is namelijk het grootst dat de trombocytopenie wordt veroorzaakt door antistoffen tegen HPA-1a.
Vraag 9 2 punten
Hoeveel procent van de Noordwest-Europese populatie heeft bloedplaatjes zonder HPA-1a? Neem aan dat de wet van Hardy-Weinberg geldt.
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
A
[q = 0,16; q² = 0,0256 → 2,6%]
Rosies vader heeft genotype 1a1b 5a5b. Met de informatie in het kader boven vraag 10 zijn ook de genotypen van Rosie en van Rosies moeder af te leiden voor de genen die coderen voor HPA-1 en HPA-5.
Vraag 11 2 punten
Schrijf Rosie en moeder onder elkaar. Noteer het genotype van de betreffende persoon erachter. Gebruik de notatie uit tabel 1.
Bekijk het antwoord
- Rosie: 1a1b 5a5b
- moeder: 1b1b 5a5a
2026, tijdvak 2: Opwinding door kattenkruid
Opgavetekst
Veel katten raken opgewonden als ze afbeelding 1 kattenkruid ruiken (afbeelding 1).
De geur van kattenkruid wordt veroorzaakt door stoffen (nepetalactonen) die de plant produceert als afweer tegen insecten.

Wetenschappers onderzochten de reactie op kattenkruid van katten die familie van elkaar zijn. Met de gegevens stelden ze een stamboom op (afbeelding 2). Daaruit leidden ze af dat de reactie op kattenkruid een autosomale dominante eigenschap is die wordt veroorzaakt door één gen.

Uit afbeelding 2 is af te leiden dat het reageren op kattenkruid dominant overerft.
Vraag 1 1 punt
Geef een combinatie van ouders en nakomeling waaruit dit blijkt. Noteer de nummers.
Bekijk het antwoord
(ouders) 2 en 14 met (nakomeling) 19 of
(ouders) 21 en 22 met (nakomeling) 24
Het gen voor de gevoeligheid voor kattenkruid ligt op een autosoom.
Vraag 2 2 punten
Uit het fenotype van welke nakomeling (afbeelding 2) blijkt dat het gen niet op het X-chromosoom ligt?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
B (2)
Afbeelding 5 laat zien hoe bij kattenkruid een nieuw ISY-gen is ontstaan. Hierbij waren twee loci betrokken: de P5βR-locus en de NEPS-locus. Ongeveer 20 miljoen jaar geleden trad een verdubbeling op in de P5βRlocus. In de 10 miljoen jaar daarna is door veranderingen in de coderende sequenties het Anc3-gen ontstaan. Het Anc3-gen werd daarna gekopieerd en verplaatst naar de NEPS-locus. Door nog enkele veranderingen in de coderende gebieden is het ISY-gen ontstaan.

Hieronder staan twee zinnen over de mutaties in afbeelding 5. Op twee plaatsen ontbreekt een woord.
De verdubbeling die rond 20 miljoen jaar geleden optrad in de P5βR-locus is een ...(1)... .
De verplaatsing die rond 8 miljoen jaar geleden optrad in de NEPS-locus is een ...(2)... .
Vraag 5 2 punten
Wat moet worden ingevuld bij 1 en bij 2?
| bij 1 | bij 2 | |
|---|---|---|
| A | chromosoommutatie | insertie |
| B | chromosoommutatie | leesraamverschuiving |
| C | genoommutatie | insertie |
| D | genoommutatie | leesraamverschuiving |
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
A (2)
2026, tijdvak 2: Moleculair gereedschap tegen erfelijk oedeem
Opgavetekst
In 2022 behandelde Danny Cohn als eerste arts in Nederland een patiënt met erfelijk oedeem met crispr-cas. De patiënt kon dezelfde dag al het UMC te Amsterdam verlaten.
Hereditair angio-oedeem type 1 (HAE-1) is een zeldzame erfelijke aandoening. De aandoening veroorzaakt aanvallen van zwellingen bij stress of infectie. Deze zwellingen kunnen op allerlei plaatsen ontstaan, bijvoorbeeld in het gezicht, de handen, of de darmen.
Afbeelding 1 laat zien hoe een aanval rond de mond zich ontwikkelt. Zo’n aanval duurt gemiddeld drie dagen.

Oedeem kan ook andere oorzaken hebben. Hieronder staan drie situaties. 1 een lage bloeddruk 2 een hoge colloïd-osmotische waarde van het bloed 3 een verstopping van de lymfevaten
HAE-1 erft autosomaal dominant over.
De frequentie van het allel dat HAE-1 veroorzaakt, is in Nederland 0,000028. Ga ervan uit dat de wet van Hardy-Weinberg van toepassing is en dat Nederland 18 miljoen inwoners heeft.
Vraag 25 2 punten
Hoeveel mensen in Nederland zullen dan HAE-1 hebben?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
C (2)
[p = 0,000028 → q = 0,999972; p² + 2pq = 1 – q² = 1 – 0,99994 = 0,0000559992; 0,0000559992 × 18 miljoen = 1007,985 → 1008]
Bij HAE-1 is er een mutatie in het gen voor C1-esteraseremmer. Hierdoor is er een verminderde activiteit van C1-esteraseremmer. Deze stof is een remmer van het kininesysteem, en wordt geproduceerd door levercellen. Het kininesysteem beïnvloedt de vorming van weefselvloeistof.
In een kwart van de gevallen is er sprake van een spontane mutatie. Hieronder staan uitspraken over deze spontane mutaties.
1 Een puntmutatie die HAE-1 veroorzaakt, leidt tot een verandering in de primaire structuur van het eiwit.
2 Een mutatie in één allel is voldoende om een verminderde activiteit van C1-esteraseremmer te krijgen in de betreffende cel.
3 Het ontstaan van een spontane mutatie in een volledig gedifferentieerde levercel leidt bij een volwassen persoon tot HAE-1.
Vraag 26 2 punten
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak juist of onjuist is.
Bekijk het antwoord
1 juist 2 juist 3 onjuist
indien drie nummers correct (2)
indien twee nummers correct (1)
indien minder dan twee nummers correct (0)
2025, tijdvak 1: Onderzoek naar pijnbeleving
Opgavetekst
Het team van neurobioloog John Wood onderzoekt families waarin een afwijkende pijnbeleving veel voorkomt. In 2018 beschreef Wood een erfelijke aandoening in de familie Marsili die ongevoelig maakt voor pijn. De aandoening kreeg de naam Marsili-syndroom. Het onderzoek van Wood kan bijdragen aan de ontwikkeling van nieuwe medicijnen voor het behandelen van chronische pijn.
Letizia Marsili dacht dat ze gewoon stoer en sterk was: pijn, ijskou en bloedhete oppervlakken deden haar niets. Ook haar moeder Maria en vier andere leden van hun familie zijn nauwelijks gevoelig voor pijn, hitte en extreme kou. Wood en zijn team onderzochten Letizia en haar familie. Ze analyseerden het genoom van alle familieleden en vonden de oorzaak: een zeer zeldzame mutatie in het ZFHX2-gen, gelegen op chromosoom 14. Ze noemden deze mutatie de Marsili-mutatie.
In afbeelding 1 is de stamboom van de familie van Letizia weergegeven.
Vraag 24 2 punten
Beredeneer dat uit de informatie in de tekst en de stamboom blijkt dat de Marsili-mutatie
- autosomaal overerft;
- en zeer waarschijnlijk dominant overerft.
Stamboom van de familie van Letizia Marsili, met de leden met het Marsili-fenotype gearceerd. Bekijk in Opgaven, pagina 13
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat
- de mutatie autosomaal is, omdat deze op chromosoom 14 ligt.
- de mutatie (zeer waarschijnlijk) dominant is, omdat anders de drie (aangetrouwde) mannen (die het fenotype niet hebben) alle drie drager zouden zijn (en dat is zeer onwaarschijnlijk als het zo zeldzaam is).
Opmerking
Als de kandidaat uit de stamboom afleidt dat het niet X-chromosomaal kan zijn, het eerste scorepunt niet toekennen.
Maria’s ouders voelden wel gewoon pijn. Ergens voor of tijdens het leven van Maria is er een moment geweest dat de Marsili-mutatie in een cel is ontstaan.
Hieronder staan drie perioden.
Vraag 25 2 punten
- 1 de periode waarin de geslachtscellen zijn gevormd waaruit Maria is ontstaan
- 2 de periode van de klievingsdelingen van de zygote waaruit Maria zich heeft ontwikkeld
- 3 de periode na Maria’s geboorte
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de Marsili-mutatie wel of niet in de bijbehorende periode kan zijn ontstaan.
Bekijk het antwoord
- 1 wel
- 2 wel
- 3 niet
De leden van de familie Marsili zijn ongevoelig voor zeurende pijn doordat hun C-sensorische neuronen anders werken als gevolg van een puntmutatie in het ZFHX2-gen. Het ZFHX2-eiwit is een transcriptiefactor. Door de puntmutatie komen in de C-sensorische neuronen bepaalde genen die betrokken zijn bij de verwerking van pijnsignalen minder tot expressie.
In afbeelding 2 is een doorsnede van het ruggenmerg weergegeven. De drie letters (P, Q en R) geven plaatsen aan waar zich cellichamen van neuronen bevinden.
Vraag 28 2 punten
- Op welke plaats of plaatsen is het ZFHX2-gen aanwezig?
- Op welke plaats of plaatsen leidt een afwijkende genexpressie van het ZFHX2-gen tot het Marsili-fenotype?
Noteer je antwoord als volgt:
gen aanwezig in: ...
afwijkende genexpressie in: ...
Doorsnede van het ruggenmerg met de plaatsen P, Q en R waar cellichamen van neuronen liggen. Bekijk in Opgaven, pagina 15
Bekijk het antwoord
- (gen aanwezig in) P, Q en R
- (afwijkende genexpressie in alleen) Q
Als een mutatie tot gevolg heeft dat een eiwit niet meer goed functioneert, heet dit functieverlies, zoals bij CIP. Er is sprake van functiewinst als door een mutatie een eiwit zodanig verandert dat het een nieuwe of versterkte werking heeft, zoals bij IEM. Bij heterozygote genotypen wordt het type overerving van deze mutaties duidelijk.
Vraag 32 2 punten
Erft een functieverlies-mutatie gewoonlijk dominant of recessief over? En een functiewinst-mutatie?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
C
2025, tijdvak 2: Verouderende eicellen
Opgavetekst
Verouderende eicellen
De gemiddelde leeftijd waarop vrouwen in Nederland hun eerste kind krijgen, is in de afgelopen vijftig jaar gestegen van 24 naar 31 jaar. Met de leeftijd neemt de kans op chromosomale afwijkingen in eicellen toe. Wetenschappers hebben onderzocht of het mogelijk is om dit leeftijdseffect te vertragen.
Bij vrouwen boven de 40 jaar is de kans op het ontstaan van een trisomie (een chromosoom extra) bij de bevruchting 30%. Een trisomie bij het embryo leidt meestal tot een miskraam. Trisomie ontstaat in de meeste gevallen door een fout tijdens de meiose bij de moeder.
In afbeelding 1 zijn de verschillende stadia tijdens de oögenese en na de bevruchting met cijfers aangegeven.
Afbeelding 1

Schema van de oögenese en de bevruchting. Stadia: 1 oogonium en 2 primaire oöcyt (voor de geboorte), 3 primaire oöcyt (vanaf de puberteit), 4 secundaire oöcyt, 6 bevruchte eicel. De stadia 5 en 7 zijn kleine cellen.
Vraag 15 2 punten
Behalve trisomie kunnen er ook andere chromosomale afwijkingen ontstaan. Er zijn een aantal factoren bekend die kunnen bijdragen aan het ontstaan van chromosomale afwijkingen in eicellen. Zo wordt bij oudere vrouwen crossing-over minder goed uitgevoerd. Gedurende welke vorm van deling kan crossing-over leiden tot recombinatie van erfelijk materiaal? En hoe ontstaan chromosomale afwijkingen door crossing-over?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 19 2 punten
Om een groep van 30 homozygote Gpr54-knock-out muizen (Gpr54– Gpr54–) te verkrijgen werd de volgende werkwijze gevolgd: stap 1: uit enkele (wildtype) vrouwtjesmuizen werden bevruchte eicellen weggenomen. Stap 2: de bevruchte eicellen kregen de crispr-behandeling. Stap 3: heterozygote bevruchte eicellen (Gpr54+Gpr54–) werden ingebracht bij draagmoedermuizen. Stap 4: toen de nakomelingen die hieruit ontstonden (F1) volwassen waren, werden ze onderling gekruist. Hieruit ontstond een F2. Hoeveel nakomelingen (F2) werden naar verwachting geboren totdat er in totaal 30 muizen waren die volledig Gpr54-knock-out waren?
Bekijk het antwoord
Antwoord: E
2024, tijdvak 1: Bonenziekte
Opgavetekst
Afbeelding 1

Schema van de pentose-fosfaatweg. Glucose wordt via glucose-6-fosfaat omgezet in 6-fosfaatgluconaat; het enzym G6PD zet hierbij NADP+ om in NADPH. Uit 6-fosfaatgluconaat ontstaan CO2 en pentose, waarbij NADP+ wordt omgezet in NADPH. Glutathion en GSSG zetten H2O2 om in H2O; O2⁻ wordt omgezet in H2O2. Met acetyl-CoA ontstaan vetzuren, waarbij NADPH wordt omgezet in NADP+.
Vraag 31 2 punten
Er zijn verschillende mutaties van het G6PD-gen bekend. Het zijn met name puntmutaties en kleine deleties, die leiden tot een minder goed werkzaam G6PD-enzym.
Over mutaties worden de volgende uitspraken gedaan:
1 Een deletie van één basenpaar in een exon leidt tot verandering van het leesraam.
2 Elke puntmutatie in een exon heeft effect op de werkzaamheid van het eiwit waarvoor wordt gecodeerd.
3 Een puntmutatie in een exon kan de afwezigheid van het eiwit waarvoor wordt gecodeerd tot gevolg hebben.
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is.
Bekijk het antwoord
- Noteert bij 1 juist, bij 2 onjuist en bij 3 juist. (2p)
Drie juiste antwoorden: 2 punten. Twee juiste antwoorden: 1 punt. Minder dan twee juiste antwoorden: 0 punten.
Afbeelding 2

Stamboom van Fabio’s familie. Vrouwen zijn cirkels, mannen zijn vierkanten. Donker gevuld zijn de personen met bonenziekte (Fabio en R). Bovenaan Francesca met haar partner; haar kinderen zijn P, Q, R en S. Fabio is een zoon van P. Stella is een dochter van S en heeft met haar partner een kind, aangegeven met een vraagteken.
Vraag 32 2 punten
Fabio is niet de enige in zijn familie met bonenziekte. In afbeelding 2 is een stamboom weergegeven van zijn familie. Het gen voor G6PD ligt op het X-chromosoom. Fabio’s oma Francesca is drager van het gemuteerde G6PD-allel. De kinderen van Francesca zijn in de stamboom met een letter aangegeven.
Francesca heeft de ziekte niet, maar is wel drager. Dat betekent dat ze heterozygoot is. Ook uit het fenotype van een van de kinderen van Francesca blijkt dat Francesca niet homozygoot kan zijn voor het gemuteerde G6PD-allel.
Noteer de letter van deze persoon. Licht je antwoord toe.
Bekijk het antwoord
- Noemt de letter Q. (1p)
- Geeft een toelichting waaruit blijkt dat persoon Q het (G6PD-)allel alleen van zijn moeder kan hebben gekregen. Voorbeelden: Q heeft zijn X-chromosoom van zijn moeder gekregen; als Francesca homozygoot zou zijn, zou hij zeker het gemuteerde gen hebben gekregen en bonenziekte hebben. (1p)
Aanvulling op het correctievoorschrift bij vraag 32: als de kandidaat kiest voor letter R met daarbij een toelichting waaruit blijkt dat persoon R het (G6PD-)allel alleen van zijn moeder kan hebben gekregen (en zij dus niet homozygoot kan zijn voor het gezonde allel), hieraan in totaal 1 scorepunt toekennen.
Vraag 33 1 punt
Bij vrouwen die drager zijn van het gemuteerde G6PD-allel kan soms toch een tekort aan werkzaam G6PD ontstaan, doordat in de voorlopercellen van rode bloedcellen een van de X-chromosomen geïnactiveerd wordt.
Licht toe dat de inactivatie van het X-chromosoom een vorm van epigenetica is.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juist antwoord. Voorbeelden: er is geen verandering in de basenvolgorde van het DNA, maar wel in het fenotype; er worden genen uitgeschakeld; het niet-gemuteerde allel is uitgeschakeld; door de inactivatie is er minder expressie van het G6PD-allel. (1p)
Vraag 34 2 punten
Fabio’s nicht Stella is in verwachting van een jongen.
Hoe groot is de kans dat de baby het gemuteerde G6PD-allel erft?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 35 2 punten
Bonenziekte komt relatief veel voor in bepaalde gebieden in Afrika. In een populatie in Nigeria heeft het gemuteerde G6PD-allel een frequentie van 20%.
Hoeveel procent van de vrouwen en hoeveel procent van de mannen in deze populatie heeft bonenziekte? Ga ervan uit dat de wet van Hardy-Weinberg van toepassing is en laat epigenetische processen buiten beschouwing.
Noteer je antwoord als volgt:
vrouwen: …%
mannen: …%
Bekijk het antwoord
- Noemt voor de vrouwen 4%. (1p)
- Noemt voor de mannen 20%. (1p)
2024, tijdvak 1: PFAS in groentetuintjes
Opgavetekst
Afbeelding 1

Structuurformule van PFOA (perfluoroctaanzuur): een keten van acht koolstofatomen waarbij alle waterstofatomen zijn vervangen door fluoratomen (F), met aan het uiteinde een carboxylgroep (C=O en OH).
Vraag 40 1 punt
Hoewel PFOA geen mutagene effecten heeft, wordt in proefdieren toch een verhoogd aantal tumoren gevonden. Tumoren kunnen, onder invloed van mutagene factoren, ontstaan door mutaties in bepaalde genen die een regulerende functie hebben bij celdeling.
Noteer de naam van een bepaald type genen dat door mutatie een verhoogde kans op tumoren geeft.
Bekijk het antwoord
- Noemt een van de volgende typen genen: (tumor)suppressorgenen, (proto)oncogenen, ‘zelfmoord’genen of apoptose-genen. (1p)
Aan het antwoord ‘regulatorgenen’ geen scorepunt toekennen.
2024, tijdvak 2: De herintroductie van het przewalskipaard
Opgavetekst
De herintroductie van het przewalskipaard
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.
In 1969 stierven przewalskipaarden uit in het wild. Vanaf 1992 worden przewalskipaarden uit dierentuinen geherintroduceerd in hun natuurlijke habitat. In 2020 maakte San Diego Zoo Global bekend dat het eerste gekloonde przewalskipaard was geboren in hun dierentuin.
Het przewalskipaard behoort tot de familie van de paardachtigen. Over de wetenschappelijke naam zijn taxonomen het nog steeds niet eens. Het przewalskipaard (afbeelding 1) wordt aangeduid als Equus przewalskii of als Equus ferus przewalskii. Het 'gewone' paard, dat door de mens tam is gemaakt (gedomesticeerd), heeft de naam Equus ferus caballus.
Het genoom van deze dieren is verschillend: het przewalskipaard heeft 66 chromosomen; het gewone paard heeft 64 chromosomen. Een kruising van een gewoon paard met een przewalskipaard levert vruchtbare nakomelingen (F1) op met 65 chromosomen.
Afbeelding 1

Foto van een przewalskipaard.
Bron 6
Wetenschappers proberen met fokprogramma's de genetische diversiteit van de populatie przewalskipaarden te vergroten. Hierbij maken ze onder andere gebruik van genetisch materiaal dat is ingevroren en opgeslagen in een 'frozen zoo'. Het gekloonde przewalskipaard in San Diego Zoo Global is hier een voorbeeld van. De wetenschappers gebruikten hierbij een eicel van een gedomesticeerd paard en de celkern van een ingevroren huidcel van een przewalski-hengst. Afbeelding 3 toont de werkwijze van de wetenschappers.
In de frozen zoo waren cellen van verschillende hengsten opgeslagen. Om een geschikte hengst te kiezen voor het fokprogramma, werd sequencing toegepast.
In afbeelding 3 zijn cellen aangegeven met P, Q en R.
De procedure die gebruikt is in San Diego Zoo Global levert een veulen op waarvan het genoom niet volledig identiek is aan dat van de gebruikte hengst.
Afbeelding 3

Schema van de werkwijze: ingevroren huidcellen van een przewalskipaard (cel P), een eicel van een gedomesticeerd paard (cel Q), een eicel met de celkern van de huidcel (cel R), het gekloonde embryo, de implantatie in een draagmoeder en het przewalskiveulen.
Vraag 6 2 punten
Om een geschikte hengst te kiezen voor het fokprogramma, werd sequencing toegepast. Leg uit hoe sequencing gebruikt kan worden om de meest geschikte hengst te kiezen.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord blijkt dat door sequencing de nucleotidensequentie (basenvolgorde) van het DNA wordt bepaald. (1p)
- Uit het antwoord blijkt dat zo de hengst gekozen kan worden die (genetisch) het meest afwijkt van de bestaande populatie, oftewel het minst verwant is aan de bestaande populatie. (1p)
Antwoord dat de DNA-volgorde (de nucleotidensequentie) wordt bepaald: het eerste punt. Antwoord dat op erfelijke afwijkingen of gunstige eigenschappen kan worden geselecteerd: het tweede punt.
Vraag 8 1 punt
De procedure die gebruikt is in San Diego Zoo Global levert een veulen op waarvan het genoom niet volledig identiek is aan dat van de gebruikte hengst. Licht toe welk deel van het genoom van het przewalski-veulen niet identiek is aan dat van de hengst.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord blijkt dat mitochondriaal DNA (in het veulen) afkomstig is uit de eicel, dus van het gedomesticeerde (gewone) paard. (1p)
2024, tijdvak 2: Gentherapie nagemaakt
Opgavetekst
Gentherapie nagemaakt
De gentherapie Glybera was effectief bij mensen met lipoproteïnelipase-deficiëntie, een zeldzame stofwisselingsziekte waarbij de stofwisseling van vetten is verstoord. Maar vanwege de hoge kosten is Glybera van de markt gehaald. Een groep onafhankelijke biologen maakt nu een alternatief voor deze gentherapie.
Het vervoer van vetten in de bloedbaan vindt onder andere plaats door chylomicronen. Chylomicronen zijn lipoproteïnen die worden gemaakt door de darmepitheelcellen. Voor de productie van chylomicronen worden de verteringsproducten van vetten gebruikt. In afbeelding 1 is de vorming van chylomicronen door een darmepitheelcel weergegeven. Daarin zijn proces P en de onderdelen Q, R en S aangegeven.
Afbeelding 1

Schema van de vorming van chylomicronen door een darmepitheelcel. Links een vetdruppel die via proces P tot vetdruppeltjes wordt en door vertering wordt afgebroken. In de darmepitheelcel zijn glad en ruw ER, een organel aangegeven met Q, en chylomicronen te zien. Rechts twee vaten, aangegeven met R en S.
Vraag 28 2 punten
LPL-deficiëntie erft recessief over. De frequentie van het allel dat verantwoordelijk is voor het ontstaan van LPL-deficiëntie is 0,001. Bereken hoeveel mensen in Nederland geholpen zouden kunnen worden met Slybera. Ga ervan uit dat de regel van Hardy-Weinberg van toepassing is en dat het bevolkingsaantal van Nederland 18 miljoen is.
Bekijk het antwoord
- Berekent juist het aandeel homozygoot recessieve individuen in de populatie (q², dus 0,001 x 0,001 = 0,000001). (1p)
- Vermenigvuldigt dit met 18 miljoen en komt tot een bijpassend antwoord (ongeveer 18 mensen). (1p)
Gebruikt de kandidaat de letter p voor het recessieve allel, met een verder juiste berekening, dan dit niet aanrekenen.
2023, tijdvak 1: De kip als draagmoeder
Opgavetekst
De kip als draagmoeder
Onderzoekers van het Roslin-instituut in Edinburgh zijn erin geslaagd haantjes zo te modificeren dat zij dochters krijgen die onvruchtbaar zijn. Deze hennen kunnen daardoor als ‘draagmoeder’ fungeren voor zeldzame kippenrassen zoals Rumpless Game (afbeelding 1).
Het transgeen maken van vogels is erg moeilijk. Genetisch gemodificeerde embryo’s kunnen bijvoorbeeld niet geïmplanteerd worden in een ei. Daarom wordt nu onderzoek gedaan naar het genetisch modificeren van de embryonale stamcellen van vogels.
Vroeg in de embryonale ontwikkeling zijn bij vogels twee typen embryonale stamcellen aanwezig. Het ene type kan zich differentiëren tot alle celtypen behalve geslachtscellen. Het andere type, de primordiale geslachtscel (PGC), kan zich juist alleen ontwikkelen tot geslachtscellen. Beide typen stamcellen kunnen in een vroeg stadium uit kippenembryo’s gehaald worden en genetisch gemodificeerd worden.
De Schotse onderzoekers wilden genetisch gemodificeerde embryonale stamcellen inbrengen bij kippenembryo’s, om deze kippen – als ze volwassen zijn – transgeen nageslacht te laten produceren. De Schotse onderzoekers kozen ervoor om PGC’s te modificeren, en niet het andere type embryonale stamcellen.
Vraag 13 2 punten
De transgene haantjes die ontstonden uit deze kruising kunnen worden gekruist met een wild-type hen om een volgende generatie onvruchtbare hennetjes te produceren. Maak van deze laatste kruising een kruisingstabel. Gebruik daarbij Z– voor het Z-chromosoom met het normale DDX4-gen, en Z+ voor het Z-chromosoom met het gemodificeerde DDX4-gen. Omcirkel in de tabel het genotype van de onvruchtbare hennetjes.
Bekijk het antwoord
- Maakt een juiste kruisingstabel: de transgene haan (Z+Z–) met de wild-type hen (Z–W), met de mogelijke nakomelingen. (1p)
- Omcirkelt in de tabel het genotype van de onvruchtbare hennetjes (Z+W). (1p)
Als de kandidaat uitgaat van mannetjes met genotype Z+Z+ (die onvruchtbaar zijn), het eerste scorepunt niet toekennen. Als de kandidaat het genotype van de vrouwtjes aanduidt met Z+– en Z––, dit niet fout rekenen.
Vraag 15 1 punt
De onderzoekers willen PGC’s van zeldzame kippenrassen opslaan als een ‘frozen aviary’ (bevroren volière), die is te vergelijken met de zaadbanken van plantenrassen. Beschrijf wat het belang kan zijn van deze frozen aviary.
Bekijk het antwoord
- Beschrijft een belang van de frozen aviary, bijvoorbeeld dat zo een grote variatie aan genotypen in stand wordt gehouden, dat rassen niet uitsterven, of dat op verzoek extra nakomelingen van zeldzame kippenrassen verkregen kunnen worden. (1p)
Als de kandidaat het woord ‘soort’ gebruikt in plaats van ‘ras’, geen scorepunt toekennen.
2023, tijdvak 2: Kleurpatroon van de kleine monarchvlinder
Opgavetekst
Bron 1
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.
De kleine monarchvlinder is een vlindersoort waarbij veel variatie aanwezig is in het kleurpatroon van de vleugels. In één gebied in Afrika is het kleurpatroon gekoppeld aan het geslacht. Onderzoekers hebben aangetoond dat deze koppeling wordt veroorzaakt door een chromosoommutatie én een bacterie.
Van de kleine monarchvlinder (Danaus chrysippus) zijn vier ondersoorten bekend (D. c. alcippus, D. c. chrysippus, D. c. dorippus en D. c. orientis), die in Afrika en delen van Azië voorkomen. In Oost-Afrika overlappen de leefgebieden en kunnen de vlinders zich onderling voortplanten.
Alleen in deze contactzone (het omlijnde gebied in afbeelding 1) blijkt het kleurpatroon van de voorvleugels gekoppeld te zijn aan het geslacht. Bij de kleine monarchvlinder wordt het kleurpatroon van de vleugels bepaald door drie genen:
- gen A op chromosoom 4
- gen B op chromosoom 15
- gen G op chromosoom 15
Deze drie genen coderen voor de intensiteit van de oranje kleur (donker of licht), voor een zwarte vleugeltip op de voorvleugel (groot of klein) en voor een witte vlek op de achtervleugel (wel of geen). In de afbeelding is het oranje deel van de vleugels met licht- of donkergrijs aangegeven.
Afbeelding 1

Kaart van Afrika met het gebied van de vier ondersoorten van de kleine monarchvlinder. Rond de kaart staan vlinders van de ondersoorten chrysippus, alcippus, dorippus en orientis, elk met het genotype eronder. Op de kaart staat het gebied van de contactzone; daarbij staan drie vlinders uit de contactzone met hun fenotype. Het oranje deel van de vleugels is licht- of donkergrijs aangegeven; de zwarte vleugeltip en de witte vlek zijn zichtbaar.
Vraag 1 2 punten
Drie fenotypen zijn:
1 een grote zwarte vleugeltip op de voorvleugel
2 een witte vlek op de achtervleugel
3 een donker oranje kleur
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter door welk allel het betreffende fenotype wordt bepaald. Kies steeds uit AT, At, B, b, G of g.
Bekijk het antwoord
- Noteert per fenotype het juiste allel: 1 g, 2 At, 3 B. (2p)
Drie nummers juist: 2 punten. Twee nummers juist: 1 punt. Minder dan twee nummers juist: 0 punten. Opmerking: noteert de kandidaat in plaats van de allelen de bij de fenotypen horende genotypen (1: gg, 2: ATAt en AtAt, 3: BB en Bb), dan in totaal 1 scorepunt toekennen.
Vraag 3 2 punten
Over de monarchvlinders in de contactzone worden de volgende uitspraken gedaan:
1 Er is reproductieve isolatie tussen de ondersoorten.
2 Er treedt allopatrische soortvorming op.
3 Er vindt gene flow plaats.
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is.
Bekijk het antwoord
- Noteert per uitspraak of die juist of onjuist is: 1 onjuist, 2 onjuist, 3 juist. (2p)
Drie nummers juist: 2 punten. Twee nummers juist: 1 punt. Minder dan twee nummers juist: 0 punten.
Afbeelding 2

Twee vlinders uit de contactzone, elk met een fenotype (vleugeltip, vlek, kleur) en de chromosomen die daarbij horen. Links: chromosoomparen AT en At, en B g boven b g; het genotype is ATAtBbGg. Rechts: chromosoomparen AT en AT, en b G boven b g; het genotype is ATATbbGg. De genen B en G liggen op chromosoom 15.
Vraag 4 2 punten
In afbeelding 2 zijn twee genotypen van vlinders uit de contactzone met de bijbehorende fenotypen weergegeven.
De genen B en G liggen zo dicht bij elkaar, dat ze vrijwel altijd gekoppeld overerven.
Hoe groot is de kans dat een nakomeling van twee vlinders met de genotypen uit afbeelding 2 genotype ATAtBbGg heeft? En zou als de genen niet gekoppeld waren, deze kans kleiner, even groot of groter zijn?
Bekijk het antwoord
Antwoord: E
Vraag 5 1 punt
Noteer de naam van het proces dat tijdens meiose kan optreden, waardoor gekoppelde genen ontkoppeld kunnen worden.
Bekijk het antwoord
- Noemt crossing-over. (1p)
Afbeelding 3

Twee cellen met hun chromosomen. Links: cel van een vrouwtje uit de contactzone, met een Z-chromosoom, het neo-W-chromosoom (W met chromosoom 15, met de allelen bG en bg) en buiten de chromosomen de Spiroplasma-bacterie (de golvende lijntjes). Rechts: cel van een niet-geïnfecteerd mannetje met twee Z-chromosomen en twee chromosomen 15 met bg en bg.
Afbeelding 4

Vier genotypen, genummerd 1 tot en met 4, elk met een geslachtschromosoompaar en een paar chromosomen 15 met de genen B/b en G/g. 1: Z met bG, en W (neo-W) met bg. 2: Z met bg, en W (neo-W) met bg. 3: twee Z-chromosomen, beide met bg. 4: twee Z-chromosomen, met bg en bG.
Vraag 6 2 punten
Bij vlinders komen de geslachtschromosomen W en Z voor. Vrouwtjes hebben WZ, mannetjes ZZ. Bij vlinders die permanent in de contactzone verblijven, is het W-geslachtschromosoom echter gefuseerd met chromosoom 15. Dit gefuseerde chromosoom wordt het neo-W-chromosoom genoemd. Het is ongeveer 2200 jaar geleden ontstaan en wordt telkens onveranderd doorgegeven aan het nageslacht. Onderzoekers hebben aangetoond dat in dezelfde periode dat het neo-W-chromosoom ontstond, de kleine monarchvlinder in dit gebied ook geïnfecteerd is geraakt met een Spiroplasma-bacterie. Deze bacterie is aanwezig in alle cellen van de vlinder en wordt via de eicel doorgegeven. De bacterie is dodelijk voor mannelijke rupsen en komt daardoor uitsluitend voor bij vrouwelijke vlinders met het neo-W-chromosoom. Vrijwel alle vrouwtjes met het neo-W-chromosoom dragen de bacterie.
In afbeelding 3 zijn een cel van een vrouwtje en een cel van een mannetje schematisch weergegeven.
In afbeelding 4 zijn vier genotypen weergegeven.
Schrijf de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar en noteer erachter of het betreffende genotype wel of niet voor kan komen bij volwassen vlinders die zijn ontstaan uit de kruising van de vlinders uit afbeelding 3.
Bekijk het antwoord
- Noteert per genotype of het wel of niet voor kan komen: 1 niet, 2 wel, 3 niet, 4 niet. (2p)
Vier nummers juist: 2 punten. Drie nummers juist: 1 punt. Minder dan drie nummers juist: 0 punten.
2022, tijdvak 2: NIPT
Opgavetekst
NIPT
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.
De NIPT, de niet-invasieve prenatale test, is sinds 2017 voor alle zwangere vrouwen in Nederland beschikbaar. Na bloedafname bij de vrouw wordt met deze test het risico op afwijkingen van het aantal chromosomen bij het ongeboren kind vastgesteld.
Bij de NIPT worden DNA-fragmenten onderzocht die in het bloedplasma van de moeder aanwezig zijn (ccfDNA). Dit ccfDNA is afkomstig van afgestorven cellen van zowel de moeder als de foetus. Het ccfDNA van de moeder is voornamelijk afkomstig van afgestorven witte bloedcellen. Het ccfDNA van de foetus komt via de placenta in de bloedbaan van de moeder terecht. Het DNA wordt door lichaamseigen enzymen in het bloedplasma van de moeder geknipt tot fragmenten.
In afbeelding 1 is de baarmoeder met foetus en een gedeelte van de placenta rond 10 weken zwangerschap weergegeven. In afbeelding 1 zijn drie plaatsen met een nummer aangegeven.
Rond de elfde week van de zwangerschap is ongeveer 10% van het ccfDNA afkomstig van de foetus (foetale fractie). Daarmee is er genoeg foetaal ccfDNA om de NIPT te kunnen uitvoeren.
Na bloedafname bij de moeder worden de DNA-fragmenten uit het bloedplasma geïsoleerd en gezuiverd. Na vermeerdering van de fragmenten wordt van elk fragment vastgesteld van welk chromosoom het afkomstig is. Zo kan van elk chromosoom worden bepaald hoeveel fragmenten aanwezig zijn en welk percentage van het totaal deze fragmenten vormen. Als het percentage fragmenten van een bepaald chromosoom groter is dan normaal kan dit wijzen op een extra kopie van dit chromosoom bij de foetus.
In Nederland wordt alleen gerapporteerd of er een verhoogde kans is op een trisomie van chromosoom 13 (syndroom van Patau), van chromosoom 18 (syndroom van Edwards) of van chromosoom 21 (syndroom van Down). Het risico op deze vormen van trisomie is namelijk het grootst. Trisomie ontstaat doordat bij een van de ouders een fout is opgetreden tijdens de meiose bij de vorming van de geslachtscellen.
Het is in Nederland wettelijk verboden het biologisch geslacht van het kind mee te delen bij de uitslag van de NIPT.
Als uit de NIPT blijkt dat er een verhoogde kans is op een chromosomale afwijking, wordt verder onderzoek gedaan. Vaak wordt er dan gekozen voor een vlokkentest.
Bij een vlokkentest wordt via de vagina een kleine hoeveelheid placentaweefsel afgenomen. Tijdens deze ingreep wordt met een echoapparaat bepaald hoe de placenta en de foetus liggen. De echo wordt gemaakt vanaf de buikzijde.
Omdat de geluidsgolven uit het echoapparaat niet door botweefsel heen kunnen, wordt aan de vrouw gevraagd om te zorgen dat zij tijdens het onderzoek een volle blaas heeft (afbeelding 2).
Afbeelding 1

Links de baarmoeder met de foetus en een deel van de placenta rond 10 weken zwangerschap. Rechts een vergroting van de placenta met de aanwijzingen 1, 2 en 3. Aanwijzing 1 wijst naar het bovenste gebied van de placenta, aanwijzing 2 naar de golvende uitlopers met pijlen eronder en aanwijzing 3 naar de vlokken van de placenta.
Vraag 1 2 punten
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de cellen op de betreffende plaats van de foetus of van de moeder zijn. (Zie afbeelding 1.)
Bekijk het antwoord
- Noemt bij nummer 1 moeder, bij nummer 2 moeder en bij nummer 3 foetus (2p)
Indien drie nummers correct: 2 punten. Indien twee nummers correct: 1 punt. Indien minder dan twee nummers correct: 0 punten.
Vraag 3 2 punten
Een vrouw die 11 weken zwanger is, laat de NIPT afnemen. In het bloedmonster zijn in totaal 1 miljoen fragmenten van chromosoom 21 aangetroffen. Uit de test blijkt dat er geen chromosomale afwijking is. Hoeveel fragmenten van chromosoom 21 zouden er ongeveer zijn aangetroffen als deze vrouw in verwachting was van een kind met trisomie 21?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
Vraag 4 1 punt
Verklaar dat uit de NIPT informatie kan worden verkregen over het biologisch geslacht van de foetus.
Bekijk het antwoord
- Verklaart dat uit de NIPT (DNA van de geslachtschromosomen) het geslacht van de foetus kan volgen. Voorbeelden van een juist antwoord: als er DNA van het Y-chromosoom gevonden is, is het een jongetje; als er alleen fragmenten van het X-chromosoom aanwezig zijn, is het een meisje; de hoeveelheid DNA van de geslachtschromosomen wijst op een mannelijk of vrouwelijk embryo; bij de NIPT wordt ook gekeken of fragmenten afkomstig zijn van de geslachtschromosomen (1p)
Vraag 5 2 punten
Tijdens de zwangerschap kunnen ook andere afwijkingen bij het kind aanwezig zijn. Enkele van die afwijkingen zijn: 1 een groeiachterstand als gevolg van een rokende moeder; 2 syndroom van Turner, waarbij bij meisjes slechts één X-chromosoom aanwezig is per cel. Welk van deze afwijkingen zou kunnen worden aangetoond met de NIPT?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 6 2 punten
De NIPT kan een vals negatief resultaat opleveren; er is dan wel een trisomie, maar dit blijkt niet uit de test. De kans op een vals negatief resultaat is groot als de foetale fractie te laag is. Hieronder zijn drie situaties beschreven: 1 De vrouw heeft een hoog percentage witte bloedcellen in haar bloed als gevolg van een orgaantransplantatie. 2 De vrouw is zwanger van een eeneiige tweeling. 3 De vrouw is zwanger van een twee-eiige tweeling. Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende situatie wel of niet leidt tot een verhoogde kans op een vals negatief resultaat als gevolg van een lagere foetale fractie.
Bekijk het antwoord
- Noemt bij nummer 1 wel, bij nummer 2 niet en bij nummer 3 wel (2p)
Indien drie nummers correct: 2 punten. Indien twee nummers correct: 1 punt. Indien minder dan twee nummers correct: 0 punten.
2022, tijdvak 3: Zwart door springend gen
Opgavetekst
Afbeelding 1

Twee foto's van berkenspanners naast elkaar. Links Biston betularia f. typica, licht en zwart gespikkeld. Rechts Biston betularia f. carbonaria, donker bijna zwart. Onder de foto's staan de bijschriften 'Biston betularia f. typica' en 'Biston betularia f. carbonaria'.
Afbeelding 2

Twee grafieken met dezelfde horizontale as (jaar, 1800 tot 2000). Bovenste grafiek: fenotype-frequentie carbonaria, verticale as van 0 tot 1,0. Onderste grafiek: allelfrequentie carbonaria-allel, verticale as van 0 tot 1,0. Beide krommen liggen tot ongeveer 1870 bijna op 0, stijgen daarna steil, blijven hoog tot ongeveer 1980 en dalen dan weer naar 0 rond 2000. Rond 1900 is de fenotype-frequentie ongeveer 0,9 en de allelfrequentie ongeveer 0,7 (zoals in het correctievoorschrift).
Vraag 8 3 punten
De veranderingen in de frequentie van het carbonaria-fenotype en het carbonaria-allel zijn weergegeven in afbeelding 2. De grafieken zijn het resultaat van simulaties op basis van enkele tellingen. Met de informatie uit afbeelding 2 en de aanname dat de regel van Hardy-Weinberg van toepassing is, is af te leiden of het carbonaria-allel dominant of recessief is. Bereken aan de hand van de allelfrequentie in 1900 wat de fenotypefrequentie van carbonaria zou zijn, ervan uitgaande dat het allel recessief is. Noteer je berekening en geef je antwoord in twee decimalen nauwkeurig. Bereken zo ook wat de fenotypefrequentie zou zijn, ervan uitgaande dat het allel dominant is. Licht toe, gebruikmakend van deze berekeningen en afbeelding 2, of het allel recessief of dominant is.
Bekijk het antwoord
- Berekent de fenotypefrequentie van carbonaria bij een recessief allel met de allelfrequentie in 1900 (voorbeeld: 0,70$^2$ = 0,49), met de berekening en het antwoord in twee decimalen. (1p)
- Berekent de fenotypefrequentie van carbonaria bij een dominant allel met p$^2$ + 2pq of 1 - q$^2$ (voorbeeld: 0,70$^2$ + 2 x 0,30 x 0,70 = 0,91). (1p)
- Concludeert, door de afgelezen fenotypefrequentie in 1900 (ongeveer 0,9) te vergelijken met de berekende fenotypefrequenties, dat het carbonaria-allel dominant is. (1p)
De afgelezen allelfrequentie in 1900 moet 0,7 ± 0,05 zijn; wijkt de afgelezen allelfrequentie meer dan 0,05 af, dan 1 scorepunt in mindering brengen. Gebruikt de kandidaat de letter p voor het recessieve allel en q voor het dominante allel, met een verder juiste berekening, dan niet fout rekenen. Voorbeeld: 0,70$^2$ = 0,49 (recessief); 0,70$^2$ + 2 x 0,30 x 0,70 = 0,91 (dominant). De afgelezen fenotypefrequentie in 1900 is ongeveer 0,9, dus het allel is dominant.
Vraag 9 1 punt
Uit de informatie is af te leiden dat het discutabel is dat er in 1900 sprake was van een hardy-weinberg-evenwicht in de populatie in de industriegebieden. Daarom zou de regel van Hardy-Weinberg eigenlijk niet toegepast mogen worden. Licht toe waardoor er in 1900 waarschijnlijk geen sprake was van een hardy-weinberg-evenwicht.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat selectie optrad / dat de frequentie van het carbonaria-allel toenam. (1p)
Als de kandidaat antwoordt dat mutaties zijn opgetreden, het scorepunt niet toekennen.
Afbeelding 4

Schema van twee allelen als DNA-lijn. Bovenste lijn carb: het transposon (grijs) zit in het midden. Primer X ligt links van het transposon, primer Y ligt in het transposon en primer Z rechts aan het uiteinde, met de pijl naar links. Onderste lijn typ, zonder transposon: primer X ligt op dezelfde plek als bij carb, primer Z ligt veel dichter bij primer X. Pijlen geven de richting van de replicatie aan de primers aan.
Afbeelding 5

Foto van een gel-elektroforese met zeven banen van links naar rechts: vader, moeder, nakomeling 1, nakomeling 2, nakomeling 3, nakomeling 4 en nakomeling 5. Links staat een marker met de bandjes 2,5 kb en 1,5 kb. Vader en moeder: beide bandjes. Nakomeling 1: beide bandjes. Nakomeling 2: vooral het bandje van 2,5 kb. Nakomeling 3: alleen het bandje van 1,5 kb. Nakomeling 4: alleen het bandje van 2,5 kb. Nakomeling 5: alleen het bandje van 1,5 kb.
Vraag 12 2 punten
Met behulp van PCR en gel-elektroforese hebben de onderzoekers de aanwezigheid of afwezigheid van het transposon dat verantwoordelijk is voor het carbonaria-fenotype vastgesteld bij een familie berkenspanners. Bij de PCR is gebruikgemaakt van de drie primers X, Y en Z. In afbeelding 4 is schematisch weergegeven hoe het allel waarin het transposon is ingevoegd (carb) en het oorspronkelijke allel zonder dit transposon (typ), zijn opgebouwd. Met pijlen is de richting van de replicatie aan de primers weergegeven. Bij gel-elektroforese worden de DNA-fragmenten gescheiden die met behulp van PCR zijn gevormd. Het resultaat is weergegeven in afbeelding 5. De eenheid kb (kilobase) is een maat voor de lengte van een DNA-fragment. De onderzoekers geven aan dat de primers X en Z bij het carb-allel te ver van elkaar verwijderd zijn om een DNA-fragment op te leveren. De DNA-fragmenten die wel worden gevormd, zijn zichtbaar als oplichtende bandjes na gel-elektroforese. Wat zijn de genotypen van beide ouders en van nakomeling 4?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 13 2 punten
In afbeelding 2 is te zien dat de frequentie van het carbonaria-fenotype in de populatie sterk is afgenomen tussen 1980 en 1990. De totale populatie berkenspanners is ongeveer gelijk gebleven. Drie gegevens zijn: 1 De luchtverontreiniging is tussen 1980 en 1990 verminderd. 2 Het transposon kan uit het cortex-gen 'springen'. 3 Tussen 1980 en 1990 is het aantal berkenbomen afgenomen. Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of het betreffende gegeven de grote afname in fenotypefrequentie wel of niet kan verklaren.
Bekijk het antwoord
- Noteert de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar, met per gegeven wel of niet: 1 wel, 2 niet, 3 niet. (2p)
Indien drie nummers correct: 2 punten. Indien twee nummers correct: 1 punt. Indien minder dan twee nummers correct: 0 punten.
2022, tijdvak 3: Fosfietbemesting in strijd tegen onkruid
Afbeelding 2

Foto's van katoenplanten in potten, in twee rijen en twee kolommen. Kolommen: wildtype planten (links) en F1 van transgene planten (rechts). Rijen: fosfaat als fosforbron (boven) en fosfiet als fosforbron (onder). Bij fosfiet zijn in de F1 van de transgene planten enkele planten duidelijk kleiner; in de foto zijn die aangegeven als 'slechte groeiers'.
Vraag 20 2 punten
Amerikaanse onderzoekers zijn erin geslaagd het bacteriële ptxD-gen in te bouwen in een chromosoom van katoenplanten (Gossypium sp.). Dit gen codeert voor een enzym dat de oxidatie van fosfiet tot fosfaat katalyseert. Transgene planten, waarin de expressie van het ptxD-gen was vastgesteld, werden onderling gekruist. De zaden uit deze kruisingen werden na kieming opgekweekt. Een gedeelte kreeg hierbij fosfaat als fosforbron, een ander gedeelte kreeg fosfiet. Als controle werden wildtype katoenplanten op dezelfde manier gekweekt. Uit de resultaten (afbeelding 2) werd duidelijk dat door het inbrengen van het ptxD-gen de planten fosfiet als fosforbron konden gebruiken. In de F1 van de transgene planten met fosfiet als fosforbron, komt een groep slechte groeiers voor. Leg uit hoe het komt dat er in de F1 een groep slechte groeiers is.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de transgene (ouder)planten het ptxD-gen maar op één chromosoom hebben / heterozygoot zijn. (1p)
- Noemt dat de slechte groeiers chromosomen zonder ptxD hebben geërfd / het transgen niet hebben / wildtype zijn / homozygoot recessief zijn. (1p)
2021, tijdvak 1: Aardappels veredelen
Vraag 24 2 punten
Gebruik van pootaardappels heeft voor een aardappelteler het voordeel dat de aardappelplanten die daaruit groeien, aardappels vormen van een constante kwaliteit.
Verklaar waardoor de aardappels uit pootaardappels over het algemeen een constante kwaliteit hebben. Noteer een oorzaak waardoor er toch verschillen kunnen zijn.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat pootaardappels door ongeslachtelijke voortplanting ontstaan (klonen), genotypisch gelijk zijn en dezelfde erfelijke eigenschappen hebben (1p)
- Noemt als oorzaak van verschillen lokale milieufactoren (of een voorbeeld daarvan) of mutaties (1p)
Vraag 26 2 punten
Tetraploïde (4n) aardappelplanten zijn vaak groter en produceren grotere knollen dan de diploïde planten. Doordat de rassen die in de landbouw worden gebruikt vrijwel allemaal tetraploïd zijn, is aardappelveredeling lastig.
Hoeveel verschillende genotypen zijn bij tetraploïde aardappelplanten mogelijk voor één eigenschap met twee allelen?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Vraag 27 2 punten
Aardappelveredelaars hebben eeuwenlang getracht door kruising en selectie gewenste eigenschappen homozygoot in de tetraploïde planten te krijgen, zoals resistentie tegen het aardappelvirus PVS. Een recessief allel r codeert voor deze resistentie. Twee tetraploïde aardappelplanten met genotype RRrr worden met elkaar gekruist. Bij tetraploïde planten ontstaan na meiose diploïde geslachtscellen.
Noteer de genotypenverhouding van de mannelijke geslachtscellen in deze kruising.
Noteer de kans op PVS-resistentie voor een nakomeling uit deze kruising.
Bekijk het antwoord
- Noemt de genotypenverhouding van de geslachtscellen: RR : Rr : rr = 1 : 4 : 1 (1p)
- Noemt de kans op PVS-resistentie (rrrr) van 1/6 x 1/6 = 1/36, ofwel 0,028 of 2,8% (1p)
Als de kandidaat met een verkeerde kans op rr een juiste berekening maakt van de kans op rrrr, het tweede scorepunt toekennen.
Vraag 29 2 punten
Lindhout voerde een kruising uit tussen een S. chacoense- en een S. tuberosum-plant. Bij de aardappelplanten die daaruit ontstonden (F1) werd zelfbestuiving toegepast om een F2 te krijgen. Van de planten in de F1 kon ongeveer 50% zelfbestuiven en in de F2 waren dat er 10 van de 13. Met behulp van een kruisingsschema kunnen deze verhoudingen worden verklaard.
Geef de twee kruisingstabellen waaruit de genotypen in de F1 en de F2 blijken. Gebruik de symbolen B en BS voor de allelen. Geef in beide tabellen aan welk gedeelte kan zelfbestuiven.
Bekijk het antwoord
- Geeft de kruisingstabel voor de F1 met de juiste verhouding van de genotypen, met juist aangegeven welk deel kan zelfbestuiven (1p)
- Geeft de kruisingstabel voor de F2 met de juiste verhouding van de genotypen, met juist aangegeven welk deel kan zelfbestuiven (1p)
Aan twee juiste kruisingstabellen zonder aanduiding, of met een onjuiste aanduiding van de verdeling van fenotypen, in totaal 1 scorepunt toekennen. Als de kandidaat een inhoudelijk juist antwoord geeft zonder twee kruisingstabellen te gebruiken, in totaal 1 scorepunt toekennen. Als de kandidaat op een andere manier duidelijk aangeeft bij de kruisingstabel welke genotypen kunnen zelfbestuiven, dit niet fout rekenen.
2021, tijdvak 2: Huidmondjes in de middeleeuwen
Opgavetekst
Afbeelding 1

Kaart van een verlande riviertak van de Roer bij Sint Odiliënberg. Legenda: huidig stroombed (doorgetrokken lijn), oud stroombed (stippellijn), bebouwing (arcering) en onderzoekslocatie (X). Links boven een pijl naar het noorden en een inzetkaart van Nederland met de locatie. Schaal 0 tot 500 m.
Vraag 21 1 punt
Een afname van de CO2-concentratie in de atmosfeer leidt tot een toename van de huidmondjesdichtheid. Dit kan een epigenetische of een evolutionaire oorzaak hebben.
Beschrijf wat wordt bedoeld met een epigenetische oorzaak van de toename van de huidmondjesdichtheid.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat (er een epigenetische oorzaak is als) de activiteit / expressie van genen die betrokken zijn bij de vorming van huidmondjes verandert (1p)
2021, tijdvak 2: De hielprik en PKU
Opgavetekst
Afbeelding 1

Twee massaspectra naast elkaar, boven van baby 1 en onder van baby 2. Horizontale as: massa/ladingsverhouding, van 140 tot 300. Verticale as: relatieve intensiteit (%), van 0 tot 100. De pieken zijn benoemd met de aminozuren (onder andere Gly, Ala, Ser, Pro, Val, Leu+Ile, Met, Phe, Tyr en Glu). Bij baby 1 is de piek van Phe (rond massa 220) duidelijk hoog, ongeveer 65%; de piek van Tyr (rond 240) is klein. Bij baby 2 zijn de pieken van Phe en Tyr klein.
Vraag 28 2 punten
Bianca heeft fenylketonurie (PKU). PKU wordt bijna altijd veroorzaakt door een mutatie op chromosoom 12. Met behulp van de hielprik (bij baby's van circa vier dagen oud) wordt in Nederland PKU opgespoord. Een kleine hoeveelheid bloed van de baby wordt in de massaspectrometer gebracht voor analyse. Dit levert een patroon van pieken op die de hoeveelheden van de verschillende aminozuren in het bloed aangeven. Afbeelding 1 toont de analyseresultaten van de hielprik van twee baby's.
Een van de baby's heeft PKU, maar dat is aan het tyrosinegehalte niet te zien.
Licht toe welke baby PKU heeft.
Geef een verklaring voor het normale tyrosinegehalte bij deze baby.
Bekijk het antwoord
- Toelichting waaruit blijkt dat baby 1 PKU heeft omdat er ophoping van Phe (fenylalanine) is (1p)
- Verklaring waaruit blijkt dat er voldoende tyrosine aanwezig is in (borst)voeding (1p)
Als de kandidaat antwoordt dat aminozuren van de moeder / via de placenta zijn overgedragen, het tweede scorepunt toekennen.
Vraag 34 2 punten
Bianca's oudere broer Tom heeft de ziekte niet. Ook hun ouders zijn niet ziek. Tom heeft een vriendin Sandra. Zij wil weten wat de kans is dat zij samen een kind met PKU krijgen.
Leg uit hoe groot de kans is dat Tom drager is van PKU.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat de ouders van Tom heterozygoot zijn (1p)
- Uit het antwoord moet blijken dat (Tom zelf geen PKU heeft en dus) de kans dat hij heterozygoot is, 2/3 is (1p)
Vraag 35 2 punten
PKU komt in Nederland bij ongeveer 1 op de 18.000 mensen voor.
Bereken de kans dat Sandra drager is van het allel voor PKU. Neem aan dat de regel van Hardy-Weinberg geldt. Noteer je berekening en geef je antwoord als een percentage in één decimaal nauwkeurig.
Bekijk het antwoord
- Voor het juist berekenen van q = 0,0075 en p = 0,9925 of nauwkeuriger (1p)
- Voor het juist berekenen van de kans als percentage in één decimaal, via $\frac{2pq}{p^2 + 2pq}$ (ongeveer 1,5%) (1p)
2021, tijdvak 2: Veroudering en verjonging
Vraag 37 2 punten
Een aantal moleculaire veranderingen draagt bij aan veroudering van cellen. Een van de ouderdomskwalen is het ontstaan van tumoren.
Twee veranderingen die optreden bij veroudering zijn:
1 Schade aan het genoom accumuleert.
2 De telomeren worden korter.
Welke verandering kan leiden tot het ontstaan van tumoren?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
2021, tijdvak 3: Baby met drie ouders
Opgavetekst
Baby met drie ouders
In 2016 werd ’s werelds eerste baby geboren met DNA van drie ouders. Het DNA was samengevoegd met behulp van een nieuwe conceptietechniek. Reden om deze techniek toe te passen was een afwijking in het mitochondriaal DNA van een vrouw met een kinderwens.
Stofwisselingsprocessen in mitochondria staan onder invloed van zowel kern-DNA als mitochondriaal DNA (mtDNA). Hoewel een mitochondrium slechts 37 genen bevat, zijn er behoorlijk wat stofwisselingsziekten die veroorzaakt worden door mutaties in dit mtDNA.
Bij de moeder van de drie-ouderbaby bevat een deel van de mitochondria sterk gemuteerd mtDNA. Zij heeft hier zelf geen hinder van, doordat niet alle mitochondria in haar cellen afwijkend zijn. Door de mtDNA-schade in haar eicellen is de kans klein om op natuurlijke wijze gezonde kinderen te krijgen. Daarom is voor de conceptie gebruikgemaakt van kunstmatige bevruchting met de zogenoemde Maternal Spindle Transfer-techniek (MST).
Bij MST wordt het kern-DNA van een eicel van de moeder samengevoegd met een kernloze eicel van een donor met normale mitochondria. Beide eicellen verkeren tijdens de overdracht van DNA in de laatste fase van de meiose. De hieruit geconstrueerde eicel wordt vervolgens kunstmatig bevrucht door een spermacel van de vader (afbeelding 1).
De moeder van de drie-ouderbaby heeft een mutatie in het ATP-synthase-gen die de ziekte van Leigh veroorzaakt. Op positie 8993 is hier in de coderende streng van het mtDNA de oorspronkelijke stikstofbase vervangen door een andere. Daardoor wordt in de primaire structuur van de ATP-synthase een arginine ingebouwd in plaats van een leucine.
Een probleem bij het toepassen van MST is dat mitochondria met gemuteerd mtDNA bij het overbrengen van de chromosomen kunnen meeliften uit de eicel. Hoewel de drie-ouderbaby minder dan 1% gemuteerd mtDNA heeft, kan het voor problemen zorgen als dit percentage tijdens de ontwikkeling van de baby toeneemt. In-vitro-onderzoek met een groot aantal celkweken laat zien dat dit een reëel effect kan zijn. Bij een van de celkweken was na 40 celdelingen het percentage mitochondria met gemuteerd mtDNA toegenomen van 1% in de oorspronkelijke cel tot gemiddeld bijna 60% in de dochtercellen (afbeelding 2).
Afbeelding 1 Baby met drie ouders

Schema van de Maternal Spindle Transfer-techniek. Links boven: een eicel van de moeder met een spoel met chromosomen; de chromosomen gaan naar de kernloze eicel van de donor, waarvan de eigen chromosomen worden verwijderd. Daarna wordt de eicel met het DNA van de moeder bevrucht met een zaadcel, en ontstaat een zygote.
Vraag 18 2 punten
Als iemand relatief veel disfunctionele mitochondria heeft, leidt dat tot ernstige problemen in hersenen, hart en spieren. Waardoor komen fouten in het mtDNA vooral in deze organen tot uiting?
Bekijk het antwoord
- Geeft een van de volgende verklaringen, die elk uit twee onderdelen bestaan: (a) deze organen gebruiken relatief veel energie, waardoor een geringe productie van ATP of een ophoping van tussenproducten het functioneren sneller beperkt; (b) de cellen van deze organen bevatten veel mitochondria, waardoor slechtwerkende mitochondria tot een ATP-tekort leiden; (c) in deze organen vinden weinig celdelingen plaats, waardoor minder goed functionerende cellen niet snel vervangen worden (2p)
Afbeelding 2 Baby met drie ouders

Lijndiagram. Verticale as: percentage mitochondria met gemuteerd mtDNA (0 tot 100). Horizontale as: aantal celdelingen (0 tot ongeveer 63). Afleesbaar: tot ongeveer 26 celdelingen ligt het percentage tussen 0 en ongeveer 8%, met een kleine piek rond 17 celdelingen. Vanaf ongeveer 27 celdelingen stijgt het naar ongeveer 25% bij 34 celdelingen, en naar een top van ongeveer 53 tot 57% rond 37 tot 42 celdelingen. Daarna schommelt het tussen ongeveer 14 en 37% tot ongeveer 52 celdelingen, en ligt het vanaf ongeveer 56 celdelingen bijna op 0%.
Vraag 19 2 punten
Over het veranderen van het percentage mitochondria met gemuteerd mtDNA in deze celkweek worden twee beweringen gedaan. 1 De genetische variatie in het mtDNA binnen deze celkweek wordt veroorzaakt door crossing-over. 2 Bij de toename en afname van het percentage gemuteerde mitochondria speelt toeval een rol. Welke bewering is juist?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 20 1 punt
Een leerling bestudeert de gegevens uit afbeelding 2. Hij stelt dat gemuteerde mitochondria in een zygote geen probleem voor het kind zullen opleveren, omdat, hoewel na 40 celdelingen het percentage gemuteerde mitochondria hoog is, alle mitochondria na 60 celdelingen weer ‘gezond’ zijn. Beredeneer dat als deze situatie zich voordoet in een embryo, dit toch kan leiden tot afwijkingen bij het kind.
Bekijk het antwoord
- Beredeneert dat de celdifferentiatie verstoord kan raken, of dat weefsels en organen die ontstaan uit cellen met een hoog percentage gemuteerde mitochondria zich niet goed ontwikkelen (1p)
Voorbeelden van een juist antwoord uit het correctievoorschrift: de celdifferentiatie zal zijn verstoord; de weefsels of organen die ontstaan uit cellen met een hoog percentage gemuteerde mitochondria ontwikkelen zich niet goed.
Vraag 21 2 punten
Vanwege onzekerheid over de ontwikkeling van het percentage disfunctionele mitochondria in drie-ouderbaby’s en de gevolgen die dat kan hebben voor de rest van hun leven, stellen sommige wetenschappers voor om de techniek alleen toe te passen voor de conceptie van jongens. Leg uit waarom dat is aan te bevelen.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord blijkt dat bij bevruchting de spermacel (vrijwel) alleen kern-DNA aan de eicel doorgeeft, waardoor (vrijwel) geen mitochondria uit de zaadcel in de zygote terechtkomen (1p)
- Uit het antwoord blijkt dat disfunctioneel mtDNA van jongens daardoor niet of nauwelijks in volgende generaties terechtkomt, omdat jongens de ziekte niet doorgeven (1p)
2019, tijdvak 1: Aziatische genen verbeteren het Europees vleesvarken
Opgavetekst
Aziatische genen verbeteren het Europees vleesvarken
Veel gunstige eigenschappen van het Europees vleesvarken zijn afkomstig van Chinese zeugen. Deze eigenschappen werden ingekruist om het Europese varkensras te verbeteren.
Na het ontstaan van het wild zwijn (Sus scrofa), ongeveer 4 miljoen jaar geleden, heeft deze voorouder van onze vleesvarkens zich vanuit Zuidoost-Azië over Eurazië verspreid. Domesticatie van varkens heeft zo'n 10.000 jaar geleden zowel in Europa als in Azië plaatsgevonden. Het huidige Europees vleesvarken (Sus scrofa domesticus) is ongeveer 200 jaar geleden ontstaan in het Verenigd Koninkrijk. De Engelse varkenshouders haalden destijds zeugen uit China die vruchtbaarder en vetter waren en kruisten die met hun eigen varkens. Dankzij de Aziatische genen produceren onze vleesvarkens nu meer biggetjes en beter vlees.
In afbeelding 1 is dit in een vereenvoudigd cladogram weergegeven.
De gedomesticeerde Aziatische en Europese varkensrassen leefden geografisch gescheiden van elkaar tot de mens ze bij elkaar bracht.
Gedomesticeerde dierenrassen hebben meestal een geringere genetische variatie dan populaties in het wild. Uit onderzoek blijkt dat de genetische variatie bij het Europees vleesvarken juist groot is.
In afbeelding 2 is een energiestroomschema weergegeven dat voor vleesvarkens gebruikt kan worden. Hierin zijn vijf componenten met een letter aangegeven.
Legenda: A = assimilatie (resorptie), P = productiviteit, R = respiratie (dissimilatie), F = feces (ontlasting), I = inname energie.
De voedsel-naar-vlees-conversiefactor geeft aan welk deel van de energie in het varkensvoer wordt omgezet in varkensvlees. Door gericht fokken heeft het huidige vleesvarken een heel gunstige conversiefactor gekregen, onder andere doordat component R kleiner is geworden.
Als een varkenshouder streeft naar een bepaalde combinatie van eigenschappen kan dit bemoeilijkt worden door gekoppelde overerving. Tijdens de meiose kan de koppeling van genen verbroken worden.
In Japan is de vleeskwaliteit van het hoogproductieve varkensras Duroc verbeterd door genen van het Jinhua-varken in te kruisen. Jinhua-varkens hebben mals vlees, maar zijn weinig productief.
In afbeelding 3 is weergegeven hoe door kruising en terugkruising op de klassieke manier het varkensras veredeld kan worden.
Stap 1: kruising tussen een Duroc-beer (mannetje) en Jinhua-zeugen (vrouwtjes) om een 'hybride' F1-generatie te produceren.
Stap 2: van deze F1 worden de zeugen gebruikt om terug te kruisen met een andere Duroc-beer. Uit deze kruising ontstaat een F2.
Stap 3 en 4: het terugkruisen met een Duroc-beer wordt nog twee keer herhaald en levert een groep F4-beren en F4-zeugen op.
Stap 5: de F4 wordt onderling gekruist.
In de uitwerkbijlage staat een vereenvoudigde versie van het kruisingsschema (afbeelding 3), waarin de gebruikte individuen en groepen varkens zijn weergegeven als rondjes. Een zwart rondje betekent dat dit varken of deze groep varkens een 100% Jinhua-genoom heeft, een wit rondje betekent een 100% Duroc-genoom. In het schema is het genoom van de dieren bij stap 1 en stap 2 al ingevuld.
Tegenwoordig kunnen eigenschappen van een ander ras dankzij DNA-technieken efficiënter ingekruist worden dan voorheen. Een recent voorbeeld komt uit Japan. De malsheid van varkensvlees wordt bepaald door een complex van genen op chromosoom 2 van het varkensgenoom. De Japanse onderzoekers voerden een serie kruisingen uit waarbij ze de zeugen selecteerden op basis van een DNA-test. Met behulp van genetische markers (bepaalde stukjes DNA of genen) selecteerden ze zeugen die de gewenste 'malsheidgenen' van het Jinhua-ras hadden, maar waarin het Duroc-genoom maximaal behouden was. Bij de beschreven Japanse veredelingsmethode om malsheid te verbeteren in een hoogproductief varkensras, werd voor de selectie gebruikgemaakt van een DNA-techniek met markers. Dit werd gedaan omdat het heel lastig is om op malsheid te veredelen als het genotype voor malsheid van de varkens niet bekend is.
Om alléén de malsheidgenen uit het Jinhua-genoom in het Duroc-genoom in te kruisen en voor de rest het Duroc-genoom zo veel mogelijk te behouden, zijn voor stap 3, 4 en 5 van het kruisingsprogramma (afbeelding 3) individuen geselecteerd op basis van genetische markers in het DNA. In afbeelding 4 zijn schematisch vier chromosomen van het varkensgenoom weergegeven. Met een wit blokje is de doelwitlocus op chromosoom 2 aangegeven: hier ligt het complex van genen dat de malsheid van het vlees bepaalt. Met pijltjes is de plaats van de verschillende markers aangegeven.
De drie typen markers (I, II, III) hebben elk een eigen selectiedoel. Dieren werden alleen gebruikt om mee verder te fokken als alle drie de typen markers aangetoond konden worden.
De Japanse onderzoekers hadden de malsheidgenen uit het Jinhua-DNA ook met behulp van recombinant-DNA-techniek in het genoom van een Duroc-varken kunnen brengen.
Afbeelding 1

Vereenvoudigd cladogram op een kaart van Europa en Azië, met Sus scrofa als oorsprong. Het wild zwijn en het Europees vleesvarken zijn in Europa getekend, het Aziatisch tam varken in Azië. Een pijl loopt van het Aziatisch tam varken naar het Europees vleesvarken.
Vraag 16 2 punten
In afbeelding 1 is dit in een vereenvoudigd cladogram weergegeven. Welke term is van toepassing op het verkrijgen van nieuwe eigenschappen in het Europees vleesvarken, weergegeven door de pijl in afbeelding 1?
Bekijk het antwoord
Antwoord: E
Vraag 17 2 punten
De gedomesticeerde Aziatische en Europese varkensrassen leefden geografisch gescheiden van elkaar tot de mens ze bij elkaar bracht. Beschrijf twee manieren waarop de grote uiterlijke verschillen tussen deze twee varkensrassen kunnen zijn ontstaan.
Bekijk het antwoord
- Beschrijft twee juiste manieren, bijvoorbeeld: verschillen in milieuomstandigheden hebben door een verschil in selectiedruk tot een ander uiterlijk geleid; in Azië en Europa is door varkenshouders op verschillende manieren kunstmatige selectie toegepast; in Europa is met een kleine populatie gestart, waardoor het founder effect optrad; in de twee populaties zijn verschillende mutaties ontstaan. (2p)
Aan het antwoord dat de populaties niet onderling konden kruisen, geen scorepunt toekennen.
Vraag 18 1 punt
Gedomesticeerde dierenrassen hebben meestal een geringere genetische variatie dan populaties in het wild. Uit onderzoek blijkt dat de genetische variatie bij het Europees vleesvarken juist groot is. Beschrijf aan de hand van een voorbeeld dat genetische variatie voordelig kan zijn voor de vleesvarkenproductie.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juist voorbeeld, bijvoorbeeld: bij ziekte is er een grotere kans op ongevoelige individuen waarmee de populatie weer op peil kan worden gebracht; of: als er vraag is naar een nieuw type vlees, zijn er veel verschillende genen om op te selecteren. (1p)
Afbeelding 2

Energiestroomschema voor een vleesvarken met vijf componenten: I = inname energie, A = assimilatie (resorptie), P = productiviteit, R = respiratie (dissimilatie) en F = feces (ontlasting). Energie stroomt van I naar A en F, en van A naar P en R.
Vraag 19 1 punt
In afbeelding 2 is een energiestroomschema weergegeven dat voor vleesvarkens gebruikt kan worden. De voedsel-naar-vlees-conversiefactor geeft aan welk deel van de energie in het varkensvoer wordt omgezet in varkensvlees. Door gericht fokken heeft het huidige vleesvarken een heel gunstige conversiefactor gekregen, onder andere doordat component R kleiner is geworden. Licht toe hoe door gericht fokken op een specifieke eigenschap component R kleiner kan worden.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juiste eigenschap waarop gefokt wordt, waardoor component R kleiner wordt, bijvoorbeeld: selecteren op dieren die minder bewegen en daardoor minder dissimileren; dieren die relatief groter zijn geworden en dus minder warmte verliezen; dieren die beter bestand zijn tegen ziektes en hierdoor minder energie verliezen; fokken met dieren met een laag metabolisme. (1p)
Aan het antwoord dat er gefokt wordt met varkens die weinig verbranden, geen scorepunt toekennen.
Vraag 20 1 punt
Als een varkenshouder streeft naar een bepaalde combinatie van eigenschappen kan dit bemoeilijkt worden door gekoppelde overerving. Tijdens de meiose kan de koppeling van genen verbroken worden. Door welk proces tijdens de meiose kan recombinatie van gekoppelde genen plaatsvinden?
Bekijk het antwoord
- Noemt crossing-over. (1p)
Afbeelding 3

Schema van het kruisings- en terugkruisingsprogramma in vijf stappen, met varkens als tekeningen. Bovenaan staan per stap de beren: Duroc-beren bij stap 1 tot en met 4 en F4-beren bij stap 5. Onderaan staan de groepen zeugen en dieren: Jinhua-zeugen, F1-zeugen, F2-zeugen, F3-zeugen, F4-zeugen, F4-beren en F5. Lijnen geven aan welke dieren met elkaar gekruist worden.
Uitwerkbijlage: kruisingsschema

Vereenvoudigd kruisingsschema met de stappen 1 tot en met 5 en de groepen varkens als rondjes. Legenda: wit rondje = 100% Duroc-genoom, zwart rondje = 100% Jinhua-genoom. Bij stap 1 is de groep Jinhua-zeugen volledig zwart en bij stap 2 de groep F1-zeugen half zwart en half wit. De Duroc-beren van stap 1 en 2 zijn wit. De rondjes van de Duroc-beren van stap 3 en 4, de F2-zeugen, F3-zeugen, F4-zeugen, F4-beren en F5 zijn leeg (stippellijn) en moeten nog worden ingevuld.
Vraag 21 2 punten
In de uitwerkbijlage staat een vereenvoudigde versie van het kruisingsschema (afbeelding 3), waarin de gebruikte individuen en groepen varkens zijn weergegeven als rondjes. Een zwart rondje betekent dat dit varken of deze groep varkens een 100% Jinhua-genoom heeft, een wit rondje betekent een 100% Duroc-genoom. In het schema is het genoom van de dieren bij stap 1 en stap 2 al ingevuld. Vul het schema aan zodat van elk varken en van elke groep varkens duidelijk wordt welk deel van het genoom (gemiddeld) afkomstig is van het ras Jinhua en welk deel (gemiddeld) afkomstig is van het ras Duroc. Ga ervan uit dat elk chromosoom evenveel kans heeft om aan de volgende generatie te worden doorgegeven.
Bekijk het antwoord
- Vult voor de F2-zeugen, F3-zeugen en F4-zeugen steeds een halvering van het aandeel zwart (Jinhua) in ten opzichte van de vorige generatie. (1p)
- Vult voor de F4-beren en de F5 een gelijk aandeel zwart (Jinhua) in, namelijk gelijk aan dat van de F4-zeugen. (1p)
Geeft de kandidaat in een of meer van de Duroc-beren zwart aan, dan het eerste subcriterium niet toekennen.
Vraag 22 2 punten
Is het mitochondriaal DNA in de cellen van de varkens van de F5-generatie (afbeelding 3) afkomstig van het ras Duroc? Kies: A nee; B in sommige cellen wel en in andere cellen niet; C bij sommige individuen wel en bij andere individuen niet; D ja, in alle cellen van alle individuen.
Bekijk het antwoord
- Altijd 2 punten, ongeacht het gegeven antwoord en ook als er geen antwoord is gegeven. (2p)
Door de erratum op de opgaven is deze vraag geschrapt. Ken iedere leerling 2 punten toe, ongeacht het antwoord, ook bij geen antwoord.
Vraag 23 1 punt
Het is heel lastig om op malsheid te veredelen als het genotype voor malsheid van de varkens niet bekend is. Daarom werd voor de selectie gebruikgemaakt van een DNA-techniek met markers. Verklaar waarom het lastig is deze veredeling uit te voeren op basis van fenotype.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juiste verklaring, bijvoorbeeld: je zou dan van alle zeugen een flink biopt moeten nemen om te onderzoeken hoe mals het vlees is; om het vlees te proeven moet je het dier slachten, waardoor het niet meer voor kruisingen gebruikt kan worden; je kunt aan een levend varken niet zien of voelen hoe mals het vlees zal smaken. (1p)
Afbeelding 4

Drie panelen: marker type I, markers type II en markers type III. Elk paneel toont vier chromosomen (genummerd 1 tot en met 4) als zwarte staven, met een wit blokje op chromosoom 2 (de doelwitlocus). Pijltjes wijzen naar de plaats van de markers. Bij type I is er één marker bij het blokje op chromosoom 2. Bij type II zijn er twee markers bij het blokje op chromosoom 2. Bij type III zijn er markers op alle vier de chromosomen.
Vraag 24 3 punten
Om alleen de malsheidgenen uit het Jinhua-genoom in het Duroc-genoom in te kruisen en voor de rest het Duroc-genoom zo veel mogelijk te behouden, zijn voor stap 3, 4 en 5 van het kruisingsprogramma (afbeelding 3) individuen geselecteerd op basis van genetische markers in het DNA. In afbeelding 4 zijn schematisch vier chromosomen van het varkensgenoom weergegeven. Met een wit blokje is de doelwitlocus op chromosoom 2 aangegeven: hier ligt het complex van genen dat de malsheid van het vlees bepaalt. Met pijltjes is de plaats van de verschillende markers aangegeven. De drie typen markers (I, II, III) hebben elk een eigen selectiedoel. Dieren werden alleen gebruikt om mee verder te fokken als alle drie de typen markers aangetoond konden worden. Zet de markers type I, type II en type III, met een tussenregel ertussen, onder elkaar op je antwoordblad en noteer erachter met welk doel het betreffende markertype wordt gebruikt. Noteer ook bij elk markertype of het wordt gebruikt om DNA van Jinhua of van Duroc aan te tonen.
Bekijk het antwoord
- Marker type I wordt gebruikt om te onderzoeken of een dier malsheidgenen draagt; het gaat om (DNA van) Jinhua. (1p)
- Marker type II wordt gebruikt om te controleren of het genencomplex als geheel aanwezig is; het gaat om (DNA van) Jinhua. (1p)
- Marker type III wordt gebruikt om kenmerken van het Duroc-DNA aan te tonen (die behouden moeten blijven); het gaat om (DNA van) Duroc. (1p)
Ontbreekt bij alle drie de markers de aanduiding of het Jinhua- of het Duroc-DNA betreft, dan 1 punt aftrekken van het totaal. Zijn de herkomsten bij alle drie de markers juist, maar de selectiedoelen niet, dan toch 1 punt toekennen.
Vraag 25 2 punten
De Japanse onderzoekers hadden de malsheidgenen uit het Jinhua-DNA ook met behulp van recombinant-DNA-techniek in het genoom van een Duroc-varken kunnen brengen. Is het malse vlees van zo'n Duroc-varken dan te beschouwen als genetisch gemodificeerd? En is het dier dan cisgeen, transgeen of geen van beide?
Bekijk het antwoord
Antwoord: E
2019, tijdvak 2: Leven met cystic fibrosis
Opgavetekst
Leven met cystic fibrosis
Taaislijmziekte of cystic fibrosis (CF) is een ernstige en veelvoorkomende erfelijke aandoening. Doordat de ziekte complex is, wordt de behandeling in Nederlandse CF-centra multidisciplinair aangepakt. Zo ook bij Bram, een CF-patiënt van 16 jaar. Minimaal een keer in de drie maanden bezoekt Bram het CF-centrum voor controle, en jaarlijks vindt een uitgebreid onderzoek plaats.
De basis van CF ligt in een defect in het gen voor het eiwit CFTR. Dit eiwit vormt normaliter een chloridekanaal in het celmembraan van epitheelcellen. Door het gendefect worden geen of slecht werkende chloridekanalen gemaakt. Daardoor is ook het transport van water in alle weefsels met epitheelcellen verstoord. Slijm dat op diverse plaatsen in het lichaam, zoals in de longen, wordt afgescheiden is door deze aandoening abnormaal taai. De defecte chloridekanaaltjes hebben gevolgen voor het functioneren van verschillende organen. Door het taaie slijm raken afvoergangen van organen verstopt, onder andere in het spijsverteringsstelsel.
CF-patiënten hebben een verhoogd risico op infecties. Bram heeft hierdoor al een paar keer in het ziekenhuis gelegen met een longontsteking.
Bij een bezoek aan het CF-centrum mag Bram niet in contact komen met andere CF-patiënten. Dit segregatiebeleid voorkomt dat Bram een bacterie oploopt van een andere CF-patiënt.
Bacteriën die algemeen voorkomen in bijvoorbeeld tuinaarde, zoals Pseudomonas aeruginosa, veroorzaken bij gezonde mensen zelden problemen, maar kunnen bij CF-patiënten chronische infecties veroorzaken, die met antibiotica behandeld worden.
Doordat ook de alvleessapafgifte belemmerd is bij CF-patiënten, is de omzetting van bepaalde bestanddelen in de voeding beperkt. Bram slikt daarom enzymsupplementen, zodat deze omzettingen wel goed kunnen plaatsvinden.
Drie omzettingen in het darmkanaal van een gezond persoon zijn:
1 glycogeen → maltose
2 dipeptiden → aminozuren
3 triglyceriden → monoglyceriden
De enzymsupplementen die Bram bij elke maaltijd slikt werken goed maar toch is zijn vetvertering niet optimaal: hij heeft een vettige ontlasting.
Bram moet zijn best doen om niet af te vallen. Net als veel andere CF-patiënten heeft hij een verhoogde ruststofwisseling.
De ruststofwisseling kan worden afgeleid uit de meting van het CO2-gehalte én het O2-gehalte van de lucht die in- en uitgeademd wordt tijdens rust.
Gegevens met betrekking tot de dissimilatie zijn:
1 In spieren kan anaerobe dissimilatie optreden, waarbij melkzuur wordt gevormd maar geen CO2.
2 Bij de dissimilatie van eiwitten en vetten wordt meer O2 verbruikt dan er aan CO2 wordt gevormd.
De lichamelijke conditie van Bram wordt goed gecontroleerd. Een maat voor de conditie is de VO2-max: het maximale volume zuurstof dat bij maximale lichamelijke inspanning per tijdseenheid getransporteerd en verbruikt wordt. Hoe hoger de VO2-max is, hoe beter de conditie is.
Drie orgaanstelsels beïnvloeden de VO2-max. In afbeelding 1 is de samenhang tussen deze drie orgaanstelsels schematisch weergegeven.
De VO2-max kan ook afgeleid worden uit een inspanningstest. Bram moet dan zo hard mogelijk fietsen op een hometrainer terwijl de samenstelling van de lucht die hij in- en uitademt voortdurend geregistreerd wordt. De VO2-max is bereikt als de hoeveelheid zuurstof die Bram opneemt niet meer toeneemt, ondanks een toenemende inspanning.
Om het resultaat van de VO2-max-meting te beoordelen en te vergelijken met dat van andere personen, wordt er doorgaans gecorrigeerd voor het lichaamsgewicht. De uitkomst wordt dan uitgedrukt in het maximale aantal milliliters opgenomen zuurstof per kilogram lichaamsgewicht per minuut. CF-kinderen hebben echter een lager lichaamsgewicht dan normaal door een relatief lage vetmassa. Er moet dus een extra correctie plaatsvinden om de VO2-max van Bram te kunnen vergelijken met die van gezonde leeftijdsgenoten. Anders geeft de VO2-max een verkeerde indruk van zijn conditie.
Herhaalde longinfecties leiden tot schade aan de luchtwegwand. Dit geeft problemen doordat lucht wel makkelijk de longen inkomt, maar er door obstructie niet makkelijk uitgaat. Hierdoor wordt er telkens iets meer lucht ingeademd dan uitgeademd. Het gevolg is ‘hyperinflatie’.
Bij elk bezoek aan het CF-centrum wordt de longfunctie van Bram onderzocht en worden de longparameters vergeleken met die van het vorige bezoek. Twee longparameters zijn:
− het restvolume
− de vitale capaciteit
Genezing van CF zou op termijn wellicht mogelijk zijn met behulp van gentherapie. Een methode die is onderzocht, is het inbrengen van een intact CFTR-gen in de epitheelcellen van de luchtwegen van CF-patiënten. Die epitheelcellen gingen vervolgens het juiste CFTR-eiwit produceren. Hoewel de patiënten hierdoor een verbeterde longfunctie kregen, was er geen sprake van genezing van CF.
Vraag 25 1 punt
Leven met cystic fibrosis. Genezing van CF zou op termijn wellicht mogelijk zijn met behulp van gentherapie. Een methode die is onderzocht, is het inbrengen van een intact CFTR-gen in de epitheelcellen van de luchtwegen van CF-patiënten. Die epitheelcellen gingen vervolgens het juiste CFTR-eiwit produceren. Hoewel de patiënten hierdoor een verbeterde longfunctie kregen, was er geen sprake van genezing van CF. Verklaar waardoor deze vorm van gentherapie niet leidt tot genezing van CF.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juiste verklaring, bijvoorbeeld: als oude cellen worden vervangen, krijgen de nieuwe cellen het intacte CFTR-gen niet; niet alle epitheelcellen zijn met deze therapie te bereiken; een deel van de cellen blijft taai slijm produceren; de getransformeerde cellen worden na een tijdje weer afgestoten. (1p)
2019, tijdvak 2: Zijn bittere spruitjes lekker?
Opgavetekst
Zijn bittere spruitjes lekker?
Zijn spruitjes lekker of niet? Over smaak valt niet te twisten zegt men wel, en daar blijkt nu een wetenschappelijke verklaring voor te zijn.
Smaakpapillen op de tong bevatten vele smaakzintuigcellen, die samen gevoelig zijn voor de vijf nu bekende smaken: zoet, zuur, zout, bitter en umami. Smaakzintuigcellen zijn chemoreceptoren waarbij elk type op een eigen manier een bepaalde smaak waarneemt.
In afbeelding 1 is weergegeven hoe een bepaalde bittere stof uit spruitjes een smaakzintuigcel activeert: er wordt een signaalcascade in gang gezet die impulsen opwekt in het neuron dat aan de chemoreceptor verbonden is. In de signaalcascade zijn met de nummers 1 tot en met 4 enkele stoffen aangegeven.
De signaalcascade in de smaakzintuigcel leidt uiteindelijk via een verhoging van de Ca2+-concentratie in het cytoplasma tot het ontstaan van impulsen in het aangrenzende neuron.
De meeste mensen zijn ‘gewone’ proevers. Sommige mensen proeven relatief weinig, zij houden van sterke smaken. En andere mensen zijn superproever: zij hebben meer smaakpapillen, met meer smaakzintuigcellen die ook nog gevoeliger zijn. Superproevers vertonen soms bij het eten van een bittere stof een schrikreflex: ze knijpen de ogen dicht en spannen de nekspieren aan. In het stukje tekst hieronder wordt de betreffende reflexboog beschreven. Op de plaatsen 1, 2 en 3 ontbreekt een woord.
“Informatie van smaakzintuigcellen wordt normaliter verwerkt in de …(1)… van het smaakcentrum in de hersenschors. Een bittere stof kan bij een superproever een reflexboog in gang zetten die via …(2)… leidt tot impulsen in …(3)… neuronen, waardoor de ogen dichtknijpen.”
Het proeven van bittere stoffen kan getest worden met behulp van PTC, een bittere smaakstof. Lange tijd werd aangenomen dat het vermogen om PTC te proeven, berust op een enkel autosomaal gen met twee allelen. Niet-proevers zijn homozygoot voor het ene allel, superproevers zijn homozygoot voor het andere allel. Superproevers vinden PTC heel sterk smaken (en vaak ook heel vies). Iemand met het heterozygote genotype kan de stof wel proeven, maar proeft die niet heel sterk.
Door deze duidelijke genetische correlatie werd in het verleden het al dan niet proeven van PTC als vaderschapstest gebruikt. Deze test is echter niet altijd eenduidig.
Stel dat een moeder PTC waarneemt, maar geen superproever is, en haar dochter de stof niet proeft.
In een rapport van het Amerikaanse NIDCD werd het percentage personen dat PTC niet proeft, in verschillende bevolkingsgroepen, landen en werelddelen gepresenteerd. Een deel is in afbeelding 2 weergegeven.
Als er een sterk selectienadeel zou zijn voor het fenotype superproever of niet-proever, zou je verwachten dat een van beide allelen door natuurlijke selectie verdwenen zou zijn. Sommige wetenschappers denken daarom dat er een selectievoordeel is voor het intermediaire fenotype.
Het genetisch mechanisme voor het proeven van bittere stoffen blijkt complexer dan in eerste instantie werd gedacht. Waarschijnlijk zijn er meer genen bij betrokken. Bovendien kunnen er per gen meerdere allelen zijn. Hierdoor is er een grote variatie in receptoreiwitten voor de verschillende bittere stoffen. De smaak van bijvoorbeeld spruitjes kan hierdoor zeer verschillend worden waargenomen.
Soms verschillen de allelen van één gen als gevolg van slechts één veranderd basenpaar. Een dergelijk SNP (single nucleotide polymorphism) kan leiden tot een niet-functioneel of een anderswerkend eiwit.
Een bepaald SNP leidt op moleculair niveau tot de vorming van een afwijkend eiwit, dat op niveau van het organisme een andere smaakwaardering tot gevolg heeft.
Afbeelding 1

Schema van een smaakzintuigcel met het aangrenzende neuron. In de cel staan de stoffen 1, 2, 3 en 4 aangegeven (genummerd in cirkels). Verder staan in de figuur de labels PIP2, IP3, Ca2+-kanaal, Ca2+, smaakzintuigcel en neuron.
Vraag 29 2 punten
Zijn bittere spruitjes lekker? Lange tijd werd aangenomen dat het vermogen om PTC te proeven, berust op een enkel autosomaal gen met twee allelen. Niet-proevers zijn homozygoot voor het ene allel, superproevers zijn homozygoot voor het andere allel. Iemand met het heterozygote genotype kan de stof wel proeven, maar proeft die niet heel sterk. Stel dat een moeder PTC waarneemt, maar geen superproever is, en haar dochter de stof niet proeft. Welke mannen kunnen op basis van de PTC-proeftest dan de vader van het meisje zijn?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Afbeelding 2

Grafiek met per groep (India, Europa, Afrika, China) het percentage niet-proevers. Verticale as: percentage niet-proevers, van 0 tot 50. Per groep een mediaan (korte dikke streep) en een spreiding (verticale lijn). Legenda: mediaan, spreiding. De mediaanwaarden in de figuur zijn: India 32,8%; Europa 27,9%; Afrika 16,3%; China 13,6%.
Vraag 30 2 punten
Zijn bittere spruitjes lekker? In een rapport van het Amerikaanse NIDCD werd het percentage personen dat PTC niet proeft, in verschillende bevolkingsgroepen, landen en werelddelen gepresenteerd. Een deel is in afbeelding 2 weergegeven. Hoe groot is het percentage Europese PTC-superproevers? Ga er bij je berekening van uit dat de regel van Hardy-Weinberg geldt en gebruik de mediaanwaarde.
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
Vraag 32 2 punten
Zijn bittere spruitjes lekker? Een bepaald SNP leidt op moleculair niveau tot de vorming van een afwijkend eiwit, dat op niveau van het organisme een andere smaakwaardering tot gevolg heeft. Leg uit hoe een afwijkend eiwit kan leiden tot een andere waardering van de smaak van spruitjes.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat als het receptoreiwit is veranderd de bittere stof mogelijk niet meer bindt of een andere stof mogelijk wel bindt, of dat als een enzym is veranderd de signaalcascade niet meer plaatsvindt. (1p)
- Noemt dat de smaak van de spruitjes (zoals die in de hersenen wordt samengesteld) hierdoor is versterkt of verminderd, zodat de smaak als geheel is veranderd. (1p)
2018, tijdvak 1: De wolf komt eraan
Opgavetekst
Afbeelding 1

Foto van een wolf die over de grond loopt.
Vraag 34 3 punten
Uit genetisch onderzoek van weefsel- en bloedmonsters, verzameld tussen 1984 en 2001, bleek dat alle Zweedse wolven die vóór 1991 geboren zijn afkomstig waren van één wolvenpaar. De onderzoekers vergeleken marker-allelen van autosomale chromosomen, X-chromosomen, Y-chromosomen en mitochondriaal DNA. Noteer het maximale aantal verschillende marker-allelen (minimaal één, maximaal vier) dat bij de Zweedse wolven, geboren vóór 1991, op een bepaalde locus is aangetroffen: van een autosomale marker; van een X-chromosomale marker; van een Y-chromosomale marker.
Bekijk het antwoord
- Het maximale aantal marker-allelen van een autosomale marker is 4. (1p)
- Het maximale aantal marker-allelen van een X-chromosomale marker is 3. (1p)
- Het maximale aantal marker-allelen van een Y-chromosomale marker is 1. (1p)
Vraag 35 2 punten
In de Zweedse wolvenpopulatie van ná 1991 dook ineens 'vers bloed' op. Er werden nieuwe allelen aangetroffen van de onderzochte markers, die afkomstig moeten zijn van één geïmmigreerde wolf, waarvan het DNA nog niet was bemonsterd. De komst van dit mysterieuze mannetje ging gepaard met een versnelde groei van de populatie. Leg uit waardoor de komst van 'vers bloed' goed is voor een dergelijke kleine wolvenpopulatie.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat door de komst van nieuwe allelen de genetische diversiteit toeneemt. (1p)
- Uit het antwoord moet blijken dat de populatie minder kwetsbaar wordt en een grotere overlevingskans heeft. (1p)
Voor een antwoord dat aan de hand van een voorbeeld, zoals verbeterde afweer, een positief effect van heterosis beschrijft, worden 2 scorepunten toegekend.
Vraag 36 2 punten
Genen kunnen liggen: 1 op autosomale chromosomen; 2 op X-chromosomen; 3 op Y-chromosomen; 4 op mitochondriaal DNA. Noteer de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar op je antwoordblad en schrijf erachter of dit deel van de genenpoel is veranderd door de nakomelingen van dit mannetje.
Bekijk het antwoord
- Noteert bij 1 wel, bij 2 wel, bij 3 wel en bij 4 niet. Bij vier juiste nummers 2 punten, bij drie juiste nummers 1 punt, bij minder dan drie juiste nummers 0 punten. (2p)
2018, tijdvak 2: Een bijzondere band tussen grootvader en kleinkind
Vraag 19 2 punten
Hoewel de premutatie recessief is, kunnen vrouwen met een heterozygoot genotype toch symptomen van FXTAS krijgen. Dit hangt samen met het feit dat bij hen in elke cel willekeurig één van de twee X-chromosomen geïnactiveerd is. Leg uit dat hierdoor de ernst van FXTAS bij vrouwen met één gemuteerd X-chromosoom onderling kan variëren.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat door toeval wordt bepaald of in een (zenuw)cel het gemuteerde of het intacte X-chromosoom wel of niet geïnactiveerd is (1p)
- Noemt dat daardoor in een wisselend aantal cellen het eiwit van een intact FMR1-gen wel of niet gemaakt kan worden (1p)
Voor de strekking dat als toevallig in een overmaat van cellen van een orgaan het intacte X-chromosoom is geïnactiveerd, uitvalsverschijnselen van dat orgaan kunnen optreden, worden 2 scorepunten toegekend. Het antwoord dat het aantal repeats verschilt, krijgt geen scorepunten.
afbeelding 2

Stamboom van een familie waarin FXS en FXTAS voorkomen. Onder elk symbool het aantal CGG-repeats op de X-chromosomen. Legenda: een stip in het symbool betekent een premutatie; een zwart symbool betekent een volledige mutatie. Generatie I: I-1 man 25; I-2 vrouw 30/70 (premutatie). Generatie II: II-1 man 120 (premutatie); II-2 vrouw 23/32; II-3 vrouw 25/30; II-4 man 85 (premutatie); II-5 vrouw 17/30. Generatie III: III-1 vrouw 28/132 (premutatie); III-2 man 30; III-3 vrouw 32/126 (premutatie); III-4 man 30; III-5 man 17; III-6 man 32; III-7 vrouw 17/85 (premutatie). Generatie IV: IV-1 man 28; IV-2 vrouw 30/252 (volledige mutatie); IV-3 man 32; IV-4 man 272 (volledige mutatie); IV-5 man 29; IV-6 vrouw 37/100 (premutatie); IV-7 man 17; IV-8 man 30; IV-9 vrouw 32/257 (volledige mutatie). Generatie V: V-1 vrouw 28/30; V-2 man 406 (volledige mutatie); V-3 vrouw 29/32; V-4 man 32; V-5 vrouw 30/32; V-6 man 278 (volledige mutatie).
Vraag 20 2 punten
Uit de stamboom (afbeelding 2) is af te leiden dat de premutatie in één generatie kan leiden tot een volledige mutatie in de daaropvolgende generatie. Tijdens welk proces of welke processen heeft deze verandering van premutatie naar mutatie in deze familie plaatsgevonden?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
Vraag 21 3 punten
In afbeelding 2 is een stamboom weergegeven van een familie waarin de aandoeningen FXS en FXTAS voorkomen. Beschrijf aan de hand van gegevens in de stamboom (afbeelding 2) hoe de premutatie van een bepaalde grootvader stapsgewijs heeft geleid tot een volledige mutatie bij een bepaald kleinkind.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat grootvader II-1 de premutatie doorgeeft aan zijn dochter III-3, of dat grootvader II-4 de premutatie doorgeeft aan zijn dochter III-7 (1p)
- Noemt dat het aantal repeats toeneemt bij het doorgeven van de premutatie aan haar kind (1p)
- Noemt dat het aantal repeats bij het kleinkind boven de 200 is gestegen, namelijk tot 252 (kleinkind IV-2), of tot 272 of 257 (kleinkind IV-4 of IV-9) (1p)
afbeelding 4

Vijf X-chromosomen, van links naar rechts genummerd 1 tot en met 5, zoals ze onder een gewone lichtmicroscoop te zien kunnen zijn. De fragiele plek is in een chromosoom met een volledige FMR1-mutatie als insnoering zichtbaar.
Vraag 22 2 punten
De locus van het FMR1-gen is Xq27.3. In afbeelding 4 zijn X-chromosomen getekend die onder een gewone lichtmicroscoop te zien kunnen zijn. De fragiele plek is in een chromosoom met een volledige FMR1-mutatie als een insnoering zichtbaar. Noteer de nummers van de X-chromosomen die te zien zijn in een karyogram van persoon IV-9 uit de familiestamboom in afbeelding 2.
Bekijk het antwoord
- Noemt chromosoom 1 (1p)
- Noemt chromosoom 3 (1p)
afbeelding 5

Resultaat van een FXTAS-test. Van twaalf personen (banen 1 tot en met 12) zijn stukjes DNA met het FMR1-gen gesorteerd op lengte. Links de markerbanen: 3.000, 1.000, 500 en 300 bp. Zones van boven naar onder: 200 herhalingen of meer (volledige mutatie), 50 tot 199 herhalingen (premutatie) en minder dan 50 herhalingen (normaal). Bij een volledige methylering zijn geen bandjes zichtbaar, maar verschijnt er een diffuse streep.
Vraag 24 2 punten
In afbeelding 5 is het resultaat van een FXTAS-test van twaalf mannen en vrouwen afgebeeld. Van elke persoon zijn stukjes DNA met het FMR1-gen gesorteerd op lengte. Bij een volledige methylering zijn geen bandjes zichtbaar, maar verschijnt er een diffuse streep. Wie van deze personen is een man die FXTAS zou kunnen krijgen?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Hoe vaak erfelijkheid in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 5-6, 9, 11 | 4 | 10% |
| 2026, tijdvak 2 | 1-2, 5, 25-26 | 5 | 13% |
| 2025, tijdvak 1 | 24-25, 28, 32 | 4 | 10% |
| 2025, tijdvak 2 | 15, 19 | 2 | 5% |
| 2024, tijdvak 1 | 31-35, 40 | 6 | 15% |
| 2024, tijdvak 2 | 6, 8, 28 | 3 | 7% |
| 2023, tijdvak 1 | 13, 15 | 2 | 5% |
| 2023, tijdvak 2 | 1, 3-6 | 5 | 13% |
| 2022, tijdvak 2 | 1, 3-6 | 5 | 13% |
| 2022, tijdvak 3 | 8-9, 12-13, 20 | 5 | 14% |
| 2021, tijdvak 1 | 24, 26-27, 29 | 4 | 11% |
| 2021, tijdvak 2 | 21, 28, 34-35, 37 | 5 | 13% |
| 2021, tijdvak 3 | 18-21 | 4 | 12% |
| 2019, tijdvak 1 | 16-25 | 10 | 26% |
| 2019, tijdvak 2 | 25, 29-30, 32 | 4 | 11% |
| 2018, tijdvak 1 | 34-36 | 3 | 8% |
| 2018, tijdvak 2 | 19-22, 24 | 5 | 13% |
In 17 van de 18 ingedeelde examens biologie vwo staat een vraag over erfelijkheid, samen 76 vragen (11% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2019, tijdvak 1: 10 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 10% van de vragen over erfelijkheid, daarvoor 11%. Dat aandeel is dus stabiel.
Oefenen met erfelijkheid
Maak de 15 nieuwste examenvragen over erfelijkheid online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2026, 2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over erfelijkheid
Andere onderwerpen biologie vwo
- Ecologie
- DNA en eiwitsynthese
- Zenuwstelsel en hormonen
- Afweer
- Planten en fotosynthese
- Ademhaling
- Voeding en vertering
- Bloedsomloop
- Evolutie
- Cellen
- Voortplanting
Erfelijkheid op andere niveaus
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen biologie vwo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Hoe ToetsChecker biologie per vraagtype nakijkt, lees je op biologie toetsen nakijken met AI.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op biologie oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt erfelijkheid voor in het eindexamen biologie vwo?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 76 vragen over erfelijkheid, 11% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 17 van die examens.
In welk examen biologie vwo stonden de meeste vragen over erfelijkheid?
In het examen van 2019, tijdvak 1, met 10 vragen: 16-25.
Hoe oefen ik examenvragen over erfelijkheid?
Op deze pagina staan alle vragen over erfelijkheid met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.