Examenvragen erfelijkheid biologie vmbo-gl/tl

94 vragen over erfelijkheid uit 18 centrale examens van 2018 tot en met 2026.

Kort antwoord

Erfelijkheid komt in 18 van de 18 examens biologie vmbo-gl/tl voor, met 94 vragen (10% van alle examenvragen). Het meest in 2018, tijdvak 1 (9 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.

Alle examenvragen over erfelijkheid

Per examen de vragen over erfelijkheid, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.

Oefen de vragen over dit onderwerp online

2026, tijdvak 1: Gentherapie bij doofheid

Opgavetekst

Een mutatie in het DFNA9-gen veroorzaakt doofheid doordat bij mensen met deze mutatie de zintuigcellen in het oor hun taak niet meer kunnen uitvoeren. Dit gebeurt vanaf het 35ste levensjaar. In de afbeelding zie je een doorsnede van het oor. Vier delen zijn met letters aangegeven.

Onderzoekers kunnen gemuteerde genen in cellen repareren. Dit noemen we gentherapie. Ze brengen het juiste gen in de zintuigcellen van het binnenoor van muizen in. Na de gentherapie is het gen in het binnenoor gerepareerd.

Vraag 25 1 punt

Leg uit dat een muis het gemuteerde gen na de gentherapie nog steeds kan doorgeven aan zijn nakomelingen.

Bekijk het antwoord

voorbeelden van een juiste uitleg:

  • Het gemuteerde DFNA9-gen is alleen aangepast in de zintuigcellen van het oor.
  • Door de gentherapie wordt het gemuteerde DFNA9-gen niet aangepast in de geslachtscellen.

Vraag 25 in het hele examen

2026, tijdvak 1: Ziekte van Milroy

Opgavetekst

De ziekte van Milroy is een erfelijke aandoening waarbij de lymfevaten zich niet goed ontwikkelen. Hierdoor hoopt zich veel vocht op in weefsels van het onderlichaam, met name in de onderbenen.

In de afbeelding zie je schematisch het weefsel in de onderbenen en drie typen transportvaten met aftakkingen.

Vraag 29 1 punt

De ziekte van Milroy wordt veroorzaakt door een dominant gen. Er wordt een baby geboren waarvan beide ouders heterozygoot zijn voor de ziekte van Milroy.

Wat is de kans dat deze baby de ziekte van Milroy heeft?

  1. A 0%
  2. B 25%
  3. C 50%
  4. D 75%
  5. E 100%
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

D

Vraag 29 in het hele examen

2026, tijdvak 1: Oogkleur

Opgavetekst

Een baby kan geboren worden met blauwe ogen. Deze kleur ligt niet direct vast en kan nog veranderen. Er zijn minstens 61 genen die bepalen welke kleur ogen je krijgt. Sommige van deze genen zorgen voor veel pigment in je ogen, dan krijg je bruine ogen. Bij weinig pigment houd je blauwe ogen.

Davids ogen zijn verschillend van kleur. Soms is dit erfelijk en dit wordt dan altijd veroorzaakt door een dominant gen. Soms is de oorzaak niet erfelijk en verandert de oogkleur door een ziekte zoals na een ontsteking aan het oog.

Vraag 43 1 punt

Noteer de naam van het deel van het oog dat het pigment bevat dat de oogkleur bepaalt.

Bekijk het antwoord

iris/regenboogvlies

Vraag 43 in het hele examen

Vraag 44 1 punt

De blauwe oogkleur van een baby kan in het eerste levensjaar veranderen.

Verandert dan het fenotype? En verandert dan het genotype?

  1. A alleen het fenotype verandert
  2. B alleen het genotype verandert
  3. C het fenotype en het genotype verandert
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

A

Vraag 44 in het hele examen

Vraag 45 2 punten

De ouders van David gaan op internet zoeken naar families waarbij er ook familieleden zijn met ogen die verschillend van kleur zijn. In de afbeelding zie je een stamboom die de ouders van David vinden. In deze stamboom komt de erfelijke vorm voor van ogen die verschillend van kleur zijn.

De letter Q geeft een nog ongeboren kind aan.

Op de uitwerkbijlage staat een kruisingsschema. Vul het kruisingsschema in. Noteer de kans dat het kind (Q) twee verschillende kleur ogen heeft.

genotype zaadcellen
genotype eicellen

Stamboom van de ouders van David, met de erfelijke vorm van ogen die verschillend van kleur zijn. Bekijk in Opgaven, pagina 18

Bekijk het antwoord

het juist ingevulde kruisingsschema:

genotype zaadcellen
aa
genotype eicellenAAaAa
aaaaa

De kans dat het kind twee verschillende kleur ogen heeft, is 50% / 0,5 / ½

Vraag 45 in het hele examen

2026, tijdvak 1: Lapjeskatten

Opgavetekst

Roosje is een lapjeskat met rode, zwarte en witte vlekken. Een lapjeskat is altijd heterozygoot voor de vachtkleur en heeft het gen voor een rode vacht en het gen voor een zwarte vacht. Het gen voor deze vachtkleuren ligt op het X-chromosoom. Het gen voor de witte vlekken ligt op een ander chromosoom.

Vraag 49 2 punten

Lichaamscellen van katten bevatten 38 chromosomen. Noteer het aantal chromosomen van een levercel en van een zaadcel van een kater.

Schrijf je antwoord zo op:

levercel: ......................

zaadcel: ......................

Bekijk het antwoord

levercel: 38

zaadcel: 19

Vraag 49 in het hele examen

Vraag 50 1 punt

Lapjeskatten zijn altijd poezen.

Leg uit waarom een kater geen lapjeskat kan zijn.

Bekijk het antwoord

Uit het antwoord moeten blijken dat mannetjes maar één X-chromosoom hebben (en dus maar één gen voor vachtkleur).

Vraag 50 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Syndroom van Pendred

Opgavetekst

Is de goudjakhals een hoefganger, teenganger of zoolganger? A een hoefganger

B een teenganger C een zoolganger

Vlak na de geboorte van Aimee leek het alsof ze niet kon horen. Aimee kreeg daarom in het ziekenhuis een gehoortest. De verpleegkundige plakte elektroden op haar hoofd en speelde via een hoofdtelefoon verschillende geluiden af. Ze onderzocht hiermee of er hersenactiviteit was door de geluiden. Uit deze gehoortest bleek dat Aimee volledig doof is.

Uit verder onderzoek blijkt dat Aimee het syndroom van Pendred heeft. Door deze erfelijke aandoening werkt bij haar het slakkenhuis niet goed.

Afbeelding bij Syndroom van Pendred (opgaven-p6-1.webp).

Vraag 15 2 punten

Het syndroom van Pendred wordt veroorzaakt door een recessief gen (a). De ouders van Aimee dragen allebei het gen, maar zijn niet doof. Ze krijgen een tweede kind.

Op de uitwerkbijlage staat een kruisingsschema.

→ Vul het kruisingsschema in.

→ Noteer de kans dat het tweede kind het syndroom van Pendred heeft.

uitwerkbijlage
uitwerkbijlage
Bekijk het antwoord

het juist ingevulde schema:

genotype zaadcellen
Aa
genotype eicellenAAAAa
aAaaa

De kans dat het tweede kind het syndroom van Pendred heeft, is 25% / 0,25 / ¼.

  • een juist schema (1)
  • een juiste kans op het syndroom van Pendred op basis van het ingevulde schema (1)

Vraag 15 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Blozen door alcohol

Opgavetekst

Sommige mensen gaan heel erg blozen na het drinken van alcohol. Ze worden dan rood in het gezicht en soms zelfs over hun hele lichaam. Dit komt doordat bij hen alcohol niet goed wordt afgebroken.

Of je alcohol goed kunt afbreken is erfelijk bepaald. De meeste mensen hebben het normale gen voor het enzym ALDH2. Bij hen wordt alcohol snel afgebroken door dit enzym. Er bestaat ook een variant van het gen voor ALDH2. Het enzym dat dan ontstaat, werkt veel minder goed. Voor de eigenschap ‘blozen na het drinken van alcohol’ bestaan de volgende genotypen en fenotypen:

  • homozygoot voor het normale gen: niet of nauwelijks blozen
  • heterozygoot: blozen
  • homozygoot voor de variant van het gen: heel erg blozen

Vraag 22 1 punt

Iemand die heterozygoot is, gaat blozen na het drinken van alcohol. Dit fenotype ligt tussen de twee andere fenotypen in.

→ Noteer de naam van dit type erfelijkheid.

Bekijk het antwoord

intermediair / intermediaire erfelijkheid / intermediaire overerving

Opmerking

Aan ‘intermediair fenotype’ het scorepunt toekennen.

Vraag 22 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Zeepaardjes

Opgavetekst

Zeepaardjes zijn vissen die in zee leven. Ze hebben een opvallend uiterlijk, want hun kop lijkt op die van een paard. Ze gebruiken hun vinnen om rechtop te blijven in het water. Ze zwemmen niet ver, maar blijven vooral in hun eigen gebiedje tussen het zeegras. Daar houden ze zich met hun staart vast aan een blad. Zeepaardjes eten bijna de hele dag. Ze zuigen kleine kreeftjes op. De kreeftjes leven van algen die in het water zweven. Zeepaardjes moeten zich verbergen voor de tonijn, de dorade en andere soorten roofvissen. Op de foto zie je dat het zeepaardje goed gecamoufleerd is in het zeegras.

Afbeelding bij Zeepaardjes (opgaven-p11-1.webp).

Vraag 32 1 punt

Bij zeepaardjes bepalen chromosomen het geslacht, net als bij mensen. → Noteer hoe je aan de chromosomen kunt zien dat het zeepaardmannetje een mannetje is.

Bekijk het antwoord

voorbeelden van een juist antwoord: − Het mannetje heeft XY.

− Er is een ongelijk chromosomenpaar. − Hij heeft het mannelijk geslachtschromosoom.

Vraag 32 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Fokken van pythons

Opgavetekst

Jeffrey fokt pythons. Hij heeft twee van zijn mooiste pythons geselecteerd om te kruisen. Dit mannetje en dit vrouwtje laat hij eerst door de dierenarts onderzoeken. De dierenarts merkt op dat het mannetje vervormingen aan de wervels heeft. Deze vervormingen worden veroorzaakt door de ziekte van Paget, een dominant overervende ziekte.

Vraag 23 2 punten

Jeffrey vraagt zich af of het verstandig is om met dit pythonmannetje te fokken. Hij wil weten hoe groot de kans is op nakomelingen met de ziekte van Paget bij deze kruising. De dierenarts heeft voor hem een stamboom gemaakt van de familie van het mannetje. Het geselecteerde pythonpaar is aangegeven met de letters P en Q.

Op de uitwerkbijlage staat een kruisingsschema.

Vul het kruisingsschema in.

Noteer de kans dat een nakomeling de ziekte van Paget heeft.

genotype zaadcellen van P
genotype eicellen van Q

Stamboom van de familie van het pythonmannetje, met het geselecteerde pythonpaar P en Q. Bekijk in Opgaven, pagina 10

Bekijk het antwoord

Voorbeeld van een juist ingevuld kruisingsschema en de juiste conclusie:

genotype zaadcellen van P
Aa
genotype eicellen van QaAaaa
aAaaa

De kans dat een nakomeling de ziekte van Paget heeft is 50% / 0,50 / ½

Vraag 23 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Nijlpaard Hasana

Opgavetekst

Nijlpaard Hasana is in 2019 in een dierentuin in Emmen overleden. Na haar overlijden bleek dat er iets bijzonders met dit nijlpaard was. Van buiten had ze de kenmerken van een vrouwtje en ze gedroeg zich als een vrouwtje. In haar lichaam vond de dierenarts geen baarmoeder en eierstokken maar wel delen van het mannelijke voortplantingsstelsel. Hasana was de helft van een tweeling, wat bij nijlpaarden heel zeldzaam is. De dierenarts denkt dat de mannelijke delen in het lichaam van Hasana het gevolg zijn van de tijd die ze samen met haar tweelingbroer in de baarmoeder doorbracht. Tijdens de embryonale ontwikkeling werd Hasana blootgesteld aan de mannelijke geslachtshormonen van haar tweelingbroertje.

Vraag 29 1 punt

Op de uitwerkbijlage staan twee uitspraken over tweelingen bij mensen. Kruis voor elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.

juistonjuist
Een meisje en haar tweelingbroer zijn altijd een twee-eiige tweeling.
Een meisje en haar tweelingbroer hebben altijd dezelfde geslachtschromosomen.
Bekijk het antwoord

De juist ingevulde tabel:

juistonjuist
Een meisje en haar tweelingbroer zijn altijd een twee-eiige tweeling.X
Een meisje en haar tweelingbroer hebben altijd dezelfde geslachtschromosomen.X

Opmerking

Alleen aan een volledig juist ingevulde tabel het scorepunt toekennen.

Vraag 29 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Meerlingen

Vraag 17 1 punt

Er zijn genen die de kans op een meerling vergroten. Zo is er een gen dat ervoor zorgt dat de hypofyse meer van het hormoon FSH produceert. Dit hormoon stimuleert de rijping van eicellen. Ook is er een gen dat ervoor zorgt dat het orgaan waarin de eicellen rijpen, sterker reageert op het hormoon FSH. Leg uit dat een vrouw die draagster is van deze twee genen een grotere kans op een twee-eiige tweeling heeft.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat er meerdere eicellen rijpen, waardoor een twee-eiige tweeling ontstaat. (1p)

Vraag 17 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Osteogenesis imperfecta

Opgavetekst

Bron 8

Figuur uit het examen

Schematische doorsnede van een kies in het kaakbeen, met de letters P, Q, R en S. P en Q wijzen naar de lagen van de kroon, R naar de holte in de kies en S naar het kaakbeen.

Vraag 23 2 punten

Osteogenesis imperfecta (OI) wordt veroorzaakt door een dominant gen. Melisa heeft OI en is heterozygoot voor deze eigenschap. Henk heeft de aandoening niet. Ze krijgen samen een baby. Op de uitwerkbijlage staat een kruisingsschema. Vul het kruisingsschema in. Bepaal de kans dat hun baby OI heeft.

Bekijk het antwoord
  • Vult het kruisingsschema juist in: zaadcellen van Henk a en a; eicellen van Melisa A en a; uitkomsten Aa, Aa, aa, aa. (1p)
  • Geeft een juiste kans op OI op basis van het ingevulde kruisingsschema: 50% (of 0,50 of ½). (1p)

Vraag 23 in het hele examen

Vraag 24 1 punt

Henk en Melisa willen graag met zekerheid laten vaststellen of de foetus OI heeft. Leg uit dat echoscopie daarvoor geen geschikt onderzoek is.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat bij echoscopie niet naar het DNA, de chromosomen of de genen wordt gekeken. (1p)

Vraag 24 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Razendsnelle evolutie

Opgavetekst

Bron 12

Figuur uit het examen

Twee paar geslachtschromosomen naast elkaar, links aangeduid met P en rechts met Q. Het paar P bestaat uit een lang en een kort chromosoom. Het paar Q bestaat uit twee even lange chromosomen.

Vraag 41 1 punt

Afrikaanse olifanten hebben slagtanden. In Mozambique werden in een bepaalde periode veel olifanten door stropers gedood om hun slagtanden. Kort na die periode is de populatie olifanten veranderd door een grote toename van slagtandloze vrouwtjes. Onderzoekers hebben een mutatie ontdekt die ervoor zorgt dat de slagtanden zich niet ontwikkelen. Dit gemuteerde gen ligt op een geslachtschromosoom en wordt van moeder op dochter doorgegeven. Wanneer dit gen wordt doorgegeven aan een zoon, ontstaat er een miskraam. In de afbeelding zie je twee paar geslachtschromosomen zoals die bij olifanten kunnen voorkomen. Bij de olifant wordt het geslacht op dezelfde manier bepaald als bij de mens. Welk van de paren geslachtschromosomen P en Q is van een olifant zonder slagtanden? Leg je antwoord uit.

Bekijk het antwoord
  • Noemt Q en legt uit dat dit de geslachtschromosomen van een vrouwtje zijn. (1p)

Vraag 41 in het hele examen

Vraag 42 1 punt

Dit gemuteerde gen ligt op een geslachtschromosoom en wordt van moeder op dochter doorgegeven. Wanneer dit gen wordt doorgegeven aan een zoon, ontstaat er een miskraam. In welke cellen van een olifant zonder slagtanden komt het gemuteerde gen voor?

  1. A alleen in de cellen van slagtanden
  2. B alleen in de geslachtscellen
  3. C in alle lichaamscellen
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 42 in het hele examen

2024, tijdvak 1: De fruitvlieg als proefdier

Opgavetekst

De fruitvlieg als proefdier

Thomas is laborant. Hij werkt met fruitvliegjes die hij gebruikt voor onderzoek naar allerlei erfelijke eigenschappen. Het is een geschikt proefdier, omdat Thomas in korte tijd veel generaties fruitvliegjes kan kweken. Een fruitvlieg heeft acht chromosomen in elke lichaamscel.

Vraag 24 1 punt

Hoe wordt het stukje DNA genoemd dat de informatie voor één erfelijke eigenschap bevat?

Bekijk het antwoord
  • Noemt gen of allel. (1p)

Vraag 24 in het hele examen

Vraag 25 1 punt

Een fruitvlieg heeft XX- of XY-geslachtschromosomen, die op dezelfde manier het geslacht beïnvloeden als bij de mens. De eigenschap ‘oogkleur’ ligt op het X-chromosoom. Op het Y-chromosoom is de eigenschap ‘oogkleur’ niet aanwezig. Een mannetje heeft rode ogen. Zit het stukje DNA voor rode ogen in zijn spermacellen?

  1. A Ja, in alle spermacellen.
  2. B Ja, in 50% van de spermacellen.
  3. C Nee, in geen van de spermacellen.
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 25 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Luipaardgekko

Opgavetekst

Luipaardgekko

De luipaardgekko is een reptiel dat in Azië voorkomt, en in Nederland worden ze als huisdier gehouden. Het dier heeft een brede kop met grote ogen. Het lichaam is plat en heeft een lengte van ongeveer 20 centimeter inclusief staart.
Een luipaardgekko jaagt ’s nachts op kleine dieren.
De ogen zijn grijsgroen van kleur en hebben een spleetachtige, verticale pupil. Jonge luipaardgekko’s hebben een gele lichaamskleur met donkergrijze tot zwarte banden op de rug, die verandert naarmate ze ouder worden in bruingeel met vlekken. Dit is de kleur die in het wild voorkomt en wordt wildkleur genoemd. Wildkleur wordt veroorzaakt door een dominant gen.
In gevangenschap worden soms luipaardgekko’s geboren met een wit-grijze kleur. Deze kleur wordt blizzard genoemd.
Een luipaardgekko heeft 38 chromosomen in de lichaamscellen.

Bron 29

Leeg kruisingsschema. Bovenaan staat genotype zaadcellen, met twee lege vakjes. Links staat genotype eicellen, met twee lege rijen. De vier vakjes in het midden zijn voor de genotypen van de nakomelingen. Daaronder staat: De kans op een nakomeling met de kleur blizzard: ......

Vraag 52 2 punten

Twee wildkleur-luipaardgekko’s worden gekruist. Uit deze kruising blijkt dat een deel van de nakomelingen de kleur blizzard heeft. Op de uitwerkbijlage staat een kruisingsschema. Vul het kruisingsschema in. Bepaal de kans op een nakomeling met de kleur blizzard.

Bekijk het antwoord
  • Een juist kruisingsschema met twee heterozygote ouders: genotype zaadcellen A en a, genotype eicellen A en a, nakomelingen AA, Aa, Aa en aa. (1p)
  • De kans op een nakomeling met de kleur blizzard is 25% (0,25 of ¼). (1p)

Vraag 52 in het hele examen

Vraag 53 1 punt

Hoeveel chromosomen bevat een zaadcel van een luipaardgekko?

Bekijk het antwoord
  • Noemt 19 chromosomen. (1p)

Vraag 53 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Catharinaparkiet

Opgavetekst

Bron 13

Figuur uit het examen
Legenda: een open vorm is bont, een gevulde vorm is eenkleurig.

Stamboom van parkieten over meerdere generaties, met vierkanten en cirkels voor de parkieten.

Vraag 40 2 punten

Bont of eenkleurig wordt bij de Catharinaparkiet bepaald door één gen. In de stamboom zie je de overerving van deze fenotypen. Wordt het eenkleurige fenotype veroorzaakt door een dominant gen of door een recessief gen? Leg je antwoord uit.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een dominant gen (1p)
  • Legt uit dat bij twee eenkleurige ouders alleen bonte nakomelingen kunnen komen wanneer beide ouders heterozygoot zijn (voor de kleur) (1p)

Vraag 40 in het hele examen

Bron 14

genotypefenotype
GLGLlichtgroen
GLGOdonkergroen
GOGOolijfgroen

Vraag 41 3 punten

Een veelvoorkomende kleur van de parkiet is groen. Deze kleur komt voor in drie varianten: lichtgroen, donkergroen en olijfgroen. Deze kleuren zijn afhankelijk van het genotype van de parkiet. Een vogelkweker kruist olijfgroene parkieten met donkergroene parkieten. Op de uitwerkbijlage staan een kruisingsschema en een tabel. Vul het kruisingsschema in en geef in de tabel aan in welke verhouding de kleuren voorkomen bij de nakomelingen.

Bekijk het antwoord
  • Vult het kruisingsschema juist in, met als nakomelingen GLGO (donkergroen) en GOGO (olijfgroen) (1p)
  • Geeft voor lichtgroen de verhouding 0 aan (1p)
  • Geeft donkergroen : olijfgroen = 1 : 1 aan, of een andere gelijke verhouding (1p)

Als de kandidaat de verhouding in juiste percentages of juiste breuken heeft weergegeven, het derde scorepunt toekennen.

Vraag 41 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Intersekse

Vraag 49 1 punt

Ongeveer 1 op de 2000 mensen wordt geboren als een intersekse-persoon. Elsa is geboren met alle primaire vrouwelijke geslachtskenmerken. In de puberteit krijgt zij secundaire mannelijke geslachtskenmerken. Uit onderzoek blijkt dat zij mannelijke geslachts-chromosomen heeft en dat haar vrouwelijke geslachtsklieren niet actief zijn. Welke geslachts-chromosomen heeft Elsa in de lichaamscellen volgens de informatie?

  1. A XX
  2. B XY
  3. C YY
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 49 in het hele examen

Vraag 50 1 punt

Elsa is geboren met alle primaire vrouwelijke geslachtskenmerken. In de puberteit krijgt zij secundaire mannelijke geslachtskenmerken. Leg uit waarom intersekse-onderzoek vaak pas in de puberteit wordt gedaan.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat het lichaam in de puberteit verandert onder invloed van geslachtshormonen, of dat de verwachte lichamelijke veranderingen in de puberteit juist uitblijven (1p)

Vraag 50 in het hele examen

Vraag 52 1 punt

In Nederland worden gemiddeld per jaar 180.000 kinderen geboren. Ongeveer 1 op de 2000 mensen wordt geboren als een intersekse-persoon. Hoeveel van die kinderen worden geboren met een intersekse-lichaam? Leg je antwoord uit met een berekening.

Bekijk het antwoord
  • Berekent 180.000 : 2000 = 90 kinderen, met de juiste berekening en het juiste antwoord (1p)

Vraag 52 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Dwerggroei bij katten

Opgavetekst

Dwerggroei bij katten

Als een kat zich niet goed ontwikkelt en delen van het lichaam te klein blijven, wordt dat dwerggroei genoemd. Een voorbeeld hiervan is het kattenras Munchkin, waarbij de katten zeer korte poten hebben in verhouding tot hun lichaam (zie de afbeelding). Dwerggroei kan verschillende oorzaken hebben.

Bron 8

Figuur uit het examen

Foto van een kat van het kattenras Munchkin, met zeer korte poten in verhouding tot het lichaam.

Kruisingsschema op de uitwerkbijlage

Kruisingsschema op de uitwerkbijlage

Lege kruisingstabel op de uitwerkbijlage. Bovenaan staat ‘genotype zaadcellen’ en links staat ‘genotype eicellen’. De vakken zijn leeg. Onder de tabel staat de zin: De kans op vroegtijdige sterfte van de kattenembryo’s is ................

Vraag 6 2 punten

Soms is dwerggroei erfelijk bepaald. Dwerggroei wordt dan bepaald door een dominant gen (A). Kattenembryo’s die homozygoot dominant zijn voor dit gen, sterven voordat ze geboren worden. Twee katten met erfelijk bepaalde dwerggroei krijgen samen nakomelingen: doodgeboren jongen, jongen met dwerggroei en jongen met een normale groei. Op de uitwerkbijlage staat een kruisingsschema (zie de bron). Vul het kruisingsschema in. Bepaal de kans op vroegtijdige sterfte van de kattenembryo’s.

Bekijk het antwoord
  • Juist ingevulde kruisingstabel: zaadcellen A en a, eicellen A en a, nakomelingen AA, Aa, Aa en aa (1p)
  • Juiste kans op vroegtijdige sterfte: 25% / 0,25 / ¼ (1p)

Vraag 6 in het hele examen

2023, tijdvak 1: CRISPR-Cas-systeem

Opgavetekst

CRISPR-Cas-systeem

CRISPR-Cas-systeem

Vier stappen, schematisch getekend.
Stap 1: Een zaadcel van een muis wordt met een injectienaald in een eicel van een muis gebracht.
Stap 2: Daarna wordt het Cas-eiwit in de eicel gebracht.
Stap 3: Het Cas-eiwit knipt het foute stukje DNA uit een chromosoom van de zaadcel. Hierdoor ontstaat er tijdelijk een gat in dat chromosoom. De eicel repareert het gat met DNA zonder fout.
Stap 4: Vervolgens gaat de bevruchte eicel delen. Er ontstaat een embryo zonder fout DNA.

Celdeling op de uitwerkbijlage

meiosemitose
De cellen van stap 1 zijn ontstaan door
De cellen van stap 4 zijn ontstaan door

Vraag 34 1 punt

Het foute stukje DNA is ontstaan door een mutatie. Finn en Ilse praten over mutaties. Finn zegt dat een mutatie kan ontstaan door radio-actieve straling. Ilse zegt dat mutaties alleen ontstaan in geslachtscellen. Wie heeft gelijk?

  1. A Alleen Finn heeft gelijk.
  2. B Alleen Ilse heeft gelijk.
  3. C Finn heeft gelijk en Ilse heeft gelijk.
  4. D Geen van beiden heeft gelijk.
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 34 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Transgender personen

Opgavetekst

Transgender personen

Mensen worden een transgender persoon genoemd als ze mannelijke geslachtsorganen hebben maar zich vrouw voelen, of als ze vrouwelijke geslachtsorganen hebben maar zich man voelen. Transgender personen die als man geboren zijn, kunnen zich met vrouwelijke geslachtshormonen laten behandelen. Daardoor krijgen ze geleidelijk aan vrouwelijke geslachtskenmerken. Met medicijnen remmen ze de productie van mannelijke geslachtshormonen af.
Hieronder zie je welke effecten de behandeling heeft en na hoeveel tijd het maximale effect bereikt is.

Effecten van de behandeling

effectmaximaal effect bereikt na
De spiermassa neemt af.1 tot 2 jaar
De borsten groeien.2 tot 3 jaar
De heupen worden breder.2 tot 3 jaar
De aanmaak van zaadcellen wordt minder.meer dan 3 jaar

Vraag 41 1 punt

Na een operatie van de geslachtsorganen van een transgender persoon (zie de tekst) is het de vraag of het genotype verandert. Verandert het genotype van een transgender persoon na zo’n operatie? Leg je antwoord uit.

Bekijk het antwoord
  • Nee (het genotype verandert niet), met een uitleg waaruit blijkt dat de erfelijke informatie in de celkernen/cellen niet verandert (1p)

Vraag 41 in het hele examen

2023, tijdvak 2: DNA-onderzoek

Vraag 4 1 punt

Steeds vaker wordt DNA gebruikt bij de opsporing van een onbekende dader van een misdrijf. Bij mannen wordt daarvoor het DNA van het Y-chromosoom onderzocht. De onderzoeker neemt met een wattenstaafje cellen uit het wangslijmvlies van een man weg. Uit deze cellen haalt hij de Y-chromosomen.
Hoeveel Y-chromosomen bevat de celkern van een cel uit het wangslijmvlies van een man?

Bekijk het antwoord
  • Eén Y-chromosoom (1). (1p)

Vraag 4 in het hele examen

Bron 2

Figuur uit het examen

Stamboom van een familie over vier generaties. Mannen zijn vierkanten, vrouwen zijn cirkels. Vier mannen die deelnemen aan het DNA-onderzoek zijn genummerd: nummer 1 staat in de tweede generatie van boven, nummer 2 in de derde generatie, en de nummers 3 en 4 onderaan in de vierde generatie (links en rechts).

Vraag 5 1 punt

In de afbeelding hieronder zie je een stamboom. Vier mannen uit deze familie hebben deelgenomen aan een DNA-onderzoek (nummers 1 t/m 4).
Op de uitwerkbijlage staat een tabel met twee uitspraken over deze stamboom. Kruis voor elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.

UitspraakJuistOnjuist
Het Y-chromosoom van persoon 1 is hetzelfde Y-chromosoom als dat van persoon 3.
Het Y-chromosoom van persoon 2 is hetzelfde Y-chromosoom als dat van persoon 4.
Bekijk het antwoord
  • De tabel is volledig juist ingevuld: uitspraak 1 juist, uitspraak 2 onjuist. (1p)

Alleen voor een volledig juist ingevulde tabel 1 punt. Juist: uitspraak 1 (persoon 1 en 3). Onjuist: uitspraak 2 (persoon 2 en 4).

Vraag 5 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Tweelingen

Opgavetekst

Bron 9

groep 1groep 2groep 3groep 4
frequentie30% van de eeneiige tweelingen67% van de eeneiige tweelingen3% van de eeneiige tweelingen100% van alle twee-eiige tweelingen
situatie in de baarmoedergeen gezamenlijke vruchtvliezenéén gezamenlijk vruchtvliestwee gezamenlijke vruchtvliezengeen gezamenlijke vruchtvliezen
bevruchte eicel splitste zich1-3 dagen na bevruchting3-5 dagen na bevruchting8-12 dagen na bevruchtingniet

Informatie over tweelingen

Vraag 10 1 punt

Karin is zwanger van een tweeling. Ze brengt een bezoek aan de verloskundige. Ze vraagt zich af of het een eeneiige of een twee-eiige tweeling is. De verloskundige zegt dat op de echo te zien is dat de embryo's géén gezamenlijke vruchtvliezen hebben. In deze tabel staat informatie over tweelingen.
Is de informatie van de verloskundige voldoende om te bepalen of de tweeling van Karin eeneiig of twee-eiig is? Leg je antwoord uit.

Bekijk het antwoord
  • Nee, de informatie is niet voldoende, met een uitleg waaruit blijkt dat het niet hebben van gezamenlijke vruchtvliezen bij eeneiige en bij twee-eiige tweelingen voorkomt, of dat zowel de tweelingen uit groep 1 als die uit groep 4 geen vruchtvliezen delen. (1p)

Het antwoord 'nee' moet met een uitleg komen. Zonder uitleg krijgt de leerling geen punt.

Vraag 10 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Brandnetels en vlinders

Opgavetekst

Brandnetels en vlinders

De brandnetel is een veel voorkomende vaste plant. De brandnetel heeft mannelijke en vrouwelijke planten. De vrouwelijke bloeiwijze bestaat uit vele kleine groene bloemetjes. De mannelijke planten hebben pluimen met kleine onopvallende bloemen. Als je zo'n pluim een tikje geeft, valt er veel stuifmeel uit. In de herfst sterven de stengels en bladeren af en overwintert de plant met alleen de ondergrondse worteldelen. Uit deze worteldelen groeien in de lente meerdere nieuwe planten met stengels, bladeren en bloemen.

De brandnetel is een belangrijke plant voor een aantal vlindersoorten zoals de kleine vos. Deze vlinders leggen hun eitjes op de onderkant van de bladeren van brandnetels. De groenbruine rupsen die uit de eitjes zijn gekomen eten de bladeren van de brandnetel. De rupsen worden veel gevangen door vogels zoals koolmezen die de rupsen aan hun jongen voeren. Rupsen die niet gevangen worden gaan zich verpoppen. Na de verpopping voeden de vlinders zich met nectar van de bloemen van de vlinderstruik.

Vraag 26 1 punt

Het fenotype van de kleine vos verandert gedurende zijn leven. Verandert dan ook het genotype?

  1. A Ja, het genotype verandert als uit het ei een rups ontstaat.
  2. B Ja, het genotype verandert als uit de rups een pop ontstaat.
  3. C Ja, het genotype verandert als uit de pop een vlinder ontstaat.
  4. D Nee, het genotype van het ei, de rups, de pop en de vlinder blijft gelijk.
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 26 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Albinisme bij mensen

Opgavetekst

Bron 13

Figuur uit het examen

Stamboom van twee ouders (vader en moeder) en hun twee kinderen. Jorrit is het gekleurde vierkant: hij heeft albinisme. Rik is het niet-gekleurde vierkant.

Vraag 41 2 punten

Mensen met albinisme hebben geen of weinig pigment. Hun huid en haar is licht van kleur. De huid van een persoon met albinisme is zeer gevoelig voor zonlicht en verbrandt snel. Albinisme is erfelijk en wordt bepaald door één gen.
Je ziet de stamboom van twee ouders en hun twee kinderen. Van dit gezin heeft alleen Jorrit albinisme. Op de uitwerkbijlage staat een zin over het genotype van Jorrit. Omcirkel de juiste mogelijkheden.

Het genotype van Jorrit is: aa / Aa / AA
Dit genotype is: heterozygoot / homozygoot dominant / homozygoot recessief

Bekijk het antwoord
  • Genotype: aa. (1p)
  • Benaming: homozygoot recessief. (1p)

Per onderdeel 1 punt. Een onjuist genotype met de juiste benaming voor dat genotype levert ook 1 punt op. Juist: genotype aa, dit is homozygoot recessief.

Vraag 41 in het hele examen

Vraag 42 2 punten

Rik, de broer van Jorrit, is heterozygoot voor de eigenschap albinisme. Jessica is zwanger van Rik. In haar familie komt het gen voor albinisme niet voor. Op de uitwerkbijlage staat een kruisingsschema met de namen Jessica en Rik.
Vul het schema in en noteer de kans dat het kind van Rik en Jessica ook heterozygoot is voor de eigenschap albinisme.

Bekijk het antwoord
  • Het schema is juist ingevuld: AA, AA, Aa, Aa. (1p)
  • De kans dat het kind heterozygoot is, is 50% (0,50 / 0,5 / ½). (1p)

Jessica is homozygoot dominant (AA), Rik is heterozygoot (Aa). Juist ingevuld schema: AA, AA, Aa, Aa. De kans op een heterozygoot kind is 50%.

Vraag 42 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Melkvee houden

Opgavetekst

Tabel 1 Gedragselementen

Gedragselementafkortingfase 1fase 2fase 3
ruikt/likt aan andere koeienRLjajanee
bespringt andere koeienKBjaneenee
blijft staan als ze door een andere koe wordt besprongenSTneejanee
loopt weg als ze door een andere koe wordt besprongenWLjaneeja
eet grasETjaneeja
ligt op het grasLGjajaja

Melkvee houden

Teun is melkveehouder. Hij heeft geen stieren en bestelt daarom sperma om zijn koeien mee te bevruchten. Dat sperma brengt hij in het geslachtsorgaan van de koe met behulp van een rietje. Dit wordt kunstmatige inseminatie genoemd.

Teun let goed op het gedrag van zijn koeien om te bepalen in welke fase van de voortplantingscyclus zij zich bevinden. Het beste moment voor de kunstmatige inseminatie is de fase waarin een koe blijft stilstaan als ze wordt besprongen door een andere koe. Dit wordt de sta-reflex genoemd. De eisprong vindt plaats tijdens fase 3.

In tabel 1 zie je de gedragselementen waar Teun op let. Ook wordt aangegeven welk gedrag in welke fase voorkomt. In tabel 2 zie je een weergave van een observatie van 10 minuten. Tijdens deze observatie is elke 20 seconden het waargenomen gedrag van Lily21 weergegeven.

Vraag 49 1 punt

Bij de keuze voor sperma let Teun ook op de vachtkleur van de stier. De koeien van Teun zijn roodbont, maar hij wil roodbonte en zwartbonte kalfjes krijgen. Roodbont is recessief en zwartbont is dominant. Is het mogelijk dat de koeien van Teun zwartbonte en roodbonte kalfjes krijgen, en zo ja, welk sperma met welk genotype voor vachtkleur kan daarvoor zorgen?

  1. A Ja, dat is mogelijk met het sperma van een heterozygote stier.
  2. B Ja, dat is mogelijk met sperma van een homozygoot dominante stier.
  3. C Ja, dat is mogelijk met sperma van een homozygoot recessieve stier.
  4. D Nee, dat is onmogelijk.
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 49 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Bloed van de koning?

Opgavetekst

Bloed van de koning?

Op 21 januari 1793 werd koning Lodewijk de zestiende in Parijs onthoofd. Volgens een legende heeft een toeschouwer destijds zijn zakdoek in het bloed van de koning gedoopt en de zakdoek bewaard in een holle kalebas. Een kalebas is de vrucht van een pompoenplant. De kalebas met de zakdoek is sinds die tijd bewaard gebleven.

Wetenschappers hebben de inhoud van de kalebas onderzocht om te achterhalen of het bloed echt van koning Lodewijk de zestiende zou kunnen zijn.

Vraag 24 1 punt

In het gedroogde bloed op de zakdoek hebben de wetenschappers DNA gevonden dat afkomstig is van chromosomen van bloeddeeltjes. Welke bloeddeeltjes bevatten chromosomen?

  1. A bloedplaatjes
  2. B rode bloedcellen
  3. C witte bloedcellen
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 24 in het hele examen

Bron 16

Kruisingsschema (leeg): linksboven een vakje met ‘vader’ en ‘moeder’ schuin verdeeld; bovenaan twee vakjes voor de gameten van de vader; links twee vakjes voor de gameten van de moeder; daarbinnen vier lege vakjes voor de nakomelingen.

Het bloed kan
☐ wel
☐ niet
van Lodewijk de zestiende zijn, omdat
………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………

Vraag 25 2 punten

Lodewijk de zestiende had blauwe ogen, zijn ouders hadden bruine ogen. Het gen voor bruine ogen is dominant (A). De wetenschappers vonden in het onderzochte bloed resten van een gen voor bruine ogen. Op de uitwerkbijlage staan een kruisingsschema en een antwoordschema. Vul het kruisingsschema in voor de oogkleur van de ouders van Lodewijk de zestiende. Leg in het antwoordschema met behulp van het kruisingsschema uit of het bloed dat de wetenschappers gevonden hebben van Lodewijk de zestiende geweest kan zijn.

Bekijk het antwoord
  • Een juist kruisingsschema met twee heterozygote ouders (Aa x Aa). (1p)
  • Met een juiste uitleg ‘niet’ aangekruist: het genotype van Lodewijk is aa (homozygoot recessief) en hij kon dus geen gen voor bruine ogen hebben. (1p)

Kruisingsschema met beide ouders heterozygoot (Aa): vader A en a, moeder A en a; de nakomelingen zijn AA, Aa, Aa en aa. Het vakje ‘niet’ is aangekruist, met de uitleg dat Lodewijk genotype aa heeft en daardoor geen gen voor bruine ogen kon hebben.

Het kruisingsschema moet twee heterozygote ouders (Aa) tonen. Het vakje ‘niet’ moet aangekruist zijn met de uitleg dat Lodewijk genotype aa (homozygoot recessief) heeft en dus geen gen voor bruine ogen kon hebben.

Vraag 25 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Dekhengst

Opgavetekst

Dekhengst

Een dekhengst is een mannelijk paard dat paardenfokkers gebruiken om hun vrouwelijke paarden (merries) zwanger te maken. Dit kan op natuurlijke wijze gebeuren door een paring van de dekhengst met een merrie, of door een kunstmatige bevruchting. Bij een kunstmatige bevruchting brengt een dierenarts het sperma van de dekhengst in de geslachtsopening van de merrie.

Bron 18

Figuur uit het examen

Tekening van enkele organen van een dekhengst, met de letters P, Q, R en S. Het label ‘nier’ staat linksboven; een zaadleider loopt van de nier naar het geslachtsdeel.

Stamboom

Stamboom

Stamboom met legenda: hengst met zwarte vacht (zwart vierkant), merrie met rode vacht (grijze cirkel), merrie met zwarte vacht (zwarte cirkel) en hengst met rode vacht (grijs vierkant).

Vraag 29 1 punt

Paardenfokker Smit laat een dekhengst met zwarte vacht twee jaar achter elkaar paren met dezelfde merrie. De merrie heeft een rode vacht en is homozygoot voor de vachtkleur. Ze krijgt in beide jaren een veulen. In het schema hieronder zie je dit in een stamboom. Is het gen voor rode vacht volgens de informatie hierboven recessief of dominant? Of is dat uit deze informatie niet met zekerheid af te leiden?

  1. A Het gen voor rode vacht is dominant.
  2. B Het gen voor rode vacht is recessief.
  3. C Dat is uit de informatie niet met zekerheid af te leiden.
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 29 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Korhoenders

Opgavetekst

Korhoenders

Korhoenders zijn vogels die in Nederland niet veel meer voorkomen. Bij korhoenders komen de geslachtschromosomen Z en W voor. Een vrouwtje heeft de chromosomen ZW en een mannetje heeft ZZ.

Bron 32

de onbevruchte eicelde zaadcel
Chromosoom W was aanwezig in …
Chromosoom Z was aanwezig in …

Vraag 44 1 punt

Bij korhoenders komt een bepaalde mutatie voor die deze vogels ziek maakt. Wat is een mutatie?

Bekijk het antwoord
  • Een verandering in een gen, chromosoom, genotype, erfelijke eigenschap of DNA. (1p)

Vraag 44 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Koolzaad

Opgavetekst

Koolzaad

Boeren telen koolzaad voor de olie die uit de zaden wordt geperst. De bladkleur is meestal donkergroen. Er is ook een geelgroen fenotype. Dit fenotype wordt veroorzaakt door een recessief gen.

Vraag 43 1 punt

Ouder 1 met geelgroene bladeren wordt gekruist met ouder 2 met donkergroene bladeren. De helft van de nakomelingen heeft geelgroene bladeren, de andere helft heeft donkergroene bladeren. Welke ouder is heterozygoot voor de eigenschap bladkleur?

  1. A alleen ouder 1
  2. B alleen ouder 2
  3. C ouder 1 en ouder 2
  4. D geen van beide ouders
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 43 in het hele examen

Vraag 44 1 punt

Twee planten met geelgroene bladeren worden onderling gekruist. Hoeveel procent van de nakomelingen heeft naar verwachting donkergroene bladeren?

  1. A 0%
  2. B 25%
  3. C 50%
  4. D 75%
  5. E 100%
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 44 in het hele examen

Vraag 45 2 punten

De zaadopbrengst van planten met donkergroene bladeren en die van planten met geelgroene bladeren wordt met elkaar vergeleken. Het aantal gram zaad dat per plant geoogst wordt, is bij de planten met geelgroene bladeren een stuk lager dan bij de planten met donkergroene bladeren. Verklaar dit verschil.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat in het geelgroene blad minder bladgroenkorrels aanwezig zijn. (1p)
  • Noemt dat er daardoor minder fotosynthese kan plaatsvinden, waardoor minder bouwstoffen worden aangemaakt (voor de ontwikkeling van zaden). (1p)

Vraag 45 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Bomen

Vraag 7 1 punt

Van een bepaalde boom heeft een kweker stekken genomen en zaden verzameld. Het genotype van de stekken en van de zaden wordt vergeleken met het genotype van de boom waarvan ze afstammen. Op de uitwerkbijlage staat een tabel met de kolommen hetzelfde genotype als de ouderplant en ander genotype dan de ouderplant, en de rijen bomen uit stekken en bomen uit zaden. Kruis in deze tabel aan of bomen die uit stekken ontstaan hetzelfde of een ander genotype hebben dan de ouderplant. Kruis ook aan of bomen die uit zaden ontstaan hetzelfde of een ander genotype hebben dan de ouderplant.

Bekijk het antwoord
  • Vult de tabel volledig juist in: bomen uit stekken hebben hetzelfde genotype, bomen uit zaden hebben een ander genotype dan de ouderplant. (1p)

Bomen uit stekken: kruis aan bij hetzelfde genotype als de ouderplant. Bomen uit zaden: kruis aan bij ander genotype dan de ouderplant.

Alleen aan een volledig juist ingevulde tabel 1 scorepunt toekennen.

Vraag 7 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Verwelkingsziekte

Vraag 13 1 punt

Door een mutatie worden sommige tomatenplanten bestand tegen de schimmel. Ook de nakomelingen van deze tomatenplanten zijn niet meer gevoelig voor de schimmel. Na enkele generaties blijken er toch weer planten te zijn die de verwelkingsziekte krijgen. Noem een oorzaak waardoor na enkele generaties toch weer tomatenplanten zijn ontstaan die de verwelkingsziekte krijgen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een juiste oorzaak waardoor na enkele generaties weer tomatenplanten ontstaan die de verwelkingsziekte krijgen. (1p)

Voorbeelden van juiste oorzaken: er is een mutatie opgetreden in de schimmel; er is een (terug)mutatie opgetreden in de tomatenplant; er is een infectie opgetreden met een andere schimmelsoort.

Vraag 13 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Runderen

Opgavetekst

Bron 6

Figuur uit het examen

Foto's van drie runderen. Van links naar rechts: een rood rund, een wit rund en een rood-wit gevlekt rund. Onder de foto's staan de namen rood, wit en rood-wit.

Vraag 17 1 punt

Bij een bepaald runderras is de kleur van de vacht rood, wit of rood-wit gevlekt. De kleur van de vacht is een erfelijke eigenschap. Als een homozygoot rood rund gekruist wordt met een homozygoot wit rund, zijn alle nakomelingen rood-wit gevlekt. Twee van de rood-wit gevlekte nakomelingen worden met elkaar gekruist. Op de uitwerkbijlage staat een tabel met de kolom kans en de rijen rode nakomelingen, witte nakomelingen en rood-wit gevlekte nakomelingen. Vul in deze tabel in hoe groot de kans is op rode, witte en rood-wit gevlekte nakomelingen.

Bekijk het antwoord
  • Vult de tabel volledig juist in: rode nakomelingen 25%, witte nakomelingen 25%, rood-wit gevlekte nakomelingen 50%. (1p)

Kans op rode nakomelingen 25%, op witte nakomelingen 25% en op rood-wit gevlekte nakomelingen 50%.

Alleen aan een volledig juist ingevulde tabel 1 scorepunt toekennen. Juiste kansen: rode nakomelingen 25% (0,25 of ¼), witte nakomelingen 25% (0,25 of ¼), rood-wit gevlekte nakomelingen 50% (0,5 of ½).

Vraag 17 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Ontwikkeling van de zaadcellen

Vraag 30 1 punt

Hoe groot is de kans dat een zaadcel in de bijbal een X-chromosoom bevat? En hoe groot is de kans dat een zaadcel in de bijbal een Y-chromosoom bevat? Schrijf je antwoord zo op: kans op een X-chromosoom: ... kans op een Y-chromosoom: ...

Bekijk het antwoord
  • Noemt de kans op een X-chromosoom én de kans op een Y-chromosoom, beide 0,5 (50%). (1p)

Alleen aan een volledig juist antwoord 1 scorepunt toekennen. Juiste kansen: 0,5 (50% of ½) voor een X-chromosoom en 0,5 (50% of ½) voor een Y-chromosoom.

Vraag 30 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Bloedonderzoek

Vraag 41 1 punt

AGS wordt veroorzaakt door een recessief gen (a). Hoe groot is de kans dat een man met AGS en een homozygote vrouw zonder AGS een kind met AGS krijgen?

  1. A 0%
  2. B 25%
  3. C 50%
  4. D 75%
  5. E 100%
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 41 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Chromosomen van een baby

Opgavetekst

Chromosomen van een baby

Geslachtscellen van mensen bevatten 23 chromosomen en ontstaan bij een bepaalde celdeling. Bij deze celdeling gaat soms iets fout, waardoor een geslachtscel een chromosoom te veel kan hebben. Als zo’n geslachtscel samensmelt met een normale geslachtscel en uitgroeit tot een baby, heeft de baby een erfelijke afwijking die trisomie (‘driemaal het chromosoom’) genoemd wordt.

Vraag 8 1 punt

Hoeveel chromosomen heeft een huidcel van een baby met trisomie?

Bekijk het antwoord
  • Noemt 47 chromosomen (1p)

Vraag 8 in het hele examen

Bron 7

Figuur uit het examen

Tekening van een zwangere buik: een lange naald gaat door de buikwand en de baarmoeder naar het embryo in het vruchtwater.

Vraag 9 1 punt

Tijdens een zwangerschap kan worden vastgesteld of een embryo trisomie heeft. Hiervoor worden huidcellen van het embryo gebruikt die via een bepaalde onderzoeksmethode worden weggenomen (zie de afbeelding). Hoe heet deze onderzoeksmethode?

  1. A echoscopie
  2. B vlokkentest
  3. C vruchtwaterpunctie
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 9 in het hele examen

Vraag 10 1 punt

De huidcellen worden in het laboratorium gestimuleerd om te delen, zodat de chromosomen kunnen worden onderzocht. Welk type celdeling vindt plaats bij de huidcellen in het laboratorium?

Bekijk het antwoord
  • Noemt de gewone celdeling (mitose) (1p)

Vraag 10 in het hele examen

Vraag 11 1 punt

Door het onderzoek van de chromosomen kan ook worden vastgesteld of het embryo een jongen of een meisje is. Leg uit hoe je aan de chromosomen kunt zien dat het embryo een jongen is.

Bekijk het antwoord
  • Uit de uitleg blijkt dat een jongen twee verschillende geslachtschromosomen heeft, waaronder een Y-chromosoom (1p)

Vraag 11 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Fruitvliegen

Opgavetekst

Fruitvliegen

Fruitvliegen worden in laboratoria veel gebruikt voor erfelijkheidsonderzoek. Ze kunnen makkelijk gekweekt worden en planten zich snel voort. Een vrouwtje geeft stoffen af, feromonen, waar een mannetje op afkomt. Het mannetje volgt het vrouwtje, tikt tegen haar achterlijf en trilt met één van zijn vleugels. Binnen een uur volgt dan de paring. Daarna legt het vrouwtje eitjes, waaruit zich larven ontwikkelen. Een larve wordt na enige tijd een pop. Uit de pop ontstaat een nieuwe fruitvlieg. De stadia van de levenscyclus van de fruitvlieg staan in de tabel.

Bron 10

Figuur uit het examen
De stadia van de levenscyclus van de fruitvlieg, met een afbeelding per stadium.
stadiumbeschrijving
1volwassen vrouwtje
2ei
3larve
4pop
5nieuwe fruitvlieg

Vraag 17 1 punt

In de afbeelding zijn verschillende stadia in de voortplanting van fruitvliegen met een cijfer aangegeven. De genotypen van deze stadia worden met elkaar vergeleken. Hoeveel van deze stadia hebben hetzelfde genotype?

  1. A alle vijf de stadia
  2. B vier van de stadia
  3. C drie van de stadia
  4. D twee van de stadia
  5. E geen van de stadia
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 17 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Teken

Opgavetekst

Teken

Teken behoren tot de spinachtigen. Ze zijn ongeveer 2 mm groot en zuigen bloed van zoogdieren. In de afbeelding zie je een schematische weergave van het lichaam van een teek. Alléén schapenteken kunnen Borrelia-bacteriën overbrengen. Deze bacteriën veroorzaken bij mensen de ziekte van Lyme. De bacteriën kunnen zich in het lichaam schuilhouden, bijvoorbeeld in de oogzenuw en in de grote hersenen. Daardoor kunnen ook nog jaren na een tekenbeet klachten ontstaan. Hieronder staat een deel van een determineertabel voor teken.

Bron 28

Figuur uit het examen

Twee tekeningen van een teek. Links de buikzijde, met het orgaan van Haller, de zuigsnuit, de stigma en de anus. Rechts de rugzijde, met de zuigsnuit, het orgaan van Haller en het schildje.

Vraag 40 1 punt

Hoeveel chromosomen bevat een zaadcel van een teek?

Bekijk het antwoord
  • Noemt 14 chromosomen (1p)

Vraag 40 in het hele examen

Vraag 41 1 punt

Een larve ontwikkelt zich tot een nimf. Noem een kenmerk van het fenotype van larven dat volgens de informatie tijdens deze ontwikkeling verandert.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een juist kenmerk: aantal poten, grootte van het lichaam of vorm van het lichaam (1p)

Vraag 41 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Mondademhaling

Opgavetekst

Mondademhaling

Reva en haar tweelingbroer Milan zijn bij de huisarts, omdat Reva een luchtweginfectie heeft. Reva heeft de gewoonte om door haar mond in te ademen. Haar broer Milan ademt meestal door zijn neus.

Vraag 5 1 punt

Zijn Reva en Milan een eeneiige tweeling of een twee-eiige tweeling? Leg je antwoord uit.

Bekijk het antwoord
  • Antwoord: een twee-eiige tweeling, met een uitleg waaruit blijkt dat ze niet hetzelfde geslacht hebben. (1p)

Vraag 5 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Goudvissen

Opgavetekst

Goudvissen

Goudvissen worden al meer dan 1000 jaar gekweekt. Ongeveer 400 jaar geleden ontstond een goudvis met dubbele vinnen (zie de afbeelding).

Goudvissen

Goudvissen

Twee goudvissen naast elkaar, met het opschrift ‘goudvis met enkele vinnen’ (links) en ‘goudvis met dubbele vinnen’ (rechts).

Vraag 37 1 punt

Kwekers hebben goudvissen met dubbele vinnen gekruist met verschillende typen goudvissen met enkele vinnen. Zo zijn er na verloop van tijd goudvissen met dubbele vinnen ontstaan met verschillende kleuren en vormen. Is er bij dit kweken sprake van selectie?

  1. A ja, van kunstmatige selectie
  2. B ja, van natuurlijke selectie
  3. C nee, er is geen sprake van selectie
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 37 in het hele examen

Stamboom van de goudvissen

Stamboom van de goudvissen

Kruisingsschema. Vis P (dubbele vinnen) en vis Q (enkele vinnen) zijn de ouders; hun nakomeling is vis R (enkele vinnen). Vis R is gekruist met een vis met dubbele vinnen. Daaruit komen 210 vissen met dubbele vinnen en 195 vissen met enkele vinnen.

Vraag 38 1 punt

Een goudvis met dubbele vinnen (vis P) wordt gekruist met een goudvis met enkele vinnen (vis Q). Alle nakomelingen hebben enkele vinnen. Kruising van zo’n nakomeling (vis R) met een vis met dubbele vinnen levert 405 nakomelingen op. Van deze nakomelingen zijn er 195 met enkele vinnen en 210 met dubbele vinnen (zie de stamboom hieronder). Wat is het genotype van vis R?

  1. A AA
  2. B Aa
  3. C aa
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 38 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Prenataal onderzoek

Vraag 44 1 punt

Clara is in verwachting. Om de chromosomen van haar foetus te onderzoeken worden er cellen van de foetus weggenomen. Noem een prenatale onderzoeksmethode waarbij cellen van een foetus weggenomen worden.

Bekijk het antwoord
  • De vlokkentest of de vruchtwaterpunctie. (1p)

Vraag 44 in het hele examen

Chromosomen

Chromosomen

Karyogram: de chromosomen zijn gerangschikt in groepen die van 1 tot en met 23 zijn genummerd. Het nummer staat onder elk groepje.

Vraag 45 1 punt

De arts heeft de chromosomen in kaart gebracht (zie de afbeelding). Zij vertelt Clara dat haar ongeboren baby een chromosomale afwijking heeft. Leid uit de afbeelding af wat de chromosomale afwijking is.

Bekijk het antwoord
  • Eén chromosoom 18 is drie keer aanwezig (trisomie 18). (1p)

Het antwoord down(syndroom) levert geen scorepunt op (correctievoorschrift, opmerking bij vraag 45).

Vraag 45 in het hele examen

Vraag 46 1 punt

Is aan de chromosomen in de afbeelding te zien of de ongeboren baby van Clara een jongen of een meisje is?

  1. A Ja, de baby is een jongen.
  2. B Ja, de baby is een meisje.
  3. C Nee, dat is niet te zien aan de chromosomen in de afbeelding.
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 46 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Cysten in de nieren

Opgavetekst

Cysten in de nieren

Er is een ziekte waarbij in de nieren cysten ontstaan. Cysten zijn blaasjes gevuld met vocht. Als er veel van zulke cysten aanwezig zijn, kan de functie van de nieren verstoord worden. Deze ziekte wordt veroorzaakt door een dominant gen (A).

Vraag 51 1 punt

Indra en Pieter verwachten een kind. Indra is heterozygoot voor deze nierziekte. Pieter heeft de ziekte niet. Hoe groot is de kans dat het kind van Indra en Pieter deze nierziekte zal krijgen?

  1. A 0%
  2. B 25%
  3. C 50%
  4. D 75%
  5. E 100%
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 51 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Een gordeldier

Vraag 9 1 punt

Een geslachtscel van het negenbandig gordeldier bevat 32 chromosomen. Hoeveel chromosomen bevat een levercel van een embryo van dit dier?

Bekijk het antwoord
  • Noemt 64 chromosomen. (1p)

Vraag 9 in het hele examen

Vraag 10 1 punt

Het negenbandig gordeldier krijgt meestal vier jongen per keer. Deze vier jongen vormen samen altijd een eeneiige vierling en hebben hetzelfde genotype. Leg uit dat de vier jongen van een eeneiige vierling hetzelfde genotype hebben.

Bekijk het antwoord
  • Uit de uitleg moet blijken dat de vier jongen afkomstig zijn uit één (bevruchte) eicel. (1p)

Vraag 10 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Hemochromatose

Vraag 18 1 punt

Hemochromatose is een erfelijke ziekte die wordt veroorzaakt door een recessief gen. Susan heeft hemochromatose. Tom is heterozygoot voor het gen dat hemochromatose veroorzaakt. Hoe groot is de kans dat een kind van Susan en Tom hemochromatose heeft?

  1. A 0%
  2. B 25%
  3. C 50%
  4. D 75%
  5. E 100%
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 18 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Een bloedtransfusie

Opgavetekst

Bron 6

Figuur uit het examen

Vier personen met hun bloedgroep: Ada A+, Barend AB+, Carla O+ en Paul A+. Legenda: + = resuspositief.

Vraag 26 1 punt

De afbeelding laat de bloedgroepen zien van vier personen. Paul heeft een bloedtransfusie nodig. Van wie kan Paul rode bloedcellen toegediend krijgen zonder dat er gevaar is voor klontering?

  1. A alleen van Ada
  2. B alleen van Barend
  3. C alleen van Carla
  4. D van Ada en van Barend
  5. E van Ada en van Carla
  6. F van Barend en van Carla
Bekijk het antwoord

Antwoord: E

Vraag 26 in het hele examen

2021, tijdvak 3: De ziekte van Fabry

Vraag 28 1 punt

De ziekte van Fabry is een zeldzame, erfelijke stofwisselingsziekte. Het gen dat de ziekte veroorzaakt, ligt op het X-chromosoom. De ziekte komt vaker voor bij mannen dan bij vrouwen. Koen heeft de ziekte van Fabry. Hoeveel procent van zijn zaadcellen bevat het gen voor deze ziekte?

  1. A 0%
  2. B 50%
  3. C 100%
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 28 in het hele examen

Vraag 29 1 punt

Door prenataal onderzoek kan vastgesteld worden of een baby het gen voor de ziekte van Fabry heeft. Er worden dan eerst cellen van de ongeboren baby weggenomen. Noem een methode waarbij zulke cellen weggenomen worden.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de vlokkentest of de vruchtwaterpunctie. (1p)

Vraag 29 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Het Duane-syndroom

Opgavetekst

Bron 10

Figuur uit het examen

Dwarsdoorsnede van het oog, van boven gezien. Q wijst naar de oogspieren aan de buitenkant van de oogbol. R, S en T wijzen naar andere delen van het oog.

Vraag 36 1 punt

Soms is het Duane-syndroom het gevolg van een verandering in het DNA. Hoe heet een verandering in het DNA?

Bekijk het antwoord
  • Noemt mutatie. (1p)

Vraag 36 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Biologische en niet-biologische kippen

Vraag 49 1 punt

Biologische kippen hebben betere leefomstandigheden en krijgen biologisch voer. De niet-biologische kippenhouderij gebruikt voor de vleesproductie speciale kippenrassen die ontstaan zijn door dieren met elkaar te kruisen die zeer snel groeien. Ze krijgen veel voedsel om de snelle groei te stimuleren. Wordt het verschil tussen het gewicht van een biologische kip en van een niet-biologische kip veroorzaakt door verschil in genotype? En wordt het veroorzaakt door verschil in milieufactoren?

  1. A alleen door verschil in genotype
  2. B alleen door verschil in milieufactoren
  3. C door verschil in genotype en door verschil in milieufactoren
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 49 in het hele examen

2019, tijdvak 1: PAH

Opgavetekst

PAH

PAH is een aandoening waarbij de bloedvaten in de longen vernauwd zijn. Hierdoor moet het hart krachtiger samentrekken dan normaal om het bloed de longslagaders in te pompen. Bij PAH is daardoor de bloeddruk in de longslagaders veel te hoog.

Bron 3

Figuur uit het examen

Tekening van het hart van voren, met de grote bloedvaten. De letters P, Q, R en S wijzen bloedvaten aan.

Bron 5

Figuur uit het examen

Stamboom van een familie over drie generaties. Legenda: een gevuld figuur heeft PAH, een leeg figuur heeft geen PAH. Letter P en letter Q wijzen elk een persoon in de stamboom aan.

Vraag 5 2 punten

PAH kan verschillende oorzaken hebben. Eén daarvan is een erfelijke afwijking, veroorzaakt door een dominant gen (A). In de afbeelding zie je een stamboom van een familie waarin de erfelijke vorm van PAH voorkomt. Wat is het genotype van persoon P? En wat is het genotype van persoon Q?

Bekijk het antwoord
  • Genotype persoon P: Aa (heterozygoot) (1p)
  • Genotype persoon Q: aa (homozygoot recessief) (1p)

Wanneer de kandidaat een andere letter gebruikt om het genotype aan te geven, ook de scorepunten toekennen.

Vraag 5 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Sikkelcel-anemie

Opgavetekst

Sikkelcel-anemie

Daisy heeft sikkelcel-anemie. Bij iemand met sikkelcel-anemie bevatten de rode bloedcellen een afwijkende vorm van hemoglobine. Daardoor kunnen deze cellen niet goed functioneren.

Sikkelcel-anemie wordt veroorzaakt door een recessief gen (a).

Vraag 15 1 punt

Een tante en een oom van Daisy zijn beiden heterozygoot voor het gen dat sikkelcel-anemie veroorzaakt. Ze verwachten samen een kind. Hoe groot is de kans dat dit kind sikkelcel-anemie krijgt?

  1. A 0%
  2. B 25%
  3. C 50%
  4. D 75%
  5. E 100%
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 15 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Schubbeneters

Opgavetekst

Schubbeneters

Schubbeneters leven in een meer in Afrika. Het zijn vissen die zich voeden met schubben van andere vissen.

Schubbeneters worden geboren met een scheve bek. De scheve bek zit links of rechts aan de voorkant van de vis (zie de afbeelding). Jonge schubbeneters ontdekken dat ze met hun scheve bek het makkelijkst schubben van één zijkant van een vis kunnen afhappen.

Een wetenschapper vermoedt dat het meer waarin de schubbeneters leven, al twintig miljoen jaar bestaat. Ze gaat ervan uit dat veel vissen in het meer een gemeenschappelijke voorouder hebben en maakt een stamboom (zie de afbeelding).

Bron 24

kruisingoudersnakomelingen: linksmondignakomelingen: rechtsmondig
1linksmondig x linksmondig769225
2linksmondig x rechtsmondig506536
3rechtsmondig x rechtsmondig0479

Bron 35

Figuur uit het examen

Bovenaanzicht van een schubbeneter. Daaronder twee vissen met de bek aan de zijkant; de linker is aangeduid als rechtsmondig, de rechter als linksmondig.

Vraag 43 1 punt

Uit kruisingsproeven blijkt dat de eigenschappen linksmondig en rechtsmondig erfelijk zijn. In de tabel staan de resultaten van enkele kruisingen met schubbeneters. Het gen voor rechtsmondig is recessief. Uit welke kruising kun je dat met zekerheid afleiden?

  1. A kruising 1
  2. B kruising 2
  3. C kruising 3
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 43 in het hele examen

2019, tijdvak 1: De zwarte populier

Opgavetekst

Beschrijving van de zwarte populier

hoogtetot 35 meter
leeftijdkan 100 tot 150 jaar oud worden
bloeitijdmaart - april
voortplanting
verspreiding zadendoor de wind

Vraag 47 1 punt

Uit knoppen aan de wortels van een zwarte populier kunnen nieuwe zwarte populieren groeien. Een bioloog wil van een groepje van vier zwarte populieren bepalen of ze uit aparte zaden opgegroeid zijn, of uit de wortels van één boom. Hij onderzoekt daarvoor het DNA van elke boom. Uit het resultaat trekt hij de conclusie dat de bomen uit één boom zijn ontstaan. Leg uit wat het resultaat van het DNA-onderzoek was.

Bekijk het antwoord
  • Uit de uitleg moet blijken dat de bomen hetzelfde DNA hebben (1p)

Vraag 47 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Hamerduim

Opgavetekst

Hamerduim

Hamerduim

Sommige mensen hebben één duim die korter en breder is dan normaal. Dat wordt een hamerduim genoemd (zie de duim links in de afbeelding). Zo'n verandering in de bouw van de duimbotjes wordt bepaald door een dominant gen (A).

De foto toont twee duimen naast elkaar; de linker duim is het hamerduim.

Kruisingsschema (uitwerkbijlage)

genotype zaadcellen
genotype eicellen
genotype eicellen

Vraag 19 2 punten

Sommige mensen hebben één duim die korter en breder is dan normaal. Dat wordt een hamerduim genoemd (zie de duim links in de afbeelding). Zo'n verandering in de bouw van de duimbotjes wordt bepaald door een dominant gen (A). Karin en Mike krijgen een kind. Karin heeft gewone duimen. Mike is heterozygoot voor de eigenschap hamerduim. Vul het kruisingsschema in en noteer hoe groot de kans is dat het kind van Karin en Mike ook een hamerduim krijgt.

Bekijk het antwoord
  • Het kruisingsschema is juist ingevuld: de zaadcellen van Mike zijn A en a, de eicellen van Karin zijn a en a, en de vier vakjes zijn Aa, aa, Aa en aa (1p)
  • Noemt het juiste antwoord: de kans dat het kind een hamerduim krijgt is 50% (1p)

Kruisingsschema met in de kolommen de zaadcellen van Mike (A en a) en in de rijen de eicellen van Karin (a en a). De vier vakjes zijn Aa, aa, Aa en aa. De kans op een hamerduim is 50%.

Als het schema anders ingevuld is en de kandidaat daar een juist bijbehorend antwoord uit afleidt, alleen het tweede scorepunt toekennen.

Vraag 19 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Draagmoeder

Opgavetekst

Bron 12

Figuur uit het examen

Tekening van de vrouwelijke voortplantingsorganen met een dunne buis. De buis, met het label 'buis', loopt van onderen de baarmoeder in. Het label 'bevruchte eicel' wijst naar een punt in de baarmoeder.

Draagmoeder

In een krant stond het volgende bericht:

Na een reeks schandalen heeft het Thaise parlement vandaag het betaalde draagmoederschap verboden. Steeds vaker zoeken buitenlandse paren een Thaise vrouw om voor hen een kind te dragen. Vooral één zaak zorgde voor verontwaardiging. Het paar nam wel het gezonde meisje mee, maar liet haar tweelingbroertje met het syndroom van Down bij de draagmoeder achter.

Tabel (uitwerkbijlage)

buitenlands paar: manbuitenlands paar: vrouwdraagmoeder: vrouw
De genen van de tweeling zijn afkomstig van:

Vraag 24 1 punt

In de informatie is sprake van een draagmoeder en van een buitenlands paar. De draagmoeder heeft een tweeling gebaard. Kruis in de tabel aan van wie de genen van de tweeling afkomstig zijn.

Bekijk het antwoord
  • De tabel is juist ingevuld: de genen van de tweeling zijn afkomstig van de man en de vrouw van het buitenlandse paar, niet van de draagmoeder (1p)

Kruis aan in de kolommen 'buitenlands paar: man' en 'buitenlands paar: vrouw'. De kolom 'draagmoeder: vrouw' blijft leeg.

Alleen aan een volledig juist ingevulde tabel 1 scorepunt toekennen.

Vraag 24 in het hele examen

Vraag 25 1 punt

Is de tweeling waarover in het krantenbericht geschreven wordt, een eeneiige tweeling of is het een twee-eiige tweeling? Leg je antwoord uit met behulp van de informatie.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een twee-eiige tweeling, met een uitleg waaruit blijkt dat de tweeling bestaat uit een jongen en een meisje, of dat slechts één van de twee het syndroom van Down heeft (1p)

Het antwoord twee-eiig moet met een uitleg komen, bijvoorbeeld dat de tweeling bestaat uit een jongen en een meisje, of dat slechts één van de twee het syndroom van Down heeft. Zonder uitleg 0 punten.

Vraag 25 in het hele examen

Vraag 26 1 punt

Het syndroom van Down kan ontstaan doordat er iets fout is gegaan bij de meiose. Welke cellen ontstaan door meiose?

  1. A alleen de geslachtscellen
  2. B alleen de eerste cellen van het embryo
  3. C de geslachtscellen en de eerste cellen van het embryo
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 26 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Een bijzondere vogel

Vraag 42 1 punt

Bij vogels hebben de mannetjes twee gelijke geslachtschromosomen (ZZ) en vrouwtjes twee verschillende (ZW). Als de bijzondere vogel voor de helft mannelijk is en voor de helft vrouwelijk, welke geslachtschromosomen kunnen zich dan in een huidcel bevinden?

  1. A WW en ZW
  2. B WW en ZZ
  3. C ZW en ZZ
  4. D WW of ZW
  5. E WW of ZZ
  6. F ZW of ZZ
Bekijk het antwoord

Antwoord: F

Vraag 42 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Het syndroom van Carpenter

Vraag 47 1 punt

Het syndroom van Carpenter is een erfelijke aandoening die afwijkingen veroorzaakt aan de schedel en het gezicht. Het syndroom wordt veroorzaakt door een recessief gen. Karen en Richard hebben een kind met het syndroom van Carpenter. Zelf hebben ze deze aandoening niet. Karen is in verwachting van hun tweede kind. Hoe groot is de kans dat het tweede kind het syndroom van Carpenter heeft?

  1. A 0%
  2. B 25%
  3. C 50%
  4. D 75%
  5. E 100%
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 47 in het hele examen

Vraag 48 1 punt

Karen en Richard vragen aan de dokter of met prenataal onderzoek vastgesteld kan worden of hun tweede kind het syndroom van Carpenter heeft. De dokter stelt een onderzoek voor waarbij afwijkingen aan de schedel van de ongeboren baby te zien zijn. Welk onderzoek stelt de dokter voor?

  1. A echoscopie
  2. B vlokkentest
  3. C vruchtwaterpunctie
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 48 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Kersenbomen

Opgavetekst

Bron 13

Figuur uit het examen

Doorsnede van de stamper van een kersenbloem. Aangewezen zijn een stuifmeelkorrel (bovenop de stempel) en een eicel (in het midden van de eierstok).

Bron 14

Figuur uit het examen

Drie stampers, elk met genotype S1S2 (S-genen in stamper). Op elke stamper liggen twee stuifmeelkorrels: links S1 en S2, midden S1 en S3, rechts S3 en S4. Legenda: x = geen stuifmeelbuis. Bij de andere korrels groeit een stuifmeelbuis door de stijl.

Vraag 30 1 punt

Op één chromosomenpaar van een kersenboom bevindt zich gen S. Gen S kan in vier verschillende typen voorkomen: S1, S2, S3 en S4. Een stuifmeelbuis kan alleen groeien als de stuifmeelkorrel een ander type van gen S heeft dan de cellen van de stamper (zie de afbeelding). Op de stamper van een kersenboom met genotype S1S2 komen stuifmeelkorrels terecht van een kersenboom met genotype S2S3. Hoe groot is de kans op nakomelingen met genotype S2S2?

  1. A 0%
  2. B 25%
  3. C 50%
  4. D 75%
  5. E 100%
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 30 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Tuinslakken

Opgavetekst

Bron 17

Figuur uit het examen

Foto van een tuinslak op een stenen ondergrond. Het huisje is spiraalvormig.

Vraag 36 2 punten

Op de foto zie je een tuinslak. De huisjes van deze tuinslakken kunnen geel of bruin zijn. De kleur is een erfelijke eigenschap. Het gen voor de bruine kleur is dominant (A). Een tuinslak die heterozygoot is voor de kleur van het huisje paart met een homozygote tuinslak. Ze krijgen nakomelingen met een bruin huisje en nakomelingen met een geel huisje. Schrijf in de tabel op de uitwerkbijlage het genotype en het fenotype op van de homozygote ouder. De tabel heeft de rijen genotype van de homozygote ouder en fenotype van de homozygote ouder.

Bekijk het antwoord
  • Genotype van de homozygote ouder juist: aa (1p)
  • Fenotype van de homozygote ouder juist: geel (huisje) (1p)

Als het genotype met AA of Aa is aangegeven en bij het fenotype ‘bruin’ is ingevuld, mag 1 scorepunt worden toegekend.

Vraag 36 in het hele examen

Vraag 37 2 punten

In een tuin is de bodem bedekt met bruin strooisel. Strooisel bestaat uit dode resten van organismen. In deze tuin leeft een populatie slakken. Er zijn slakken met gele huisjes en slakken met bruine huisjes. De slakken eten van de dode resten op de bodem van de tuin. Zelf worden de slakken gegeten door vogels. In de loop van enkele jaren neemt het deel van de populatie dat bestaat uit slakken met gele huisjes af. Het deel met bruine huisjes neemt juist toe. Dit is het gevolg van natuurlijke selectie. Leg uit hoe door natuurlijke selectie het aantal slakken met bruine huisjes in deze populatie toeneemt.

Bekijk het antwoord
  • Slakken met een bruin huisje hebben een grotere overlevingskans (dan slakken met een geel huisje) (1p)
  • Daardoor hebben slakken met een bruin huisje een grotere kans zich voort te planten (1p)

Vraag 37 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Familieonderzoek

Opgavetekst

Bron 18

Figuur uit het examen

Stambomen van drie families: familie 1, familie 2 en familie 3. Legenda: man zonder de ziekte (open vierkant), man met de ziekte (gevuld vierkant), vrouw zonder de ziekte (open cirkel), vrouw met de ziekte (gevulde cirkel).

Vraag 38 1 punt

In de afbeelding zie je stambomen van drie families waarin een bepaalde erfelijke ziekte voorkomt. Voor genetisch onderzoek naar deze ziekte moet erfelijk materiaal beschikbaar zijn van drie familieleden met die ziekte. Deze drie familieleden moeten nauw aan elkaar verwant zijn. Slechts één van deze drie families voldoet aan die voorwaarde. Welke familie is dat?

  1. A familie 1
  2. B familie 2
  3. C familie 3
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 38 in het hele examen

Stamboom van de familie De Bruin

Stamboom van de familie De Bruin

Stamboom van de familie De Bruin met de personen 1 tot en met 10. Legenda: man zonder de ziekte (open vierkant), man met de ziekte (gevuld vierkant), vrouw zonder de ziekte (open cirkel), vrouw met de ziekte (gevulde cirkel).

Vraag 39 1 punt

In de familie De Bruin komt een ziekte voor. Uit onderzoek blijkt dat de ziekte erfelijk is. In de afbeelding zie je de stamboom van de familie De Bruin. Uit gegevens in de stamboom kan afgeleid worden dat het gen voor de ziekte recessief is. Uit welke gegevens kan dat met zekerheid afgeleid worden?

  1. A uit de fenotypen van 1, 2 en 4 samen
  2. B uit de fenotypen van 3, 4 en 8 samen
  3. C uit de fenotypen van 5, 6 en 9 samen
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 39 in het hele examen

Vraag 40 1 punt

Mila de Bruin is zwanger en wil weten of haar ongeboren baby de erfelijke ziekte heeft. Geef de naam van een methode om cellen van de ongeboren baby weg te nemen voor prenataal onderzoek.

Bekijk het antwoord
  • Noemt vlokkentest / vruchtwaterpunctie (1p)

Vraag 40 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Puberteit

Informatie 5 Geslachtschromosomen

Een afwijkend aantal geslachtschromosomen kan de ontwikkeling in de puberteit ernstig verstoren, zoals bij het syndroom van Klinefelter en bij het syndroom van Turner.

5.1 Het syndroom van Klinefelter

Het syndroom van Klinefelter is een aandoening waarbij jongens een extra X-chromosoom hebben in gewone lichaamscellen. Bij jongens met dit syndroom begint de puberteit meestal op de normale leeftijd, maar de zaadballen blijven klein. Deze jongens hebben vaak weinig baardgroei en soms is er sprake van borstvorming. De meeste mannen met dit syndroom zijn onvruchtbaar.

5.2 Het syndroom van Turner

Bij meisjes met het syndroom van Turner ontbreekt één van de twee X-chromosomen geheel of gedeeltelijk. Deze meisjes worden in de puberteit niet ongesteld. Bij de meeste meisjes met het syndroom van Turner bevatten de eierstokken geen rijpende eicellen.

Vraag 52 1 punt

In informatie 5 wordt de invloed van een aantal geslachtschromosomen op de puberteit beschreven. Welke geslachtschromosomen heeft een jongen met het syndroom van Klinefelter in een levercel?

  1. A XX
  2. B XY
  3. C XXY
  4. D XYY
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 52 in het hele examen

Vraag 53 1 punt

Het syndroom van Turner wordt soms pas in de puberteit opgemerkt. Leg met behulp van de informatie uit waardoor het syndroom van Turner dan wél opgemerkt kan worden.

Bekijk het antwoord
  • Uit de uitleg blijkt dat meisjes met het syndroom van Turner in de puberteit niet ongesteld worden (1p)

Vraag 53 in het hele examen

Bron 31

Figuur uit het examen

Tekening van bloeddeeltjes binnen een cirkel: meerdere rode bloedcellen (ronde cellen zonder kern), kleine sterachtige bloedplaatjes en twee grotere witte bloedcellen met een donkere kern.

Vraag 54 1 punt

Het syndroom van Turner kan vastgesteld worden door bloedonderzoek. Rode bloedcellen en bloedplaatjes zijn voor zo’n onderzoek niet geschikt. In de afbeelding zie je enkele bloeddeeltjes. Leg uit dat alleen witte bloedcellen voor zo’n onderzoek geschikt zijn.

Bekijk het antwoord
  • Uit de uitleg blijkt dat alleen witte bloedcellen een kern / chromosomen / DNA / erfelijk materiaal hebben (1p)

Vraag 54 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Labradors fokken

Opgavetekst

Labradors fokken

Labradors zijn honden met een zwarte, bruine of blonde vacht. Het gen voor een zwarte vachtkleur is dominant (B) en het gen voor een bruine vacht is recessief (b). De kleur blond wordt door andere genen bepaald. Op basis van bepaalde eigenschappen worden labradors ingedeeld in negen verschillende typen. Drie van die typen staan beschreven in de tabel.

type 1type 2type 3
kleur vachtzwartblondblond
kleur neuszwartzwartzwart
mogelijke vachtkleur van nakomelingenblond, bruin of zwartzwart of blondblond, bruin of zwart

Bron 11

Figuur uit het examen
Links Peter, rechts Rosa.

Twee foto's van labradors. Links Peter: een labrador met een donkere, zwarte vacht. Rechts Rosa: een labrador met een blonde vacht.

Vraag 20 1 punt

Peter is een labrador van het type 1. Welk type labrador is Rosa?

Bekijk het antwoord
  • Noemt type 3 (1p)

Vraag 20 in het hele examen

Vraag 21 1 punt

In de afbeelding hieronder zie je de labradors Peter en Rosa. Ze krijgen samen tien nakomelingen, zwarte en bruine.

Is Peter voor de eigenschap vachtkleur homozygoot of heterozygoot? Leg je keuze uit met behulp van de informatie.

Bekijk het antwoord
  • Is heterozygoot, met een uitleg waaruit blijkt dat hij zwarte en bruine nakomelingen heeft gekregen (1p)

Vraag 21 in het hele examen

Fokschema

In de tabel hieronder zie je een deel van een fokschema dat gebruikt wordt om de kleur van nakomelingen te voorspellen.

type oudertype 1type 2type 3
type 175% zwart, 25% bruin100% zwart75% zwart, 25% bruin
type 2100% zwart100% blond100% blond
type 375% zwart, 25% bruin100% blond100% blond

Vraag 22 1 punt

Een mannetje van type 1 wordt gekruist met een vrouwtje van type 1. Uit een echo blijkt dat het vrouwtje zwanger is van twaalf pups. Bereken hoeveel van de twaalf pups naar verwachting een zwarte vacht zullen hebben.

Bekijk het antwoord
  • Noemt 9 pups (1p)

Vraag 22 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Wolven

Opgavetekst

Informatie 1 Stamboom

Stamboom
Informatie 1

Wolven behoren tot de familie van de hondachtigen (Canidae). Er zijn ongeveer 35 soorten hondachtigen, waarvan er zes soorten in Europa in het wild voorkomen. In de afbeelding zie je een deel van een stamboom waar de wolf in voorkomt.

De stamboom loopt van orde naar soort. Orde: Carnivora (roofdieren). Families: Canidae (hondachtigen), Mustelidae (marterachtigen), Felidae (katachtigen). Geslachten onder Canidae: Vulpes (vosachtigen) met de soorten vos en poolvos; Chrysocyon met de manenwolf; Speothos met de boshond; Canis (wolfachtigen) met de soorten wolf en jakhals.

Vraag 47 1 punt

Een zwarte wolf die heterozygoot is voor de eigenschap vachtkleur paart met een grijze wolf. Hoeveel procent van de nakomelingen zal naar verwachting zwart zijn?

  1. A 0%
  2. B 25%
  3. C 50%
  4. D 75%
  5. E 100%
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 47 in het hele examen

Hoe vaak erfelijkheid in het examen komt

Vragen over erfelijkheid per centraal examen biologie vmbo-gl/tl. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
ExamenVragenAantalAandeel
2026, tijdvak 125, 29, 43-45, 49-50714%
2026, tijdvak 215, 22, 3236%
2025, tijdvak 123, 2924%
2025, tijdvak 217, 23-24, 41-42510%
2024, tijdvak 124-25, 52-5348%
2024, tijdvak 240-41, 49-50, 52510%
2023, tijdvak 16, 34, 4136%
2023, tijdvak 24-5, 10, 26, 41-42, 49713%
2022, tijdvak 124-25, 29, 4447%
2022, tijdvak 243-4536%
2022, tijdvak 37, 13, 17, 30, 41510%
2021, tijdvak 18-11, 17, 40-41713%
2021, tijdvak 25, 37-38, 44-46, 51714%
2021, tijdvak 39-10, 18, 26, 28-29, 36, 49815%
2019, tijdvak 15, 15, 43, 4748%
2019, tijdvak 219, 24-26, 42, 47-48715%
2018, tijdvak 130, 36-40, 52-54918%
2018, tijdvak 220-22, 4749%

In 18 van de 18 ingedeelde examens biologie vmbo-gl/tl staat een vraag over erfelijkheid, samen 94 vragen (10% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2018, tijdvak 1: 9 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 8% van de vragen over erfelijkheid, daarvoor 11%. Dat aandeel is dus stabiel.

Oefenen met erfelijkheid

Maak de 15 nieuwste examenvragen over erfelijkheid online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.

Oefen de vragen over erfelijkheid

Andere onderwerpen biologie vmbo-gl/tl

Erfelijkheid op andere niveaus

Nakijken als docent

  1. Kies het examen in de vragenbank

    In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen biologie vmbo-gl/tl onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Hoe ToetsChecker biologie per vraagtype nakijkt, lees je op biologie toetsen nakijken met AI.

Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op biologie oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak komt erfelijkheid voor in het eindexamen biologie vmbo-gl/tl?

In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 94 vragen over erfelijkheid, 10% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 18 van die examens.

In welk examen biologie vmbo-gl/tl stonden de meeste vragen over erfelijkheid?

In het examen van 2018, tijdvak 1, met 9 vragen: 30, 36-40, 52-54.

Hoe oefen ik examenvragen over erfelijkheid?

Op deze pagina staan alle vragen over erfelijkheid met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.