Examenvragen gedrag biologie vmbo-gl/tl
99 vragen over gedrag uit 18 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Gedrag komt in 18 van de 18 examens biologie vmbo-gl/tl voor, met 99 vragen (11% van alle examenvragen). Het meest in 2021, tijdvak 1 (11 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over gedrag
Per examen de vragen over gedrag, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Meikevers
Opgavetekst
Meikevers ondergaan in hun leven een metamorfose. De larven van meikevers heten engerlingen. In de afbeelding zie je de stadia van de metamorfose.
Een volwassen meikever eet bladeren van bomen zoals de beuk, wilg en zomereik. Natuurlijke vijanden van de volwassen meikever zijn: kikkers, kraaien en vleermuizen.
Een engerling eet wortels van gras en van andere tuinplanten. Natuurlijke vijanden van de engerling zijn: kraaien, mollen en zwijnen.
Engerlingen zitten tot hun derde levensjaar in de grond en komen als meikever in april of mei boven de grond. Eenmaal boven de grond zijn vrouwtjes na 10 tot 15 dagen geslachtsrijp. Het vrouwtje verspreidt een geur. Het mannetje neemt met voelsprieten de geur waar en gaat op zoek naar het vrouwtje om te paren.
Vraag 7 1 punt
Het gedrag van het vrouwtje veroorzaakt een uitwendige prikkel dat leidt tot het zoekgedrag van het mannetje. Voor dit zoekgedrag is ook een inwendige prikkel nodig.
Noteer de inwendige prikkel die leidt tot het zoekgedrag van het mannetje.
Bekijk het antwoord
hormonen/voortplantingsdrang
2026, tijdvak 1: Reddende rugzak-ratten
Opgavetekst
Tijdens een aardbeving schudt de bodem zo hard dat een huis erdoor kan instorten. Het is daarna voor reddingswerkers een hele klus om overlevenden te vinden. Gedragsonderzoekers hebben ontdekt dat speciaal getrainde ratten overlevenden kunnen vinden. Ratten hebben een erg goede neus en snuffelen van nature overal.
In de afbeelding zie je zo'n getrainde rat; hij draagt een rugzak met een belletje. De rat vindt snuffelend zijn weg tussen het puin. Als hij de geur van een overlevende ruikt, trekt hij aan het belletje en keert dan terug naar de reddingswerker. De reddingswerker beloont de rat met iets lekkers.
Vraag 12 2 punten
Op de uitwerkbijlage staan twee zinnen over lerende ratten.
Kruis in de tabel bij elke zin het juiste leerproces aan.
| conditioneren | inprenten | trial-and-error | |
|---|---|---|---|
| Toevallig een voedselplek vinden tijdens het snuffelen, is een voorbeeld van... | |||
| Het krijgen van een beloning na terugkeer bij de reddingswerker, is een voorbeeld van... |
Bekijk het antwoord
| conditioneren | inprenten | trial-and-error | |
|---|---|---|---|
| Toevallig een voedselplek vinden tijdens het snuffelen, is een voorbeeld van... | X | ||
| Het krijgen van een beloning na terugkeer bij de reddingswerker, is een voorbeeld van... | X |
Vraag 13 1 punt
Bij de eerste rugzak-training worden zintuigcellen in de rug van de rat geprikkeld. Na enige tijd voelt de rat de rugzak niet meer.
Noteer de naam van dit proces.
Bekijk het antwoord
gewenning
2026, tijdvak 1: Komodovaraan
Opgavetekst
De komodovaraan is de grootste hagedis ter wereld. Hij kan wel drie meter lang worden.
De komodovaraan jaagt op grote prooidieren. Met zijn beet komt gif vrij waardoor het bloed van de prooi niet meer stolt. Daardoor sterft de prooi na korte tijd. Hierna eet de komodovaraan het hele prooidier op.
De komodovaraan plant zich voort door het leggen van eieren. Na ongeveer zeven maanden komen de jongen uit het ei. De komodovaraan doet niet aan broedzorg. Meteen na het uitkomen van de eieren klimmen de jongen in bomen, zodat ze veilig zijn voor volwassen komodovaranen en andere vijanden.
Vraag 17 1 punt
Het in de boom klimmen van de jongen van de komodovaraan is erfelijk gedrag.
Leg uit dat het in de boom klimmen van de jongen van de komodovaraan erfelijk gedrag is.
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat ze het gedrag niet van hun ouders geleerd kunnen hebben / ze direct na het uitkomen van de eieren in een boom klimmen.
2026, tijdvak 1: Toxoplasmose
Opgavetekst
Toxoplasmose is een infectieziekte die wordt veroorzaakt door een eencellig diertje, de toxoplasma-parasiet. Deze parasiet kan zich alleen voortplanten in de darmen van katachtigen. De eitjes van de parasiet worden verspreid door de ontlasting van katten.
In Nederland heeft ongeveer 40 procent van de bevolking antistoffen in het bloed tegen toxoplasmose. Besmetting is normaal gesproken ongevaarlijk. Voor zwangere vrouwen kan het wel gevolgen hebben voor het embryo. De parasiet kan via de placenta het embryo bereiken en een miskraam veroorzaken.
Vraag 34 2 punten
Ook muizen kunnen worden besmet met de toxoplasma-parasiet. De muizen vertonen daardoor meer onderzoekend gedrag en zijn minder angstig. Ook voelen deze muizen zich aangetrokken tot de geur van katten-urine.
Leg uit dat de toxoplasma-parasiet zich door deze effecten op muizen sneller kan vermeerderen.
Bekijk het antwoord
Uit de uitleg moet blijken dat:
- de (besmette) muizen door hun gedrag sneller/vaker kunnen worden opgegeten door katten (dan niet-besmette muizen),
- waarna de parasiet zich kan voortplanten in de kat.
2026, tijdvak 2: Verliefd door bacteriën
Opgavetekst
Je zweetlucht wordt veroorzaakt door de verschillende soorten bacteriën die op je huid en in je zweetklieren leven. Vooral in de zweetklieren van de oksels leven veel bacteriën. Verschillende soorten bacteriën produceren verschillende geurstoffen. Uit onderzoek blijkt dat je eerder verliefd wordt op iemand die andere soorten bacteriën in de zweetklieren heeft dan jij.
Vraag 3 1 punt
Noteer de uitwendige prikkel die volgens de informatie verliefde gevoelens kan veroorzaken bij mensen.
Bekijk het antwoord
de geur (van zweet / van de bacteriën)
Opmerking
Aan ‘het ruiken van zweet’ het scorepunt toekennen.
2026, tijdvak 2: Stelende apen
Opgavetekst
Als je de Oeloewatoe-tempel in Indonesië bezoekt, pas dan op je spullen! De apen die rond de tempel leven, stelen de waardevolle spullen van onoplettende bezoekers. De apen geven je telefoon, zonnebril of camera alleen terug in ruil voor voedsel.
Dit gedrag blijkt in deze apenpopulatie een gewoonte te zijn geworden. Jonge apen zijn rond hun vierde levensjaar volleerd in het stelen en terugruilen.

Vraag 16 1 punt
Het terugruilen voor voedsel is waarschijnlijk geen aangeboren gedrag. → Noteer een zin uit de tekst waaruit blijkt dat het terugruilen voor voedsel bij deze apen geen aangeboren gedrag is.
Bekijk het antwoord
voorbeelden van een juist antwoord:
− Jonge apen zijn rond hun vierde levensjaar volleerd in het stelen en terugruilen.
− Dit gedrag blijkt in deze apenpopulatie een gewoonte te zijn geworden.
2026, tijdvak 2: Zeepaardjes
Opgavetekst
Zeepaardjes zijn vissen die in zee leven. Ze hebben een opvallend uiterlijk, want hun kop lijkt op die van een paard. Ze gebruiken hun vinnen om rechtop te blijven in het water. Ze zwemmen niet ver, maar blijven vooral in hun eigen gebiedje tussen het zeegras. Daar houden ze zich met hun staart vast aan een blad. Zeepaardjes eten bijna de hele dag. Ze zuigen kleine kreeftjes op. De kreeftjes leven van algen die in het water zweven. Zeepaardjes moeten zich verbergen voor de tonijn, de dorade en andere soorten roofvissen. Op de foto zie je dat het zeepaardje goed gecamoufleerd is in het zeegras.

Het voortplantingsgedrag van het zeepaardje is bijzonder: het mannetje draagt de jongen. Voordat ze paren zwemmen het mannetje en vrouwtje urenlang om elkaar heen. Tijdens de paring verstrengelen hun staarten en brengt het vrouwtje de eitjes in de broedbuidel van het mannetje. Daar worden ze bevrucht en komen ze tot ontwikkeling. Na enkele weken komen de baby-zeepaardjes uit de buidel van het mannetje.
Vraag 31 1 punt
Voor de paring zwemmen het mannetje en vrouwtje urenlang om elkaar heen.
→ Noteer de naam van dit paringsgedrag.
Bekijk het antwoord
balts
2025, tijdvak 1: Gedragsonderzoek bij vervetapen
Opgavetekst
Vervetapen leven in sociale groepen van vijf tot twintig dieren. Vervetapen verwijderen regelmatig stofjes, huidschilfers en soms vlooien uit elkaars vacht. Dit wordt vlooien genoemd. Een aap wordt altijd gevlooid door een aap die lager in de rangorde staat. In een dierentuin doen gedragsbiologen onderzoek naar het gedrag van de vervetapen.
Daarvoor maken ze twee schema's.
schema 1
| gedrag | afkorting | omschrijving |
|---|---|---|
| lopen | LO | beweegt voort op de poten |
| zitten | ZI | zit met de billen op de grond |
| eet appel | EA | neemt een hap en kauwt op een appelstukje |
| vlooien | VL | plukt met twee vingers iets uit de vacht van een andere aap |
| spelen | SP | rent achter een andere aap aan en tikt hem aan |
schema 2
| minuten / seconden | 0-10 | 10-20 | 20-30 | 30-40 | 40-50 | 50-60 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | ||||||
| 2 | ||||||
| 3 | ||||||
| 4 | ||||||
| 5 |
Vraag 20 2 punten
Noteer de naam van schema 1 en van schema 2.
Schrijf je antwoord zo op:
schema 1: ......................................................................................
schema 2: ......................................................................................
Foto van een vervetaap met een jong. Bekijk in Opgaven, pagina 8
Bekijk het antwoord
schema 1: ethogram
schema 2: protocol
Opmerking
Voor het volgende antwoord één scorepunt toekennen:
(schema) 1: protocol
(schema) 2: ethogram
Vraag 21 1 punt
De gedragsbiologen observeren vijf vervetaap-vrouwtjes gedurende een dag. Ze houden bij hoe vaak de vrouwtjes elkaar vlooien. Het resultaat staat in het schema hieronder.
| aap die gevlooid wordt | aap die andere aap vlooit | ||||
|---|---|---|---|---|---|
| Ama | Bisa | Cyrah | Dayo | Esi | |
| Ama | - | 0 | 0 | 0 | 0 |
| Bisa | 5 | - | 0 | 0 | 0 |
| Cyrah | 10 | 7 | - | 0 | 0 |
| Dayo | 19 | 17 | 13 | - | 8 |
| Esi | 15 | 12 | 9 | 0 | - |
Een aap wordt altijd gevlooid door een aap die lager in de rangorde staat. Op de uitwerkbijlage staat een rangordeschema.
Noteer in het schema de rangorde van deze apen. Begin met de naam van het meest dominante dier.
| meest dominant | → | meest onderdanig | ||
|---|---|---|---|---|
Bekijk het antwoord
De juist ingevulde tabel:
| meest dominant | → | meest onderdanig | ||
|---|---|---|---|---|
| Dayo | Esi | Cyrah | Bisa | Ama |
Opmerking
Alleen aan een volledig juist ingevulde tabel het scorepunt toekennen.
Vraag 22 1 punt
De biologen vragen zich af wat Cyrah gaat doen om een stukje appel te krijgen. De volgende dag doen de biologen een experiment met alleen Ama en Cyrah. De biologen zetten een gesloten kist met stukjes appel neer in hun verblijf. De biologen kunnen de kist van een afstand openen. Zodra Ama een stukje appel pakt, houden de biologen vijf minuten lang bij wat Cyrah doet. De aantekeningen van de biologen staan in de tabel hieronder.
| min. | 0-10 | 10-20 | 20-30 | 30-40 | 40-50 | 50-60 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | LO | LO | ZI | ZI | ZI | LO |
| 2 | LO | VL | VL | VL | VL | VL |
| 3 | VL | EA | EA | EA | EA | ZI |
| 4 | ZI | ZI | VL | VL | VL | VL |
| 5 | VL | VL | EA | EA | EA | EA |
Noteer de gedragshandeling die Cyrah laat zien om een stukje appel te krijgen.
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat Cyrah Ama vlooit (om een stukje appel te krijgen).
2025, tijdvak 1: De neushoornkever
Opgavetekst
De neushoornkever is een insect. De naam neushoornkever komt van de grote hoorn op de kop van het mannetje. In de zomer gaan mannetjes op zoek naar een vrouwtje. Als er meerdere mannetjes bij een vrouwtje in de buurt zijn, zoeken de mannetjes elkaar op om te laten zien wie de sterkste is. Meestal is het mannetje met de kleinste hoorn al verjaagd voordat er gevochten wordt. Als er wel gevochten wordt, wint de neushoornkever met de grootste hoorn meestal.
Na de paring zet het vrouwtje haar eitjes af in plantenafval. Uit de eitjes komen larven die zich voeden met het plantenafval. De larven groeien drie tot vijf jaar waarna ze verpoppen tot een volwassen neushoornkever. De groeisnelheid van de larven is afhankelijk van de temperatuur in dit plantenafval. Bij een lage temperatuur of bij gebrek aan voedsel duurt het larvestadium langer en wordt de hoorn van het volwassen mannetje uiteindelijk kleiner.
Vraag 32 1 punt
Een neushoornkever-mannetje met een korte hoorn vlucht meteen als een ander mannetje zijn langere hoorn laat zien. Tot welk gedrag behoort dit laten zien van de hoorn aan de tegenstander?
Foto van een neushoornkever. Bekijk in Opgaven, pagina 14
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
B
2025, tijdvak 1: Vingerdier
Opgavetekst
Het vingerdier leeft in de bossen van Madagaskar. Vingerdieren gaan in het donker op zoek naar insectenlarven. Ze kloppen op bomen en luisteren naar het geluid van de bewegende larven onder de boomschors. Als een vingerdier een larve hoort, dan peutert hij met zijn lange vingers de larve uit de boom.
Vraag 51 1 punt
Noteer de inwendige prikkel voor het vingerdier om op bomen te kloppen.
Bekijk het antwoord
honger
2025, tijdvak 2: Werkstuk keizerspinguïn
Opgavetekst
Werkstuk keizerspinguïn
Jort maakt voor het vak biologie een werkstuk over de keizerspinguïn. Keizerspinguïns zijn grote vogels die leven op de Zuidpool. Over hun voortplantingsgedrag schrijft hij de volgende zinnen op:
1 Het mannetje duwt zijn snavel op zijn borst en maakt een geluid, waarna het vrouwtje naar hem toe loopt.
2 Het mannetje en het vrouwtje strekken hun nek naar boven en kijken elkaar een tijdje aan.
3 Het mannetje en het vrouwtje paren met elkaar.
4 Het vrouwtje legt één ei en gaat daarna naar zee om zich te voeden.
5 Het mannetje houdt het ei op zijn voeten onder een huidplooi warm.
6 Als het kuiken uit het ei gekomen is, bedelt het met gepiep om eten en wordt het gevoed door het mannetje.
7 Na twee maanden keert het vrouwtje terug en gaat het mannetje naar zee om zich te voeden.
Jort leest de volgende informatie:
Keizerspinguïns eten krill en inktvis. Krill bestaat uit garnaalachtige diertjes die leven van plantaardig plankton. De keizerspinguïn jaagt op inktvis en is soms zelf de prooi van orka’s.
Vraag 7 2 punten
Jort maakt voor het vak biologie een werkstuk over de keizerspinguïn. Over hun voortplantingsgedrag schrijft hij zeven zinnen op (zie de tekst bij deze vraag). Op de uitwerkbijlage staat een tabel met twee typen voortplantingsgedrag die passen bij vier zinnen uit de tekst. Noteer bij elk type voortplantingsgedrag, baltsgedrag en broedzorg, de nummers van twee zinnen die erbij horen.
Bekijk het antwoord
- Noemt bij baltsgedrag de zinnen 1 en 2. (1p)
- Noemt bij broedzorg de zinnen 5 en 6. (1p)
2025, tijdvak 2: De giraffe
Vraag 25 1 punt
In de paringstijd kunnen mannelijke giraffen achterhalen of het vrouwtje bereid is om te paren, door te ruiken aan de urine van het vrouwtje. Ondanks hun extreem lange nek kunnen ze niet helemaal naar de grond buigen om daar aan de urine te snuffelen. De mannetjes proberen de vrouwtjes te laten plassen door zachtjes hun achterwerk aan te raken terwijl ze ruiken. Als zij dan plast en hij een bepaalde geurstof ruikt, dan weet hij dat ze paringsbereid is. Noteer uit de informatie een uitwendige prikkel voor het vrouwtje en haar bijbehorende respons.
Bekijk het antwoord
- Noemt de prikkel (de aanraking van het achterwerk) en de respons (plassen). (1p)
Bron 9

Tekening van de kop van een giraf in zijaanzicht, met het orgaan van Jacobson aangegeven.
Vraag 26 1 punt
In de afbeelding zie je de ligging van het orgaan van Jacobson. Tijdens het snuffelen aan de urine ademen mannelijke giraffen de lucht met de geurstoffen in. Deze lucht gaat langs het orgaan van Jacobson. De functie van dit orgaan is vergelijkbaar met het reukzintuig van de mens. Welke zenuwcellen geleiden de impulsen van het orgaan van Jacobson naar het centraal zenuwstelsel?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
2024, tijdvak 1: Clickertraining
Opgavetekst
Clickertraining
Een clicker is een doosje met een metalen plaatje dat een click-geluid maakt. Hondentrainers gebruiken deze clicker bij het trainen van honden.
Eerst leert de hond dat er na de click altijd een beloning volgt. Daarna leert hij bijvoorbeeld om te gaan zitten.
Zodra de hond gaat zitten hoort hij een click en weet hij dat er een beloning volgt.
Vraag 1 1 punt
Door de training leert de hond. Hoe heet het type leergedrag dat de hond vertoont tijdens de training met een clicker?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
Vraag 3 1 punt
De hondentrainer geeft de hond die gaat zitten een beloning. Wat is de uitwendige prikkel voor de hondentrainer om de beloning aan de hond te geven?
Bekijk het antwoord
- Noemt de uitwendige prikkel: de hondentrainer ziet de hond zitten. (1p)
Als de kandidaat 'licht' noteert, het scorepunt toekennen.
2024, tijdvak 1: Girafkevers
Opgavetekst
Girafkevers
Girafkevers zijn insecten met een zeer lange nek. De mannetjes hebben een langere en krachtigere nek dan de vrouwtjes. In de paartijd tonen de mannetjes hun krachtige nek om andere mannetjes te verjagen. Een vrouwtje dat in de buurt is, houdt de mannetjes in de gaten. Zij zal met het sterkste mannetje paren.
Na het paren vouwt het vrouwtje een blad, door in de bladnerf te bijten. Daarna rolt zij het blad op en legt ze een ei in het opgerolde blad. Het mannetje blijft in de buurt om andere insecten te verjagen. Als het ei is ingepakt, bijt het vrouwtje de bladsteel door. Hierdoor valt het blad met het ei erin op de bodem. Wanneer de larve uit het ei komt, voedt deze zich met het blad.
Bron 3
| beschrijving van sociaal gedrag | type sociaal gedrag |
|---|---|
| In de paartijd tonen de mannetjes hun krachtige nek om andere mannetjes te verjagen. | |
| Het vrouwtje rolt het blad op en legt een ei in het opgerolde blad. |
Vraag 4 2 punten
Op de uitwerkbijlage staat een tabel met beschrijvingen van sociaal gedrag van girafkevers. Schrijf in de tabel bij elke beschrijving welk type sociaal gedrag erbij hoort.
Bekijk het antwoord
- 1. In de paartijd tonen de mannetjes hun krachtige nek om andere mannetjes te verjagen: dreiggedrag, imponeergedrag of territoriumgedrag. (1p)
- 2. Het vrouwtje rolt het blad op en legt een ei in het opgerolde blad: broedzorg. (1p)
2024, tijdvak 2: Voortplanting bij de reuzenpanda
Opgavetekst
Bron 4

Tekening van een plantencel met de letters P, Q, R en S bij de delen van de cel.
Tabel 1 Schema van het gedrag van vrouwtjes naar mannetjes
| gedrag | afkorting | omschrijving gedrag van vrouwtje naar mannetje |
|---|---|---|
| agressief | ag | maakt grommende geluiden |
| neutraal | ne | geen waarneembare reactie |
| toenadering | to | maakt piepende geluiden en ruikt |
| seksueel | se | laat geslachtsdelen zien |
Vraag 2 1 punt
Het maken van piepende geluiden van het vrouwtje is een type voortplantingsgedrag, dat voorafgaat aan de paring. Hoe noem je dit type voortplantingsgedrag?
Bekijk het antwoord
- Noemt balts of baltsgedrag (1p)
Tabel 2 Observaties van het gedrag van drie vrouwtjes
| naam panda | ag | ne | to | se |
|---|---|---|---|---|
| Bao-Di | 4 | 10 | 2 | 0 |
| Xing-Hao | 0 | 2 | 3 | 8 |
| An-Tuan | 2 | 6 | 3 | 8 |
Aantal keer bepaald gedrag per dag
Vraag 3 2 punten
In een onderzoek werden meerdere vrouwtjes- en mannetjespanda's geobserveerd. De onderzoekers maakten twee tabellen: tabel 1 is het schema van het gedrag van vrouwtjes naar mannetjes, tabel 2 geeft de observaties van het gedrag van drie vrouwtjes. Bij welk vrouwtje uit tabel 2 is de kans op een paring het grootst? Leg je antwoord uit.
Bekijk het antwoord
- Noemt Xing-Hao als vrouwtje met de grootste kans op een paring, omdat er seksueel gedrag is (1p)
- Noemt dat er minder agressief en neutraal gedrag waarneembaar is (1p)
Voor het kiezen van An-Tuan met de uitleg dat zij seksueel gedrag vertoont, in totaal 1 scorepunt toekennen.
2024, tijdvak 2: Postduiven
Vraag 6 2 punten
Op de uitwerkbijlage staat een tabel met gedrag van de duiven. Kruis bij elk gedrag aan of dit aangeboren of aangeleerd gedrag is.
Gedragingen: het waarnemen van de stand van de zon; het kopje omhoog richten (van een jong dat net uit het ei is gekomen); het bedelen om voedsel bij de duivenmelker.
Bekijk het antwoord
- Kruist aan: het waarnemen van de stand van de zon en het kopje omhoog richten zijn aangeboren gedrag; het bedelen om voedsel bij de duivenmelker is aangeleerd gedrag (2p)
Drie kruisjes juist ingevuld: 2 punten. Twee kruisjes juist ingevuld: 1 punt. Minder dan twee kruisjes juist ingevuld: 0 punten.
Vraag 7 1 punt
Wanneer de jongen hun bek wijd openhouden, gaan de ouders altijd voeden. Hoe noem je een prikkel die altijd hetzelfde gedrag veroorzaakt?
Bekijk het antwoord
- Noemt de sleutelprikkel (1p)
Vraag 8 2 punten
Duiven worden getraind door ze iedere week een stukje verder weg te brengen en ze voer te geven als ze terugkomen. Noem de naam van de vorm van leren die een duivenmelker gebruikt bij het trainen van de duiven. Leg je antwoord uit.
Bekijk het antwoord
- Noemt conditioneren of conditionering (1p)
- Geeft een uitleg waaruit blijkt dat er een beloning volgt op het terugkomen naar het hok, of op het bedelen (1p)
Aan het antwoord 'imitatie' met een juiste bijbehorende uitleg in totaal 1 deelscorepunt toekennen.
2023, tijdvak 1: Gedrag bij wulpen
Opgavetekst
Gedrag bij wulpen
Biologen bestuderen het gedrag van wulpen in een weiland. Wulpen zijn vogels met gebogen, lange snavels waarmee zij wormen en larven uit de grond halen.
De biologen beschrijven enkele gedragingen in een tabel en voegen een tekening toe (zie de tabel hieronder).
Gedragingen van de wulp

| afkorting | beschrijving | tekening |
|---|---|---|
| LO | loopt op twee poten | |
| PO | poetst zijn veren met de snavel | |
| SE | staat stil op één poot | |
| ST | staat stil op twee poten | |
| RV | rust met snavel tussen de veren |
De tekeningen per gedrag staan in de afbeelding van de tabel.
Vraag 11 1 punt
De biologen beschrijven enkele gedragingen van de wulp in een tabel (zie de bron). Wat is de naam van zo’n tabel met beschrijvingen van gedragingen?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
Bron 12

Stopwatch met een wijzerplaat van zestig seconden. Aan de rand van de wijzerplaat zijn de gedragingen per seconde met kleur of arcering aangegeven. Legenda rechts: ST, RV, PO, SE en LO.
Bron 13

Zes rijen met elk drie wulpen in verschillende houdingen. De letters A tot en met F staan links van de rijen.
Vraag 12 1 punt
Een bioloog observeert één wulp gedurende één minuut met een stopwatch. De resultaten zie je in de bron (stopwatch met legenda). Welke gedragingen vertoont de wulp achter elkaar gedurende de eerste twaalf seconden van de observatie? De rijen met wulpen zijn met de letters A tot en met F aangegeven.
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 13 1 punt
Een bioloog observeert één wulp gedurende één minuut met een stopwatch (zie de bron). Hoeveel seconden besteedt de wulp aan lopen gedurende deze minuut?
Bekijk het antwoord
- Twee seconden (twee / 2 seconden) (1p)
2023, tijdvak 1: Luizen bij duiven
Opgavetekst
Luizen bij duiven
Tussen de veren van duiven leven luizen die zich voeden met eiwitten en vetten uit die veren. Veel luizen hebben dezelfde kleur als de veren van de duiven waar ze op leven. Alle luizen behoren tot dezelfde soort.
De duiven proberen de luizen bij elkaar of bij zichzelf te verwijderen door met hun snavel door de veren te strijken en de luizen eraf te vegen. Dit wordt ‘preening’ genoemd.
Biologen onderzoeken dit preening-gedrag bij de duiven. De biologen hebben daarvoor een snavelkapje ontwikkeld. Duiven die zo’n kapje over hun snavel krijgen, kunnen de luizen niet meer verwijderen, maar kunnen zich nog wel voeden.
De biologen willen weten of natuurlijke selectie een rol speelt in de aanpassing van de luizen aan de veerkleur van de duif. Ze doen een nieuwe proef die een aantal jaren duurt.
De biologen hebben vier groepen duiven samengesteld:
- witte duiven met snavelkapjes
- witte duiven zonder snavelkapjes
- zwarte duiven met snavelkapjes
- zwarte duiven zonder snavelkapjes
Alle duiven worden besmet met grijze luizen. Een luis leeft ongeveer 50 dagen en kan in die tijd tot wel 300 nakomelingen krijgen.
Na vier jaar bekijken de onderzoekers de kleuren van de luizen op de duiven. Hieronder zie je de resultaten in een tabel.
Vraag 29 1 punt
Biologen onderzoeken het preening-gedrag van duiven (zie de tekst). Tot welk type gedrag hoort preening?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Kleuren van de luizen en de duiven

| kleur duiven | kleur van de luizen aan het begin (op alle duiven) | kleuren van de luizen na vier jaar: op de duiven met snavelkapje | kleuren van de luizen na vier jaar: op de duiven zonder snavelkapje |
|---|---|---|---|
| zwart | (zie afbeelding) | (zie afbeelding) | (zie afbeelding) |
| wit | (zie afbeelding) | (zie afbeelding) | (zie afbeelding) |
De kleuren van de luizen zijn als afbeeldingen in de cellen getekend.
Beweringen over het onderzoek (uitwerkbijlage)
| bewering | juist | onjuist |
|---|---|---|
| Door mutaties kunnen luizen met een andere kleur ontstaan. | ||
| De grijze luizen vallen bij witte duiven minder op dan de witte luizen. | ||
| Bij de duiven zonder snavelkapje vindt selectie plaats op de kleur van de luizen. |
Vraag 30 2 punten
De biologen onderzoeken of natuurlijke selectie een rol speelt bij de aanpassing van luizen aan de veerkleur van de duif. De resultaten staan in de tabel (zie de bron). Op de uitwerkbijlage staan drie beweringen over dit onderzoek (zie de bron). Kruis voor elke bewering aan of die juist of onjuist is.
Bekijk het antwoord
- Juist ingevulde tabel: bewering 1 juist, bewering 2 onjuist, bewering 3 juist (2p)
Drie juiste regels: 2 punten. Twee juiste regels: 1 punt. Minder dan twee juiste regels: 0 punten.
2023, tijdvak 1: Tandenpoetsen bij honden
Opgavetekst
Tandenpoetsen bij honden
Als honden veel tandplak hebben, kunnen ze een tandvleesontsteking krijgen. De dierentandarts adviseert de eigenaar dan om de tanden van de hond te poetsen.
Bron 41

Doorsnede van een hondentand, in het tandvlees en de kaak. De letters P, Q, R, S en T wijzen naar verschillende delen van de tand.
Vraag 52 1 punt
Mikaela wil haar hond door middel van conditionering leren stil te zitten als zij bij hem de tanden poetst. Leg uit wat Mikaela moet doen om haar hond te conditioneren.
Bekijk het antwoord
- Uit de uitleg blijkt dat Mikaela de hond moet belonen als hij stilzit / moet straffen als hij beweegt (bij het tanden poetsen) (1p)
2023, tijdvak 2: Onderzoek bij bastaardschorpioenen
Opgavetekst
Onderzoek bij bastaardschorpioenen
Bastaardschorpioenen zijn spinachtige dieren die niet groter worden dan 4 mm. Bij de paring zet het mannetje een spermapakketje op de grond, terwijl hij een vrouwtje vasthoudt. Daarna neemt het vrouwtje het pakketje op met haar geslachtsorgaan. Maar soms neemt ze het pakketje niet op en loopt ze weg. Biologen willen weten of de vrouwtjes een voorkeur hebben om steeds met hetzelfde mannetje te blijven paren of dat ze liever een ander mannetje kiezen. Ze doen een onderzoek.
Experiment A: een mannetje paart met 52 vrouwtjes-bastaardschorpioenen. Alle vrouwtjes nemen een spermapakketje van het mannetje aan. Na de paring wordt het mannetje apart gezet. De vrouwtjes worden in twee groepen van 26 vrouwtjes verdeeld. Na een wachttijd van 1,5 uur wordt hetzelfde mannetje bij de vrouwtjes van groep 1 gezet. Bij de 26 vrouwtjes van groep 2 wordt een ander mannetje gezet. Er wordt in beide groepen geteld hoeveel vrouwtjes een spermapakketje aannemen.
Experiment B: dit experiment wordt op bijna dezelfde manier gedaan als experiment A, alleen wachten de biologen nu 48 uur tot ze de tweede paring toestaan.
De resultaten van beide experimenten zie je in onderstaande tabel.
Bron 7
| Experiment | Van hetzelfde mannetje (groep 1) | Van het andere mannetje (groep 2) |
|---|---|---|
| Experiment A, na 1,5 uur | 4 | 14 |
| Experiment B, na 48 uur | 18 | 18 |
Aantal vrouwtjes dat een spermapakketje aanneemt
Vraag 14 2 punten
Trek uit elke proef een conclusie.
Schrijf je antwoord zo op:
Conclusie uit experiment A: .........................................
Conclusie uit experiment B: .........................................
Bekijk het antwoord
- Conclusie uit experiment A: de vrouwtjes paren de tweede keer liever met een ander mannetje dan met hetzelfde mannetje. (1p)
- Conclusie uit experiment B: na 48 uur hebben de vrouwtjes geen voorkeur meer voor een bepaald mannetje. (1p)
Per juiste conclusie 1 punt. Voorbeelden van juiste conclusies: (A) de vrouwtjes paren de tweede keer liever met een ander mannetje dan met hetzelfde mannetje; (B) na 48 uur hebben de vrouwtjes geen voorkeur meer voor een bepaald mannetje.
Vraag 15 2 punten
Maak op de uitwerkbijlage een staafdiagram van de gegevens uit de tabel.
Bekijk het antwoord
- De verticale as is juist ingedeeld en benoemd, en er is een aparte legenda of de staven zijn in het diagram benoemd. (1p)
- Vier staven zijn op de juiste manier getekend. (1p)
2023, tijdvak 2: Brandnetels en vlinders
Opgavetekst
Brandnetels en vlinders
De brandnetel is een veel voorkomende vaste plant. De brandnetel heeft mannelijke en vrouwelijke planten. De vrouwelijke bloeiwijze bestaat uit vele kleine groene bloemetjes. De mannelijke planten hebben pluimen met kleine onopvallende bloemen. Als je zo'n pluim een tikje geeft, valt er veel stuifmeel uit. In de herfst sterven de stengels en bladeren af en overwintert de plant met alleen de ondergrondse worteldelen. Uit deze worteldelen groeien in de lente meerdere nieuwe planten met stengels, bladeren en bloemen.
De brandnetel is een belangrijke plant voor een aantal vlindersoorten zoals de kleine vos. Deze vlinders leggen hun eitjes op de onderkant van de bladeren van brandnetels. De groenbruine rupsen die uit de eitjes zijn gekomen eten de bladeren van de brandnetel. De rupsen worden veel gevangen door vogels zoals koolmezen die de rupsen aan hun jongen voeren. Rupsen die niet gevangen worden gaan zich verpoppen. Na de verpopping voeden de vlinders zich met nectar van de bloemen van de vlinderstruik.
Vraag 23 1 punt
Het leggen van de eitjes aan de onderkant van het blad verhoogt de overlevingskans voor de eitjes. Leg uit dat de overlevingskans hierdoor wordt verhoogd.
Bekijk het antwoord
- Een van de volgende uitleggen: de eitjes aan de onderkant van het blad vallen niet op, waardoor ze minder vaak worden opgegeten; of: de eitjes worden niet blootgesteld aan het zonlicht, waardoor ze minder snel uitdrogen. (1p)
2023, tijdvak 2: Medicijnresten in het oppervlaktewater
Vraag 37 1 punt
Als er resten van een middel tegen hoge bloeddruk in het oppervlaktewater terechtkomen, kan dat bij vissen afwijkend paringsgedrag veroorzaken. Paringsgedrag is een voorbeeld van voortplantingsgedrag.
Geef nog een voorbeeld van voortplantingsgedrag.
Bekijk het antwoord
- Baltsgedrag / broedzorg. (1p)
2023, tijdvak 2: Melkvee houden
Opgavetekst
Tabel 1 Gedragselementen
| Gedragselement | afkorting | fase 1 | fase 2 | fase 3 |
|---|---|---|---|---|
| ruikt/likt aan andere koeien | RL | ja | ja | nee |
| bespringt andere koeien | KB | ja | nee | nee |
| blijft staan als ze door een andere koe wordt besprongen | ST | nee | ja | nee |
| loopt weg als ze door een andere koe wordt besprongen | WL | ja | nee | ja |
| eet gras | ET | ja | nee | ja |
| ligt op het gras | LG | ja | ja | ja |
Melkvee houden
Teun is melkveehouder. Hij heeft geen stieren en bestelt daarom sperma om zijn koeien mee te bevruchten. Dat sperma brengt hij in het geslachtsorgaan van de koe met behulp van een rietje. Dit wordt kunstmatige inseminatie genoemd.
Teun let goed op het gedrag van zijn koeien om te bepalen in welke fase van de voortplantingscyclus zij zich bevinden. Het beste moment voor de kunstmatige inseminatie is de fase waarin een koe blijft stilstaan als ze wordt besprongen door een andere koe. Dit wordt de sta-reflex genoemd. De eisprong vindt plaats tijdens fase 3.
In tabel 1 zie je de gedragselementen waar Teun op let. Ook wordt aangegeven welk gedrag in welke fase voorkomt. In tabel 2 zie je een weergave van een observatie van 10 minuten. Tijdens deze observatie is elke 20 seconden het waargenomen gedrag van Lily21 weergegeven.
Vraag 45 2 punten
In tabel 1 staan een aantal gedragselementen beschreven.
Noteer de afkortingen van de gedragselementen die NIET horen bij sociaal gedrag.
Bekijk het antwoord
- ET (eet gras). (1p)
- LG (ligt op het gras). (1p)
Per juiste afkorting 1 punt. Sociaal gedrag is gedrag tussen koeien (RL, KB, ST, WL); ET (eet gras) en LG (ligt op het gras) horen daar niet bij.
Tabel 2 Waargenomen gedrag
| 1e minuut | 2e | 3e | 4e | 5e | 6e | 7e | 8e | 9e | 10e | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 0-20 sec | LG | LG | ET | ET | ET | RL | ET | ET | RL | LG |
| 20-40 sec | LG | RL | ET | ET | ET | KB | WL | ET | LG | LG |
| 40-60 sec | LG | RL | ET | ET | RL | KB | WL | RL | LG | LG |
Elke 20 seconden, 10 minuten lang, van Lily21
Vraag 46 1 punt
Hoe wordt tabel 2 bij een gedragsonderzoek genoemd?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 47 2 punten
Hoeveel procent van de tijd besteedt Lily21 aan liggen op gras? Leg je antwoord uit met een berekening.
Bekijk het antwoord
- Totaal 30 observaties (10 minuten, elke 20 seconden), waarvan 9 keer LG. (1p)
- Berekening: 9/30 x 100% = 30%. (1p)
Erratum (GT-0191-a-23-2-o-E): in de opgave stond eerst 'liggen op stro'; de vraag gaat over liggen op gras. Juiste berekening: totaal 30 observaties (10 minuten, elke 20 seconden), waarvan 9 keer LG; 9/30 x 100% = 30%. 0,3 / 0,30 en 30% zijn goed; 0,3% is fout. Bij een juiste berekening met een verkeerd aantal observaties: 1 punt.
2022, tijdvak 1: Gedrag van varkens
Opgavetekst
Gedrag van varkens
Op een biologische boerderij houdt een boerin varkens in groepen. Een groep varkens bestaat meestal uit twee tot vijf moederdieren en hun nakomelingen. In zo’n groep heerst een rangorde.
Varkens gebruiken lichaamstaal om te communiceren. Als een varken bang is, legt het zijn oren in de nek. Als een varken met een lage rang een varken tegenkomt dat hoger in rang is, draait het varken met de lagere rang zijn kop weg en laat het zijn staart hangen. Dit gedrag wordt wijken genoemd.
Bart observeert op de boerderij het gedrag van moederdier Betty. Betty vormt samen met vier andere moederdieren één groep.
Bron 21
Hij beschrijft het gedrag van Betty in de volgende tabel:
| Afkorting | Gedrag |
|---|---|
| kl | ze krabt of likt zichzelf |
| lp | ze loopt rond |
| pp | ze poept of plast |
| rs | ze ligt en rust uit |
| sn | ze snuffelt aan andere varkens |
| vd | ze eet en drinkt |
| wk | ze wijkt |
Vraag 30 1 punt
Bart observeert op de boerderij het gedrag van moederdier Betty en beschrijft dat in een tabel met afkortingen. Hoe noem je zo’n tabel met beschrijvingen van het gedrag?
Bekijk het antwoord
- Noemt ethogram. (1p)
Gedrag van Betty gedurende 30 minuten
| Gedrag | Tijd |
|---|---|
| kl | 1 |
| lp | 7 |
| pp | 1 |
| rs | 3 |
| sn | 1 |
| vd | 15 |
| wk | 2 |
Vraag 31 2 punten
Gedurende 30 minuten houdt Bart bij wat Betty doet. Van de resultaten maakt hij onderstaand staafdiagram. Hoeveel procent van de tijd besteedt Betty aan sociaal gedrag? Leg je antwoord uit met een berekening.
Bekijk het antwoord
- De minuten voor snuffelen (1 minuut) en wijken (2 minuten) zijn juist opgeteld: 3 minuten sociaal gedrag. (1p)
- Het percentage is juist berekend op basis van die minuten: 3 : 30 x 100 = 10%. (1p)
Sociaal gedrag is snuffelen (sn) en wijken (wk) uit de tabel. Het antwoord is 10 procent.
Bron 23
Varken waar een ander voor wijkt: Aly, Betty, Corry, Dolly, Nelly. Varken dat wijkt: de rijen.
| Varken dat wijkt | Aly | Betty | Corry | Dolly | Nelly |
|---|---|---|---|---|---|
| Aly | - | 9 | 0 | 5 | 8 |
| Betty | 0 | - | 0 | 8 | 6 |
| Corry | 7 | 4 | - | 8 | 6 |
| Dolly | 0 | 0 | 0 | - | 0 |
| Nelly | 0 | 0 | 0 | 10 | - |
Vraag 32 2 punten
Bart wil weten welke rangorde de vijf moederdieren onderling hebben. Hij observeert alle dieren en noteert in een tabel hoe vaak ze voor elkaar wijken. Noteer de namen van de vijf varkens in de juiste rangorde. Begin met het meest dominante varken.
Bekijk het antwoord
- De volgorde begint met Dolly en eindigt met Corry. (1p)
- Nelly - Betty - Aly staan in de juiste volgorde. (1p)
Juiste rangorde: Dolly - Nelly - Betty - Aly - Corry. Heeft de kandidaat de rangorde omgedraaid en Corry - Aly - Betty - Nelly - Dolly genoteerd, dan 1 scorepunt toekennen (aanvulling op het correctievoorschrift).
Vraag 33 1 punt
Wanneer varkens niet op een manier gehouden worden die bij hun behoeftes past, kunnen ze agressief gedrag vertonen. De boerin biedt haar varkens het volgende: vrije uitloop; modderpoel; stro in de lighokken; speelgoed. Heeft de boerin met deze maatregelen gezorgd voor meer uitwendige prikkels of voor meer inwendige prikkels bij de varkens? Leg je antwoord uit.
Bekijk het antwoord
- Meer uitwendige prikkels, met een uitleg waaruit blijkt dat de prikkels uit de omgeving komen (uitwendig) en niet in het lichaam zelf ontstaan. (1p)
2022, tijdvak 1: Leven in rottend hout
Opgavetekst
Leven in rottend hout
In de afbeelding zie je een harlekijnboktor met daarop een bastaardschorpioen (uitvergroot). Beide soorten voeden zich met rottend hout. Harlekijnboktorren voeden zich ook nog met schimmels.
Een harlekijnboktor legt haar eitjes in een omgevallen boom en vliegt daarna weg. Na enige maanden kruipen de nakomelingen uit het rottende hout. Ze paren en daarna vliegen de vrouwtjes naar een andere omgevallen boom om eitjes te leggen.
Voordat een harlekijnboktor naar een andere boom vliegt, kruipen bastaardschorpioenen onder haar vleugels. Bastaardschorpioenen zijn maar vier millimeter groot. Ze gebruiken de harlekijnboktor om mee te liften. Op een harlekijnboktor kruipen één mannelijke bastaardschorpioen en meerdere vrouwelijke. Tijdens de vlucht van de harlekijnboktor paren de bastaardschorpioenen.
Bron 30

Afbeelding van een harlekijnboktor (schaal: 1 centimeter) met een uitvergroting van een bastaardschorpioen (schaal: 1 millimeter).
Vraag 41 1 punt
Nakomelingen van de harlekijnboktor kruipen uit het rottende hout. Is dit gedrag erfelijk of is het aangeleerd? Leg je antwoord uit.
Bekijk het antwoord
- Erfelijk, met een uitleg waaruit blijkt dat de nakomelingen het niet (van een ouder) hebben kunnen leren. (1p)
Vraag 42 1 punt
Een mannelijke bastaardschorpioen verjaagt andere mannetjes als die ook op zijn harlekijnboktor willen kruipen. Hoe heet dit type gedrag?
Bekijk het antwoord
- Noemt territoriumgedrag. (1p)
2022, tijdvak 2: Gedragsonderzoek bij heliconiusvlinders
Opgavetekst
Gedragsonderzoek bij heliconiusvlinders
Heliconiusvlinders voeden zich met nectar van voornamelijk rode bloemen. Wetenschappers onderzoeken of heliconiusvlinders bloemen kunnen leren herkennen aan hun vorm. Ze gebruiken rode kunststof bloemen in vier verschillende vormen (zie de afbeelding).
In het midden van de kunststof bloemen zit een buisje dat met water of met suikerwater gevuld kan worden. De wetenschappers hebben de vlinders die ze observeren in een laboratorium opgekweekt uit eitjes.
Het onderzoek bestaat uit drie fases. In elke fase worden dezelfde vlinders gebruikt. De vlinders zijn hongerig bij de start van elke fase.
Fase 1: De vlinders mogen 30 minuten lang tussen de kunststof bloemen rondvliegen op zoek naar voedsel. De kunststof bloemen bevatten alleen water. De wetenschappers noteren van elke vlinder welke bloem hij als eerste kiest om voedsel te vinden.
Fase 2: De wetenschappers doen vervolgens suikerwater in de bloem die tijdens fase 1 het minst vaak werd gekozen. In de andere bloemen doen ze alleen water. Gedurende acht dagen laten ze de vlinders 30 minuten per dag tussen de kunststof bloemen rondvliegen op zoek naar voedsel.
Fase 3: De wetenschappers herhalen het onderzoek van fase 1.
Bron 7

Vier kunststof bloemen in verschillende vormen, naast elkaar. Van links naar rechts: een cirkel, een blad, een driebladige vorm en een kruisvorm.
Bron 8

| Bloemvorm | Fase 1 | Fase 3 |
|---|---|---|
| P | 5 | 6 |
| Q | 3 | 15 |
| R | 14 | 3 |
| S | 6 | 4 |
Vraag 17 2 punten
Uit de resultaten van fase 1 en fase 3 (zie het diagram) blijkt dat de vlinders in fase 1 een voorkeur hebben voor een bepaalde bloemvorm. Welke bloemvorm had in fase 1 de grootste voorkeur van de vlinders? In hoeveel procent van alle bezoeken in fase 1 was deze bloemvorm de eerste keus?
Bekijk het antwoord
- Noemt bloemvorm R. (1p)
- Noemt 50%. (1p)
Indien de kandidaat een andere bloemvorm kiest dan R en met dat gegeven het juiste percentage uitrekent, maximaal 1 scorepunt toekennen. (Bij keuze van bloemvorm P: 18%; bij keuze van bloemvorm Q: 11%; bij keuze van bloemvorm S: 21%.)
Vraag 18 1 punt
In fase 2 was er één bloemvorm met suikerwater. Uit de resultaten is af te leiden welke dat is. Noem de letter van deze bloemvorm.
Bekijk het antwoord
- Noemt de letter Q. (1p)
Vraag 19 1 punt
Bij dit onderzoek is sprake van leergedrag bij de heliconiusvlinders. Welke vorm van leergedrag heeft bij dit onderzoek plaatsgevonden?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
Vraag 20 1 punt
Alle kunststof bloemen in het onderzoek hebben dezelfde kleur. Leg uit waarvoor dat nodig is.
Bekijk het antwoord
- Geeft een juiste uitleg, bijvoorbeeld: de wetenschappers willen de bloemvorm onderzoeken en niet de kleur; of: bij een onderzoek moeten alle andere omstandigheden hetzelfde zijn, behalve datgene wat de wetenschappers willen onderzoeken. (1p)
Vraag 21 1 punt
Leg uit waarom de vlinders in dit onderzoek hongerig moeten zijn.
Bekijk het antwoord
- Uit de uitleg moet blijken dat vlinders een motivatie / inwendige prikkel nodig hebben om naar de bloemen te vliegen. (1p)
Vraag 22 1 punt
Welke conclusie kunnen de wetenschappers trekken uit dit onderzoek?
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat vlinders de vormen van bloemen kunnen leren herkennen. (1p)
2022, tijdvak 2: Steenmarters
Opgavetekst
Bron 18

Voedselweb met de pijlen van voedsel naar eter. Organismen: reiger, steenmarter, kikker, merel, insecten, en de twee lege vakjes 1 en 2. Vakje 1 wijst naar de reiger en de steenmarter. Vakje 2 wijst naar de merel en de insecten. Rechts naast het web staan de begrippen: mineralen, planten, woelmuis.
Steenmarters
Steenmarters zijn zoogdieren die steeds vaker in steden aanwezig zijn. Steenmarters gaan ’s nachts op jacht naar voedsel. Ze hebben een territorium dat ze met geurstoffen markeren.
Soms kruipen steenmarters in auto’s, waar ze slangetjes en kabels kapot knagen. Men vermoedt dat in de slangetjes en kabels een stof is verwerkt die naar steenmarters ruikt.
Vraag 38 1 punt
Een steenmarter bijt een kabel door. Hierbij komt een geur vrij. Mogelijk wil een steenmarter hiermee concurrenten verjagen. Hoe heet dit type gedrag waarmee dieren concurrenten verjagen?
Bekijk het antwoord
- Noemt territoriumgedrag. (1p)
2022, tijdvak 3: Gedrag van een octopus
Vraag 23 1 punt
Octopussen zijn inktvissen met acht armen. Als een octopus zich bedreigd voelt, bijvoorbeeld door een potvis, spuit hij een wolk donkere stof in het water. Is het spuiten van zo’n wolk donkere stof een prikkel voor de octopus of een respons van de octopus? Leg je antwoord uit.
Bekijk het antwoord
- Noemt een respons van de octopus, met een uitleg dat hij reageert op de bedreiging. (1p)
Een respons, met een uitleg waaruit blijkt dat de octopus reageert op de bedreiging (door een potvis).
Vraag 24 2 punten
Biologen hebben de volgende twee typen voortplantingsgedrag van octopussen beschreven. 1 Bij de mannetjes bevinden de zaadcellen zich in zakjes in een van de armen. Een mannetje steekt deze arm in een holte bij een vrouwtje om de zaadcellen in haar lichaam te brengen. 2 Vrouwtjes bewaken hun eitjes tegen roofdieren. Ook spuiten ze er regelmatig vers water overheen, zodat er voldoende zuurstof is voor de ontwikkeling van de eitjes. Geef de namen van deze twee typen voortplantingsgedrag. Schrijf je antwoord zo op: type voortplantingsgedrag mannetjes: ... type voortplantingsgedrag vrouwtjes: ...
Bekijk het antwoord
- Noemt het type voortplantingsgedrag van de mannetjes: paring(sgedrag). (1p)
- Noemt het type voortplantingsgedrag van de vrouwtjes: broedzorg. (1p)
2022, tijdvak 3: Jongen voeren
Bron 9

Lijndiagram. Horizontale as: leeftijd (dagen), van 0 tot 13. Verticale as: gemiddeld lichaamsgewicht van de jongen (g), van 0 tot 7. Legenda: een open cirkel is de jongen verzorgd door beide ouders, een gevulde cirkel is de jongen verzorgd door alleen vrouwtjes. De lijn van de jongen die door beide ouders is verzorgd ligt boven de lijn van de jongen die alleen door vrouwtjes is verzorgd. Tot ongeveer dag 3 lopen de lijnen dicht bij elkaar; daarna ligt de lijn van de jongen die alleen door vrouwtjes is verzorgd lager.
Vraag 32 1 punt
Onderzoekers willen weten wat de invloed is op het lichaamsgewicht van de jongen als alleen het vrouwtje de jongen voert. Bij een aantal nesten vangen ze de mannetjes weg. Jongen die door beide ouders worden gevoerd, dienen als controlegroep. De overige omstandigheden zijn gelijk. De onderzoekers bepalen iedere dag het gewicht van de jongen uit de onderzochte nesten. De resultaten zetten ze in een lijndiagram (zie de afbeelding) uit. Schrijf een conclusie uit deze resultaten op die past bij de onderzoeksvraag.
Bekijk het antwoord
- Trekt een conclusie die past bij de onderzoeksvraag, op basis van het lijndiagram. (1p)
Voorbeelden van een juiste conclusie: als alleen de vrouwtjes voeren, is het gemiddelde lichaamsgewicht van de jongen lager dan wanneer beide ouders voeren. Of: als alleen de vrouwtjes voeren, heeft dat in de eerste drie dagen geen invloed op het gemiddelde lichaamsgewicht, pas na drie dagen wel.
2022, tijdvak 3: Een animatiefilm
Vraag 49 1 punt
In een animatiefilm wordt het verhaal verteld van een luiaard die drie verlaten eieren mee naar huis neemt. Na enige tijd kruipen kleine dinosaurussen uit de eieren. Het eerste wat de jonge dinosaurussen zien als ze uit het ei kruipen, is de luiaard. Vanaf dat moment volgen de jonge dinosaurussen de luiaard alsof hij hun moeder is. In de film hebben de jonge dinosaurussen, direct nadat ze uit het ei kwamen, geleerd dat de luiaard hun moeder is. Dit verschijnsel komt ook in de natuur voor. Hoe wordt die vorm van leren genoemd?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 50 1 punt
Een luiaard is een planteneter. In de film eten de jonge dinosaurussen echter niet van de planten die de luiaard ze geeft. In plaats daarvan jagen ze op dieren. Is het voedingsgedrag van de jonge dinosaurussen erfelijk of aangeleerd? Leg je antwoord uit.
Bekijk het antwoord
- Noemt het voedingsgedrag erfelijk, met een uitleg dat de dinosaurussen dit niet van de luiaard of soortgenoten hebben geleerd. (1p)
Erfelijk, met een uitleg waaruit blijkt dat ze dit voedingsgedrag niet van de luiaard of van soortgenoten hebben geleerd.
2021, tijdvak 1: Fruitvliegen
Opgavetekst
Fruitvliegen
Fruitvliegen worden in laboratoria veel gebruikt voor erfelijkheidsonderzoek. Ze kunnen makkelijk gekweekt worden en planten zich snel voort. Een vrouwtje geeft stoffen af, feromonen, waar een mannetje op afkomt. Het mannetje volgt het vrouwtje, tikt tegen haar achterlijf en trilt met één van zijn vleugels. Binnen een uur volgt dan de paring. Daarna legt het vrouwtje eitjes, waaruit zich larven ontwikkelen. Een larve wordt na enige tijd een pop. Uit de pop ontstaat een nieuwe fruitvlieg. De stadia van de levenscyclus van de fruitvlieg staan in de tabel.
Vraag 16 1 punt
Wat is volgens de informatie de sleutelprikkel voor het beschreven baltsgedrag van het mannetje?
Bekijk het antwoord
- Noemt de feromonen (geurstoffen) die het vrouwtje afgeeft (1p)
2021, tijdvak 1: Gebarentaal
Opgavetekst
Gebarentaal
Onderzoekers hebben ontdekt dat chimpansees verschillende gebaren gebruiken om met elkaar te communiceren. Zo betekent bijvoorbeeld springen ‘volg mij’. Vervolgens observeren de onderzoekers het gedrag van 80 chimpansees om erachter te komen wat de betekenis is van meer dan 50 verschillende gedragingen. Een deel van de resultaten staat in de tabel hieronder.
Bron 14
| gedraging | afkorting |
|---|---|
| stampen met beide voeten | sv |
| gooien met een voorwerp | gv |
| krabben | kr |
| een voet optillen | vo |
| springen | sp |
| zwaaien met een arm | zw |
| bijten op een blaadje | bb |
| over de mond wrijven | mw |
Tabel met beschrijvingen van gedragingen.
Vraag 20 1 punt
Om achter de betekenis van gebaren van chimpansees te komen, maken de onderzoekers eerst een tabel met beschrijvingen van verschillende gedragingen. Hieronder zie je een deel van die tabel. Hoe wordt zo’n tabel voor gedragsonderzoek genoemd?
Bekijk het antwoord
- Noemt een ethogram (1p)
Bron 15
| gedraging | betekenis |
|---|---|
| stampen met beide voeten | ‘stop daarmee’ |
| gooien met een voorwerp | ‘ga weg’ |
| krabben | ‘vlooi mij’ |
| een voet optillen | ‘klim op mijn rug’ |
| springen | ‘volg mij’ |
| zwaaien met een arm | ‘ga weg’ |
| bijten op een blaadje | ‘ik wil seks’ |
| over de mond wrijven | ‘kom dichterbij’ |
Resultaten van het observeren van de gedragingen.
Bron 16

Foto van een chimpansee die een been optilt, met een pijltje bij de voet.
Vraag 21 1 punt
De onderzoekers gebruiken in hun verslag afbeeldingen om gebaren van de chimpansees te verduidelijken. Eén daarvan zie je hieronder. Wat is de betekenis van dit gebaar?
Bekijk het antwoord
- Noemt ‘klim op mijn rug’ (1p)
Bron 17
Chimpansees gebruiken veel gebaren om met elkaar te communiceren. Zulke gebaren worden ‘communicatief’ genoemd. Gebaren die niet bedoeld zijn om te communiceren, worden ‘non-communicatief’ genoemd. De onderzoekers vergelijken het gebruik van gebaren bij chimpansees met het gebruik van gebaren bij mensen (zie de tabel hieronder).
Bron 18
| communicatief | non-communicatief | |
|---|---|---|
| chimpansees | 420 | 105 |
| mensen | 425 | 40 |
Aantal verschillende gebaren.
Vraag 22 2 punten
Op de uitwerkbijlage staat een stuk grafiekpapier. Maak op dit grafiekpapier een staafdiagram van de gegevens uit de tabel.
Bekijk het antwoord
- De verticale as is juist ingedeeld en benoemd, en de staven zijn juist benoemd (1p)
- De aantallen zijn juist uitgezet als vier aparte staven of als twee gestapelde staven (1p)
Vraag 23 1 punt
Over de gegevens in de tabel hierboven doet Steffie twee uitspraken. 1 Er zijn bij chimpansees meer verschillende communicatieve dan non-communicatieve gebaren geteld. 2 Bij mensen zijn meer verschillende gebaren geteld dan bij chimpansees. Wat is juist?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 24 1 punt
Tijdens het onderzoek gebruiken de chimpansees ook gebaren om iets duidelijk te maken aan de onderzoekers. Is dit sociaal gedrag? Leg je antwoord uit.
Bekijk het antwoord
- Antwoordt nee met een uitleg dat het niet gaat om gedrag tussen soortgenoten, of antwoordt ja met een uitleg dat de chimpansees de onderzoekers als soortgenoten beschouwen (1p)
Het antwoord ‘nee’ moet een uitleg bevatten waaruit blijkt dat het daarbij niet gaat om gedrag tussen soortgenoten. Het antwoord ‘ja’ moet een uitleg bevatten waaruit blijkt dat de chimpansees de onderzoekers als soortgenoten beschouwen.
2021, tijdvak 1: Teken
Opgavetekst
Teken
Teken behoren tot de spinachtigen. Ze zijn ongeveer 2 mm groot en zuigen bloed van zoogdieren. In de afbeelding zie je een schematische weergave van het lichaam van een teek. Alléén schapenteken kunnen Borrelia-bacteriën overbrengen. Deze bacteriën veroorzaken bij mensen de ziekte van Lyme. De bacteriën kunnen zich in het lichaam schuilhouden, bijvoorbeeld in de oogzenuw en in de grote hersenen. Daardoor kunnen ook nog jaren na een tekenbeet klachten ontstaan. Hieronder staat een deel van een determineertabel voor teken.
Bron 28

Twee tekeningen van een teek. Links de buikzijde, met het orgaan van Haller, de zuigsnuit, de stigma en de anus. Rechts de rugzijde, met de zuigsnuit, het orgaan van Haller en het schildje.
Vraag 36 1 punt
Teken hebben een speciaal zintuig voor het opsporen van koolstofdioxide: het orgaan van Haller. Aan de hoeveelheid koolstofdioxide in de lucht herkent een teek of er een zoogdier in zijn buurt is. Leg uit waardoor de lucht in de buurt van zoogdieren meer koolstofdioxide bevat.
Bekijk het antwoord
- Uit de uitleg blijkt dat zoogdieren koolstofdioxide uitademen of uitscheiden (1p)
2021, tijdvak 1: Kraaien
Opgavetekst
Kraaien
Kraaien zijn vogels die in groepen leven. Elk broedpaar heeft een eigen nest. Verwante vogels zoeken samen voedsel en helpen elkaar bij het grootbrengen van de jongen. Kraaien maken verschillende geluiden, waaronder een scheldroep om alarm te slaan en aanvallers mee weg te jagen. Als een kraai scheldt, komen andere kraaien aangevlogen en die schelden dan mee.
Van kraaien is bekend dat ze elkaar herkennen. Onderzoekers willen weten of kraaien mensen aan hun gezicht kunnen herkennen. Ze voeren daarom een experiment uit in een park waarin een grote groep kraaien voorkomt. Een van de onderzoekers zet een masker op. Vervolgens vangt hij zeven kraaien, doet gekleurde ringen om hun poten en laat ze weer los. Ongeveer vijftien procent van de kraaien in het park ziet dit gebeuren en begint meteen te schelden.
Daarna lopen verschillende medewerkers regelmatig door het park, soms met het masker op, soms zonder het masker en ook weleens met het masker ondersteboven op. De medewerkers noteren hoeveel kraaien tegen ze beginnen te schelden. Een deel van de resultaten staat in het diagram hieronder.
Bron 36

Foto van een zwarte kraai.
Bron 37

Twee foto’s van een gezicht: links zonder masker, rechts met masker (een gezicht met een vervormd, ouderwets masker).
Vraag 47 1 punt
Wat is de uitwendige prikkel voor de andere kraaien om mee te gaan schelden?
Bekijk het antwoord
- Noemt het geluid of het schelden van een kraai (1p)
Bron 38

Drie foto’s van hetzelfde gezicht: zonder masker, met masker en met masker ondersteboven.
Deel van de kraaien dat scheldt (%)

| Moment | geen masker | met masker | met masker ondersteboven |
|---|---|---|---|
| vóór de vangst | 5 | 4 | 4,5 |
| 10 dagen na de vangst | 5 | 26 | 28 |
| 200 dagen na de vangst | 4 | 39 | 35 |
Vraag 48 1 punt
Naar aanleiding van het diagram worden twee uitspraken gedaan. Deze twee uitspraken staan in een tabel op de uitwerkbijlage. Kruis bij elke uitspraak aan of die juist of onjuist is. 1 Er zijn altijd kraaien die schelden als een medewerker door het park loopt. 2 De kraaien herkennen het masker ook als het ondersteboven gedragen wordt.
Bekijk het antwoord
- Kruist bij beide uitspraken ‘juist’ aan (1p)
Alleen bij een volledig juist ingevulde tabel 1 punt. Beide uitspraken zijn juist.
Vraag 49 1 punt
Een van de medewerkers beweert dat kraaien tegen alle typen maskers schelden en niet alleen tegen het masker dat gebruikt werd om de kraaien te vangen. Schrijf een aanvulling op het experiment waarmee de onderzoekers kunnen aantonen of de medewerker wel of geen gelijk heeft.
Bekijk het antwoord
- Noemt een aanvulling waarbij een medewerker met een ander type masker door het park loopt (1p)
Vraag 50 1 punt
In het diagram is te zien dat in de loop van de tijd steeds meer kraaien gaan schelden tegen medewerkers met het masker op. Ook jongen die pas ná het begin van het experiment uit het ei zijn gekomen, vertonen na enige tijd dit gedrag. Ze gaan dan ook schelden zodra ze de medewerker met het masker zien. Verklaar waardoor ook deze jongen gaan schelden tegen het masker.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord blijkt dat de jongen dit leert van de oudere kraaien (1p)
2021, tijdvak 2: Bijen en cafeïne
Opgavetekst
Bijen en cafeïne
Bijen voeden zich met nectar die ze uit bloemen halen. Als ze een bron van nectar gevonden hebben, geven ze de informatie over deze bron aan andere bijen door. Ze doen dit door middel van een bijendans.
Veel planten maken nectar om bijen te lokken. Onderzoekers hebben ontdekt dat sommige planten nectar met cafeïne maken.
Vraag 29 1 punt
In een onderzoek krijgen twee groepen bijen twee verschillende voedselbronnen aangeboden: bron A bevat een suikeroplossing zonder cafeïne en bron B bevat een suikeroplossing met cafeïne. De onderzoekers stellen vast dat bijen die bron B bezoeken, de informatie over deze bron vaker en langer doorgeven aan hun soortgenoten dan bijen die bron A bezoeken. Daardoor vliegen meer bijen naar bron B dan naar bron A. Noteer een onderzoeksvraag die past bij dit onderzoek.
Bekijk het antwoord
- Een juiste onderzoeksvraag, zoals: beïnvloedt cafeïne (in een suikeroplossing) het gedrag van bijen? of: vinden bijen cafeïne (in een suikeroplossing) aantrekkelijk? (1p)
Vraag 30 1 punt
In een volgend onderzoek worden de voedselbronnen A en B leeggehaald, maar ze blijven wel op dezelfde plek staan. De bijen die in het vorige onderzoek bron A bezochten, gaan al snel op zoek naar een nieuwe voedselbron. De bijen die in het vorige onderzoek bron B bezochten, blijven keer op keer de lege bron B bezoeken, ook al is er niets te vinden. Bedenk een verklaring voor dit verschil in gedrag van de bijen.
Bekijk het antwoord
- Een juiste verklaring, zoals: cafeïne beïnvloedt het gedrag van bijen; bijen hebben een voorkeur voor een suikeroplossing met cafeïne; bijen zijn verslaafd geraakt aan de cafeïne; of bijen hebben de informatie over bron B vaker en langer doorgegeven. (1p)
2021, tijdvak 2: Schimmelinfectie bij boomkikkers
Opgavetekst
Schimmelinfectie bij boomkikkers
Boomkikkers zijn amfibieën. Ze kunnen besmet raken met de schimmel Batrachochytrium dendrobatidis, die hun huid aantast. De schimmel wordt onder andere overgedragen bij sociaal contact tussen kikkers.
Boomkikkers hebben veel last van de schimmelinfectie als de temperatuur gedurende een langere periode sterk schommelt.
Onderzoekers hebben opgemerkt dat een bepaalde soort boomkikkers zich anders gedraagt na besmetting met de schimmel. In de paartijd kwaken besmette mannetjes sneller en langer dan niet-besmette mannetjes. Vrouwelijke boomkikkers blijken een voorkeur te hebben voor besmette mannetjes.
Vraag 33 1 punt
Het geluid van niet-besmette mannetjes is een sleutelprikkel voor de vrouwtjes. Is het geluid van besmette mannetjes een supranormale prikkel voor de vrouwtjes? Leg je antwoord uit.
Bekijk het antwoord
- Ja, met een uitleg waaruit blijkt dat besmette mannetjes sneller en langer kwaken dan niet-besmette mannetjes, of dat vrouwtjes een voorkeur hebben voor het geluid van besmette mannetjes. (1p)
2021, tijdvak 2: Toeterende vleugels
Opgavetekst
Toeterende vleugels
Breedbekvogels leven in Afrika. De mannetjes maken een toeterend geluid door snel met hun vleugels te bewegen. Met dit toeteren houden ze soortgenoten uit hun leefgebied weg. Biologen hebben opgemerkt dat dit toeteren in de paartijd vrouwtjes lokt.
Breedbekvogel

Afbeelding van een breedbekvogel die op een tak zit.
Uitwerkbijlage
| balts-gedrag | gedrag om rangorde te bepalen | territorium-gedrag | |
|---|---|---|---|
| toeteren om soortgenoten te lokken | |||
| toeteren om soortgenoten weg te houden |
Vraag 35 2 punten
In de informatie zijn de functies van het toeteren beschreven. Op de uitwerkbijlage staat een tabel. Kruis in de tabel voor beide functies van het toeteren aan tot welk gedrag dat toeteren behoort.
Bekijk het antwoord
- Toeteren om soortgenoten te lokken hoort bij het balts-gedrag. (1p)
- Toeteren om soortgenoten weg te houden hoort bij het territoriumgedrag. (1p)
2021, tijdvak 2: Paddentrek
Opgavetekst
Paddentrek
In het begin van het jaar trekken padden van hun winterverblijf naar de gebieden waar ze zich voortplanten. De paddentrek begint als de temperatuur en de luchtvochtigheid gunstig zijn, en vindt alleen ’s nachts plaats. In de tabel zie je hoe deze factoren de paddentrek beïnvloeden.
Het diagram hieronder geeft informatie over de temperatuur en de luchtvochtigheid in de maand februari van een bepaald jaar.
Temperatuur en luchtvochtigheid in februari

Lijndiagram van februari, met op de horizontale as de dagen in februari (2 tot en met 28). Linker verticale as: temperatuur in °C (0 tot 9). Rechter verticale as: luchtvochtigheid in % (74 tot 90). De temperatuur is weergegeven met een doorgetrokken lijn en de luchtvochtigheid met een stippellijn.
Vraag 47 1 punt
Op welke dag in februari kan de paddentrek op z’n vroegst beginnen volgens de informatie?
Bekijk het antwoord
- Op 20 februari. (1p)
Paddentrek per temperatuur en luchtvochtigheid

Tabel met in de rijen de temperatuur (lager dan 6 °C, 6-7 °C, hoger dan 7 °C) en in de kolommen de luchtvochtigheid (minder dan 75%, 75-90%, meer dan 90%). Bij lager dan 6 °C is er in elke kolom geen paddentrek. Bij 6-7 °C staan in de kolommen weinig, matige en redelijke paddentrek. Bij hoger dan 7 °C staan in de kolommen weinig, redelijke en goede paddentrek. Het aantal padden per vak staat als plaatje in de tabel.
Vraag 48 1 punt
In welke categorie valt de paddentrek op 26 februari volgens de informatie?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 49 1 punt
Op 10 november van hetzelfde jaar wordt een gemiddelde temperatuur gemeten van 9°C en een luchtvochtigheid van 82%. Ondanks de gunstige omstandigheden is er geen paddentrek, omdat de inwendige prikkel voor de voortplanting ontbreekt. Noteer deze inwendige prikkel.
Bekijk het antwoord
- (Geslachts)hormonen. (1p)
2021, tijdvak 3: Zwartvoetkatten
Opgavetekst
Bron 3

Twee cirkeldiagrammen, elk met 48 waarnemingen (48 tikmarkeringen op de rand). Links: eerste week, geen geur. Rechts: tweede week, geur van kattenkruid. Legenda: ru, st en zi zijn niet-actief; vb, zv, ko en do zijn actief. In de eerste week is het segment ru ruim de helft van de cirkel. De actieve gedragingen vb, zv, ko en do zijn samen 18 van de 48 waarnemingen. In de tweede week is het actieve deel groter dan in de eerste week.
Vraag 15 2 punten
Uit onderzoek is gebleken dat grote katachtigen in gevangenschap door bepaalde geuren aangezet kunnen worden tot meer actief gedrag. Onderzoekers doen een experiment met zwartvoetkatten en doeken met de geur van kattenkruid. Het gedrag is ingedeeld in niet-actief (ru, st, zi) en actief (vb, zv, ko, do). In de diagrammen is aangegeven hoeveel keer elk gedrag werd genoteerd. Voor hoeveel procent bestaat het genoteerde gedrag in de eerste week uit actief gedrag? Leg je antwoord uit met een berekening.
Bekijk het antwoord
- Gebruikt de juiste getallen: 18 actieve waarnemingen van de 48 waarnemingen in de eerste week. (1p)
- Een juiste berekening met een juiste uitkomst: (18 : 48) x 100 = 37,5% (of 38%). (1p)
Vraag 16 1 punt
Onderzoekers doen een experiment met zwartvoetkatten. In de eerste week worden doeken zonder geur gebruikt, in de tweede week doeken met de geur van kattenkruid. Wat zou het experiment betrouwbaarder maken? Schrijf een aanvulling of een verbetering van het experiment op.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juiste aanvulling of verbetering, bijvoorbeeld: andere of meer zwartvoetkatten gebruiken, andere of meer geuren gebruiken, of het experiment herhalen. (1p)
2021, tijdvak 3: Edelpapegaaien
Vraag 30 1 punt
In regenwouden van Australië leven edelpapegaaien. Het mannetje is groen van kleur, het vrouwtje felrood. Het vrouwtje en de jongen worden gevoerd door de mannetjes waarmee ze heeft gepaard. De mannetjes zoeken voedsel hoog tussen de bladeren van de bomen. Ze proberen daar verborgen te blijven voor roofvogels. Wat is de functie van de kleur van het mannetje tijdens het zoeken naar voedsel?
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat de kleur een schutkleur is. (1p)
Vraag 31 1 punt
In bovenstaande informatie is sprake van territoriumgedrag. Welke zin uit de informatie beschrijft territoriumgedrag? Schrijf de eerste twee woorden en de laatste twee woorden van deze zin op.
Bekijk het antwoord
- Noemt de zin 'Ze verdedigt haar holletje fel tegen andere vrouwtjes', met als eerste twee woorden 'Ze verdedigt' en als laatste twee woorden 'andere vrouwtjes'. (1p)
Wanneer een kandidaat op een andere manier de juiste zin aangeeft, krijgt die ook 1 scorepunt.
2021, tijdvak 3: Zakkenrollers
Vraag 33 1 punt
In dierenpark Apenheul zijn wandelpaden aangelegd in het leefgebied van de apen. Zo lopen bezoekers tussen de apen. Apen die hier nieuw zijn, laten zich eerst nog niet zo zien, maar al snel komen ze dichterbij. De apen hebben gezien dat bezoekers vaak iets te eten bij zich hebben. Daardoor zijn ze zich gaan gedragen als zakkenrollers en graaien ze in zakken en tassen op zoek naar iets eetbaars. Hoe heet het leergedrag waardoor de apen zich zijn gaan gedragen als zakkenrollers?
Bekijk het antwoord
- Noemt conditionering of trial & error. (1p)
2021, tijdvak 3: Gedrag van een hond
Opgavetekst
tabel 1
| gedragselement | afkorting | omschrijving |
|---|---|---|
| drinken | dr | water oplikken uit het drinkbakje |
| eten | et | voedsel in de bek nemen en doorslikken |
| kijken | kij | het hoofd naar verschillende kanten bewegen |
| krabben | kr | met één van de poten over het eigen lichaam krassen |
| kwispelen | kw | de staart heen en weer bewegen |
| lopen | lo | in een rustig tempo voortbewegen op vier poten |
| snuffelen | sn | met de snuit ergens aan ruiken |
| zitten | zi | zich alleen met het achterwerk op de grond bevinden |
tabel 2
| tijd | 1e minuut | 2e minuut | 3e minuut | 4e minuut | 5e minuut |
|---|---|---|---|---|---|
| 0-5 sec. | lo | kw | et | kr | et |
| 6-10 sec. | lo | kij | et | kr | et |
| 11-15 sec. | kij | kij | et | kr | et |
| 16-20 sec. | kij | sn | et | kr | dr |
| 21-25 sec. | kij | et | et | lo | kij |
| 26-30 sec. | lo | et | et | lo | kij |
| 31-35 sec. | lo | et | dr | lo | lo |
| 36-40 sec. | kij | dr | dr | sn | lo |
| 41-45 sec. | kij | dr | lo | et | lo |
| 46-50 sec. | kij | sn | lo | et | lo |
| 51-55 sec. | kw | et | zi | et | kij |
| 56-60 sec. | kw | et | zi | et | kij |
Vraag 38 1 punt
Voor een biologieopdracht bestudeert Jippe het gedrag van zijn hond. Hij maakt daarbij twee tabellen. Tabel 1 is een ethogram: daarin staan de gedragingen die hij bij zijn hond waarneemt. In tabel 2 noteert hij gedurende vijf minuten welk gedrag zijn hond elke vijf seconden vertoont. Hoe heet tabel 2 bij een gedragsonderzoek?
Bekijk het antwoord
- Noemt protocol. (1p)
Vraag 39 1 punt
In tabel 2 is te zien dat de hond drie van de gedragselementen uit tabel 1 steeds na elkaar vertoont. Schrijf deze drie gedragselementen op in de volgorde waarin de hond ze steeds vertoont.
Bekijk het antwoord
- Noemt de drie gedragselementen in de juiste volgorde: snuffelen, eten, drinken (sn - et - dr). (1p)
Alleen de drie juiste gedragselementen in de juiste volgorde krijgen het punt.
2019, tijdvak 1: Zingende muizen
Opgavetekst
Zingende muizen
Muizen maken zingende geluiden die mensen niet kunnen horen. De zang van mannetjesmuizen is eenvoudig, maar als ze urine van vrouwtjes ruiken, wordt hun zang ingewikkelder.
Vraag 2 2 punten
In de informatie hierboven wordt een respons van mannetjesmuizen genoemd. Wat is de respons? En wat is de inwendige prikkel hiervoor?
Bekijk het antwoord
- Noemt als respons: verandering van/meer ingewikkelde zang (1p)
- Noemt als inwendige prikkel: (geslachts)hormoon (1p)
2019, tijdvak 1: Grauwe ganzen
Opgavetekst
Grauwe ganzen
Grauwe ganzen zijn vogels die in Nederland voorkomen. Als twee grauwe ganzen een broedpaar gevormd hebben, blijven ze de rest van hun leven bij elkaar. Een mannetje en een vrouwtje herkennen elkaar aan hun uiterlijk, gedrag en geluid.
Hieronder staat informatie over vier verschillende onderzoeken die met grauwe ganzen zijn gedaan.
Onderzoek 1
Het gedrag van een mannetje werd enkele jaren gevolgd. Zijn vrouwtje raakte zoek na een hevige storm. Het mannetje bleef een jaar alleen. Daarna vond hij een nieuw vrouwtje. Na anderhalf jaar kwam het eerste vrouwtje terug. Het mannetje vormde weer een broedpaar met zijn eerste vrouwtje en liet het nieuwe vrouwtje alleen.
Onderzoek 2
Van een ander broedpaar werd het vrouwtje weggehaald. Bij het mannetje nam het gehalte aan stresshormoon in het bloed sterk toe na het verdwijnen van het vrouwtje. Toen er een ander vrouwtje bij hem werd gezet, bleef het gehalte aan stresshormoon hoog. Pas toen zijn eigen vrouwtje na twee weken terugkwam, nam het gehalte snel af.
Onderzoek 3
Een gedragsonderzoeker zet enkele voerbakjes neer die dezelfde vorm hebben, maar van kleur verschillen. Eén bakje vult hij met voer, de andere blijven leeg. Al snel leren de ganzen in welk bakje voer zit. Ze lopen alleen nog op dat bakje af, ook als het op een andere plek staat of als het leeg is.
Onderzoek 4
Een onderzoeker haalt een ganzenvrouwtje weg als haar eieren uitkomen en zet een kip bij het nest. Na het uitkomen volgen de kuikens de kip overal heen. Ook als het ganzenvrouwtje na een halve dag terugkomt, blijven de kuikens de kip achterna lopen.
Uitwerkbijlage
| juist | onjuist | |
|---|---|---|
| Uit de resultaten van beide onderzoeken blijkt dat de mannetjes van de twee broedparen hun vrouwtje na anderhalf jaar nog herkennen. | ||
| Uit de resultaten van beide onderzoeken blijkt dat het verdwijnen van de partner stress veroorzaakt bij het mannetje. |
Vraag 29 1 punt
Uit onderzoek 3 blijkt dat de ganzen geleerd hebben in welk gekleurd bakje het voer zit. Leg uit dat hier sprake is van conditionering.
Bekijk het antwoord
- Uit de uitleg moet blijken dat de ganzen het gedrag geleerd hebben door het krijgen van een beloning/voer (1p)
Vraag 31 1 punt
Het leergedrag dat in onderzoek 4 beschreven wordt, treedt alleen in een korte periode na het uitkomen van de eieren op. Hoe heet dit type leergedrag?
Bekijk het antwoord
- Inprenting / inprenten (1p)
2019, tijdvak 2: Klipdassen
Opgavetekst
Klipdassen

Klipdassen zijn zoogdieren die in Afrika leven. Hun lichaamsbouw is aangepast aan een leven op rotsen.
Tijdens de paartijd scheiden de mannetjes een geurstof af uit een klier op hun rug. Onderzoekers hebben vastgesteld dat deze geurstof twee functies heeft:
- Vrouwtjes komen op deze geur af.
- Andere mannetjes houden na het ruiken van deze geur afstand.
De foto toont twee klipdassen op een rots.
Vraag 9 1 punt
In bovenstaande informatie worden een prikkel en een bijbehorende respons beschreven. Noem de prikkel en de respons.
Bekijk het antwoord
- Noemt de prikkel (het ruiken van de geurstof) en de respons (het vrouwtje komt op het mannetje af, of een ander mannetje houdt afstand) (1p)
Alleen aan een volledig juist antwoord 1 scorepunt toekennen.
Vraag 10 1 punt
Na de geboorte zoogt een vrouwtje haar jongen drie dagen lang. Daarna brengt ze haar jongen vast voedsel. Wat is de naam van dit type voortplantingsgedrag?
Bekijk het antwoord
- Noemt broedzorg (1p)
Vraag 12 1 punt
Klipdassen leven in groepen van één volwassen mannetje en meerdere vrouwtjes. Het mannetje plast regelmatig op de hoeken van zijn terrein. Wat is de functie van dit gedrag?
Bekijk het antwoord
- Noemt het afbakenen of markeren van een territorium (1p)
2019, tijdvak 2: Guanovleermuizen
Opgavetekst
Guanovleermuizen

Guanovleermuizen zijn insecteneters. Als ze op jacht zijn, stoten ze geluiden uit die door voorwerpen en organismen in de omgeving worden weerkaatst. De vleermuizen vangen de weerkaatste geluiden op en kunnen zo bepalen waar prooien zich bevinden (zie de afbeelding).
De afbeelding toont een vleermuis die geluid uitstoot (uitgestoten geluid) en het teruggekaatste geluid opvangt (teruggekaatst geluid), van een prooi in de buurt.
Vraag 14 1 punt
In een grote groep vleermuizen jagen meerdere vleermuizen soms op dezelfde prooi. Als één van de vleermuizen de prooi bijna te pakken heeft, maakt die vleermuis een ander geluid. Hierdoor wordt het voor andere vleermuizen moeilijk om dezelfde prooi te vangen. Leg uit dat het maken van dit andere geluid sociaal gedrag is.
Bekijk het antwoord
- Uit de uitleg blijkt dat het gaat om gedrag dat zich richt op soortgenoten (1p)
2019, tijdvak 2: Een bijzondere vogel
Vraag 40 1 punt
Rode kardinalen zingen in de voortplantingstijd om een partner te lokken voor de voortplanting. Hoe heet dit type voortplantingsgedrag?
Bekijk het antwoord
- Noemt balts(gedrag) (1p)
Een bijzondere vogel

Een vogelonderzoeker ontdekte in het veld een bijzondere vogel (zie de afbeelding). Het was een rode kardinaal. Bij rode kardinalen hebben de mannelijke vogels rode veren en de vrouwelijke vogels witte veren. Deze bijzondere vogel had echter een witte rechterhelft en een rode linkerhelft.
De onderzoeker observeerde de bijzondere vogel enige tijd. Hij stelde vast dat de vogel nooit zong. Ook reageerde de vogel niet op de zang van andere rode kardinalen. Bij rode kardinalen zingen normaal gesproken zowel de mannetjes als de vrouwtjes in de voortplantingstijd.
De foto toont de vogel, met de labels 'rode veren' en 'witte veren'.
Vraag 41 1 punt
De bijzondere vogel zong niet in de voortplantingstijd. De inwendige prikkel voor dit gedrag ontbrak bij deze vogel. Wat is deze inwendige prikkel?
Bekijk het antwoord
- Noemt (geslachts)hormonen (1p)
2018, tijdvak 1: Haaien
Vraag 8 1 punt
Er zijn haaiensoorten die altijd agressief gedrag vertonen als ze bloed in het water waarnemen. Wat is bloed voor deze haaien op dat moment?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
2018, tijdvak 1: Noten kraken
Opgavetekst
Noten kraken
Kraaien zijn alleseters. Ze eten ook noten, maar noten zijn voor de kraaien te hard om zelf te kraken. Een kraai in Japan heeft een truc geleerd om noten te kraken. De vogel laat vanuit de lucht een noot vallen op een zebrapad. Dan wacht hij tot er een auto overheen rijdt, waardoor de noot openbarst en hij de inhoud kan opeten. De kraai vliegt niet meteen op de gekraakte noot af, maar wacht op de stoep totdat het voetgangerslicht op groen springt.
Vraag 18 1 punt
De kraai heeft geleerd een noot op het zebrapad te laten vallen om hem door een auto te laten kraken. Hoe heet dit leergedrag?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
2018, tijdvak 1: Gapen
Opgavetekst
Bron 11

Echoscopische opname van een ongeboren baby.
Vraag 26 1 punt
Met echoscopie is aangetoond dat mensen al vóór de geboorte gapen (zie de afbeelding). Is gapen aangeleerd gedrag of is het erfelijk? Leg je antwoord uit.
Bekijk het antwoord
- Noemt erfelijk, met een uitleg waaruit blijkt dat mensen al vóór de geboorte gapen (1p)
2018, tijdvak 1: Gevlekte hyena’s
Opgavetekst
Informatie 1 GH en gonadotrofinen
In de puberteit treden allerlei lichamelijke veranderingen op. Hierbij spelen hormonen uit de hypofyse een rol. Eén van die hormonen is GH, een groeihormoon. Dit hormoon zorgt ervoor dat kinderen tijdens de puberteit sneller gaan groeien. Zo’n snelle groei wordt een groeispurt genoemd. Andere hormonen die de hypofyse maakt, de gonadotrofinen, beïnvloeden de werking van de eierstokken en de zaadballen. Deze hormonen regelen de productie van zaadcellen, het rijpen van eicellen en het vrijkomen van rijpe eicellen uit de eierstokken. Ook stimuleren de gonadotrofinen de productie van geslachtshormonen in de eierstokken en in de zaadballen. Onder invloed daarvan ontstaat er haargroei onder de oksels en in de schaamstreek, worden bij jongens de penis en de balzak groter en worden meisjes ongesteld.
Vraag 31 1 punt
Gevlekte hyena’s leven in groepen in Afrika. In elke groep heerst een rangorde onder de mannetjes en onder de vrouwtjes. Hierbij spelen dominante en onderdanige gedragingen een rol. Onderzoekers observeren het gedrag van vijf vrouwtjes in een groep gevlekte hyena’s. Ze bepalen de rangorde van deze vrouwtjes aan de hand van het aantal onderdanige gedragingen van elk vrouwtje tegenover de andere vier. In de tabel staat een deel van de resultaten. De onderzoekers stellen vast dat Eshe op plaats 3 in de rangorde van de vijf vrouwtjes staat. Kan op grond van deze resultaten bepaald worden of Akua hoger of lager in rang staat dan Delu? En zo ja, wie staat er dan hoger in rang?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
2018, tijdvak 2: Hongerige fruitvliegen
Vraag 23 1 punt
Fruitvliegen die honger hebben, vliegen op de geur van rottend fruit af. Wetenschappers hebben ontdekt dat de hoeveelheid insuline in het lichaam van de fruitvliegen daarbij een rol speelt. Net als bij mensen regelt insuline bij fruitvliegen het glucosegehalte in het bloed.
Wat is de uitwendige prikkel voor een fruitvlieg om op rottend fruit af te vliegen?
Bekijk het antwoord
- Noemt de geur (van rottend fruit) (1p)
2018, tijdvak 2: Slingerapen
Opgavetekst
Ethogram Slingerapen
Slingerapen komen voor in Zuid-Amerika. Zij eten vruchten en noten, maar ook insecten, eieren en soms zelfs een vogeltje. Het zijn echte boombewoners. Met hun vier poten en lange staart slingeren ze door de bomen van de Zuid-Amerikaanse regenwouden. Kelly en Angela presenteren hun onderzoek in twee tabellen.
| gedragselement | afkorting |
|---|---|
| zit op een tak | zt |
| springt naar een andere tak | sp |
| hangt aan zijn staart | hs |
| slingert aan een tak | sli |
| zoekt vlooien bij een andere slingeraap | zv |
| klimt op een paal | kp |
| rent | re |
| staat | sta |
| zit te eten | ze |
| loopt | lo |
Vraag 26 1 punt
Kelly en Angela bekijken in het apenhuis van de dierentuin het gedrag van verschillende apen. Ze hebben de opdracht gekregen om een ethogram en een protocol van één aap te maken. Ze kiezen voor een slingeraap. Het ethogram staat in de bron hierboven.
Noem een gedragselement uit het ethogram dat behoort tot sociaal gedrag.
Bekijk het antwoord
- Noemt zoekt vlooien (bij een andere slingeraap) of zv (1p)
Protocol
| tijd | 1e minuut | 2e minuut | 3e minuut | 4e minuut | 5e minuut |
|---|---|---|---|---|---|
| 0 tot 5 seconden | hs | ze | zt | lo | zt |
| 6 tot 10 seconden | hs | ze | zt | lo | zt |
| 11 tot 15 seconden | sli | ze | sli | zt | zt |
| 16 tot 20 seconden | sli | sli | sli | sli | zv |
| 21 tot 25 seconden | zt | sli | hs | zt | zv |
| 26 tot 30 seconden | zt | sp | hs | zv | zv |
| 31 tot 35 seconden | sli | sp | hs | lo | sta |
| 36 tot 40 seconden | hs | zt | zt | sli | sli |
| 41 tot 45 seconden | lo | hs | ze | sli | zt |
| 46 tot 50 seconden | lo | ze | ze | zv | zv |
| 51 tot 55 seconden | zt | lo | sli | zv | zv |
| 56 tot 60 seconden | zt | sta | sta | zv | zv |
Vraag 27 2 punten
Kelly en Angela presenteren hun onderzoek in twee tabellen: het ethogram en het protocol hierboven.
Hoeveel procent van de waarnemingen in het protocol bestaat uit slingeren? Leg je antwoord uit met een berekening.
Bekijk het antwoord
- Gebruikt het juiste aantal waarnemingen van slingeren (12) en het juiste totaal aantal waarnemingen (60) (1p)
- Komt met een juiste berekening tot de bijbehorende juiste uitkomst (20%) (1p)
Voorbeeld van een juiste berekening: 12 / 60 x 100 = 20%.
2018, tijdvak 2: Wolven
Opgavetekst
Informatie 1 Stamboom

Wolven behoren tot de familie van de hondachtigen (Canidae). Er zijn ongeveer 35 soorten hondachtigen, waarvan er zes soorten in Europa in het wild voorkomen. In de afbeelding zie je een deel van een stamboom waar de wolf in voorkomt.
De stamboom loopt van orde naar soort. Orde: Carnivora (roofdieren). Families: Canidae (hondachtigen), Mustelidae (marterachtigen), Felidae (katachtigen). Geslachten onder Canidae: Vulpes (vosachtigen) met de soorten vos en poolvos; Chrysocyon met de manenwolf; Speothos met de boshond; Canis (wolfachtigen) met de soorten wolf en jakhals.
Informatie 4 (hert) Wolvenpoep

Onderzoekers vragen zich af of de geur van wolvenpoep invloed heeft op het gedrag van herten en wilde zwijnen. In een bos waar wolven, herten en wilde zwijnen voorkomen, hangen de onderzoekers op verschillende plekken camera’s op om het gedrag van de dieren te observeren. Daarna leggen ze op die plekken verse wolvenpoep neer. De resultaten van dit onderzoek zijn weergegeven in de twee staafdiagrammen hieronder. Het gedrag ‘opletten’ betekent dat de dieren de omgeving in de gaten houden.
Staafdiagram van de hert (deel van de tijd in procent, per gedrag).
| Gedrag | Controleproef | Met wolvenpoep |
|---|---|---|
| eten | 32 | 12 |
| lopen | 30 | 25 |
| opletten | 22 | 46 |
| ruiken aan wolvenpoep | 14 | |
| ander gedrag | 16 | 4 |
Informatie 4 (wild zwijn) Wolvenpoep

Onderzoekers vragen zich af of de geur van wolvenpoep invloed heeft op het gedrag van herten en wilde zwijnen. In een bos waar wolven, herten en wilde zwijnen voorkomen, hangen de onderzoekers op verschillende plekken camera’s op om het gedrag van de dieren te observeren. Daarna leggen ze op die plekken verse wolvenpoep neer. De resultaten van dit onderzoek zijn weergegeven in de twee staafdiagrammen hieronder. Het gedrag ‘opletten’ betekent dat de dieren de omgeving in de gaten houden.
Staafdiagram van het wilde zwijn (deel van de tijd in procent, per gedrag).
| Gedrag | Controleproef | Met wolvenpoep |
|---|---|---|
| eten | 43 | 42 |
| lopen | 30 | 26 |
| opletten | 15 | 8 |
| ruiken aan wolvenpoep | 20 | |
| ander gedrag | 12 | 3 |
Vraag 41 1 punt
Uit de diagrammen in informatie 4 blijkt dat herten die wolvenpoep tegenkomen meer tijd besteden aan opletten dan wilde zwijnen die wolvenpoep tegenkomen. Geef daarvoor met behulp van informatie 2 een verklaring.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord blijkt dat wolven vaker op herten jagen dan op wilde zwijnen (1p)
Vraag 42 1 punt
Noem nog een ander opmerkelijk verschil in gedrag tussen herten en wilde zwijnen als er wolvenpoep aanwezig is. Gebruik hiervoor de diagrammen in informatie 4.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juist opmerkelijk verschil in gedrag tussen herten en wilde zwijnen als er wolvenpoep aanwezig is (1p)
Voorbeelden van een juist opmerkelijk verschil (één is genoeg): wilde zwijnen ruiken meer of langer aan wolvenpoep dan herten; bij aanwezigheid van wolvenpoep besteden herten veel minder tijd aan eten dan wilde zwijnen; bij wilde zwijnen heeft de aanwezigheid van wolvenpoep minder invloed op de tijd die ze besteden aan eten.
Vraag 43 1 punt
In de diagrammen staan ook de resultaten van de controleproef. Waaruit bestond de controleproef?
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord blijkt dat de onderzoekers het gedrag van herten en wilde zwijnen op dezelfde plekken in het bos hebben geobserveerd, zonder daar wolvenpoep neer te leggen (1p)
Hoe vaak gedrag in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 7, 12-13, 17, 34 | 5 | 10% |
| 2026, tijdvak 2 | 3, 16, 31 | 3 | 6% |
| 2025, tijdvak 1 | 20-22, 32, 51 | 5 | 10% |
| 2025, tijdvak 2 | 7, 25-26 | 3 | 6% |
| 2024, tijdvak 1 | 1, 3-4 | 3 | 6% |
| 2024, tijdvak 2 | 2-3, 6-8 | 5 | 10% |
| 2023, tijdvak 1 | 11-13, 29-30, 52 | 6 | 12% |
| 2023, tijdvak 2 | 14-15, 23, 37, 45-47 | 7 | 13% |
| 2022, tijdvak 1 | 30-33, 41-42 | 6 | 11% |
| 2022, tijdvak 2 | 17-22, 38 | 7 | 14% |
| 2022, tijdvak 3 | 23-24, 32, 49-50 | 5 | 10% |
| 2021, tijdvak 1 | 16, 20-24, 36, 47-50 | 11 | 20% |
| 2021, tijdvak 2 | 29-30, 33, 35, 47-49 | 7 | 14% |
| 2021, tijdvak 3 | 15-16, 30-31, 33, 38-39 | 7 | 13% |
| 2019, tijdvak 1 | 2, 29, 31 | 3 | 6% |
| 2019, tijdvak 2 | 9-10, 12, 14, 40-41 | 6 | 13% |
| 2018, tijdvak 1 | 8, 18, 26, 31 | 4 | 8% |
| 2018, tijdvak 2 | 23, 26-27, 41-43 | 6 | 13% |
In 18 van de 18 ingedeelde examens biologie vmbo-gl/tl staat een vraag over gedrag, samen 99 vragen (11% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2021, tijdvak 1: 11 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 8% van de vragen over gedrag, daarvoor 12%. Het onderwerp krijgt de laatste jaren minder ruimte.
Oefenen met gedrag
Maak de 15 nieuwste examenvragen over gedrag online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Andere onderwerpen biologie vmbo-gl/tl
- Voortplanting
- Zenuwstelsel en hormonen
- Voeding en vertering
- Erfelijkheid
- Afweer
- Bloedsomloop
- Ecologie
- Planten en fotosynthese
- Ademhaling
- Cellen
- Evolutie
- DNA en eiwitsynthese
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen biologie vmbo-gl/tl onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Hoe ToetsChecker biologie per vraagtype nakijkt, lees je op biologie toetsen nakijken met AI.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op biologie oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt gedrag voor in het eindexamen biologie vmbo-gl/tl?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 99 vragen over gedrag, 11% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 18 van die examens.
In welk examen biologie vmbo-gl/tl stonden de meeste vragen over gedrag?
In het examen van 2021, tijdvak 1, met 11 vragen: 16, 20-24, 36, 47-50.
Hoe oefen ik examenvragen over gedrag?
Op deze pagina staan alle vragen over gedrag met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.