Examenvragen ecologie biologie vmbo-gl/tl
65 vragen over ecologie uit 18 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Ecologie komt in 18 van de 18 examens biologie vmbo-gl/tl voor, met 65 vragen (7% van alle examenvragen). Het meest in 2026, tijdvak 2 (6 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over ecologie
Per examen de vragen over ecologie, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Meikevers
Opgavetekst
Meikevers ondergaan in hun leven een metamorfose. De larven van meikevers heten engerlingen. In de afbeelding zie je de stadia van de metamorfose.
Een volwassen meikever eet bladeren van bomen zoals de beuk, wilg en zomereik. Natuurlijke vijanden van de volwassen meikever zijn: kikkers, kraaien en vleermuizen.
Een engerling eet wortels van gras en van andere tuinplanten. Natuurlijke vijanden van de engerling zijn: kraaien, mollen en zwijnen.
Engerlingen zitten tot hun derde levensjaar in de grond en komen als meikever in april of mei boven de grond. Eenmaal boven de grond zijn vrouwtjes na 10 tot 15 dagen geslachtsrijp. Het vrouwtje verspreidt een geur. Het mannetje neemt met voelsprieten de geur waar en gaat op zoek naar het vrouwtje om te paren.
Vraag 9 1 punt
Uit de informatie blijkt dat meikevers onderdeel zijn van een voedselketen. Welke reeks van organismen is de juiste voedselketen?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
C
Vraag 10 1 punt
Meikevers vormen met andere organismen een voedselketen.
Tot welke groep organismen behoren meikevers?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
A
2026, tijdvak 2: Exoten
Opgavetekst
Hieronder staan twee soorten beschreven.
| soort | beschrijving |
|---|---|
| Japanse duizendknoop | Deze plant is rond 1830 uit Japan meegenomen naar Nederland. De plant vermeerdert zich met stevige wortelstokken. De Japanse duizendknoop verdringt andere plantensoorten. |
| goudjakhals | Dit zoogdier komt oorspronkelijk uit Oost-Europa. De soort verspreidt zich steeds verder naar het westen. Sinds 2016 wordt de goudjakhals ook in Nederland gezien. De goudjakhals jaagt op kleine zoogdieren, amfibieën en vogels. |
Met het schema hieronder kun je bepalen of een organisme in Nederland een inheemse soort is, een nieuwe soort, een exoot of een invasieve exoot.

Vraag 8 2 punten
Op de uitwerkbijlage staat een tabel met deze twee organismen. → Kruis in de tabel bij elk organisme aan of dit in Nederland een inheemse soort, een nieuwe soort, een exoot of een invasieve exoot is. Gebruik het schema hierboven.
| inheemse soort | nieuwe soort | exoot | invasieve exoot | |
|---|---|---|---|---|
| Japanse duizendknoop | ||||
| goudjakhals |
Bekijk het antwoord
de juist ingevulde tabel:
| inheemse soort | nieuwe soort | exoot | invasieve exoot | |
|---|---|---|---|---|
| Japanse duizendknoop | X | |||
| goudjakhals | X |
- Japanse duizendknoop juist (1)
- goudjakhals juist (1)
Vraag 9 1 punt
Om te voorkomen dat de Japanse duizendknoop zich verder uitbreidt, wordt de plant bestreden. Een manier van bestrijden is het verwijderen van de bloemen. Dit is niet voldoende om uitbreiding tegen te gaan. → Leg uit waardoor de Japanse duizendknoop zich toch kan vermeerderen zonder bloemen.
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat de plant wortelstokken heeft. / dat de plant aan ongeslachtelijke voortplanting doet.
Vraag 11 1 punt
In de afbeelding zie je een pootafdruk van de goudjakhals.

Bekijk het antwoord
B
2026, tijdvak 2: Zeepaardjes
Opgavetekst
Zeepaardjes zijn vissen die in zee leven. Ze hebben een opvallend uiterlijk, want hun kop lijkt op die van een paard. Ze gebruiken hun vinnen om rechtop te blijven in het water. Ze zwemmen niet ver, maar blijven vooral in hun eigen gebiedje tussen het zeegras. Daar houden ze zich met hun staart vast aan een blad. Zeepaardjes eten bijna de hele dag. Ze zuigen kleine kreeftjes op. De kreeftjes leven van algen die in het water zweven. Zeepaardjes moeten zich verbergen voor de tonijn, de dorade en andere soorten roofvissen. Op de foto zie je dat het zeepaardje goed gecamoufleerd is in het zeegras.

Vraag 28 1 punt
Een zeepaardje blijft vaak zijn hele leven in zijn eigen kleine gebied ter grootte van ongeveer een vierkante meter.
→ Noteer de naam voor het kleine gebied waarin het zeepaardje zich voedt en zich voortplant.
Bekijk het antwoord
territorium
Vraag 30 2 punten
Noteer een voedselketen van vier organismen waar het zeepaardje deel van uitmaakt. Gebruik de informatie in het kader hierboven.

Bekijk het antwoord
de juiste voedselketen:
alg → kreeftje → zeepaardje → tonijn/dorade
- de vier organismen in de juiste volgorde (1)
- de pijlen in de juiste richting (1)
Hieronder is de evolutionaire stamboom weergegeven van enkele soorten vissen.

Vraag 33 1 punt
Op de uitwerkbijlage staan uitspraken.
→ Kruis in de tabel bij elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.
| juist | onjuist | |
|---|---|---|
| Het zeepaardje is verwant aan de kaaimansnoek. | ||
| Het zeepaardje is meer verwant aan de platy dan aan de rijstvis. |
Bekijk het antwoord
de juist ingevulde tabel:
| juist | onjuist | |
|---|---|---|
| Het zeepaardje is verwant aan de kaaimansnoek. | X | |
| Het zeepaardje is meer verwant aan de platy dan aan de rijstvis. | X |
2025, tijdvak 1: De hermelijn
Opgavetekst
Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Er is sprake van normale situaties en gezonde organismen, tenzij anders vermeld.
De hermelijn is een klein roofdier dat op veldmuizen en konijnen jaagt. Hij komt vaak voor in gebieden waar gras beschikbaar is voor zijn prooidieren.
In de zomer is de vacht van de hermelijn op de rug bruin. Als de winter komt en de dagen korter worden, wordt er minder pigment aangemaakt. Hierdoor is de hermelijn in de winter helemaal wit. Deze camouflage zorgt ervoor dat de hermelijn in de sneeuw kan ontsnappen aan roofdieren zoals vossen. De verandering in de vachtkleur van de hermelijn is erfelijk bepaald.
Vraag 1 2 punten
Maak met behulp van de informatie een voedselketen van vier organismen waarin de hermelijn voorkomt.
Twee foto's van de hermelijn, één in de winter (helemaal wit) en één in de zomer (bruin). Bekijk in Opgaven, pagina 2
Bekijk het antwoord
gras → veldmuis / konijn → hermelijn → vos
2025, tijdvak 1: De neushoornkever
Opgavetekst
De neushoornkever is een insect. De naam neushoornkever komt van de grote hoorn op de kop van het mannetje. In de zomer gaan mannetjes op zoek naar een vrouwtje. Als er meerdere mannetjes bij een vrouwtje in de buurt zijn, zoeken de mannetjes elkaar op om te laten zien wie de sterkste is. Meestal is het mannetje met de kleinste hoorn al verjaagd voordat er gevochten wordt. Als er wel gevochten wordt, wint de neushoornkever met de grootste hoorn meestal.
Na de paring zet het vrouwtje haar eitjes af in plantenafval. Uit de eitjes komen larven die zich voeden met het plantenafval. De larven groeien drie tot vijf jaar waarna ze verpoppen tot een volwassen neushoornkever. De groeisnelheid van de larven is afhankelijk van de temperatuur in dit plantenafval. Bij een lage temperatuur of bij gebrek aan voedsel duurt het larvestadium langer en wordt de hoorn van het volwassen mannetje uiteindelijk kleiner.
Vraag 33 1 punt
Noteer een biotische factor uit de informatie die invloed heeft op de snelheid waarmee een larve zich ontwikkelt tot een volwassen neushoornkever.
Bekijk het antwoord
voedsel / plantenafval
Vraag 34 2 punten
In de hoop plantenafval wordt warmte geproduceerd door verbranding. Welke twee stoffen ontstaan bij de verbranding?
Bekijk het antwoord
- koolstofdioxide
- water
2025, tijdvak 1: Myxomatose
Opgavetekst
Myxomatose is een virusziekte bij konijnen. Konijnen krijgen het virus door contact met besmette soortgenoten of doordat ze gebeten worden door insecten die het virus bij zich dragen. Na de besmetting krijgt het konijn koorts, zwellingen en kan het blind worden.
Vraag 48 1 punt
Leg uit waardoor blindheid de overlevingskans van een konijn in het wild kleiner maakt.
Bekijk het antwoord
voorbeelden van een juiste uitleg:
- Het konijn kan roofdieren niet meer zien.
- Het konijn kan minder goed eten zien.
- Het konijn kan minder goed een vluchtweg vinden.
2025, tijdvak 1: Vingerdier
Opgavetekst
Het vingerdier leeft in de bossen van Madagaskar. Vingerdieren gaan in het donker op zoek naar insectenlarven. Ze kloppen op bomen en luisteren naar het geluid van de bewegende larven onder de boomschors. Als een vingerdier een larve hoort, dan peutert hij met zijn lange vingers de larve uit de boom.
Vraag 50 1 punt
Is het vingerdier een consument, een producent of een reducent?
Foto van een vingerdier met de lange vingers. Bekijk in Opgaven, pagina 19
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
A
2025, tijdvak 2: Werkstuk keizerspinguïn
Opgavetekst
Werkstuk keizerspinguïn
Jort maakt voor het vak biologie een werkstuk over de keizerspinguïn. Keizerspinguïns zijn grote vogels die leven op de Zuidpool. Over hun voortplantingsgedrag schrijft hij de volgende zinnen op:
1 Het mannetje duwt zijn snavel op zijn borst en maakt een geluid, waarna het vrouwtje naar hem toe loopt.
2 Het mannetje en het vrouwtje strekken hun nek naar boven en kijken elkaar een tijdje aan.
3 Het mannetje en het vrouwtje paren met elkaar.
4 Het vrouwtje legt één ei en gaat daarna naar zee om zich te voeden.
5 Het mannetje houdt het ei op zijn voeten onder een huidplooi warm.
6 Als het kuiken uit het ei gekomen is, bedelt het met gepiep om eten en wordt het gevoed door het mannetje.
7 Na twee maanden keert het vrouwtje terug en gaat het mannetje naar zee om zich te voeden.
Jort leest de volgende informatie:
Keizerspinguïns eten krill en inktvis. Krill bestaat uit garnaalachtige diertjes die leven van plantaardig plankton. De keizerspinguïn jaagt op inktvis en is soms zelf de prooi van orka’s.
Voedselweb van Jort

Voedselweb met drie open plekken, genummerd 1, 2 en 3. Met pijlen: van 1 naar krill; van krill naar 2 en naar de keizerspinguïn; van 2 naar de keizerspinguïn; van de keizerspinguïn naar 3. Afgebeeld zijn krill en een keizerspinguïn.
Vraag 8 2 punten
Jort maakt voor het vak biologie een werkstuk over de keizerspinguïn. Jort leest de volgende informatie: Keizerspinguïns eten krill en inktvis. Krill bestaat uit garnaalachtige diertjes die leven van plantaardig plankton. De keizerspinguïn jaagt op inktvis en is soms zelf de prooi van orka’s. Hieronder zie je het voedselweb dat Jort heeft gemaakt. In het voedselweb ontbreken nog drie organismen. Bij de nummers 1, 2 en 3 moet hij de namen van drie organismen nog invullen. Welke organismen uit de tekst moeten bij de nummers 1, 2 en 3 in het voedselweb staan? Schrijf je antwoord zo op: 1: ... 2: ... 3: ...
Bekijk het antwoord
- Vult het voedselweb in met: 1. (plantaardig) plankton, 2. inktvis, 3. orka. (2p)
Drie juiste nummers: 2 punten. Twee juiste nummers: 1 punt. Minder dan twee juiste nummers: 0 punten. Een gedeelte tussen haakjes hoeft niet in het antwoord voor te komen, dus 'plankton' is ook juist.
2025, tijdvak 2: De giraffe
Vraag 27 1 punt
Giraffen zijn planteneters. Zelf zijn de giraffen prooidieren voor hyena’s en leeuwen. Een gezonde giraffe loopt het meeste gevaar aangevallen te worden tijdens het drinken en tijdens de momenten dat het mannetje probeert een vrouwtje te laten plassen. Is de giraffe een consument of een producent? En heeft de giraffe knobbelkiezen of plooikiezen?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 28 1 punt
Giraffen zijn planteneters. Zelf zijn de giraffen prooidieren voor hyena’s en leeuwen. Een gezonde giraffe loopt het meeste gevaar aangevallen te worden tijdens het drinken en tijdens de momenten dat het mannetje probeert een vrouwtje te laten plassen. De leeuw is een natuurlijke vijand van de giraffe. Leg uit dat het voor een mannelijke giraffe gevaarlijk is als hij moet buigen richting het achterwerk van een vrouwtje.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de (mannelijke) giraffe roofdieren minder snel ziet, of minder snel kan vluchten. (1p)
2024, tijdvak 1: Girafkevers
Opgavetekst
Girafkevers
Girafkevers zijn insecten met een zeer lange nek. De mannetjes hebben een langere en krachtigere nek dan de vrouwtjes. In de paartijd tonen de mannetjes hun krachtige nek om andere mannetjes te verjagen. Een vrouwtje dat in de buurt is, houdt de mannetjes in de gaten. Zij zal met het sterkste mannetje paren.
Na het paren vouwt het vrouwtje een blad, door in de bladnerf te bijten. Daarna rolt zij het blad op en legt ze een ei in het opgerolde blad. Het mannetje blijft in de buurt om andere insecten te verjagen. Als het ei is ingepakt, bijt het vrouwtje de bladsteel door. Hierdoor valt het blad met het ei erin op de bodem. Wanneer de larve uit het ei komt, voedt deze zich met het blad.
Bron 3
| beschrijving van sociaal gedrag | type sociaal gedrag |
|---|---|
| In de paartijd tonen de mannetjes hun krachtige nek om andere mannetjes te verjagen. | |
| Het vrouwtje rolt het blad op en legt een ei in het opgerolde blad. |
Vraag 7 1 punt
Het opgerolde blad beschermt het ei. Leg uit waartegen het opgerolde blad het ei beschermt.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juiste bescherming, bijvoorbeeld tegen predatie, tegen beschadiging, tegen uitdroging of tegen weersinvloeden. (1p)
Vraag 8 2 punten
De larven van de girafkever voeden zich eerst met het blad. Daarna voeden ze zich met de wortels van dezelfde plant. De larven zijn een prooi voor vogels die de larven uit de grond pikken. Maak een voedselketen aan de hand van deze beschrijving.
Bekijk het antwoord
- De organismen staan op de juiste plaats in de voedselketen: plant (blad of wortel), larve (van de girafkever), vogel. (1p)
- De pijlen staan in de goede richting. (1p)
Als de kandidaat bij de tweede schakel van de voedselketen 'girafkever' noteert, dit ook goed rekenen.
2024, tijdvak 2: Soepschildpad heeft het te warm
Vraag 35 1 punt
Bij soepschildpadden wordt het geslacht bepaald door de temperatuur van de eieren tijdens de ontwikkeling van het embryo. Wordt het geslacht van soepschildpadden volgens de informatie uit het onderzoek bepaald door een abiotische factor, door een biotische factor of door beide?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
Tabel 1 Sint Eustatius soepschildpad
| periode | plaats | gemiddelde zandtemperatuur | percentage man | percentage vrouw |
|---|---|---|---|---|
| winter | koele kant | 27 °C | 90 | 10 |
| winter | warme kant | 29 °C | 40 | 60 |
| zomer | koele kant | 30 °C | 15 | 85 |
| zomer | warme kant | 32 °C | 3 | 97 |
Vraag 36 2 punten
De natuurbeschermers bepaalden het percentage mannetjes en vrouwtjes uit verschillende nesten bij verschillende zandtemperaturen. Op de uitwerkbijlage staat een diagram. Maak het diagram compleet en teken een lijndiagram van het percentage vrouwtjes dat uit het ei komt bij verschillende temperaturen van het zand.
Bekijk het antwoord
- Verticale as op een juiste manier benoemd en ingedeeld (1p)
- Juiste waarden ingevuld en verbonden met rechte lijnen of door een vloeiende lijn (1p)
Lijndiagram met de gemiddelde zandtemperatuur (°C) op de horizontale as, met de waarden 27, 29, 30 en 32 °C. De verticale as is het percentage vrouwtjes (0 tot 100%), op een juiste manier benoemd en ingedeeld. De punten zijn: 27 °C: 10%; 29 °C: 60%; 30 °C: 85%; 32 °C: 97%. De punten zijn verbonden met rechte lijnen of door een vloeiende lijn.
Vraag 37 1 punt
Een vrouwtjesschildpad die in de winter aan de koele kant van het eiland uit het ei is gekomen, gaat 25 jaar later terug naar dezelfde plek om daar haar eieren te leggen. De gemiddelde zandtemperatuur is dan 5 °C gestegen. Hoeveel procent van haar nakomelingen zal naar verwachting een vrouwtje zijn? Gebruik tabel 1.
Bekijk het antwoord
- Noemt 97 procent (1p)
Tabel 2

Drie manieren om het nest af te dekken: met een wit katoenen laken, met wit zand en met palmbladeren. Boven elke manier een foto van het nest. Daaronder per manier een grafiek van de zandtemperatuur (in °C, van 31,9 tot 32,5) op dag 1 tot en met 5. Legenda: laken, zand of bladeren als doorgetrokken lijn, controlegroep als stippellijn.
Vraag 39 1 punt
De onderzoekers hebben onderzocht of het mogelijk is om de zandtemperatuur rondom het nest met eieren te verlagen. Ze deden dit in de zomer aan de warme kant van het eiland, waar het zand zwart is. Tussen dag 1 en dag 5 werd de zandtemperatuur gemeten. Je ziet de drie verschillende manieren en de resultaten in tabel 2. Noem de manier van afdekken die volgens de resultaten van dit onderzoek het meest effectief is.
Bekijk het antwoord
- Noemt het afdekken van het nest met (palm)bladeren (1p)
2023, tijdvak 1: Een voedselweb
Opgavetekst
Een voedselweb

Voedselweb met tien groepen organismen: boerenkoolplanten, aardappelplanten, koolrupsen, bladluizen, vliegen, kleine spinnen, grote spinnen, kevers, jonge patrijzen en roofvogels. De pijlen lopen van het voedsel naar het organisme dat het eet.
Vraag 17 1 punt
Uit het voedselweb (zie de bron) leidt Faizal een voedselketen af die uit vier schakels bestaat en waarin roofvogels voorkomen. Schrijf deze voedselketen op.
Bekijk het antwoord
- Aardappelplanten → kevers → (jonge) patrijzen → roofvogels (1p)
Geen punt als de schakels niet door pijlen in de juiste richting verbonden zijn, bij een voedselketen van vijf schakels, of bij een voedselketen zonder plant.
Beweringen over het voedselweb (uitwerkbijlage)
| bewering | juist | onjuist |
|---|---|---|
| Elke voedselketen in het voedselweb begint met een consument. | ||
| De bladluizen maken deel uit van vier voedselketens. | ||
| In het voedselweb komen geen alleseters voor. |
Vraag 18 2 punten
De biologiedocent doet drie beweringen over het voedselweb van Faizal (zie de bron). Die beweringen staan op de uitwerkbijlage in een tabel (zie de bron). Kruis voor elke bewering aan of die juist of onjuist is.
Bekijk het antwoord
- Juist ingevulde tabel: bewering 1 onjuist, bewering 2 juist, bewering 3 onjuist (2p)
Drie juiste regels: 2 punten. Twee juiste regels: 1 punt. Minder dan twee juiste regels: 0 punten.
Vraag 19 1 punt
De biologiedocent bespreekt met Faizal hoe zijn voedselweb eruit zou zien als er geen boerenkoolplanten waren (zie de bron). Uit hoeveel groepen organismen bestaat het voedselweb van Faizal als hij de boerenkoolplanten weglaat?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
2023, tijdvak 2: Brandnetels en vlinders
Opgavetekst
Brandnetels en vlinders
De brandnetel is een veel voorkomende vaste plant. De brandnetel heeft mannelijke en vrouwelijke planten. De vrouwelijke bloeiwijze bestaat uit vele kleine groene bloemetjes. De mannelijke planten hebben pluimen met kleine onopvallende bloemen. Als je zo'n pluim een tikje geeft, valt er veel stuifmeel uit. In de herfst sterven de stengels en bladeren af en overwintert de plant met alleen de ondergrondse worteldelen. Uit deze worteldelen groeien in de lente meerdere nieuwe planten met stengels, bladeren en bloemen.
De brandnetel is een belangrijke plant voor een aantal vlindersoorten zoals de kleine vos. Deze vlinders leggen hun eitjes op de onderkant van de bladeren van brandnetels. De groenbruine rupsen die uit de eitjes zijn gekomen eten de bladeren van de brandnetel. De rupsen worden veel gevangen door vogels zoals koolmezen die de rupsen aan hun jongen voeren. Rupsen die niet gevangen worden gaan zich verpoppen. Na de verpopping voeden de vlinders zich met nectar van de bloemen van de vlinderstruik.
Vraag 22 1 punt
In bovenstaande tekst worden voedselketens in een aantal voedselrelaties beschreven. Noteer zo'n voedselketen die uit drie schakels bestaat.
Bekijk het antwoord
- Brandnetel → kleine vos → koolmees (of brandnetel → rups → vogel). (1p)
Brandnetel → rups → vogel is ook goed en levert 1 punt op.
Vraag 25 1 punt
De vlinders voeden zich met nectar uit bloemen van de vlinderstruik. Welk voordeel heeft de vlinderstruik van dit bezoek van de vlinders?
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat de (bloemen van de) vlinderstruik tijdens het bezoek van de vlinders bestoven worden / het stuifmeel van de vlinderstruik verspreid wordt. (1p)
2023, tijdvak 2: Medicijnresten in het oppervlaktewater
Bron 12

Lijndiagram van de populatiegrootte (verticaal, van klein naar groot) tegen de tijd (horizontaal, van nu naar later). De doorgetrokken lijn, met de naam regenboogforel, daalt. Er zijn twee stippellijnen: de lijn met de letter P stijgt en de lijn met de letter Q daalt. De letters staan bij het einde van de lijnen.
Vraag 38 2 punten
Een regenboogforel is een vis die voornamelijk garnalen eet. Garnalen leven vooral van plantaardig plankton. In het oppervlaktewater komen ook resten voor van de anticonceptiepil. De stoffen uit de anticonceptiepil veroorzaken een afname van de populatiegrootte regenboogforellen. Door deze afname zal na een periode ook de populatiegrootte van garnalen en plankton veranderen.
In de grafiek zie je de verandering in populatiegrootte van de regenboogforel, de garnalen en het plankton. De grafieklijn van de regenboogforel is aangegeven. Met welke letter is de grafieklijn van het plankton aangegeven? Leg je antwoord uit.
Bekijk het antwoord
- Met letter Q. (1p)
- Met een uitleg waaruit blijkt dat door de kleiner wordende regenboogforelpopulatie er steeds meer garnalen opgroeien die zich voeden met plankton, waardoor de planktonpopulatie steeds kleiner wordt. (1p)
Risico van medicijnresten in oppervlaktewater, 2009-2018

Staafdiagram met per medicijn de naam, de werking en de index. Horizontale as: index, van 0 tot 4,0 (risicogrens = 1). Van boven naar beneden: Diclofenac (pijnstiller), de staaf loopt tot de rand van de grafiek (4,0 of meer); Azitromycine (antibiotica), de staaf loopt tot de rand van de grafiek (4,0 of meer); Oxazepam (kalmerend), de staaf ligt ruim boven 1, ongeveer 3; Dipyridamol (trombose), de staaf ligt iets boven 1; Metoprolol (bloeddruk), de staaf ligt ruim onder 1; Paracetamol (pijnstiller), de staaf ligt ruim onder 1.
Vraag 39 1 punt
Op de uitwerkbijlage staan twee uitspraken. Kruis aan of deze uitspraken juist of onjuist zijn.
| Uitspraak | Juist | Onjuist |
|---|---|---|
| Het medicijn dat een verminderde activiteit bij vissen veroorzaakt, is in een te hoge concentratie aanwezig in het oppervlaktewater. | ||
| Het medicijn dat het voortplantingsgedrag bij vissen verandert, is in een te hoge concentratie aanwezig in het oppervlaktewater. |
Bekijk het antwoord
- Volledig juist ingevuld: eerste uitspraak juist, tweede uitspraak onjuist. (1p)
Alleen voor een volledig juist ingevulde tabel 1 punt. Juist: uitspraak 1 (kalmerend middel oxazepam ligt in de grafiek boven de risicogrens). Onjuist: uitspraak 2 (het middel tegen hoge bloeddruk, metoprolol, ligt ruim onder de risicogrens).
2022, tijdvak 1: Indraaien van een aquarium
Opgavetekst
Indraaien van een aquarium
Inge heeft een aquarium gekocht en richt het in met planten en vissen. Binnen een week zijn alle vissen dood.
Bij de dierenwinkel testen ze het water van haar aquarium. Het water blijkt te veel ammoniak en nitriet te bevatten, wat schadelijk is voor de vissen. Ammoniak en nitriet ontstaan uit afgestorven planten, uitwerpselen van vissen of rottend visvoer.
Inge krijgt het advies om het aquarium eerst te laten indraaien voordat ze vissen erin doet. Daarvoor moet ze eerst wat ammoniak in het water doen. Dan wacht ze tot alle ammoniak en nitriet zijn omgezet in nitraat, dat onschadelijk is voor de vissen. Dan pas mag ze vissen in het water doen.
Bron 27

Kringloop van stoffen in het aquarium. Pijlen gaan van visvoer naar vissen en naar organisch afval; van vissen naar organisch afval en naar ammoniak; van waterplanten naar organisch afval; van organisch afval naar ammoniak, en van ammoniak via nitriet naar nitraat. Van nitraat gaat een pijl naar de waterplanten.
Vraag 37 1 punt
In de afbeelding zie je hoe organisch afval omgezet wordt in nitraat. Nitraat wordt door waterplanten opgenomen. Welke groep organismen zet ammoniak om in nitriet en nitraat?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
Bron 28

Lijngrafiek: concentratie (mg/L) van ammoniak, nitriet en nitraat tegen de tijd (dagen 1 tot en met 41). Ammoniak daalt van ongeveer 1,2 mg/L naar 0. Nitriet stijgt vanaf ongeveer dag 10, piekt rond dag 21 op ongeveer 4,5 mg/L en is vanaf ongeveer dag 33 weer 0. Nitraat blijft rond de 2,5 mg/L en stijgt geleidelijk naar ongeveer 3 mg/L op dag 41.
Vraag 38 1 punt
Inge laat haar aquarium nu indraaien. Elke dag test ze de concentratie ammoniak, nitriet en nitraat. Ze zet de gegevens in een grafiek. Vanaf welke dag kan Inge vissen in haar aquarium doen zonder gevaar voor de vissen?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 39 1 punt
Inge voegt nieuwe waterplanten toe aan haar aquarium. Welke invloed heeft dit op de hoeveelheid nitraat in het water? Leg je antwoord uit.
Bekijk het antwoord
- De hoeveelheid nitraat wordt kleiner, met een uitleg waaruit blijkt dat planten nitraat opnemen of omzetten. (1p)
2022, tijdvak 1: Leven in rottend hout
Opgavetekst
Leven in rottend hout
In de afbeelding zie je een harlekijnboktor met daarop een bastaardschorpioen (uitvergroot). Beide soorten voeden zich met rottend hout. Harlekijnboktorren voeden zich ook nog met schimmels.
Een harlekijnboktor legt haar eitjes in een omgevallen boom en vliegt daarna weg. Na enige maanden kruipen de nakomelingen uit het rottende hout. Ze paren en daarna vliegen de vrouwtjes naar een andere omgevallen boom om eitjes te leggen.
Voordat een harlekijnboktor naar een andere boom vliegt, kruipen bastaardschorpioenen onder haar vleugels. Bastaardschorpioenen zijn maar vier millimeter groot. Ze gebruiken de harlekijnboktor om mee te liften. Op een harlekijnboktor kruipen één mannelijke bastaardschorpioen en meerdere vrouwelijke. Tijdens de vlucht van de harlekijnboktor paren de bastaardschorpioenen.
Bron 30

Afbeelding van een harlekijnboktor (schaal: 1 centimeter) met een uitvergroting van een bastaardschorpioen (schaal: 1 millimeter).
Vraag 40 1 punt
Twee levenskenmerken van de harlekijnboktor zijn voeden en zich voortplanten. Noem een ander levenskenmerk van de harlekijnboktor uit de informatie.
Bekijk het antwoord
- Noemt een van de volgende levenskenmerken: bewegen of reageren op prikkels, ontwikkelen of groeien. (1p)
2022, tijdvak 1: Zeearenden
Opgavetekst
Zeearenden
Zeearenden zijn grote roofvogels die in Nederland voorkomen in gebieden met veel water. In het schema hieronder staat waarmee zeearenden zich voeden.
algen → mosselen → eidereenden → zeearenden
Vraag 53 1 punt
Zeearenden zijn grote roofvogels die in Nederland voorkomen in gebieden met veel water. In het schema hieronder staat waarmee zeearenden zich voeden: algen → mosselen → eidereenden → zeearenden. Geef de naam van zo’n schema.
Bekijk het antwoord
- Noemt de voedselketen. (1p)
Voor het antwoord ‘voedselweb’ geen scorepunt toekennen.
Bron 42

Piramide in vier lagen, van boven naar beneden genummerd 1 tot en met 4. Laag 4 is de onderste, grootste laag.
Bron 43
| juist | onjuist | |
|---|---|---|
| Met zo’n piramide kan de biomassa of het aantal organismen weergegeven worden. | ||
| De zeearenden zijn aangeduid met nummer 4. | ||
| In deze piramide zijn reducenten weergegeven. |
Vraag 55 2 punten
Het schema hierboven kan ook in een piramide worden weergegeven. In de piramide zijn de organismen uit het schema met nummers aangegeven. Zo’n piramide staat hieronder. Op de uitwerkbijlage staat een tabel met drie uitspraken over deze piramide. Kruis voor elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.
Bekijk het antwoord
- Alle drie de kruisjes juist: juist, onjuist, onjuist. (2p)
Uitspraak 1 (Met zo’n piramide kan de biomassa of het aantal organismen weergegeven worden): juist. Uitspraak 2 (De zeearenden zijn aangeduid met nummer 4): onjuist. Uitspraak 3 (In deze piramide zijn reducenten weergegeven): onjuist.
Drie kruisjes juist: 2 scorepunten. Twee kruisjes juist: 1 scorepunt. Minder dan twee juist: 0 scorepunten.
2022, tijdvak 2: Steenmarters
Opgavetekst
Bron 18

Voedselweb met de pijlen van voedsel naar eter. Organismen: reiger, steenmarter, kikker, merel, insecten, en de twee lege vakjes 1 en 2. Vakje 1 wijst naar de reiger en de steenmarter. Vakje 2 wijst naar de merel en de insecten. Rechts naast het web staan de begrippen: mineralen, planten, woelmuis.
Vraag 37 2 punten
Op de uitwerkbijlage staat een voedselweb waar de steenmarter deel van uitmaakt. De vakjes 1 en 2 zijn nog leeg. Zet in elk vakje één van de drie begrippen. Kies uit ‘mineralen’, ‘planten’ en ‘woelmuis’.
Bekijk het antwoord
- Zet in vakje 1: woelmuis. (1p)
- Zet in vakje 2: planten. (1p)
2022, tijdvak 3: Botulisme
Vraag 35 1 punt
De overlevingskans van de bacteriën in voedsel is afhankelijk van de temperatuur en de aanwezigheid van zuurstof. Op de uitwerkbijlage staat een tabel met de kolommen biotische factor en abiotische factor en de factoren temperatuur en zuurstof. Kruis voor elke factor aan of het een biotische of een abiotische factor is.
Bekijk het antwoord
- Kruist bij temperatuur en bij zuurstof de kolom abiotische factor aan. (1p)
Temperatuur: kruis aan bij abiotische factor. Zuurstof: kruis aan bij abiotische factor.
Alleen aan een volledig juist ingevulde tabel 1 scorepunt toekennen.
2022, tijdvak 3: Plasticafval in zee
Opgavetekst
Gevolgen van plasticafval
Enkele gevolgen van plasticafval in zee zijn:
1 Het plastic houdt licht tegen.
2 Plastic op de zeebodem verhindert dat er zuurstof in de bodem komt.
3 Vissen en zeevogels nemen plastic met het voedsel op.
4 Plastic geeft schadelijke stoffen af.
5 Microscopisch kleine plasticdeeltjes komen in eencellige plantjes en diertjes (plankton) terecht.
Vraag 36 1 punt
Gevolg 1 en gevolg 2 belemmeren twee stofwisselingsprocessen in organismen. Op de uitwerkbijlage staat een tabel met deze 2 gevolgen, met de kolommen fotosynthese en verbranding. Kruis bij elk gevolg aan welk stofwisselingsproces belemmerd wordt.
Bekijk het antwoord
- Kruist bij gevolg 1 fotosynthese aan en bij gevolg 2 verbranding. (1p)
Gevolg 1 belemmert de fotosynthese: kruis aan bij fotosynthese. Gevolg 2 belemmert de verbranding: kruis aan bij verbranding.
Alleen aan een volledig juist ingevulde tabel 1 scorepunt toekennen.
Bron 12

Vier afbeeldingen met een naam eronder: Noordse stormvogel, zandspiering, mossel en plankton.
Vraag 37 2 punten
Gevolg 5 leidt tot ophoping van plastic in een voedselketen. Plankton wordt gegeten door mosselen en zandspieringen. Zandspieringen zijn voedsel voor de Noordse stormvogel. Op de uitwerkbijlage staan deze organismen afgebeeld. Geef met drie pijlen de beschreven voedselrelaties tussen de organismen weer.
Bekijk het antwoord
- Tekent drie pijlen die de juiste organismen verbinden: van plankton naar mossel, van plankton naar zandspiering en van zandspiering naar Noordse stormvogel. (2p)
Drie pijlen: van plankton naar mossel, van plankton naar zandspiering en van zandspiering naar Noordse stormvogel.
Indien drie pijlen de juiste organismen op de juiste manier verbinden: 2 punten. Indien twee pijlen de juiste organismen op de juiste manier verbinden: 1 punt. Indien minder dan twee pijlen dat doen: 0 punten. Zijn er meer dan drie pijlen getekend, dan geen scorepunt.
2021, tijdvak 1: Cassave
Opgavetekst
Cassave
Boer Winston verbouwt op zijn land cassaveplanten (zie afbeelding 1). De knollen van deze plant worden cassave genoemd en zijn voedzaam (zie afbeelding 2). Om cassave te oogsten trekt boer Winston de planten uit de grond en haalt de knollen eraf. Na de oogst kiest hij sterke stammen en hakt die in stukken van 15 cm. Deze stukken steekt hij weer in de grond, waar ze uitgroeien tot nieuwe cassaveplanten.
Vraag 28 2 punten
De cassaveplanten van boer Winston hebben last van de groene mijt, die van de bladeren eet. Als er veel mijten van de bladeren eten, worden de cassaveknollen minder groot. Leg uit waardoor de cassaveknollen minder groot worden als er veel mijten van de bladeren eten.
Bekijk het antwoord
- Uit de uitleg blijkt dat de plant door verlies aan bladeren of bladgroen minder fotosynthese heeft (1p)
- Uit de uitleg blijkt dat de knollen daardoor minder groeien of minder stoffen opslaan (1p)
Bron 23

Vier schema’s met de organismen mijt, cassave en mens. Pijlen geven de voedselrelatie aan. In de vier schema’s verschilt de richting van de pijlen tussen mijt en cassave en tussen cassave en mens.
Vraag 29 1 punt
In de afbeelding hieronder zie je vier schema’s die de voedselrelaties weergeven tussen de genoemde organismen. Welk schema is juist?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2021, tijdvak 1: Teken
Opgavetekst
Teken
Teken behoren tot de spinachtigen. Ze zijn ongeveer 2 mm groot en zuigen bloed van zoogdieren. In de afbeelding zie je een schematische weergave van het lichaam van een teek. Alléén schapenteken kunnen Borrelia-bacteriën overbrengen. Deze bacteriën veroorzaken bij mensen de ziekte van Lyme. De bacteriën kunnen zich in het lichaam schuilhouden, bijvoorbeeld in de oogzenuw en in de grote hersenen. Daardoor kunnen ook nog jaren na een tekenbeet klachten ontstaan. Hieronder staat een deel van een determineertabel voor teken.
Bron 28

Twee tekeningen van een teek. Links de buikzijde, met het orgaan van Haller, de zuigsnuit, de stigma en de anus. Rechts de rugzijde, met de zuigsnuit, het orgaan van Haller en het schildje.
Determineertabel voor teken
| stap | kenmerk | dan |
|---|---|---|
| 1a | heeft een schild | ga naar 2 |
| 1b | heeft geen schild | duiventeek |
| 2a | schild heeft één kleur | ga naar 3 |
| 2b | schild heeft meerdere kleuren | dermacentor |
| 3a | poten zijn gestreept | hyalomma |
| 3b | poten zijn niet gestreept | ga naar 4 |
| 4a | poten zijn zwart | schapenteek |
| 4b | poten zijn anders gekleurd | hondenteek |
Vraag 38 1 punt
Elisabeth gaat met haar hond door het bos wandelen. Thuis ontdekt ze een teek op haar onderbeen. Ze bekijkt de teek met een loep. Ze ziet een volledig bruin schild en bruine poten. Kan de teek van Elisabeth besmet zijn met Borrelia-bacteriën? Leg je antwoord uit met behulp van de informatie.
Bekijk het antwoord
- Antwoordt nee, met een uitleg waaruit blijkt dat de gevonden teek een hondenteek is (en geen Borrelia-bacteriën heeft), dus geen schapenteek (1p)
2021, tijdvak 2: Beerdiertjes
Opgavetekst
Beerdiertjes
Luuk zoekt voor biologie informatie over beerdiertjes (zie de afbeelding).
Luuk schrijft het volgende op:
Beerdiertjes zijn een halve millimeter groot. Ze hebben acht pootjes met klauwen. Ze hebben twee gevoelige plekjes op hun kop die dezelfde functie als ogen hebben. Ze leven in een vochtige omgeving.
Als het lange tijd droog is, rollen beerdiertjes zich op en stoppen ze met eten. Ze nemen dan ook minder zuurstof op. Bijna al hun lichaamsvocht verdwijnt via de huid. De beerdiertjes verschrompelen en lijken dood te zijn. Als ze in zo’n toestand zijn, kan de wind ze makkelijk meenemen naar een andere plek.
Beerdiertje

Foto van een beerdiertje van opzij gezien, op een ondergrond.
Vraag 13 1 punt
Als de wind een opgerold beerdiertje meeneemt, wordt de kans op overleven voor dit beerdiertje groter. Geef hiervoor een verklaring.
Bekijk het antwoord
- Geeft een juiste verklaring, zoals: het beerdiertje kan dan in een gunstige, vochtige omgeving terechtkomen, waardoor de kans op overleven groter wordt. (1p)
2021, tijdvak 2: Schimmelinfectie bij boomkikkers
Opgavetekst
Schimmelinfectie bij boomkikkers
Boomkikkers zijn amfibieën. Ze kunnen besmet raken met de schimmel Batrachochytrium dendrobatidis, die hun huid aantast. De schimmel wordt onder andere overgedragen bij sociaal contact tussen kikkers.
Boomkikkers hebben veel last van de schimmelinfectie als de temperatuur gedurende een langere periode sterk schommelt.
Onderzoekers hebben opgemerkt dat een bepaalde soort boomkikkers zich anders gedraagt na besmetting met de schimmel. In de paartijd kwaken besmette mannetjes sneller en langer dan niet-besmette mannetjes. Vrouwelijke boomkikkers blijken een voorkeur te hebben voor besmette mannetjes.
Vraag 34 1 punt
Leg uit dat het voor de schimmel voordelig is dat vrouwtjes een voorkeur hebben voor besmette mannetjes.
Bekijk het antwoord
- Uit de uitleg moet blijken dat de schimmel zich sneller kan verspreiden als vrouwtjes met besmette mannetjes paren en daarbij zelf ook besmet raken. (1p)
2021, tijdvak 2: Raven
Opgavetekst
Raven
Raven behoren tot de kraaiachtigen, net als kraaien, roeken en kauwen. Al deze vogels zijn grotendeels zwart en lijken veel op elkaar.
In de afbeelding zie je een raaf.
Raaf

Foto van een zwarte raaf op een tak.
Determineertabel voor vogels (deel)
| Stap | Kenmerk | Uitkomst |
|---|---|---|
| 23a | de vogel heeft een grijze oogring | kauw |
| 23b | de vogel heeft geen grijze oogring | zie 24 |
| 24a | de volwassen vogel is kleiner dan 60 cm | zie 25 |
| 24b | de volwassen vogel is groter dan 60 cm | raaf |
| 25a | de snavel heeft aan de kopkant een kaal stuk huid | roek |
| 25b | de snavel heeft aan de kopkant geen kaal stuk huid | kraai |
Vraag 53 1 punt
Raven eten plantaardig voedsel zoals bessen, maar ook insecten, muizen en kadavers van dode dieren. Behoren raven tot de consumenten, tot de producenten of tot de reducenten?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
2021, tijdvak 3: Algen en salamanders
Vraag 5 1 punt
In de eitjes van gevlekte molsalamanders leven eencellige algen. Deze plantjes gebruiken afvalstoffen van de larven die in de eitjes groeien. De larven maken op hun beurt gebruik van de energierijke stof die de algen door fotosynthese maken. Hoe heet deze energierijke stof?
Bekijk het antwoord
- Noemt glucose. (1p)
Vraag 6 1 punt
De algen komen ook voor in cellen van larven. De twee stoffen die nodig zijn voor de fotosynthese, nemen de algen op uit cellen van de larven. Welke twee stoffen zijn dit?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
Vraag 7 2 punten
De larven van de molsalamanders hebben voordeel van de stoffen die de algen produceren bij de fotosynthese. De volwassen molsalamanders bevinden zich overdag vooral onder stenen en in vochtige bodem. Leg uit dat de salamanders daar geen voordeel meer kunnen hebben van algen in hun cellen.
Bekijk het antwoord
- Uit de uitleg moet blijken dat daar gebrek aan licht is. (1p)
- Uit de uitleg moet blijken dat (waardoor) er geen fotosynthese kan plaatsvinden. (1p)
2021, tijdvak 3: Biologische producten
Opgavetekst
Bron 16
| producten | biologisch deel (%) |
|---|---|
| AGF (aardappelen, groente en fruit) | 3,3 |
| brood | 2,6 |
| eieren | 9,8 |
| zuivel | 6,0 |
Vraag 44 2 punten
Op steeds meer producten in supermarkten staat dat ze biologisch zijn. Bij het maken van biologische producten wordt meer rekening gehouden met het milieu en het dierenwelzijn dan in de gangbare landbouw. Ongeveer twee procent van alle producten in supermarkten is biologisch. In de tabel staan enkele voorbeelden van het biologisch deel per product. Maak op het grafiekpapier op de uitwerkbijlage een staafdiagram met de gegevens uit de tabel.
Bekijk het antwoord
- De verticale as is juist benoemd met de juiste grootheid en eenheid (biologisch deel in procent), en de groepen producten zijn juist bij het diagram aangegeven. (1p)
- De getallen uit de tabel zijn juist uitgezet als vier staven. (1p)
2021, tijdvak 3: Biologische bestrijding
Vraag 52 1 punt
Bacillus thuringiensis is een bacterie die veel gebruikt wordt als bestrijdingsmiddel. Deze bacterie maakt gifstoffen die dodelijk zijn voor veel insecten. In kassen worden verschillende insecten ingezet als bestrijdingsmiddel. Bacillus thuringiensis wordt meestal niet gebruikt in een kas waarin insecten als bestrijdingsmiddel zijn ingezet. Leg uit waarom Bacillus thuringiensis daar beter niet gebruikt kan worden.
Bekijk het antwoord
- Uit de uitleg moet blijken dat (de gifstoffen van) deze bacterie schadelijk zijn voor (veel) insecten. (1p)
Bron 19
| natuurlijke vijand | ingezet als bestrijdingsmiddel tegen |
|---|---|
| sluipwesp | witte vlieg, bladluis |
| roofwants | witte vlieg, bladluis |
| galmug | bladluis |
Vraag 53 2 punten
In de informatie staan namen van verschillende organismen die deel uitmaken van voedselketens. In de tabel staan de namen van enkele insecten die als natuurlijke vijanden ingezet worden om schadelijke insecten te bestrijden bij de teelt van komkommerplanten en tomatenplanten. Schrijf één voedselketen op waarvan de galmug en nog twee andere organismen deel uitmaken.
Bekijk het antwoord
- Noemt drie juiste organismen in de juiste volgorde: tomatenplant of komkommerplant, bladluis, galmug. (1p)
- De voedselrelaties zijn op de juiste manier met pijlen aangegeven. (1p)
2019, tijdvak 1: De axolotl
Opgavetekst
De axolotl
De axolotl is een amfibie die zijn hele leven eigenschappen van een larve (jonge amfibie) houdt. Hij heeft uitwendige kieuwen en een staartvin, waardoor hij goed aangepast is aan het leven in water.
De axolotl eet kleine diertjes, zoals watervlooien. Hij kan prooidieren alleen goed waarnemen als ze bewegen. Het dier heeft geen natuurlijke vijanden, behalve zijn soortgenoten.
Vraag 10 1 punt
De organismen in de informatie maken deel uit van een voedselketen. Om deze voedselketen compleet te maken is meer informatie nodig. Welke informatie ontbreekt om de voedselketen compleet te kunnen maken?
Bekijk het antwoord
- Informatie over voedsel van watervlooien / over een plant of producent (1p)
2019, tijdvak 1: Golfstromen
Opgavetekst
Golfstromen
Voor de westkust van Zuid-Amerika voert een golfstroom koel water aan met veel voedingszouten. Hierdoor is het zeewater rijk aan algen die deze zouten opnemen als voedingsstoffen. De algen zijn microscopisch kleine organismen met bladgroen. Ze vormen het voedsel voor sardines en ansjovissen. Deze vissen zijn voedsel voor dolfijnen, albatrossen en jan-van-genten. Er leven ook orka’s die op dolfijnen jagen.
Vraag 36 2 punten
Noteer een voedselketen bestaande uit vier schakels uit de informatie.
Bekijk het antwoord
- Vier juiste schakels in de juiste volgorde: alg(en) → sardine(s)/ansjovis(sen) → dolfijn(en) → orka('s) (1p)
- De voedselrelaties zijn op de juiste manier met pijlen aangegeven (1p)
Vraag 37 1 punt
Noteer een abiotische factor uit de informatie die invloed heeft op de overlevingskansen van organismen in het zeewater voor de kust van Zuid-Amerika.
Bekijk het antwoord
- Een van de volgende abiotische factoren: voedingszouten / (zee)water of golfstroom / temperatuur (1p)
Bron 21

Lijndiagram van de temperatuur van het zeewater (°C) van 1982 tot en met 2014. Verticale as: temperatuur van -3 tot 3 °C. Boven het gemiddelde staat 'hoger', onder het gemiddelde 'lager'. Horizontale as: jaar.
Vraag 38 1 punt
De temperatuur van het zeewater voor de westkust van Zuid-Amerika wisselt voortdurend onder invloed van de golfstromen (zie het diagram). In welke periode was het verschil tussen de hoogste en de laagste temperatuur van het zeewater het grootst?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 39 2 punten
Soms wordt de koele golfstroom voor de kust van Zuid-Amerika verdrongen door een warme stroom. Dit verschijnsel wordt El Niño genoemd. Het water van deze warme stroom bevat veel minder voedingszouten dan dat van de koele stroom. Dit heeft gevolgen voor de albatrossen en de jan-van-genten. Deze zeevogels vinden dan te weinig voedsel in zee en gaan op het vaste land op zoek naar voedsel. Leg uit waardoor deze zeevogels gebrek aan voedsel uit zee krijgen.
Bekijk het antwoord
- Er komen door gebrek aan voedingszouten minder algen voor (in het warme water) (1p)
- Er komen minder sardines en ansjovissen voor (door gebrek aan algen als voedsel) (1p)
2019, tijdvak 2: Madagaskar
Opgavetekst
Madagaskar

Madagaskar is een groot eiland voor de kust van Afrika. Op dit eiland groeien bomen, zoals de baobab en de tamarinde. Cicades (insecten) zuigen sap uit de bladeren van deze bomen. Ringstaartmaki's eten de boomschors en de vruchten van deze bomen en jagen op de cicades. Ringstaartmaki's zijn de prooidieren van fretkatten.
De foto's tonen een ringstaartmaki (links) en een fretkat (rechts).
Vraag 7 2 punten
In de informatie staan namen van verschillende organismen. Deze organismen maken deel uit van voedselketens. Schrijf zo'n voedselketen op met vier organismen uit de informatie.
Bekijk het antwoord
- Noemt vier juiste organismen in de juiste volgorde (1p)
- De voedselrelaties zijn met pijlen op de juiste manier aangegeven (1p)
Een juiste keten is bijvoorbeeld baobab, cicade, ringstaartmaki, fretkat, of tamarinde, cicade, ringstaartmaki, fretkat.
Vraag 8 1 punt
Is de baobab een consument, een producent of een reducent?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
2019, tijdvak 2: Guanovleermuizen
Opgavetekst
Guanovleermuizen

Guanovleermuizen zijn insecteneters. Als ze op jacht zijn, stoten ze geluiden uit die door voorwerpen en organismen in de omgeving worden weerkaatst. De vleermuizen vangen de weerkaatste geluiden op en kunnen zo bepalen waar prooien zich bevinden (zie de afbeelding).
De afbeelding toont een vleermuis die geluid uitstoot (uitgestoten geluid) en het teruggekaatste geluid opvangt (teruggekaatst geluid), van een prooi in de buurt.
Vraag 16 1 punt
Het gemiddelde lichaamsgewicht van de vleermuizen in de vier gebieden is niet gelijk. Dit kan verklaard worden door verschillen in biotische factoren in die gebieden. Noteer een biotische factor die van invloed kan zijn op het lichaamsgewicht van vleermuizen.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juiste biotische factor, zoals natuurlijke vijanden, prooidieren of voedsel, of ziekteverwekkers (1p)
2018, tijdvak 1: Haaien
Vraag 5 2 punten
De meeste haaiensoorten zijn roofvissen. Ze jagen op vissen en zeezoogdieren zoals zeehonden, maar ook op inktvissen en kreeftachtigen. Haaien vormen niet de eerste, maar de laatste schakel van veel voedselketens in zee. Welke groep organismen vormt de eerste schakel van voedselketens: consumenten, producenten of reducenten? Leg je antwoord uit.
Bekijk het antwoord
- Noemt producenten (1p)
- Met een uitleg waaruit blijkt dat producenten energierijke stoffen (met behulp van zonlicht) kunnen maken (1p)
2018, tijdvak 1: Insecten en het weer
Opgavetekst
Insecten en het weer
Wespen jagen op andere insectensoorten, zoals muggen en vliegen. In de zomer van 2014 waren er maar weinig wespen. Door extreme regenval in het voorjaar waren veel wespennesten verdwenen. Ook spoelden door de regen veel vliegende wespen weg uit de lucht. Larven in de overgebleven nesten kregen niet voldoende voedsel, waardoor ze verhongerden.
Vraag 19 1 punt
Bovenstaande informatie gaat over wespen en de zomer van 2014. Noem een abiotische factor die volgens bovenstaande informatie van invloed is op de overlevingskansen van wespen.
Bekijk het antwoord
- Noemt regen(val) / water (1p)
Vraag 20 2 punten
Als gevolg van de hoge temperaturen in de winter en het voorjaar waren er in de zomer van 2014 veel muggen. Leg met behulp van de informatie uit wat een andere verklaring zou kunnen zijn voor het grote aantal muggen in de zomer van 2014.
Bekijk het antwoord
- Er waren (in de zomer van 2014) weinig wespen (1p)
- Daardoor werden minder muggen gevangen / bleven er meer muggen in leven (1p)
Bron 5

Staafdiagram voor twee soorten insecten: de aardappelbladluis en de eenstipgrasuil. Per soort drie staven: dalende luchtdruk (donkerst), stabiele luchtdruk (lichtst) en stijgende luchtdruk (grijs). De verticale as loopt van 0 tot 60 en is benoemd met: deel van de insecten dat paringsgedrag vertoont (%). Rechts staat de legenda.
Vraag 21 1 punt
Als de luchtdruk in de omgeving plotseling daalt, betekent dat vaak dat er slecht weer op komst is, zoals regen en storm. Onderzoekers vragen zich af of het veranderen van de luchtdruk van invloed is op het paringsgedrag van insecten. Ze onderzoeken het paringsgedrag van twee soorten insecten bij dalende, bij stabiele en bij stijgende luchtdruk. Het diagram geeft de resultaten weer. Bij welke soort heeft een dalende luchtdruk invloed op het paringsgedrag?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2018, tijdvak 2: Netwerk van schimmeldraden
Opgavetekst
Bron 10

Tekening van vijf planten (1 tot en met 5) in een bak. Legenda: stippellijn = wel contact via schimmeldraden; blaadjes met bladluizen; blaadjes zonder bladluizen. Planten 3, 4 en 5 zijn met stippellijnen aan elkaar verbonden. Planten 1 en 2 hebben geen contact met het netwerk.
Vraag 17 2 punten
Planten maken signaalstoffen als ze door bladluizen worden aangevallen. Bepaalde cellen in de plant reageren op zo’n signaalstof door geurstoffen te maken die aan de lucht worden afgegeven. Deze geurstoffen lokken vervolgens insecten die bladluizen eten. Onderzoekers hebben ontdekt dat signaalstoffen van sommige planten via ondergrondse schimmeldraden bij andere planten terechtkomen. De schimmeldraden groeien om de wortels van de planten heen. De schimmeldraden van meerdere planten zijn met elkaar verbonden in een netwerk.
Enkele onderzoekers hebben het volgende experiment uitgevoerd. Vijf planten van dezelfde soort groeien samen in een bak, totdat er een netwerk van schimmeldraden tussen hun wortels is ontstaan. Daarna worden plant 1 en 2 losgemaakt van het netwerk van schimmeldraden. Alleen de planten 3, 4 en 5 zijn dan nog verbonden door het netwerk. Vervolgens wordt om elke plant een plastic zak gebonden. De zak van plant 3 bevat bladluizen, de zakken van de andere planten niet. Na enige tijd wordt de lucht in de zakken onderzocht op geurstoffen.
Kruis bij elke plant in de tabel op de uitwerkbijlage aan of de zak wel of geen geurstoffen bevat. Het gaat om plant 2, plant 3 en plant 4.
Bekijk het antwoord
- De tabel is juist ingevuld: plant 2 geen geurstoffen, plant 3 wel geurstoffen en plant 4 wel geurstoffen (2p)
Puntentabel uit het correctievoorschrift: drie kruisjes juist ingevuld: 2 punten; twee kruisjes juist ingevuld: 1 punt; minder dan twee kruisjes juist ingevuld: 0 punten. Juist: plant 2 geen geurstoffen; plant 3 wel geurstoffen; plant 4 wel geurstoffen.
2018, tijdvak 2: Wolven
Opgavetekst
Informatie 1 Stamboom

Wolven behoren tot de familie van de hondachtigen (Canidae). Er zijn ongeveer 35 soorten hondachtigen, waarvan er zes soorten in Europa in het wild voorkomen. In de afbeelding zie je een deel van een stamboom waar de wolf in voorkomt.
De stamboom loopt van orde naar soort. Orde: Carnivora (roofdieren). Families: Canidae (hondachtigen), Mustelidae (marterachtigen), Felidae (katachtigen). Geslachten onder Canidae: Vulpes (vosachtigen) met de soorten vos en poolvos; Chrysocyon met de manenwolf; Speothos met de boshond; Canis (wolfachtigen) met de soorten wolf en jakhals.
Informatie 3 Ecosysteem
Op plekken waar wolven komen, blijven herten het liefst weg. Herten eten bomen, zoals de es en de wilg. Doordat de herten er wegblijven, groeien in de gebieden waar wolven voorkomen weer meer bomen. Raven en eksters kunnen in deze bomen nesten bouwen. Bevers gebruiken de wilgen als bouwmateriaal voor hun dammen. Met deze dammen ontstaan waterstroompjes en meertjes, die weer als leefgebied dienen voor allerlei andere dieren, zoals vissen.
Vraag 40 2 punten
Enkele organismen uit informatie 2 en 3 vormen samen een voedselketen. Noteer de voedselketen waar de wolf deel van uitmaakt.
Bekijk het antwoord
- Noemt drie juiste organismen in de juiste volgorde (1p)
- De pijlen geven de onderlinge voedselrelaties juist weer (1p)
Voorbeelden van een juiste voedselketen: es → hert → wolf; wilg → hert → wolf. Drie juiste organismen in de juiste volgorde: 1 punt. Pijlen die de onderlinge voedselrelaties juist weergeven: 1 punt.
Hoe vaak ecologie in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 9-10 | 2 | 4% |
| 2026, tijdvak 2 | 8-9, 11, 28, 30, 33 | 6 | 12% |
| 2025, tijdvak 1 | 1, 33-34, 48, 50 | 5 | 10% |
| 2025, tijdvak 2 | 8, 27-28 | 3 | 6% |
| 2024, tijdvak 1 | 7-8 | 2 | 4% |
| 2024, tijdvak 2 | 35-37, 39 | 4 | 8% |
| 2023, tijdvak 1 | 17-19 | 3 | 6% |
| 2023, tijdvak 2 | 22, 25, 38-39 | 4 | 8% |
| 2022, tijdvak 1 | 37-40, 53, 55 | 6 | 11% |
| 2022, tijdvak 2 | 37 | 1 | 2% |
| 2022, tijdvak 3 | 35-37 | 3 | 6% |
| 2021, tijdvak 1 | 28-29, 38 | 3 | 6% |
| 2021, tijdvak 2 | 13, 34, 53 | 3 | 6% |
| 2021, tijdvak 3 | 5-7, 44, 52-53 | 6 | 11% |
| 2019, tijdvak 1 | 10, 36-39 | 5 | 9% |
| 2019, tijdvak 2 | 7-8, 16 | 3 | 6% |
| 2018, tijdvak 1 | 5, 19-21 | 4 | 8% |
| 2018, tijdvak 2 | 17, 40 | 2 | 4% |
In 18 van de 18 ingedeelde examens biologie vmbo-gl/tl staat een vraag over ecologie, samen 65 vragen (7% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2026, tijdvak 2: 6 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 7% van de vragen over ecologie, daarvoor 7%. Dat aandeel is dus stabiel.
Oefenen met ecologie
Maak de 15 nieuwste examenvragen over ecologie online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Andere onderwerpen biologie vmbo-gl/tl
- Voortplanting
- Zenuwstelsel en hormonen
- Voeding en vertering
- Gedrag
- Erfelijkheid
- Afweer
- Bloedsomloop
- Planten en fotosynthese
- Ademhaling
- Cellen
- Evolutie
- DNA en eiwitsynthese
Ecologie op andere niveaus
- Examenvragen ecologie biologie havo
- Examenvragen ecologie biologie vmbo-bb
- Examenvragen ecologie biologie vmbo-kb
- Examenvragen ecologie biologie vwo
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen biologie vmbo-gl/tl onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Hoe ToetsChecker biologie per vraagtype nakijkt, lees je op biologie toetsen nakijken met AI.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op biologie oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt ecologie voor in het eindexamen biologie vmbo-gl/tl?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 65 vragen over ecologie, 7% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 18 van die examens.
In welk examen biologie vmbo-gl/tl stonden de meeste vragen over ecologie?
In het examen van 2026, tijdvak 2, met 6 vragen: 8-9, 11, 28, 30, 33.
Hoe oefen ik examenvragen over ecologie?
Op deze pagina staan alle vragen over ecologie met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.