Examenvragen erfelijkheid biologie havo

63 vragen over erfelijkheid uit 16 centrale examens van 2018 tot en met 2026.

Kort antwoord

Erfelijkheid komt in 16 van de 18 examens biologie havo voor, met 63 vragen (8% van alle examenvragen). Het meest in 2026, tijdvak 2 (7 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.

Alle examenvragen over erfelijkheid

Per examen de vragen over erfelijkheid, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.

Oefen de vragen over dit onderwerp online

2026, tijdvak 1: Razendsnelle adaptatie bij olifanten door stroperij

Opgavetekst

Aan het eind van de vorige eeuw doodden stropers veel Afrikaanse olifanten om hun ivoren slagtanden. Als gevolg van deze stroperij blijkt de soort razendsnel veranderd te zijn. Bioloog Shane Campbell-Staton deed hier onderzoek naar.

In 1977 bestond de populatie olifanten (Loxodonta africana) in het Nationaal Park Gorongosa in Mozambique uit 1271 vrouwtjes. Hiervan had 18,5% geen slagtanden (slagtandloos). Op de foto hiernaast zie je zo'n slagtandloos vrouwtje. In 2000 waren er nog maar 121 vrouwtjes, waarvan er 61 slagtandloos waren. Alle mannetjes in de populatie hadden wél slagtanden.

De afwezigheid van slagtanden wordt veroorzaakt door een mutatie van een gen dat op het X-chromosoom ligt. Het allel ‘afwezigheid van slagtanden’ is hierbij dominant over het allel voor slagtanden.

Een olifantenvrouwtje dat voor deze eigenschap heterozygoot is, paart met een mannetje met slagtanden. Ze raakt in verwachting van een dochter.

Vraag 18 2 punten

Hoe groot is de kans dat de dochter op volwassen leeftijd geen slagtanden zal krijgen?

  1. A 0
  2. B $\frac{1}{4}$
  3. C $\frac{1}{2}$
  4. D $\frac{3}{4}$
  5. E 1
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

C

Vraag 18 in het hele examen

Campbell-Staton zag iets opvallends. Bij heterozygote slagtandloze vrouwtjes was er een ongewone verhouding tussen hun vrouwelijke en mannelijke nakomelingen. Hieruit trok hij de conclusie dat het allel ‘afwezigheid van slagtanden’ bij mannetjes letaal is.

Vraag 19 2 punten

Wat is de verhouding tussen vrouwelijke en mannelijke nakomelingen van deze vrouwtjes doordat het allel ‘afwezigheid van slagtanden’ letaal is?

  1. A vrouwtjes : mannetjes = 1 : 1
  2. B vrouwtjes : mannetjes = 2 : 1
  3. C vrouwtjes : mannetjes = 3 : 1
  4. D vrouwtjes : mannetjes = 4 : 1
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

B

Vraag 19 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Oma’s aan de top

Opgavetekst

Sophie studeert Kust- en Zee-management. Voor haar stage mariene biologie neemt ze deel aan onderzoek naar orka’s.

Afbeelding bij Oma’s aan de top (opgaven-p8-1.webp).

Orka’s (Orcinus orca) zijn zeezoogdieren die behoren tot de tandwalvissen. Ze leven in familiegroepen.

Orka’s eten voornamelijk vissen. Ook eten ze inktvissen, zeehonden, kleine walvissoorten en zeevogels. Vissen, inktvissen en kleine walvissoorten voeden zich met zoöplankton.

Zeevogels leven van vis.

Inktvissen, vissen en zeevogels worden gegeten door zeehonden. Algen zijn het voedsel voor zoöplankton.

In de tekst in het bovenstaande informatiekader is een voedselweb beschreven.

Bij de meeste diersoorten blijven de vrouwtjes hun hele leven vruchtbaar. Bij de orka en enkele andere tandwalvissoorten hebben de vrouwtjes een menopauze, net als bij de mens. Na de menopauze zijn orkavrouwtjes niet meer vruchtbaar. Deze orka’s worden oma’s genoemd.

Hieronder staat de evolutionaire stamboom van tandwalvissen. Deze stamboom is gemaakt op basis van DNA-onderzoek.

Afbeelding bij vraag 19 (opgaven-p9-1.webp).

Hieronder staan uitspraken over de stamboom van tandwalvissen.

1 Uit de stamboom blijkt dat de voorouder van alle tandwalvissen een menopauze had.

2 De witlipdolfijn is nauwer verwant aan de orka dan aan de bruinvis.

3 Het DNA van de beluga komt het meest overeen met het DNA van de narwal.

Vraag 19 2 punten

Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak juist of onjuist is op basis van de stamboom.

Bekijk het antwoord

1 onjuist 2 juist 3 juist

indien drie nummers correct (2)

indien twee nummers correct (1)

indien minder dan twee nummers correct (0)

Vraag 19 in het hele examen

2026, tijdvak 2: De Vel-bloedgroep

Opgavetekst

Isa, Kate en Mounir werken aan een profielwerkstuk over bloedgroepen. Behalve de resusfactor en de bloedgroep uit het AB0-systeem, wordt tegenwoordig bij een bloedtransfusie ook de Vel-bloedgroep gecontroleerd.

Een op de vijfduizend mensen heeft geen Vel-eiwit op het celmembraan van de rode bloedcellen. Deze personen zijn Vel-negatief.

Na transfusie met Vel-positief bloed kan bij hen een levensgevaarlijke klontering ontstaan.

Het Vel-eiwit werd in 1952 ontdekt toen bloedklontering werd waargenomen na een tweede bloedtransfusie bij een patiënt: mevrouw Vel. Ze had rode bloedcellen ontvangen van een donor met dezelfde AB0- bloedgroep en dezelfde resusbloedgroep.

Isa, Kate en Mounir doen elk een uitspraak over deze tweede bloedtransfusie. Ga ervan uit dat bij de transfusies alleen rode bloedcellen gedoneerd werden.

Isa: De gedoneerde rode bloedcellen bevatten Vel-antigenen. Kate: De rode bloedcellen van mevrouw Vel bevatten antistoffen tegen de Vel-eiwitten.

Mounir: Door de eerste transfusie zijn B-cellen geactiveerd bij mevrouw Vel.

Vraag 30 2 punten

Schrijf de namen Isa, Kate en Mounir onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak juist of onjuist is.

Bekijk het antwoord

Isa: juist Kate: onjuist Mounir: juist

indien drie correct (2)

indien twee correct (1)

indien minder dan twee correct (0)

Vraag 30 in het hele examen

Het gen dat codeert voor het Vel-eiwit is het SMIM1-gen. Dit gen bestaat uit 237 nucleotiden. Er is ook een variant van het SMIM1-gen die uit 220 nucleotiden bestaat. Dit allel is ontstaan door een mutatie en codeert niet voor een Vel-eiwit.

Normaal komt het SMIM1-gen tot expressie bij de vorming van rode bloedcellen uit bloedstamcellen.

Hieronder staan processen die daarbij plaatsvinden. 1 het aflezen van het DNA 2 het inbouwen van het eiwit in de celmembraan 3 het transport van het mRNA uit de kern 4 het vormen van de keten van aminozuren aan een ribosoom 5 het vouwen van de polypeptideketen

Vraag 31 1 punt

In welke volgorde vinden deze processen plaats? Noteer de bijbehorende nummers in de juiste volgorde.

Bekijk het antwoord

1 – 3 – 4 – 5 – 2

Vraag 31 in het hele examen

Bloedbanken zijn altijd op zoek naar bloeddonoren met Vel-negatief bloed, omdat er daar maar weinig van zijn. Isa, Kate en Mounir gaan naar de bloedbank om te kijken of zij zo’n bloeddonor kunnen worden. Bij ieder wordt een buisje bloed afgenomen.

In het laboratorium wordt DNA geïsoleerd uit het bloed. Het SMIM1-gen wordt uit het DNA geknipt. Het DNA-fragment met dit gen wordt vermeerderd.

De DNA-fragmenten worden met gel-elektroforese gescheiden op basis van lengte. Hierbij gaan kleinere fragmenten sneller door de gel dan grotere fragmenten. In de afbeelding staan de resultaten van de gelelektroforese van de DNA-fragmenten van Isa, Kate en Mounir.

Afbeelding bij vraag 32 (opgaven-p15-1.webp).

Vraag 32 2 punten

Wie zou geschikt kunnen zijn als bloeddonor voor een Vel-negatieve persoon? En wie zou geschikt kunnen zijn als bloeddonor voor een Velpositieve persoon?

voor een Vel-negatieve persoonvoor een Vel-positieve persoon
AIsaalleen Kate
BIsaalleen Mounir
CIsazowel Isa als Kate als Mounir
DKatealleen Kate
EKatealleen Mounir
FKatezowel Isa als Kate als Mounir
  1. A Isa; alleen Kate
  2. B Isa; alleen Mounir
  3. C Isa; zowel Isa als Kate als Mounir
  4. D Kate; alleen Kate
  5. E Kate; alleen Mounir
  6. F Kate; zowel Isa als Kate als Mounir
Bekijk het antwoord

Antwoord: F

F (2)

Vraag 32 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Katten bekennen kleur

Opgavetekst

Voor kattenfokker Benno is het belangrijk om te weten hoe de verschillende kleuren en vachtpatronen bij katten erfelijk bepaald zijn.

Benno fokt albino-katten, die een afbeelding 1 afbeelding 2 witte vacht hebben (afbeelding 1).

Deze katten hebben een mutatie in het gen voor tyrosinase. Dit gen ligt niet op een geslachtschromosoom. Donkergekleurde katten behoren tot het wildtype (afbeelding 2). Tyrosinase is nodig voor de vorming van het pigment melanine.

Tyrosinase zet de stof tyrosine om in de stof dopaquinine (reactie 1).

afbeelding 2
afbeelding 2
Afbeelding bij Katten bekennen kleur (opgaven-p16-2.webp).

(reactie 1)

Uit dopaquinine wordt daarna via een aantal vervolgreacties melanine gevormd.

Een kat met een niet-gemuteerd tyrosinase-allel (T) en een gemuteerd tyrosinase-allel (t) is donkergekleurd. Hieruit blijkt dat het niet-gemuteerde allel dominant is over het gemuteerde allel.

Vraag 36 2 punten

Leg uit hoe bij een heterozygote kat het niet-gemuteerde allel tot uiting komt in het fenotype.

Bekijk het antwoord

Uit het antwoord moet blijken dat

  • de kat (door het niet-gemuteerde allel) tyrosinase kan aanmaken, (1)
  • (waardoor) melanine gevormd wordt (en de kat donker is). (1)

Vraag 36 in het hele examen

Verschillende combinaties van allelen van het tyrosinase-gen kunnen leiden tot verschillende kleuringen. In afbeelding 3 staan verschillende kleuringen aangegeven met het bijbehorende genotype.

afbeelding 3
afbeelding 3

Siamese mink- Burmese kleuring kleuring kleuring ts ts ts tb tb tb

Hieronder staan uitspraken over de kleuringen.

1 De minkkleuring is een intermediair fenotype.

2 Tyrosinase gecodeerd door ts is beter bestand tegen hoge temperaturen dan tyrosinase gecodeerd door tb.

3 Bij een kat met Siamese kleuring hebben de huidcellen in de staart een ander genotype dan de huidcellen op de buik.

Vraag 38 2 punten

Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak juist of onjuist is.

Bekijk het antwoord

1 juist 2 onjuist 3 onjuist

indien drie nummers correct (2)

indien twee nummers correct (1)

indien minder dan twee nummers correct (0)

Vraag 38 in het hele examen

Mink-gekleurde katten zijn tegenwoordig erg populair. Benno wil daarom een kruising uitvoeren waarbij de kans op mink-gekleurde nakomelingen het grootst is.

Vraag 39 1 punt

Welke katten moet hij dan kruisen? Noteer de fenotypen (afbeelding 3).

Bekijk het antwoord

Siamese kleuring en Burmese kleuring

Vraag 39 in het hele examen

2025, tijdvak 1: De zeearend moet blijven!

Opgavetekst

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

Thomas van der Es werkt als boswachter voor Staatsbosbeheer in Nationaal Park De Biesbosch. In dit gebied zet hij zich in voor het behoud van de biodiversiteit.

De Biesbosch is een waterrijk natuurgebied met veel wilgenbossen. Sinds 2006 broeden er zeearenden (afbeelding 1). Vanaf 1990 nam de populatie zeearenden in Duitsland toe door een afname van het gebruik van bepaalde insecticiden en door een jachtverbod.

Zeearenden werden al eerder in Nederland waargenomen, maar pas vanaf 2006 vestigden ze zich. Dat kon doordat er steeds meer natte natuurgebieden ontstonden, waar vogels die prooi zijn voor de zeearend, in grote groepen aanwezig zijn. Afbeelding 2 toont de plaatsen waar nu zeearenden broeden in Nederland.

Bij het ringen wordt het geslacht van de jonge zeearend bepaald. De geslachtsorganen zijn niet uiterlijk zichtbaar. Er zijn wel andere meetbare uiterlijke kenmerken die verschillend zijn bij vrouwtjes en mannetjes. Er zijn twee methodes die eenvoudig in het veld gebruikt kunnen worden.

Methode 1: onderzoekers meten de breedte en dikte van een bepaald bot in de poot. Deze twee gegevens worden met elkaar vermenigvuldigd.

Methode 2: onderzoekers bepalen het gewicht en de vleugellengte.

Bij het testen van deze methodes moest ter controle ook het geslacht van elke gemeten zeearend met zekerheid worden vastgesteld. Dit werd gedaan aan de hand van een huidmonster.

Vraag 7 1 punt

Noteer welk onderzoek werd gedaan aan het huidmonster om het geslacht van de zeearend te bepalen.

Bekijk het antwoord

DNA-analyse / DNA-onderzoek / bepaling van het karyotype/karyogram / aantonen van de geslachtschromosomen

Opmerking

Als een kandidaat het bepalen van de aan- of afwezigheid van het Y-chromosoom noemt, het scorepunt toekennen.

Vraag 7 in het hele examen

De meetgegevens van methode 1 en 2 staan in afbeelding 4. Elk bolletje in deze diagrammen is een bepaling bij één zeearend.

Uit de diagrammen blijkt welke methode het meest geschikt is voor geslachtsbepaling.

Vraag 8 1 punt

Is methode 1 of is methode 2 het meest geschikt? Verklaar je antwoord.

Afbeelding 4: twee puntendiagrammen. Links methode 1 (breedte x dikte bot in mm², vrouwtje en mannetje). Rechts methode 2 (gewicht in kg tegen vleugellengte in mm, vrouwtje en mannetje). Bekijk in Opgaven, pagina 5

Bekijk het antwoord

methode 1, met als verklaring dat er geen overlap is tussen de waardes van de vrouwtjes en de mannetjes

Vraag 8 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Fanconi-anemie

Opgavetekst

Toen Eileen zes jaar oud was, kreeg ze last van extreme vermoeidheid, infecties en bloedingen. Ze bleek Fanconi-anemie te hebben.

Fanconi-anemie (FA) is een zeldzame erfelijke ziekte waarbij er onder andere een verminderde aanmaak is van de vaste bloedbestanddelen. FA wordt meestal veroorzaakt door een mutatie die aanwezig is in een autosomaal gen, het FANCA-gen. Het mutante allel is recessief. Normaal gesproken regelt het FANCA-gen dat DNA gerepareerd kan worden. Fanconi-anemie kan ook ontstaan door een mutatie die aanwezig is in een gen op het X-chromosoom. Ook dit mutante allel is recessief. Bij Eileen is FA het gevolg van autosomale overerving. In afbeelding 1 staat de stamboom van de familie van Eileen.

Vraag 11 2 punten

Waaruit blijkt dat FA in de familie van Eileen niet X-chromosomaal recessief overerft?

  1. A Eileens moeder heeft geen FA.
  2. B Eileens vader heeft geen FA.
  3. C Eileens broer heeft geen FA.
  4. D Eileens opa aan moeders kant heeft geen FA.

Stamboom van de familie van Eileen. Legenda: man zonder FA, vrouw zonder FA, vrouw met FA. Eileen is de zwarte vrouw onderaan. Bekijk in Opgaven, pagina 6

Bekijk het antwoord

Antwoord: B

B

Vraag 11 in het hele examen

2025, tijdvak 1: De Bajau

Opgavetekst

De Bajau (afbeelding 1) is een volk van zeenomaden in Indonesië. Ze zijn in staat om lang onder water te blijven zonder hulpmiddelen.

Deense onderzoekers vroegen zich af of de uitzonderlijke duikcapaciteit van de Bajau ook een relatie heeft met de grootte van hun milt en of deze aanpassing een genetische basis heeft. Hiervoor onderzochten ze het DNA en de grootte van de milt van 59 Bajau-mannen en van 34 Saluan-mannen. De Saluan leven van akkerbouw en veeteelt in dezelfde regio. De onderzoekers isoleerden het DNA uit cellen van het wangslijmvlies. Met behulp van echografie bepaalden ze de grootte van de milt.

Cellen van de milt zijn moeilijk af te nemen. Dat was ook niet nodig, de onderzoekers isoleerden DNA uit cellen van het wangslijmvlies.

Vraag 30 1 punt

Licht toe dat cellen van het wangslijmvlies gebruikt kunnen worden voor het DNA-onderzoek naar genen die de grootte van de milt beïnvloeden.

Bekijk het antwoord

Uit het antwoord moet blijken dat het DNA in alle (lichaams)cellen hetzelfde is / wangslijmvliescellen hetzelfde DNA hebben als miltcellen.

Vraag 30 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Gevaarlijke sporen

Opgavetekst

Jasper heeft een levensgevaarlijke infectie gehad met een schimmel die resistent is tegen medicijnen. Deze schimmel is waarschijnlijk resistent geworden door het gebruik van schimmelbestrijdingsmiddelen in de akkerbouw.

Aspergillus fumigatus is een schimmel die algemeen aanwezig is in de bodem. Je ademt dagelijks sporen van deze schimmel in (afbeelding 1). Bij gezonde mensen ruimt het immuunsysteem de sporen op. Als gevolg van een ziekte heeft Jasper echter een sterk verlaagde weerstand, waardoor de schimmel een gevaarlijke infectie veroorzaakte. Dit wordt aspergillose genoemd.

Resistentie van een schimmel tegen een medicijn kan ontstaan na herhaald gebruik van dit medicijn. Jasper was echter nog niet eerder behandeld met azolen. Ook bij andere aspergillose-patiënten komt de resistente Aspergillus fumigatus met dezelfde puntmutatie voor. De overdracht van sporen tussen mensen is niet mogelijk. Artsen vermoeden daarom dat de patiënten de ziekte oplopen door het inademen van resistente schimmelsporen uit het milieu.

Vraag 40 1 punt

Verklaar dat het erg onwaarschijnlijk is dat bij meerdere aspergillose-patiënten dezelfde puntmutatie ontstaat in de schimmel.

Bekijk het antwoord

voorbeelden van een juist antwoord:

  • Mutaties zijn toevallig.
  • Mutaties ontstaan op willekeurige plaatsen.
  • De kans op een mutatie van één base is al klein; de kans op dezelfde baseverandering op dezelfde plek is nog veel kleiner.

Vraag 40 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Zwarte kip

Opgavetekst

Freek fokt kippen. Op een tentoonstelling ziet hij kippen met zwarte veren. Ook hun botten en spieren zijn zwart. Dit heet fibromelanose en komt onder andere voor bij de kippenrassen ayam cemani uit Indonesië (afbeelding 1) en svarthöna uit Zweden (afbeelding 2).

Foto van een zwarte haan van het ras ayam cemani, met zwart verenkleed.
afbeelding 1
Foto van een zwarte kip van het ras svarthöna, met zwart verenkleed.
afbeelding 2

Een zwarte kleur van kippenveren wordt veroorzaakt door het eiwit melanine. Melanine wordt geproduceerd door pigmentcellen: de melanocyten. Tijdens de embryonale ontwikkeling komen de melanocyten terecht op specifieke plekken in de huid, en geven zo de veren hun kleur. Kippen met fibromelanose hebben een mutatie in het autosomale EDN3-gen. Door deze mutatie komen de melanocyten in het gehele lichaam terecht, waardoor deze kippen volledig zwart zijn.

Vraag 5 2 punten

Hieronder staan uitspraken over de kleuring van de twee zwarte kippenrassen.

  • 1 Het EDN3-gen codeert voor melanine.
  • 2 Het EDN3-gen bevindt zich in alle cellen met een kern.
  • 3 De mutatie aan het EDN3-gen ontstaat tijdens de embryonale ontwikkeling.

Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak juist of onjuist is.

Bekijk het antwoord

1 onjuist, 2 juist, 3 onjuist. Indien drie nummers correct: 2 punten. Indien twee nummers correct: 1 punt. Indien minder dan twee nummers correct: 0 punten.

Vraag 5 in het hele examen

Freek wil graag zwarte kippen gaan fokken. Van een bevriende kippenfokker koopt hij een aantal eieren van kippen met fibromelanose. Nadat de eieren zijn uitgekomen, maakt Freek een stamboom van de ouders en de kuikens (afbeelding 3).

121234567891011Legenda:hen met fibromelanosehaan met fibromelanoselichtbruine henlichtbruine haan
afbeelding 3

Freek kiest haan II-5 om verder mee te fokken. Voor het fokken zou het gunstig zijn als de haan homozygoot is voor de autosomaal overervende eigenschap fibromelanose.

Vraag 7 2 punten

Wat is de kans dat haan II-5 homozygoot is?

  1. A $\frac{1}{4}$
  2. B $\frac{1}{3}$
  3. C $\frac{1}{2}$
  4. D $\frac{2}{3}$
  5. E $\frac{3}{4}$
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

B

Vraag 7 in het hele examen

Om uit te sluiten dat haan II-5 heterozygoot is voor de eigenschap fibromelanose, kruist Freek hem met het lichtbruine hennetje.

Vraag 8 2 punten

  • Noteer de mogelijke fenotypen van de nakomelingen van deze kruising als haan II-5 heterozygoot is.
  • Noteer de verhouding waarin deze fenotypen dan aanwezig zijn.
Bekijk het antwoord

(Licht)bruin en zwart/fibromelanose, en de verhouding 1 : 1 of 50%, 50%. Opmerking: aan de juiste genotypen (in plaats van fenotypen) in de juiste verhouding, in totaal 1 scorepunt toekennen.

Vraag 8 in het hele examen

Fokkers kruisen vaker broers en zussen onderling om bepaalde gewenste eigenschappen te behouden. Dit heet inteelt. Hierbij is de kans echter ook groot dat recessieve erfelijke afwijkingen tot uiting komen.

Vraag 9 1 punt

Verklaar hoe inteelt leidt tot erfelijke afwijkingen bij de nakomelingen.

Bekijk het antwoord

Uit het antwoord moet blijken dat (bij inteelt) de kans groot is dat beide ouders hetzelfde (recessieve) afwijkende allel hebben. / dat beide ouders drager zijn van een (recessief) afwijkend allel.

Vraag 9 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Op jacht met SnailSnap

Opgavetekst

Met de app SnailSnap op hun telefoon maken Dylan en Senna foto’s van slakken rond hun huis. Zo doen ze mee aan een onderzoek naar de verspreiding en evolutie van kleurvormen van de gewone tuinslak.

De kleur van het huisje van de tuinslak (Cepaea nemoralis) kan geel, bruin of roze zijn. Het huisje kan gestreept of niet gestreept zijn (afbeelding 1).

De kleur en streping van het slakkenhuis zijn erfelijk bepaald.

SnailSnap stuurt de foto samen met de gps-coördinaten naar waarneming.nl (afbeelding 2). Vervolgens wordt de foto beoordeeld door een deskundige. Als het inderdaad een foto van een tuinslak is, noteert de deskundige de kleur en de streping van het huisje. Deze gegevens worden samen met de gps-coördinaten opgestuurd naar Naturalis Biodiversity Center in Leiden. Onderzoekers van Naturalis willen de hypothese toetsen dat slakken met een geel huisje (gele slakken) vaker voorkomen in een stedelijke omgeving dan in een landelijke omgeving.

De kleur van het huisje wordt bepaald door één gen waarvan drie allelen bekend zijn. Het allel $C^b$ (bruin) is dominant over $C^r$ (roze). Beide zijn dominant over $c^g$ (geel).

Vraag 10 2 punten

Licht toe dat uit een kruising van een bruine slak en een roze slak gele nakomelingen (F1) kunnen voortkomen. Geef hierbij een kruisingstabel.

Afbeelding 1: een gele slak zonder strepen en een gele slak met strepen. Afbeelding 2: het startscherm van de app SnailSnap met een foto van een slak. Bekijk in Opgaven, pagina 6

Bekijk het antwoord

voorbeeld van een juist antwoord:

De ouders moeten dan heterozygoot zijn. De bruine ouder heeft genotype $C^bc^g$. De roze ouder heeft genotype $C^rc^g$. De nakomelingen met genotype $c^gc^g$ zijn geel.

$C^b$$c^g$
$C^r$$C^bC^r$$C^rc^g$
$c^g$$C^bc^g$$c^gc^g$

Opmerking

Als de kandidaat een andere correcte notatie gebruikt, scorepunten toekennen naar analogie met het correctievoorschrift.

Vraag 10 in het hele examen

Niels Kerstes, onderzoeker van Naturalis, heeft de gegevens van 8000 waarnemingen in 2017 verwerkt in een infographic (afbeelding 3).

Dylan en Senna bekijken de infographic en doen de volgende uitspraken:

  • 1 In een stedelijke omgeving is een groter aandeel slakken met strepen waargenomen dan in een landelijke omgeving.
  • 2 Er zijn ongeveer 1600 bruine slakken waargenomen met SnailSnap.
  • 3 Uit de infographic blijkt dat in de stedelijke omgeving ongeveer evenveel slakken zijn waargenomen als in de landelijke omgeving.

Vraag 11 2 punten

Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is.

Staafdiagram van het aandeel gele, roze en bruine slakken en van slakken met en zonder strepen, in een landelijke en een stedelijke omgeving. Bekijk in Opgaven, pagina 7

Bekijk het antwoord
  • 1 juist
  • 2 juist
  • 3 onjuist

Vraag 11 in het hele examen

Zoals Kerstes verwachtte, worden in een stedelijke omgeving relatief meer gele slakken waargenomen dan in een landelijke omgeving. Het temperatuurverschil tussen een stedelijke en een landelijke omgeving kan oplopen tot 7 °C. De gele huisjes hebben de lichtste kleur en zullen daardoor meer licht weerkaatsen, en dus minder opwarmen.

Kerstes verwacht dat door de temperatuurstijging als gevolg van klimaatverandering het aandeel gele slakken in de populatie zal toenemen. Over de toename van het aandeel gele slakken wordt de volgende uitspraak gedaan:

De temperatuurstijging veroorzaakt ...(1)... waardoor de ...(2)... van gele slakken toeneemt ten opzichte van roze en bruine slakken.

Vraag 12 2 punten

Wat moet worden ingevuld bij 1 en bij 2?

bij 1bij 2
Aadaptatiefitness
Badaptatiegenenpool
Cselectiedrukfitness
Dselectiedrukgenenpool
  1. A adaptatie / fitness
  2. B adaptatie / genenpool
  3. C selectiedruk / fitness
  4. D selectiedruk / genenpool
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

C

Vraag 12 in het hele examen

Dylan en Senna vragen zich af of er nog andere verschillen zijn tussen tuinslakken in een stedelijke en in een landelijke omgeving. Ze lezen over een methode waarmee je de ‘persoonlijkheid’ van de slakken kan onderzoeken: Als je een slak oppakt, trekt hij zich terug in zijn huisje. Leg je de slak vervolgens rustig neer, dan zal hij na enige tijd weer uit zijn huisje kruipen. De tijd tussen terugtrekken en uitkruipen is een maat voor de persoonlijkheid van de slak. Dylan en Senna denken dat tuinslakken uit een stedelijke omgeving sneller weer uit hun huisje zullen kruipen dan die uit een landelijke omgeving.

Vraag 13 3 punten

  • Beschrijf een werkplan voor het experiment waarmee ze hun hypothese kunnen toetsen.
  • Noteer het resultaat waarmee hun hypothese ondersteund wordt.
Bekijk het antwoord

Uit het antwoord moet blijken dat

  • er meerdere (tuin)slakken uit een stedelijke omgeving en meerdere (tuin)slakken uit een landelijke omgeving getest worden.
  • van elke slak (op dezelfde manier) gemeten wordt hoeveel tijd na terugtrekking hij weer uit het huisje kruipt.
  • de hypothese ondersteund wordt als de slakken uit de stedelijke omgeving (gemiddeld) sneller weer uit hun huisje kruipen (dan de slakken uit een landelijke omgeving).

Vraag 13 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Het syndroom van Swyer

Opgavetekst

Emma is 17 jaar en heeft zich altijd een meisje gevoeld. Ze is echter nog nooit ongesteld geworden en heeft ook nauwelijks borstontwikkeling. Daarom gaat ze naar de huisarts.

Emma krijgt een echoscopie. Op de echo is te zien dat ze wel een baarmoeder en eileiders heeft, maar geen eierstokken. De doktersassistent neemt bloed af bij Emma zodat in het laboratorium een karyogram gemaakt kan worden. In afbeelding 1 zie je het karyogram van Emma.

Het karyotype beschrijft per lichaamscel het totale aantal chromosomen, de geslachtschromosomen en eventuele extra chromosomen.

Vraag 22 1 punt

Wat is het karyotype van Emma?

  1. A 22, XY
  2. B 23, XY
  3. C 44, XY
  4. D 46, XY

Afbeelding 1 uit de inleiding van deze opgave: karyogram van Emma, met de chromosomen op nummer gerangschikt en onderaan de geslachtschromosomen X en Y. Bekijk in Opgaven, pagina 11

Bekijk het antwoord

Antwoord: D

D

Vraag 22 in het hele examen

De huisarts vermoedt dat Emma het syndroom van Swyer heeft. Vervolgonderzoek door een klinisch-genetisch arts bevestigt dit: door een mutatie is bij Emma het SRY-gen niet werkzaam. Normaal gesproken beïnvloedt dit gen, dat zich op het Y-chromosoom bevindt, de ontwikkeling van de geslachtsorganen.

De arts legt uit:

“In de eerste weken van de embryonale ontwikkeling verloopt de aanleg van de geslachtsorganen van een jongen en een meisje hetzelfde: er worden oer-geslachtsklieren aangelegd. Als er geen SRY-gen aanwezig is, dan ontwikkelen deze oerklieren zich verder tot eierstokken. Is er wel een functionerend SRY-gen aanwezig, dan wordt vanaf de zesde week het SRY-eiwit gevormd, dat ervoor zorgt dat zaadballen worden aangelegd. Deze zaadballen gaan de hormonen testosteron en AMH vormen. Testosteron stimuleert de ontwikkeling van de bijballen en zaadleiders en andere mannelijke primaire geslachtskenmerken. AMH zorgt voor het verdwijnen van de aanleg van de vrouwelijke geslachtsorganen. Bij jou, Emma, is het SRY-gen wel aanwezig, maar door een mutatie kwam het niet tot expressie.”

De mutatie van het SRY-gen van Emma heeft gevolgen op verschillende organisatieniveaus. Vier gevolgen zijn:

  • 1 Er is sprake van onvruchtbaarheid.
  • 2 Er ontwikkelen zich geen bijballen en zaadleiders.
  • 3 Er vindt geen ontwikkeling plaats van testosteron-producerende cellen.
  • 4 Er wordt geen SRY-eiwit gevormd.

Vier organisatieniveaus zijn:

  • P celniveau
  • Q molecuulniveau
  • R orgaanniveau
  • S organismeniveau

Vraag 24 2 punten

Schrijf de nummers van de gevolgen 1 tot en met 4 onder elkaar en noteer de letter van het bijbehorende organisatieniveau erachter. Gebruik elke letter één keer.

Bekijk het antwoord
  • 1 S
  • 2 R
  • 3 P
  • 4 Q

Vraag 24 in het hele examen

Over de mutatie die leidt tot het niet-werkzame SRY-gen worden de volgende uitspraken gedaan:

  • 1 De mutatie kan zijn ontstaan bij de vorming van een zaadcel.
  • 2 Het is een genoommutatie.
  • 3 Een persoon met mannelijke primaire geslachtskenmerken kan drager zijn van de mutatie.

Vraag 25 2 punten

Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is.

Bekijk het antwoord
  • 1 juist
  • 2 onjuist
  • 3 onjuist

Vraag 25 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Levertransplantatie

Vraag 33 2 punten

Helaas lukt het De Meyer niet om de kwaliteit van de donorlever voldoende te verbeteren. Daarom besluit hij deze lever niet te transplanteren. Het is echter ook mogelijk om een deel van de lever van een levende donor te transplanteren. Jans zoon Marco wil graag donor zijn voor zijn vader. Maar dan moeten Jan en Marco wel dezelfde bloedgroep hebben.

Het AB0-bloedgroepensysteem heeft de autosomale allelen IA, IB en i. Bij bloedgroep 0 hoort het genotype ii. Vader Jan heeft bloedgroep AB. Het genotype van de moeder van Marco is IBi. Marco’s bloedgroep is nog niet bekend.

Hoe groot is de kans dat Marco bloedgroep AB heeft op basis van deze gegevens? Licht je antwoord toe met een kruisingstabel.

Bekijk het antwoord
  • Noteert een juiste kruisingstabel met vader IAIB en moeder IBi. (1p)
  • Noemt een kans van 25% (¼) op bloedgroep AB. (1p)

Vraag 33 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Bèta-thalassemie genezen met stamceltransplantatie

Opgavetekst

Bèta-thalassemie genezen met stamceltransplantatie

Bij zijn geboorte leek Ryan gezond. Als het jongetje een half jaar oud is, blijkt hij echter onvoldoende gegroeid te zijn en ziet hij erg bleek.

Na bloedonderzoek blijkt Ryan de ziekte bèta-thalassemie te hebben, een erfelijke ziekte als gevolg van een mutatie in een gen voor hemoglobine. De mutatie veroorzaakt een verhoogde afbraak van rode bloedcellen. De ziekte kan worden behandeld met stamcellen uit het beenmerg van een donor.

Stamcellen uit het beenmerg doorlopen verschillende stadia voordat ze als reticulocyten in de bloedbaan komen (afbeelding 1). Vervolgens ontwikkelen ze zich daar in 24 uur tot erytrocyten: rijpe rode bloedcellen.

Rijpe rode bloedcellen leven gemiddeld drie maanden, maar bij Ryan worden ze al na enkele dagen afgebroken. Om het tekort aan rode bloedcellen gedeeltelijk te compenseren, is de activiteit van het rode beenmerg verhoogd.

Een medisch laborant maakt een preparaat van een druppel bloed van Ryan en bepaalt met de microscoop de verhouding tussen de reticulocyten en de rijpe rode bloedcellen. In afbeelding 2 zijn twee bloedbeelden te zien, een ervan is dat van Ryan, het andere is een normaal bloedbeeld.

Door het tekort aan rode bloedcellen in zijn bloed heeft Ryan een verhoogde hartslagfrequentie.

De verhoogde activiteit van het beenmerg wordt veroorzaakt door een verhoogde afgifte van een bepaald hormoon.

Ryan krijgt elke drie weken een bloedtransfusie via een infuus in een bloedvat in zijn arm. Afbeelding 3 is een schematische tekening van de bloedsomloop.

Er is geen medicijn voor bèta-thalassemie. Alleen een stamceltransplantatie kan Ryan genezen. Er bestaan twee typen stamceltransplantaties: één waarbij stamcellen van de patiënt zelf gebruikt worden, en één waarbij stamcellen afkomstig zijn van een donor.

Bij een stamceltransplantatie voor een bèta-thalassemiepatiënt worden de stamcellen van de patiënt gedood en vervangen door stamcellen van een donor. Een deel van deze stamcellen zal zich ontwikkelen tot rode bloedcellen, een ander deel tot afweercellen. Het is belangrijk dat bepaalde membraaneiwitten (HLA-eiwitten) van de donorcellen zo veel mogelijk overeenkomen met die van de patiënt om een immuunreactie te voorkómen. Deze immuunreactie ontstaat als de gedoneerde stamcellen die zich tot afweercellen hebben ontwikkeld, de HLA-eiwitten van de patiënt als lichaamsvreemd herkennen.

Bèta-thalassemie erft autosomaal recessief over. Ryans ouders zijn beiden drager van het gemuteerde gen, maar hebben geen verschijnselen van bèta-thalassemie.

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1 Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, 2023

Schema met van links naar rechts: pluripotente stamcel, pro-erytroblast, erytroblast, reticulocyt en erytrocyt. Pijlen geven de volgorde aan.

Vraag 38 2 punten

Ryans zus Noa heeft geen bèta-thalassemie, maar ze is mogelijk wel drager van de ziekte. Hoe groot is de kans dat Noa drager is van bèta-thalassemie?

  1. A $\frac{1}{4}$
  2. B $\frac{1}{3}$
  3. C $\frac{2}{3}$
  4. D $\frac{3}{4}$
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 38 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Designerkatten

Opgavetekst

Designerkatten

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

Romy wil graag een kat. Ze ziet op internet advertenties waarin katten worden aangeboden zonder vacht (sfinx-katten, afbeelding 1) en katten met korte poten (munchkin-katten). Deze ‘designerkatten’ zijn speciaal zo gefokt omdat sommige mensen dat mooi vinden. De eigenschappen waarop geselecteerd is, zijn echter erfelijke afwijkingen die nadelig zijn voor deze katten.

Het allel voor haarloosheid is ontstaan door een mutatie in een autosomaal gen dat een rol speelt bij de aanleg van haren. Het allel voor haarloosheid is recessief.

De eerste sfinx-kat was Prune. Deze haarloze kater werd in 1966 geboren uit twee behaarde ouders. Toen Prune oud genoeg was, werd hij gekruist met zijn moeder Elisabeth. Elisabeth kreeg een nestje met haarloze en behaarde kittens (afbeelding 2).

Romy leest dat sfinx-katten door hun kaalheid per dag meer voedsel nodig hebben dan behaarde katten van gelijke grootte onder gelijke omstandigheden.

Ook de korte pootjes van munchkin-katten (afbeelding 3) worden veroorzaakt door een erfelijke aandoening. Het allel dat leidt tot korte poten erft autosomaal over. Embryo’s die homozygoot zijn voor dit allel, sterven in een vroeg stadium in de baarmoeder. Twee munchkin-katten worden gekruist.

Romy besluit toch geen sfinx- of munchkin-kat aan te schaffen. Ze leest namelijk dat dierenartsen van de Universiteit Utrecht oproepen om het fokken van designerkatten te verbieden, omdat de kenmerkende eigenschappen nadelig zijn voor de kat. Ze onderbouwen hun oproep met biologische argumenten, waarin ze designerkatten vergelijken met normale soortgenoten.

afbeelding 1

afbeelding 1
afbeelding 1

Foto van een sfinx-kat, een kat zonder vacht.

afbeelding 2

afbeelding 2
afbeelding 2

Foto van een nestje kittens van Elisabeth. Het nestje bevat haarloze en behaarde kittens.

Vraag 1 2 punten

Prune is een haarloze kater, geboren uit twee behaarde ouders. Toen Prune oud genoeg was, werd hij gekruist met zijn moeder Elisabeth. Elisabeth kreeg een nestje met haarloze en behaarde kittens (afbeelding 2). Maak een kruisingstabel van de kruising van Prune en Elisabeth. Gebruik de letters H en h. Omcirkel in de kruisingstabel het genotype van de haarloze kittens en noteer de kans op een haarloze kitten.

Bekijk het antwoord
  • Een juiste kruisingstabel van Prune en Elisabeth, met een kans op een haarloze kitten van 50% (of ½). (1p)
  • Het genotype van de haarloze kittens (hh) is omcirkeld in de kruisingstabel. (1p)

Als de kandidaat in een tabel zoals in het bovenste voorbeeld slechts eenmaal hh omcirkelt, het tweede scorepunt toekennen.

Vraag 1 in het hele examen

Vraag 2 1 punt

Toen Prune geboren werd, wist men nog niet of de eigenschap haarloosheid autosomaal of X-chromosomaal overerft. Kan dat uit het nestje van Prune en Elisabeth wel afgeleid worden, of is dat nog steeds niet te bepalen?

  1. A Ja, het is autosomaal want het nestje bevat een haarloos vrouwtje.
  2. B Ja, het is autosomaal want het nestje bevat een haarloos mannetje.
  3. C Nee, het is nog steeds niet te bepalen.
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 2 in het hele examen

afbeelding 3

afbeelding 3
afbeelding 3

Foto van een munchkin-kat met korte poten.

Vraag 4 2 punten

Het allel dat leidt tot korte poten erft autosomaal over. Embryo’s die homozygoot zijn voor dit allel, sterven in een vroeg stadium in de baarmoeder. Twee munchkin-katten worden gekruist. Welk percentage van de kittens die geboren worden uit deze kruising zal korte poten hebben?

  1. A 25%
  2. B 33%
  3. C 50%
  4. D 67%
  5. E 75%
  6. F 100%
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 4 in het hele examen

Vraag 5 1 punt

Romy leest dat dierenartsen van de Universiteit Utrecht oproepen om het fokken van designerkatten te verbieden, omdat de kenmerkende eigenschappen nadelig zijn voor de kat. Ze onderbouwen hun oproep met biologische argumenten, waarin ze designerkatten vergelijken met normale soortgenoten. Noteer een eigenschap van een designerkat en geef aan welk nadeel deze kat door deze eigenschap ondervindt ten opzichte van normale soortgenoten.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een eigenschap van de designerkat met het nadeel dat de kat daardoor ondervindt ten opzichte van normale soortgenoten. Voorbeelden van een juist antwoord: haarloos, met een grotere kans op huidkanker of eerder huidbeschadigingen; haarloos, in de winter sneller afkoelen en daardoor niet naar buiten kunnen; korte poten, beperkt in de bewegingen en kan niet hoog springen; geen snorharen, slechter in staat om de omgeving in het donker waar te nemen. (1p)

Vraag 5 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Alg doet oliepalm na

Opgavetekst

Alg doet oliepalm na

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

Door de aanleg van oliepalmplantages in Zuidoost-Azië gaan vele hectaren oerwoud verloren. Mede daarom wordt palmolie door milieu-organisaties als niet-duurzaam bestempeld. Voor onderzoeker Lenny de Jaeger (afbeelding 1) was dit een reden om op zoek te gaan naar een manier om olie te produceren met behulp van algen.

Palmolie wordt gewonnen uit de olierijke vruchten van de oliepalm en wordt gebruikt als ingrediënt van veel voedingsmiddelen en verzorgingsproducten, maar ook voor de productie van biodiesel. Olie geproduceerd door algen in kwekerijen in Nederland kan een duurzaam alternatief bieden voor palmolie.

Boskap leidt tot het verkleinen van leefgebied voor planten en dieren. Dit is een argument om het gebruik van palmolie vanuit ecologisch oogpunt niet-duurzaam te noemen.

De Jaeger vond een veelbelovende kandidaat: de eencellige alg Scenedesmus obliquus. Deze alg maakt monosachariden met behulp van zonlicht en zet die onder bepaalde omstandigheden om in zetmeel, aminozuren of vetzuren. De vetzuren kunnen worden gebruikt als grondstof voor de productie van plantaardige olie.

Een van de risico’s bij de kweek van algen is besmetting met virussen, eencellige schimmels of eencellige dieren. Met een microscoop bekijkt De Jaeger een preparaat van een algenkweek en hij ziet dat de kweek is vervuild met een eencellig organisme.

De Jaeger ontwikkelde met behulp van mutagene straling een mutant van S. obliquus die geen zetmeel maakt. Hierdoor heeft deze mutant een efficiëntere vetzuurproductie en een hoger vetzuurgehalte. Wellicht produceert deze mutant voldoende vetzuren om te concurreren met de oliepalm.

Het nadeel van deze alg is dat hij alleen in zoet water leeft. Voor grootschalige productie heeft een zoutwater-alg de voorkeur. Daarom deed De Jaeger vervolgonderzoek naar de alg Neochloris oleoabundans, die ook olie produceert en overleeft in zout water.

De kweekvloeistof voor N. oleoabundans bevat meer zouten dan de kweekvloeistof voor S. obliquus.

Als de cellen van S. obliquus terechtkomen in de zoute kweekvloeistof voor N. oleoabundans treden veranderingen op.

Hoewel N. oleoabundans tot het plantenrijk behoort, is het mogelijk om deze alg zonder licht in een bioreactor te kweken. Er wordt dan glucose en nitraat toegevoegd aan de kweekvloeistof. Op deze manier kunnen de algen efficiënter vetzuren produceren.

In een onderzoek werd N. oleoabundans gekweekt zonder licht. Elke dag werd van de populatie algen de populatiedichtheid en de biomassa bepaald. Van de kweekvloeistof werden de glucoseconcentratie en de nitraatconcentratie gemeten (afbeelding 2).

Behalve vetzuren maakt N. oleoabundans ook aminozuren. De aminozuurproductie gaat ten koste van de vetzuurproductie. In een vervolgonderzoek werd daarom bepaald bij welke verhouding tussen koolstof en stikstof (C/N-verhouding) van de kweekvloeistof de meeste vetzuren geproduceerd werden.

Door genetisch onderzoek weet De Jaeger welke genen verantwoordelijk zijn voor de zouttolerantie van de alg N. oleoabundans.

afbeelding 1

afbeelding 1
afbeelding 1

Foto van een man met bril in een laboratorium. Hij houdt een erlenmeyer met vloeistof omhoog en schenkt of giet de inhoud. Op de achtergrond staan flessen op een rek.

Vraag 8 1 punt

Door genetisch onderzoek weet De Jaeger welke genen verantwoordelijk zijn voor de zouttolerantie van de alg N. oleoabundans. Beschrijf hoe met gebruik van deze kennis een zouttolerante S. obliquus kan worden ontwikkeld.

Bekijk het antwoord
  • Beschrijft dat deze genen in het genoom/DNA van S. obliquus worden gebracht, met behulp van genetische modificatie. (1p)

Vraag 8 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Obesitas en diabetes type 2

Opgavetekst

Obesitas en diabetes type 2

Diabetes type 2 is een welvaartsziekte die in steeds meer landen veel voorkomt. Onderzoek toont aan dat voedingspatroon en erfelijke factoren een rol spelen in het ontwikkelen van deze aandoening.

Patiënten met diabetes type 2 maken wel insuline aan, maar de gevoeligheid van hun cellen voor insuline neemt af. De symptomen van diabetes type 2 zijn onder andere vermoeidheid en dorst. Na verloop van tijd kan schade aan bloedvaten ontstaan.

Bij het ontstaan van diabetes type 2 zijn veranderingen op verschillende organisatieniveaus waar te nemen.

Bij patiënten met onbehandelde diabetes type 2 wordt niet alle glucose uit de voorurine opgenomen. Als gevolg hiervan produceren de patiënten veel urine.

Vraag 26 1 punt

De nakomelingen van vaderratten met een vetrijk dieet hadden een verstoorde glucoseregulatie en afwijkende genexpressie in de eilandjes van Langerhans, terwijl het geboortegewicht nauwelijks verschilde. Wat is de meest voor de hand liggende oorzaak van de verschillen tussen de nakomelingen van vaderratten met een vetrijk dieet en de nakomelingen van vaderratten met een normaal dieet?

  1. A de milieuomstandigheden in de baarmoeder
  2. B een epigenetische verandering
  3. C een genoommutatie
  4. D een puntmutatie
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 26 in het hele examen

2022, tijdvak 1: GloFish®

Opgavetekst

GloFish®

Tijdens Adrianna’s uitwisselingsjaar in Minnesota (VS) doet zij op haar highschool genetica-experimenten met GloFish®.

De GloFish® zijn zebravissen (Danio rerio, afbeelding 1) die transgeen zijn gemaakt doordat aan een bevruchte eicel een of meer genen voor een fluorescerend eiwit zijn toegevoegd. Deze genen zijn afkomstig uit kwallen of zeeanemonen die van nature fluorescerend eiwit maken. Zo’n gen van een ander organisme, een transgen, wordt dan op een willekeurige plaats in het genoom van de zebravis ingebouwd. Er zijn inmiddels GloFish® in de fluorkleuren groen, rood, geel, blauw en oranje.

De transgenen komen alleen tot expressie in de spiercellen van de zebravis en niet in andere celtypen. Daardoor zijn de fluorescerende eiwitten alleen in de spiercellen aanwezig. De makers van de GloFish® hadden er met een iets andere aanpak voor kunnen kiezen om de fluorescerende eiwitten in de huidcellen te laten aanmaken. Toch hebben ze dat niet gedaan, omdat dit de fluorescentie zou verminderen.

afbeelding 1

afbeelding 1
afbeelding 1

Zwart-witfoto van twee zebravissen tegen een witte achtergrond. De ene vis is groter en ligt iets hoger, de andere is kleiner en zwemt schuin eronder.

Vraag 27 2 punten

De transgenen komen alleen tot expressie in de spiercellen, en de makers van de GloFish® hadden de fluorescerende eiwitten ook in de huidcellen kunnen laten aanmaken. Leerlingen in Adrianna’s klas doen hierover de volgende uitspraken: 1 Doordat huidcellen andere aminozuren bevatten, zou de fluorescentie minder sterk zijn. 2 Doordat huidcellen zich vaker delen dan spiercellen zou de eigenschap fluorescentie verloren gaan. 3 Doordat huidweefsel van de zebravis minder dik is dan spierweefsel zou de fluorescentie in de huid minder sterk zijn. Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is.

Bekijk het antwoord
  • Noteert per nummer of de uitspraak juist of onjuist is: 1 onjuist, 2 onjuist, 3 juist. (2p)

Puntentabel: indien drie nummers correct 2; indien twee nummers correct 1; indien minder dan twee nummers correct 0.

Vraag 27 in het hele examen

Vraag 28 2 punten

Op Adrianna’s highschool hebben ze de volgende vissen: niet-transgene, lichtgrijze zebravissen; rode GloFish® die homozygoot zijn voor het transgen dat codeert voor rood fluorescerend eiwit; gele GloFish® die homozygoot zijn voor het transgen dat codeert voor geel fluorescerend eiwit; oranje GloFish® met een onbekend genotype. De leerlingen moeten de volgende hypothese toetsen: de aanwezigheid van één transgen voor rood fluorescerend eiwit is voldoende om rood tot expressie te laten komen. Noteer de kruising die het meest geschikt is om dit te toetsen. Noteer het fenotype van de nakomelingen die ontstaan als de hypothese juist is.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat een rode vis met een grijze (niet-transgene) vis wordt gekruist. (1p)
  • Noemt dat, als de hypothese juist is, alle nakomelingen rood zijn. (1p)

Opmerkingen: als de kandidaat antwoordt dat een rode vis met een gele vis moet worden gekruist, het eerste scorepunt toekennen. Als de kandidaat uitgaat van een kruising tussen een rode vis en een gele vis, het tweede scorepunt toekennen voor het antwoord alle nakomelingen zijn rood / alle nakomelingen zijn oranje.

Vraag 28 in het hele examen

afbeelding 2

afbeelding 2
afbeelding 2

Vier chromosomen naast elkaar, gelabeld P, Q, R en S. Op chromosoom Q staat bij een donkere streep het woord ‘rood’. Op chromosoom S staat bij een donkere streep het woord ‘geel’. Op de chromosomen P en R staat geen aanduiding.

Vraag 29 2 punten

Een tweede hypothese is dat oranje vissen zowel het transgen voor rood als het transgen voor geel dragen. Om dit te toetsen kruist Adrianna een rood GloFish®-mannetje en een geel GloFish®-vrouwtje. Het transgen voor rood ligt op een ander chromosoom dan het transgen voor geel. In afbeelding 2 zijn de chromosomen P, Q, R en S weergegeven. Het transgen voor rood bevindt zich op chromosoom Q, dat voor geel op chromosoom S. Welke combinatie van chromosomen hebben de vissen die worden gekruist bij het onderzoek naar de tweede hypothese?

  1. A rood mannetje PPQQ; geel vrouwtje PPSS
  2. B rood mannetje PPQQ; geel vrouwtje RRSS
  3. C rood mannetje QQRR; geel vrouwtje PPSS
  4. D rood mannetje QQRR; geel vrouwtje RRSS
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 29 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Stamceldonatie

Vraag 26 1 punt

Met het wangslijmvliesmonster wordt bepaald welke allelen Paul heeft van de zes HLA-genen. Deze allelen worden vergeleken met de HLA-allelen van patiënten uit de database. Om stamcellen te kunnen doneren moet er een match zijn tussen de stamceldonor en de ontvangende patiënt. Bij een ideale match zijn alle allelen hetzelfde.
Wat is het aantal allelen dat dan overeenkomt tussen donor en ontvangende patiënt?

  1. A 2
  2. B 6
  3. C 12
  4. D 36
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 26 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Verdachte chrysanten

Opgavetekst

Afbeelding 1 Witte chrysant

Witte chrysant
Afbeelding 1 Bron: Shutterstock stockfoto-id: 90576868

Zwart-witfoto van witte chrysanten met grote, dichte bloemen tegen een donkere achtergrond.

Vraag 19 1 punt

De van oorsprong gele chrysant wordt in Nederland volop gekweekt. Er zijn witte (afbeelding 1), roze, rode en paarse variëteiten. Sommige hebben grote bloemen, andere juist kleine.

De verschillende chrysanten-rassen zijn ontwikkeld door klassieke veredeling: dit is veredeling door middel van kruisingen waarbij wordt geselecteerd op gewenste kleuren en vormen. Bij klassieke veredeling spelen net als bij evolutie selectie en isolatie een rol.

Verklaar dat klassieke veredeling niet mogelijk is zonder isolatie.

Bekijk het antwoord
  • Verklaart dat moet worden voorkomen dat planten kruisen met andere dan de geselecteerde planten, dus dat er alleen kruisingen plaatsvinden tussen planten met de gewenste eigenschappen. (1p)

Vraag 19 in het hele examen

Vraag 23 1 punt

Na enige tijd verschenen vrijwel identieke chrysanten onder de naam ‘Red Sun’ op de markt. Om te onderzoeken of dit echt een ander ras is dan de Tokio klopte Flowi aan bij Naktuinbouw (Stichting Nederlandse Algemene Kwaliteitsdienst Tuinbouw). Deze dienst kan onderzoeken of een kweker planten teelt waarop een andere kweker het kwekersrecht heeft.

Om na te gaan of Tokio en Red Sun tot hetzelfde ras behoren, worden ze in kassen opgekweekt en vervolgens vergeleken op de kenmerkende eigenschappen.

Licht toe waarom Naktuinbouw alleen een goede conclusie kan trekken over kwekersrechten als de planten onder dezelfde omstandigheden zijn opgekweekt.

Bekijk het antwoord
  • Verklaart dat hierdoor wordt uitgesloten dat gevonden verschillen worden veroorzaakt door milieufactoren, dus door andere dan genetische factoren. (1p)

Als de kandidaat antwoordt dat in een onderzoek maar één variabele anders mag zijn, het scorepunt toekennen.

Vraag 23 in het hele examen

Afbeelding 2 DNA-fingerprints van chrysantenrassen

DNA-fingerprints van chrysantenrassen
Afbeelding 2 Bron: https://www.researchgate.net/publication/8508361_Genetic_relationships_among_Aster_species_by_multivariate_analysis_and_AFLP_markers

Zwart-witte afbeelding van DNA-fingerprints van verschillende chrysantenrassen. Elke kolom is een ras; de rassen zijn bovenaan genummerd van 1 tot en met 14. Links staan de maten 458 bp en 267 bp. De banden verschillen per kolom.

Vraag 24 1 punt

Daarnaast worden genetische verschillen in kaart gebracht door middel van DNA-onderzoek. Hiermee wordt van elk ras een unieke DNA-fingerprint verkregen. In afbeelding 2 zijn de fingerprints van verschillende rassen weergegeven.

Door welk verschil in DNA heeft elk chrysantenras een unieke DNA-fingerprint?

  1. A door een verschil in de nucleotidenvolgorde van het DNA
  2. B door een verschil in de volgorde van de genen op de chromosomen
  3. C door een verschil in het aantal chromosomen
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 24 in het hele examen

Vraag 25 2 punten

Van een tiental andere chrysantenrassen is ook een DNA-fingerprint gemaakt. Deze rassen worden gebruikt als referentierassen. Dat is nodig om te bepalen in welke mate chrysantenrassen normaal gezien van elkaar verschillen.

Uit het onderzoek van Naktuinbouw bleek dat het kwekersrecht van Flowi was geschonden:
De verschillen tussen de referentierassen bleken …(1)... de verschillen tussen Tokio en Red Sun.
Dit resultaat bevestigt dat Tokio en Red Sun tot …(2)… behoren.

Wat moet worden ingevuld bij 1 en 2?

  1. A Bij 1: groter dan; bij 2: hetzelfde ras
  2. B Bij 1: groter dan; bij 2: verschillende rassen
  3. C Bij 1: kleiner dan of gelijk aan; bij 2: hetzelfde ras
  4. D Bij 1: kleiner dan of gelijk aan; bij 2: verschillende rassen
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 25 in het hele examen

2021, tijdvak 1: 18p-tetrasomie

Opgavetekst

Afbeelding 1 Chromosoom 18 en het extra chromosoom i(18p)

Chromosoom 18 en het extra chromosoom i(18p)
Afbeelding 1

Links een chromosoom 18 met de korte arm (p-arm), het centromeer en de lange arm (q-arm). Rechts het extra chromosoom i(18p), dat uit twee korte armen bestaat.

Vraag 34 2 punten

Maranja is een meisje van bijna twee jaar oud met het 18p-tetrasomiesyndroom. Door haar ontwikkelingsachterstand heeft Maranja veel zorg nodig.

18p-tetrasomie is een zeldzame afwijking waarbij elke lichaamscel naast de normale set chromosomen een extra chromosoom bevat. Dit extra chromosoom (i18p) bestaat uit twee keer de korte arm van chromosoom 18 (afbeelding 1). Een aantal genen komt hierdoor vier keer voor in elke cel. Dit verstoort de aanleg van organen tijdens de ontwikkeling van het kind in de baarmoeder.

De diagnose 18p-tetrasomiesyndroom werd bij Maranja bevestigd door haar karyotype te bepalen uit een karyogram. Het karyotype beschrijft per lichaamscel het totale aantal chromosomen, de geslachtschromosomen, en eventuele extra chromosomen.

Wat is het karyotype van Maranja?

  1. A 45, XX, + i(18p)
  2. B 45, XY, + i(18p)
  3. C 47, XX, + i(18p)
  4. D 47, XY, + i(18p)
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 34 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Bionisch oog

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1

Stamboom van een familie met de overerving van retinitis pigmentosa. Legenda: zwarte cirkel = retinitis pigmentosa; witte cirkel = ziend; vierkant = man. Vrouw 1 (ziend) en man 2 (ziend) hebben dochter 5 (retinitis pigmentosa). Vrouw 3 (ziend) en man 4 (ziend) hebben zoon 6 (ziend). Uit het gezin van 5 en 6 komen dochter 7 (retinitis pigmentosa), dochter 8 (retinitis pigmentosa) en zoon 9 (ziend).

Vraag 2 2 punten

Er zijn verschillende vormen van retinitis pigmentosa, die op verschillende manieren overerven. In afbeelding 1 is de overerving van retinitis pigmentosa in een familie weergegeven. Noteer een combinatie van een kind met zijn/haar ouders uit de stamboom waaruit blijkt dat het allel dat retinitis pigmentosa veroorzaakt, in deze familie recessief is. Noteer een combinatie van een kind met zijn/haar vader of moeder uit de stamboom waaruit blijkt dat retinitis pigmentosa in deze familie niet X-chromosomaal overerft.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de combinatie van kind 5 met zijn ouders 1 en 2, waaruit blijkt dat het allel recessief is. (1p)
  • Noemt een combinatie van een kind met een van zijn/haar ouders waaruit blijkt dat retinitis pigmentosa niet X-chromosomaal overerft: 5 met 2, 9 met 5, 7 met 6 of 8 met 6. (1p)

Vraag 2 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Modificatie van malariamuggen

Afbeelding 2

Afbeelding 2
Afbeelding 2

Schema van een kruising. Links boven: een gemodificeerde mug (mannetje) met genotype RR. Rechts boven: een gewone mug (vrouwtje) met genotype rr. Onder elk ouder staat een ovaal met genotype voor de zaadcellen (vader) en de eicellen (moeder); die ovalen zijn leeg. Daaronder staat een ovaal voor de zygoten direct na bevruchting. Een pijl met het opschrift modificatie door modificatiegenen leidt naar een mug met genotype nakomelingen. Daaronder staat 'of', met twee ovalen voor de zaadcellen en de eicellen van de nakomelingen. Alle genotype-ovalen zijn leeg.

Vraag 21 2 punten

Om te voorkomen dat malariamuggen de malariaparasieten verspreiden, hebben de Amerikaanse onderzoekers een bepaald gen (resistentie-gen) ingebouwd in het DNA van de mug. Dit resistentie-gen zorgt ervoor dat de malariaparasiet zich niet meer kan ontwikkelen in de mug. Een resistentie-gen wordt samen met enkele modificatie-genen ingebracht in het DNA van eicellen van de mug. Na bevruchting van de eicel zorgen de modificatie-genen ervoor dat het resistentie-gen en de modificatie-genen naar het homologe chromosoom worden gekopieerd. Een heterozygote cel wordt hierdoor homozygoot voor deze genen. In afbeelding 2 is schematisch de kruising weergegeven van een gemodificeerd mannetje met een gewoon vrouwtje. Noteer in dit schema het genotype van: de geslachtscellen van de ouders, de zygoten, de nakomelingen en de geslachtscellen van de nakomelingen.

Bekijk het antwoord
  • Noteert het juiste genotype voor de geslachtscellen van de ouders (zaadcellen R, eicellen r) en voor de zygoten direct na bevruchting (Rr). (1p)
  • Noteert het juiste genotype voor de nakomelingen (RR) en voor de geslachtscellen van de nakomelingen (zaadcellen R, eicellen R). (1p)

Vraag 21 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Voedsel-allergieën

Opgavetekst

Voedsel-allergieën

Eén hapje van een appel kan bij Marianne al leiden tot jeuk in de mond, lichte zwellingen of zelfs blaren. Zij at dus nooit meer appels. Sinds enige tijd kan Marianne bepaalde appels wel eten.

Soms herkent het immuunsysteem bepaalde stoffen uit de voeding als lichaamsvreemd en gaat daar antistoffen tegen maken. Dit wordt een primaire voedsel-allergie genoemd.

Marianne heeft last van appel-allergie. Pollenkorrels van de berk zijn de oorzaak van het ontwikkelen van haar appel-allergie, omdat die pollenkorrels stoffen bevatten die erg lijken op die uit de appel. En omdat Marianne al een allergie tegen berkenpollen (een vorm van hooikoorts) had ontwikkeld, reageert zij ook allergisch op bepaalde appelrassen. Dit wordt een secundaire voedsel-allergie genoemd.

Het immuunsysteem van Marianne is geactiveerd door stoffen uit de berkenpollen.

Er is een groot verschil tussen de allergene eigenschappen van verschillende appelrassen. Appels van het ras Santana blijken goed te verdragen door Marianne.

Uit onderzoek is duidelijk geworden waar dit verschil tussen appelrassen door wordt veroorzaakt. Kleine verschillen in bepaalde genen leiden ertoe dat genproducten van het ene ras wel allergische reacties oproepen bij mensen met berkenpollenallergie, en van het andere niet.

De Santana wordt veel in de biologische landbouw toegepast omdat het ras resistent is tegen de ziekte appelschurft. De Santana is, zonder gebruik van moderne biotechnologie, ontwikkeld uit de appelrassen Elstar en Priscilla. Elstar heeft een goede smaak maar is niet resistent tegen appelschurft. Priscilla smaakt minder goed, maar is wel resistent tegen appelschurft.

Er bestaan meerdere secundaire allergieën. Een persoon die allergisch is voor graspollen (hooikoorts), heeft vaak ook een allergie tegen een bepaald voedingsmiddel. Hetzelfde geldt voor allergie tegen de uitwerpselen van de huisstofmijt (huisstofallergie).

In tabel 1 staan enkele secundaire allergieën met de bijbehorende primaire allergieën.

Vraag 7 2 punten

Beschrijf hoe uit de Elstar en de Priscilla de Santana ontwikkeld werd.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat Elstar en Priscilla met elkaar gekruist werden (1p)
  • Noemt dat uit de nakomelingen de individuen met de beste eigenschappen geselecteerd werden (waarmee verder werd gekruist) (1p)

Voor een antwoord als 'door kruising en selectie' in totaal 1 scorepunt toekennen.

Vraag 7 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Zon en hitte

Opgavetekst

Zon en hitte

Lisa is met haar vriendinnen Jaimy en Julia naar Chersonissos gegaan om lekker vakantie te vieren in de zon. Zonnen is heerlijk, maar te veel zon kan verbranding en huidkanker veroorzaken. Ook de ogen lopen risico.

Tijdens het shoppen ziet Lisa een mooie zonnebril. Ondanks dat deze bril geen uv-bescherming heeft, wil ze hem toch graag kopen. Jaimy zegt dat door het dragen van zo’n bril de ogen beschadigd kunnen raken.

De meisjes hebben niet allemaal hetzelfde erfelijk bepaalde huidtype. In tabel 1 staat een indeling van de verschillende huidtypen. In de derde kolom staat hoelang iemand onbeschermd in de zon kan verblijven voordat er verbrandingsverschijnselen optreden bij een zonkracht met sterkte 1. De zonkracht kan in Europa variëren tussen 0 en 15.

Lisa heeft huidtype 1 en kan volgens tabel 1 bij zonkracht 1 dus 60 minuten onbeschermd in de zon liggen. Bij een sterkere zonkracht moet de maximale tijd bij zonkracht 1 worden gedeeld door de zonkracht. Voor Lisa betekent dit, dat ze bij zonkracht 3 dan 20 minuten onbeschermd kan zonnen. Deze tijd kan verlengd worden als ze zich insmeert met zonnebrandcrème. Crème met een factor 20 die dik genoeg is aangebracht, zorgt ervoor dat je 20 keer zo lang in de zon kunt verblijven zonder te verbranden.

tabel 1

HuidtypeOmschrijvingMaximale tijd onbeschermd in de zon bij zonkracht 1
1zeer lichte huid; verbrandt zeer snel; wordt niet bruin60 minuten
2lichte huid; verbrandt snel; wordt langzaam bruin100 minuten
3licht getinte huid; verbrandt zelden; wordt gemakkelijk bruin200 minuten
4getinte huid; verbrandt bijna nooit; bruint zeer goed300 minuten

Vraag 40 2 punten

Jaimy heeft huidtype 3 en Julia heeft huidtype 2.
Is het genotype voor huidskleur van Jaimy hetzelfde als dat van Julia of verschillend? En het fenotype?

  1. A genotype gelijk, fenotype gelijk
  2. B genotype gelijk, fenotype verschillend
  3. C genotype verschillend, fenotype gelijk
  4. D genotype verschillend, fenotype verschillend
Bekijk het antwoord

Antwoord: D

Vraag 40 in het hele examen

2019, tijdvak 2: De ziekte van Wilson

Opgavetekst

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1

Doorsnede van het oog met de letters P, Q, R, S, T en U bij verschillende plaatsen.

Afbeelding 4

Afbeelding 4
Afbeelding 4

Stamboom van Jannekes familie over vier generaties. Een vierkant is een man, een rond is een vrouw. Wit betekent gezond, zwart gevuld betekent de ziekte van Wilson. De overgrootmoeder en Sem en Janneke hebben de ziekte van Wilson. Oma Rita en tante Sylvia zijn gezond.

Vraag 6 2 punten

Uit de stamboom in afbeelding 4 is af te leiden dat de ziekte van Wilson autosomaal overerft. Als de overerving X-chromosomaal was geweest, zou een van de ouders van Sem of Janneke de ziekte ook moeten hebben. Wie zou in dat geval de ziekte ook hebben?

  1. A Sems vader
  2. B Sems moeder
  3. C Jannekes vader
  4. D Jannekes moeder
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 6 in het hele examen

Vraag 7 2 punten

Jannekes tante Sylvia (afbeelding 4) wil weten wat de kans is dat ze drager is van het allel voor de ziekte van Wilson. Ga ervan uit dat Jannekes oma Rita geen drager is. Hoe groot is de kans dat Sylvia drager is van het allel voor de ziekte van Wilson?

  1. A 0%
  2. B 25%
  3. C 50%
  4. D 75%
  5. E 100%
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 7 in het hele examen

Vraag 8 1 punt

Als de ziekte van Wilson niet wordt behandeld kan leverschade optreden. Bij zeer ernstige leverschade is een levertransplantatie nodig. Dit is een zware operatie, maar hiermee is de patiënt ook genezen van de ziekte van Wilson. Verklaar dat met een levertransplantatie de patiënt is genezen van de ziekte van Wilson.

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord blijkt dat de (getransplanteerde) lever wel koper kan uitscheiden, doordat de werkende eiwitten die de koperuitscheiding regelen aanwezig zijn, of doordat het allel voor de ziekte van Wilson niet aanwezig is (1p)

Vraag 8 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Mysterieuze paardenziekte

Vraag 19 2 punten

De ziekte wordt atypische myopathie genoemd. Ze breekt vaak uit in het najaar en komt alleen voor bij paarden die in de wei staan. Meestal worden meerdere paarden uit dezelfde wei ziek. Paarden in een aangrenzende wei, met als enige afscheiding prikkeldraad, blijven vaak ongedeerd. De ziekte is niet specifiek voor bepaalde paardenrassen en voor het ontstaan van de aandoening in een groep paarden maakt het niet uit of de paarden verwant zijn aan elkaar. Uit de tekst is af te leiden dat atypische myopathie waarschijnlijk geen erfelijke of besmettelijke ziekte is. Noteer waaruit blijkt dat de ziekte waarschijnlijk niet erfelijk is. Noteer waaruit blijkt dat de ziekte waarschijnlijk niet besmettelijk is.

Bekijk het antwoord
  • Uit het antwoord blijkt dat het niet uitmaakt of de paarden verwant aan elkaar zijn, of dat de ziekte niet specifiek is voor bepaalde paardenrassen (dus niet erfelijk) (1p)
  • Uit het antwoord blijkt dat vaak meerdere paarden uit dezelfde wei ziek worden, maar paarden die in een aangrenzende wei lopen ongedeerd blijven, of dat niet alle paarden uit dezelfde wei ziek worden (dus niet besmettelijk) (1p)

Vraag 19 in het hele examen

2019, tijdvak 2: NIPT

Vraag 31 2 punten

Verloskundige Chantal bespreekt met vrouwen die in verwachting zijn de mogelijkheden van prenatale diagnostiek. Een kind met downsyndroom heeft drie chromosomen 21. Over het downsyndroom worden drie uitspraken gedaan: 1 Het syndroom is een gevolg van een genoommutatie. 2 Het extra chromosoom 21 kan van de vader afkomstig zijn. 3 De drie chromosomen 21 zijn identiek. Noteer de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar op je antwoordblad en geef achter elk nummer aan of de betreffende uitspraak juist of onjuist is.

Bekijk het antwoord
  • Noteert bij 1 juist, bij 2 juist en bij 3 onjuist (2p)

Drie nummers correct aangevuld (1 juist, 2 juist, 3 onjuist): 2 punten. Twee nummers correct: 1 punt. Minder dan twee nummers correct: 0 punten.

Vraag 31 in het hele examen

Vraag 33 2 punten

De DNA-fragmenten van de foetus die in de bloedbaan van de moeder circuleren, zijn kleiner dan de DNA-fragmenten van de moeder zelf. Hierdoor kunnen ze van elkaar worden gescheiden. Vervolgens wordt bepaald van welke chromosomen de DNA-fragmenten van de foetus afkomstig zijn. Als er relatief veel fragmenten van chromosoom 21 zijn, is dat waarschijnlijk het gevolg van een derde chromosoom 21. Door welke eigenschap van een DNA-fragment van de foetus kan worden vastgesteld van welk chromosoom het afkomstig is?

  1. A door de kleur
  2. B door de lengte
  3. C door de nucleotidenvolgorde
  4. D door het bandenpatroon
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 33 in het hele examen

Vraag 34 1 punt

Als in een NIPT afwijkingen worden geconstateerd, is aanvullend onderzoek nodig om een diagnose te kunnen stellen. Ouders kunnen dan beslissen om een zwangerschap af te breken. Chantal weet dat veel ouders dit niet zullen doen. Toch kan de NIPT voor deze toekomstige ouders een voordeel bieden. Noteer een voordeel van de NIPT voor deze ouders.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een voordeel voor de ouders, zoals: de ouders kunnen zich voorbereiden op een gehandicapt kind; er kan bij de geboorte direct goede hulp of medicatie zijn; ouders kunnen gerustgesteld worden als blijkt dat hun kind geen chromosoomafwijking heeft (1p)

Vraag 34 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Longinfecties bij CF-patiënten

Opgavetekst

Longinfecties bij CF-patiënten

Wetenschappers hebben mogelijk ontdekt waardoor de longen van patiënten met taaislijmziekte snel geïnfecteerd raken. Deze ontdekking zou kunnen leiden tot een behandelmethode om longinfecties bij deze patiënten te voorkomen.

Patiënten met taaislijmziekte (cystische fibrose, CF) hebben een afwijking in het CFTR-gen waardoor de slijmvliezen in het lichaam dik, taai slijm produceren. Het was tot nu toe onduidelijk hoe dit in de longen leidt tot een verstoorde afweer, bijvoorbeeld tegen bacteriën.

Nu blijkt dat bij patiënten met CF de dunne slijmlaag van het longslijmvlies zuurder is dan bij gezonde personen. Hierdoor worden ingeademde bacteriën niet gedood door lysozymen. Dit probleem kan mogelijk in een vroeg stadium worden aangepakt door de slijmlaag minder zuur te maken.

Bron 9

Henk Haagsman, hoogleraar moleculaire afweer aan de Universiteit Utrecht, vermoedde een verband tussen de zuurdere slijmlaag en het veel voorkomen van longinfecties bij CF. Zijn hypothese was: de werking van bacteriedodende eiwitten (lysozymen) in het longslijmvlies wordt bij patiënten met CF geremd door de lagere pH.

Om deze hypothese te testen werd een experiment uitgevoerd met varkens.

Het longslijmvlies van gezonde varkens werd behandeld met een $NaCl$-oplossing of met $CO_2$. Door de $CO_2$ wordt de pH van het longslijmvlies verlaagd, waardoor deze overeenkomt met de pH van het longslijmvlies van varkens met CF. Met $NaCl$ blijft de pH hetzelfde.

Het longslijmvlies van varkens met CF werd behandeld met $NaCl$ of met $NaHCO_3$. Door $NaHCO_3$ wordt de pH verhoogd, zodat de pH van gezonde varkenslongen benaderd wordt.

Vervolgens werd bij de vier groepen varkens het longslijmvlies geïnfecteerd met de bacterie Staphylococcus aureus. Hierna werd de sterfte van deze bacteriën bepaald.

Voor het onderzoek heeft men nauw verwante biggen met en zonder CF vergeleken. CF wordt ook bij varkens veroorzaakt door een autosomaal recessief allel van het CFTR-gen. De biggen die in het onderzoek werden gebruikt waren allemaal homozygoot voor het CFTR-gen.

Vraag 7 2 punten

Welke twee ouderdieren zijn voor het onderzoek met elkaar gekruist om onder andere homozygote biggen zonder CF én biggen met CF te verkrijgen?

  1. A zeug: drager voor CF (heterozygoot); beer: gezond (homozygoot)
  2. B zeug: drager voor CF (heterozygoot); beer: drager voor CF (heterozygoot)
  3. C zeug: gezond (homozygoot); beer: met CF
  4. D zeug: met CF; beer: drager voor CF (heterozygoot)
  5. E zeug: met CF; beer: met CF
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 7 in het hele examen

Bron 13

Vroegtijdig behandelen van kinderen met CF is mogelijk, omdat de ziekte is opgenomen in het hielprikonderzoek voor pasgeborenen. Bij deze hielprik wordt bloed afgenomen dat onder andere wordt geanalyseerd om te bepalen of de baby wel of geen CF heeft.

In de toekomst kunnen longinfecties bij CF-patiënten mogelijk worden voorkomen door behandeling met $NaHCO_3$.

Vraag 12 2 punten

Welke bloedbestanddelen bevatten het DNA dat na de hielprik wordt geanalyseerd?

  1. A alleen de bloedplaatjes
  2. B alleen de rode bloedcellen
  3. C alleen de witte bloedcellen
  4. D de bloedplaatjes, de rode bloedcellen en de witte bloedcellen
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 12 in het hele examen

Vraag 13 1 punt

Licht toe dat er bij deze behandeling met $NaHCO_3$ geen sprake is van genezing van CF.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat de oorzaak van CF niet wordt weggenomen of dat alleen de gevolgen van de ziekte worden behandeld. (1p)

Voorbeelden van een juist antwoord: de oorzaak van de ziekte wordt niet weggenomen; een erfelijke ziekte kan alleen met gentherapie worden genezen; bij deze therapie worden alleen de gevolgen van de ziekte behandeld; het effect van de behandeling is tijdelijk; cellen maken nog steeds taai slijm aan.

Vraag 13 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Bananen bedreigd!

Opgavetekst

Bananen bedreigd!

Onder leiding van Gert Kema doet Plant Research International onderzoek naar schimmelziekten die een grote bedreiging vormen voor de bananenteelt.

De banaan is wereldwijd een belangrijk voedselgewas, met een productie van 100 miljoen ton per jaar. Ongeveer 15% van die bananen komt terecht in supermarkten in de VS en Europa (afbeelding 1).

Wilde bananen bevatten weinig vruchtvlees en veel harde zaden, en zijn daardoor oneetbaar. Uit de wilde bananensoorten Musa acuminata en Musa balbisiana zijn diverse eetbare rassen ontwikkeld. Veel van deze rassen hebben drie sets chromosomen, waardoor ze zich niet geslachtelijk voortplanten. Deze rassen worden ongeslachtelijk vermeerderd.

Elke plantage is een monocultuur van dezelfde bananenkloon. Hierdoor zijn de planten erg kwetsbaar als een schimmelziekte uitbreekt.

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1

Wereldkaart met de grootste bananenproducenten (grijs gekleurde landen) en de grootste bananenexporteurs (zwarte stippen). Genoemd zijn onder meer China, India, de Filipijnen, Kameroen, Tanzania, Brazilië, Costa Rica, Panama, Colombia en Ecuador. Pijlen geven de handelsroutes van de exporteurs naar Europa en de VS aan.

Vraag 19 2 punten

Leg uit dat het gebruik van één bananenkloon een plantage extra kwetsbaar maakt voor schimmelziekten.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat er weinig of geen genetische variatie is. (1p)
  • Noemt dat (waardoor) alle individuen even vatbaar zijn voor een ziekte. (1p)

Vraag 19 in het hele examen

Vraag 23 1 punt

Verklaar waarom het bij gekweekte bananen niet mogelijk is resistentie te verkrijgen door kruisingen (klassieke veredeling).

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat bij kruisingen sprake is van geslachtelijke voortplanting, terwijl gekweekte bananen steriel zijn. (1p)

Vraag 23 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Zetmeeldieet maakte van de wolf een hond

Opgavetekst

Zetmeeldieet maakte van de wolf een hond

Meer dan 10.000 jaar geleden is het voedingspatroon van de voorouders van onze huidige hond veranderd. Dit is een belangrijke stap geweest in de ontwikkeling van de wolf tot huisdier (domesticatie).

Volgens de Zweedse onderzoeker Axelsson is de domesticatie versneld doordat de voorouder van de huidige hond zetmeel beter kon verteren dan de wolf. De onderzoeker koppelt die aanpassing aan de opkomst van de landbouw, zo’n 11.000 jaar geleden. Mensen vestigden zich op vaste plaatsen waar ze granen en peulvruchten gingen verbouwen. Bij die nederzettingen was afval met voedselresten te vinden. Zo ontstond een nieuwe voedingsbron voor de wolf die mogelijk bijdroeg aan de ontwikkeling van de wolf tot hond.

In de loop van 11.000 jaar zijn hond en wolf sterk van elkaar gaan verschillen. Naast mutatie en selectie is er nog een factor die hierin een belangrijke rol heeft gespeeld.

Vraag 30 2 punten

Axelsson analyseerde het DNA van 12 wolven en 60 honden. De wolven kwamen van verschillende continenten en de honden behoorden tot 14 rassen. Drie uitspraken over deze onderzoeksgroep zijn:
1 Een hond en een wolf die samen vruchtbare nakomelingen kunnen voortbrengen behoren tot dezelfde soort.
2 De 14 hondenrassen onderscheiden zich van elkaar doordat zij elk een kenmerkend fenotype hebben.
3 Bij de honden van één ras is het DNA volledig identiek.
Noteer de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar op je antwoordblad en geef achter elk nummer aan of de bijbehorende uitspraak juist of onjuist is.

Bekijk het antwoord
  • Vult bij alle drie de nummers juist in: 1 juist, 2 juist, 3 onjuist. (2p)

Puntentabel uit het correctievoorschrift: voor drie correct aangevulde nummers 2 scorepunten; voor twee correct aangevulde nummers 1 scorepunt; voor minder dan twee correct aangevulde nummers 0 scorepunten. Het juiste antwoord: 1 juist, 2 juist, 3 onjuist.

Vraag 30 in het hele examen

2018, tijdvak 2: MSUD

Opgavetekst

MSUD

Maud werkt als diëtiste in een academisch ziekenhuis. Een van haar patiëntjes is Stan, een baby met de zeldzame erfelijke stofwisselingsziekte MSUD. Met de ouders bespreekt zij een aangepast dieet voor Stan.

Kenmerkend voor MSUD (maple syrup urine disease) is een zoetige geur van de urine. Deze geur doet denken aan esdoornsiroop (maple syrup). Bij patiënten met MSUD werkt een bepaald enzym niet goed waardoor ze de aminozuren leucine, isoleucine en valine niet kunnen afbreken. Hierdoor ontstaat een te hoge concentratie van deze aminozuren in het bloed. Dit leidt ertoe dat MSUD, indien onbehandeld, hersenschade kan veroorzaken.

Een belangrijk orgaan bij de afbraak van aminozuren is de lever. Bij de afbraak van aminozuren ontstaat een afvalproduct dat wordt uitgescheiden.

Bij Stan werd MSUD ontdekt dankzij de hielprik. De hielprik vindt enkele dagen na de geboorte plaats. Er wordt bloed afgenomen dat onderzocht wordt om verschillende aangeboren aandoeningen op te sporen. Om te bepalen of een baby MSUD heeft, wordt de concentratie van verschillende aminozuren bepaald.

Om te voorkomen dat Stan klachten krijgt, schrijft Maud een voedingssupplement voor en geeft ze Stans ouders een dieetadvies voor Stan. Dit advies betreft de beperking van de inname van één van de hoofdgroepen van voedingstoffen: eiwitten, koolhydraten, vetten, mineralen of vitaminen.

Voor een uitgebreid onderzoek naar MSUD in de familie van Stan werd bij familieleden wangslijmvlies afgenomen en onderzocht. In de stamboom van de familie (afbeelding 1) zijn de uitslagen aangegeven. De ouders van Stan vragen zich af wat de kans is dat een volgend kind ook MSUD heeft.

Bij de ouders van Stans moeder (I-1 en I-2, afbeelding 1) werd het afwijkende allel niet aangetroffen. Dit betekent dat er één mutatie opgetreden is die heeft geleid tot het afwijkende allel bij Stans moeder. Vier cellen zijn:
1 een eicel van oma I-1,
2 een zaadcel van opa I-2,
3 de bevruchte eicel waaruit Stans moeder (II-2) is ontstaan,
4 een eicel van Stans moeder (II-2).

Vraag 10 2 punten

Bij Stan werd MSUD ontdekt dankzij de hielprik. Om te bepalen of een baby MSUD heeft, wordt de concentratie van verschillende aminozuren bepaald. Welk bloedbestanddeel wordt onderzocht om te bepalen of een baby MSUD heeft?

  1. A bloedplaatjes
  2. B bloedplasma
  3. C rode bloedcellen
  4. D witte bloedcellen
Bekijk het antwoord

Antwoord: B

Vraag 10 in het hele examen

Afbeelding 1

Afbeelding 1
Afbeelding 1

Stamboom van de familie van Stan. Generatie I: 1 en 2, en 3 en 4*. Generatie II: 1, 2*, 3* en 4. Generatie III: Stan. Legenda: vierkant is geen MSUD, grijs vierkant is MSUD, cirkel is geen MSUD, grijze cirkel is MSUD. Met * is aangegeven bij welke personen een afwijkend allel is aangetroffen.

Vraag 12 2 punten

De ouders van Stan vragen zich af wat de kans is dat een volgend kind ook MSUD heeft. Hoeveel procent is de kans op een volgend kind met MSUD als dit kind een meisje is? En als dit kind een jongen is?

  1. A meisje 0 procent, jongen 0 procent
  2. B meisje 0 procent, jongen 50 procent
  3. C meisje 25 procent, jongen 25 procent
  4. D meisje 25 procent, jongen 50 procent
  5. E meisje 50 procent, jongen 50 procent
  6. F meisje 50 procent, jongen 100 procent
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 12 in het hele examen

Vraag 13 2 punten

Bij de ouders van Stans moeder (I-1 en I-2, afbeelding 1) werd het afwijkende allel niet aangetroffen. Dit betekent dat er één mutatie opgetreden is die heeft geleid tot het afwijkende allel bij Stans moeder. Vier cellen zijn: 1 een eicel van oma I-1, 2 een zaadcel van opa I-2, 3 de bevruchte eicel waaruit Stans moeder (II-2) is ontstaan, 4 een eicel van Stans moeder (II-2). In welke van deze cellen kan deze mutatie zijn opgetreden, gezien de resultaten van het erfelijkheidsonderzoek?

  1. A alleen in 1 of 2
  2. B alleen in 3 of 4
  3. C alleen in 1, 2 of 3
  4. D alleen in 1, 3 of 4
  5. E in 1, 2, 3 of 4
Bekijk het antwoord

Antwoord: C

Vraag 13 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Amerikaanse invasie in Nederlandse sloten

Opgavetekst

Amerikaanse invasie in Nederlandse sloten

De rode Amerikaanse rivierkreeft (afbeelding 1) is mogelijk medeverantwoordelijk voor het verdwijnen van de inheemse Europese rivierkreeft. Arjen de Groot van Wageningen University & Research doet onderzoek naar de opmars van deze exoot.

Rivierkreeften zijn geleedpotigen die leven in riviertjes, sloten en plassen. In tabel 1 staat een overzicht van de in Nederland voorkomende rivierkreeften.

De Amerikaanse rivierkreeften zijn door de mens in Nederland geïntroduceerd en ze verspreiden zich snel. Vooral het verspreidingsgebied van de rode Amerikaanse rivierkreeft neemt toe. De Europese rivierkreeft neemt ondertussen sterk in aantal af. Een belangrijke oorzaak voor het dreigende uitsterven van deze inheemse kreeft is de kreeftenpest. Deze zeer besmettelijke en dodelijke infectieziekte wordt veroorzaakt door een schimmel. De meeste Amerikaanse rivierkreeften zijn geïnfecteerd met deze schimmel, maar worden er niet ziek van. Ze kunnen de schimmel wel verspreiden.

De ziekteverschijnselen van de kreeftenpest zijn: zeer onrustig gedrag en omvallen. Daarnaast wordt een zieke kreeft overdag actief in plaats van ’s nachts. Negen tot vijftien dagen na infectie sterft het dier.

Bij geleedpotigen ontbreekt een verworven (specifiek) immuunsysteem. Geleedpotigen hebben wel een aangeboren (a-specifiek) afweersysteem, met dezelfde kenmerken als het menselijk aangeboren afweersysteem. Vier processen die een rol spelen bij de afweer, zijn:
1 fagocytose,
2 onderscheid maken tussen lichaamsvreemd en lichaamseigen,
3 productie van antistoffen,
4 productie van lysozymen.

De enige plek in Nederland waar de Europese rivierkreeft nog voorkomt, is een vijver op een landgoed bij Arnhem. Hier leeft een geïsoleerde populatie van enkele honderden individuen. Om het aantal inheemse kreeften te vergroten is een kweekprogramma opgezet. Er wordt een klein aantal ei-dragende vrouwtjes uit de bedreigde populatie weggevangen. Hierna worden de jongen in aquaria opgekweekt. Als deze volwassen zijn, worden ze uitgezet op zorgvuldig geselecteerde plaatsen.

Omdat er maar een klein aantal vrouwtjes wordt gebruikt voor het kweekprogramma, kunnen de allelfrequenties van de nieuwe populaties sterk gaan afwijken van die van de oorspronkelijke populatie.

Het uitzetten van deze nieuwe, kleine populatie Europese rivierkreeften in een ander gebied is niet bij voorbaat een succes. Als de genetische variatie van deze populatie klein is, is de overlevingskans kleiner dan bij een populatie met een grote genetische variatie.

Arjen de Groot maakt voor het onderzoek naar de verspreiding van de Amerikaanse rivierkreeften gebruik van zogenaamd eDNA (environmental DNA). Dit is DNA dat in het water terechtkomt via organische resten van organismen zoals huidcellen, haren, schubben, slijm of urine. Na het nemen van watermonsters (afbeelding 2) wordt het eDNA geanalyseerd. De rode Amerikaanse rivierkreeft wordt geïdentificeerd aan de hand van een merker: een klein stukje kenmerkend DNA. Als de merker in een watermonster voorkomt, betekent dit dat de rode Amerikaanse rivierkreeft aanwezig is in het water waarvan het monster is genomen.

Bij eDNA-onderzoek van een sloot worden merkers van de rode Amerikaanse rivierkreeft aangetroffen.

Voordat eDNA gebruikt werd, werd de aanwezigheid van een soort met traditionele methoden bepaald. Voorbeelden hiervan zijn het waarnemen van sporen zoals keutels of pootafdrukken, of het vangen met een net of val. In afbeelding 3 wordt de detectiekans met de eDNA-techniek vergeleken met de detectiekans met traditionele methoden.

Om zeker te weten dat Europese rivierkreeften worden uitgezet in een gebied zonder Amerikaanse rivierkreeften, kan de eDNA-techniek worden ingezet.

Ook in België worden geïsoleerde populaties Europese rivierkreeften bedreigd door de aanwezigheid van Amerikaanse rivierkreeften. Net zoals in Nederland is gebeurd, worden in België kleine waterecosystemen met elkaar verbonden via nieuw gegraven sloten of door het verleggen van beken.

Tabel 1

Nederlandse naamwetenschappelijke naameerste vondst in Nederland
Europese rivierkreeftAstacus astacusinheems
gevlekte Amerikaanse rivierkreeftOrconectes limosus1968
Turkse rivierkreeftAstacus leptodactylus1977
rode Amerikaanse rivierkreeftProcambarus clarkii1985
gestreepte Amerikaanse rivierkreeftProcambarus acutus2002
Californische rivierkreeftPacifastacus leniusculus2004
geknobbelde Amerikaanse rivierkreeftOrconectes virilis2004

Afbeelding 2

Afbeelding 2
Afbeelding 2

Foto bij het nemen van een watermonster.

Vraag 37 2 punten

Bij eDNA-onderzoek van een sloot worden merkers van de rode Amerikaanse rivierkreeft aangetroffen. Kunnen deze merkers afkomstig zijn uit de poep van de rode Amerikaanse rivierkreeft? En uit de geslachtscellen van deze kreeft?

  1. A uit de poep ja, uit de geslachtscellen ja
  2. B uit de poep ja, uit de geslachtscellen nee
  3. C uit de poep nee, uit de geslachtscellen ja
  4. D uit de poep nee, uit de geslachtscellen nee
Bekijk het antwoord

Antwoord: A

Vraag 37 in het hele examen

Hoe vaak erfelijkheid in het examen komt

Vragen over erfelijkheid per centraal examen biologie havo. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
ExamenVragenAantalAandeel
2026, tijdvak 118-1925%
2026, tijdvak 219, 30-32, 36, 38-39716%
2025, tijdvak 17-8, 11, 30, 40510%
2025, tijdvak 25, 7-949%
2024, tijdvak 110-13, 22, 24-25716%
2024, tijdvak 23312%
2023, tijdvak 13812%
2023, tijdvak 21-2, 4-549%
2022, tijdvak 18, 26-29512%
2022, tijdvak 32612%
2021, tijdvak 119, 23-25, 34512%
2021, tijdvak 22, 2125%
2021, tijdvak 37, 4025%
2019, tijdvak 26-8, 19, 31, 33-34715%
2018, tijdvak 17, 12-13, 19, 23, 30613%
2018, tijdvak 210, 12-13, 37410%

In 16 van de 18 ingedeelde examens biologie havo staat een vraag over erfelijkheid, samen 63 vragen (8% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2026, tijdvak 2: 7 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 10% van de vragen over erfelijkheid, daarvoor 7%. Dat aandeel is dus stabiel.

Oefenen met erfelijkheid

Maak de 15 nieuwste examenvragen over erfelijkheid online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2026, 2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.

Oefen de vragen over erfelijkheid

Andere onderwerpen biologie havo

Erfelijkheid op andere niveaus

Nakijken als docent

  1. Kies het examen in de vragenbank

    In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen biologie havo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Hoe ToetsChecker biologie per vraagtype nakijkt, lees je op biologie toetsen nakijken met AI.

Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op biologie oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak komt erfelijkheid voor in het eindexamen biologie havo?

In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 63 vragen over erfelijkheid, 8% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 16 van die examens.

In welk examen biologie havo stonden de meeste vragen over erfelijkheid?

In het examen van 2026, tijdvak 2, met 7 vragen: 19, 30-32, 36, 38-39.

Hoe oefen ik examenvragen over erfelijkheid?

Op deze pagina staan alle vragen over erfelijkheid met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.