Examenvragen voeding en vertering biologie havo
70 vragen over voeding en vertering uit 18 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Voeding en vertering komt in 18 van de 18 examens biologie havo voor, met 70 vragen (9% van alle examenvragen). Het meest in 2026, tijdvak 2 (10 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over voeding en vertering
Per examen de vragen over voeding en vertering, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Vanya in actie
Opgavetekst
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.
Vanya studeert aan de Academie voor Lichamelijke Opvoeding. Voor het vak inspanningsfysiologie doet ze samen met haar studiegenoot Rachel metingen aan haar ademhaling en bloeddruk.
Vanya gaat vijf minuten fietsen op een spinningfiets (afbeelding 1). Vóór en direct na deze inspanning doet Rachel de volgende metingen bij Vanya: ademvolume, ademhalingsfrequentie, bloeddruk. De resultaten staan in tabel 1.
| tabel 1 | vóór het fietsen | direct na het fietsen |
|---|---|---|
| ademvolume (L) | 0,5 | 3,0 |
| ademhalingsfrequentie (per minuut) | 12 | 24 |
| bloeddruk bovendruk (mm Hg) | 115 | 140 |
De meetresultaten van Vanya's ademvolume en ademhalingsfrequentie worden verwerkt tot een respirogram. Afbeelding 2 toont het respirogram van haar ademhaling vóór het fietsen.
Een kwartier na afloop van de inspanning doen Vanya en Rachel het onderzoek nog een keer. Daarbij fietst Vanya zo hard als ze kan. Ruim voordat de vijf minuten voorbij zijn, moet ze stoppen omdat haar beenspieren verzuren.
De pH in Vanya's spierweefsel is gedaald door de ophoping van melkzuur.
Vraag 5 1 punt
Waardoor gaan cellen over op de productie van melkzuur?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
D
Na de tweede inspanning dalen Vanya's ademvolume en bloeddruk weer naar het niveau van vóór de inspanning. Ook de concentratie melkzuur in haar spierweefsel neemt af.
Vraag 6 1 punt
Wat gebeurt er met het gevormde melkzuur? Het wordt voornamelijk ...
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
B
2026, tijdvak 1: Gastric bypass
Opgavetekst
Sjoerd heeft zeer ernstig overgewicht. Ondanks intensieve begeleiding is het hem niet gelukt om af te vallen. Hij is daarom nu onder behandeling bij een specialist in het ziekenhuis. Sjoerd krijgt een operatieve maagverkleining: een gastric bypass.
Bij een gastric bypass (afbeelding 1) snijdt de chirurg het bovenste deel van de maag los, zodat daar een kleine maag (de pouch) ontstaat. Hij maakt de rest van de maag aan de bovenkant weer dicht. Daarna snijdt hij de dunne darm door, vlak boven P. Het uiteinde P verbindt hij met de pouch. Het andere uiteinde (Q) verbindt hij anderhalve meter na de uitgang van de pouch aan de dunne darm.
Na deze operatie produceren het onderste deel van de maag, de lever en de alvleesklier nog steeds spijsverteringssappen. Deze komen op een andere plek met de voedselbrij in contact dan vóór de operatie. De pouch produceert geen spijsverteringssap.
De pouch en plaats R uit afbeelding 1 staan ook in de volgende tabel.
| plaats | koolhydraatvertering | eiwitvertering |
|---|---|---|
| in de pouch | ||
| op plaats R |
Vraag 29 2 punten
Neem de tabel over. Noteer of op deze plaatsen wel of geen koolhydraatvertering plaatsvindt en wel of geen eiwitvertering plaatsvindt.
drie schema's van de maag en dunne darm (slokdarm, maag, pouch, P, Q en R) voor en na de gastric bypass. Bekijk in Opgaven, pagina 14
Bekijk het antwoord
| plaats | koolhydraatvertering | eiwitvertering |
|---|---|---|
| in de pouch | wel | geen |
| op plaats R | wel | wel |
De arts vertelt Sjoerd dat hij na de operatie zal gaan afvallen. Met een kleine maag kan hij minder grote porties eten. Door de verkorting van de darm zullen er minder voedingsstoffen geresorbeerd worden. Er komen dan relatief meer vetten in de ontlasting terecht.
Vraag 30 2 punten
Geef twee oorzaken waardoor de darmverkorting bijdraagt aan een verminderde vetresorptie.
Bekijk het antwoord
juiste oorzaken:
- Er is minder tijd voor de inwerking van gal. / voor het emulgeren.
- Alvleessap/lipase/enzymen kan/kunnen kortere tijd inwerken.
- De oppervlakte van de dunne darm is kleiner. / De resorptieoppervlakte is kleiner.
Normaal stimuleert het hormoon gastrine de afgifte van maagzuur. Gastrine wordt in het onderste deel van de maag gemaakt als er eiwitten aanwezig zijn in de maag. De aangemaakte gastrine wordt afgegeven aan het bloed.
Vraag 31 2 punten
Leg uit dat de klieren in de maagwand na de operatie nauwelijks maagzuur produceren.
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat
- (na de operatie) geen voedsel/eiwitten in (het onderste deel van) de maag komt/komen,
- (waardoor) de maag geen gastrine afgeeft (waardoor de productie van maagzuur afneemt).
2026, tijdvak 2: Kiezen voor vegan
Opgavetekst
Michael wil veganistisch (vegan) gaan eten, omdat dat beter is voor het milieu. Hij wil wel voldoende eiwitten binnenkrijgen.
Als je veganistisch eet, eet je geen dierlijke producten. Vlees, vis en zuivel zijn echter een belangrijke bron van eiwitten. Veganisten moeten daarom plantaardige voedingsmiddelen eten met voldoende eiwitten. Ook moeten zij er extra op letten dat ze genoeg mineralen en vitamines binnenkrijgen.

In het spijsverteringskanaal worden eiwitten afgebroken tot aminozuren. Hieronder staan delen van het spijsverteringsstelsel.
- mondholte
- maag
- twaalfvingerige darm
- dunne darm
- dikke darm
Vraag 21 2 punten
In welke van deze delen worden enzymen toegevoegd aan de voedselbrij die betrokken zijn bij de eiwitafbraak? Noteer deze delen. Gebruik je informatieboek.
Bekijk het antwoord
maag – twaalfvingerige darm – dunne darm
indien alleen de drie juiste delen (2)
indien de drie juiste delen en één onjuist deel (1)
indien alleen twee juiste delen (1)
in alle andere gevallen (0)
Hieronder staan uitspraken over aminozuren.
1 Aerobe dissimilatie van aminozuren levert energie op.
2 De hoeveelheid aminozuren in het bloed wordt geregeld door de hormonen glucagon en insuline.
3 Een teveel aan aminozuren wordt in het lichaam als eiwitreserve opgeslagen.
Vraag 22 2 punten
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak juist of onjuist is.
Bekijk het antwoord
1 juist 2 onjuist 3 onjuist
indien drie nummers correct (2)
indien twee nummers correct (1)
indien minder dan twee nummers correct (0)
Michael gaat op zoek naar plantaardige producten die de essentiële aminozuren bevatten die hij nodig heeft voor de opbouw van eiwitten in zijn lichaam.
Vraag 23 1 punt
Verklaar waardoor essentiële aminozuren in de voeding aanwezig moeten zijn.
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat essentiële aminozuren niet (in de lever) gevormd kunnen worden.
In dierlijke eiwitproducten zijn essentiële aminozuren meestal in een goede verhouding aanwezig. Voor plantaardige producten geldt dat niet. Door verschillende plantaardige producten te combineren, kan je toch de essentiële aminozuren in een goede verhouding binnenkrijgen. Michael vindt op internet een tabel met informatie over eiwitten en de meest voorkomende aminozuren in witte bonen en rundvlees.
| witte bonen | rundvlees | |
|---|---|---|
| eiwit in g per 100 g | 9,73 | 26,29 |
| percentage energie afkomstig uit eiwit | 28 | 61 |
| aminozuur | percentage van de aanwezige aminozuren | |
| asparagine + asparaginezuur | 12,7 | 9,4 |
| glutamine + glutaminezuur | 16,0 | 15,1 |
| leucine | 8,0 | 7,8 |
| lysine | 6,9 | 8,3 |
Hieronder staan uitspraken over de tabel.
1 Van de aanwezige aminozuren is in witte bonen het percentage essentiële aminozuren hoger dan in rundvlees.
2 100 gram witte bonen bevat meer leucine dan 100 gram rundvlees.
3 Het grootste deel van de energie in rundvlees wordt geleverd door eiwitten.
Vraag 24 2 punten
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak juist of onjuist is.
Bekijk het antwoord
1 onjuist 2 onjuist 3 juist
indien drie nummers correct (2)
indien twee nummers correct (1)
indien minder dan twee nummers correct (0)
Vraag 28 1 punt
Is het B12-voedingssupplement wel of niet veganistisch? Licht je antwoord toe.
Bekijk het antwoord
wel (veganistisch) met een juiste toelichting
voorbeelden van een juiste toelichting:
− Het supplement is gemaakt door bacteriën en dat zijn geen dieren. − Bij de productie van B12 zijn geen dieren gebruikt.
2026, tijdvak 2: Paarden voeren zonder brokken
Opgavetekst
Koen heeft een paardenboerderij. In de wintermaanden voert hij de paarden bij met brokken krachtvoer. Hij onderzoekt of het mogelijk is om de paarden het hele jaar te voeren met gras en hooi (gedroogd gras) van zijn eigen graslanden, omdat dit duurzamer en goedkoper is.

Hooi bevat cellulose en zetmeel. De vertering en opname van deze koolhydraten verlopen bij paarden net als bij mensen. Net als mensen hebben paarden geen eigen enzymen voor de vertering van cellulose. Maar veel van de cellulose wordt verteerd door bacteriën in de blinde darm en dikke darm. De verteringsproducten worden opgenomen door de darmwand.
Hieronder staan uitspraken over vertering en opname van koolhydraten.
1 In de maag is de pH optimaal voor de werking van amylase.
2 In de dunne darm worden monosachariden opgenomen in het bloed.
3 Bij de afbraak van cellulose door bacteriën ontstaan organische stoffen.
Vraag 40 2 punten
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak juist of onjuist is.
Bekijk het antwoord
1 onjuist 2 juist 3 juist
indien drie nummers correct (2)
indien twee nummers correct (1)
indien minder dan twee nummers correct (0)
Gras en hooi voor paarden mogen niet te veel fructaan bevatten. Fructaan is een koolhydraat dat is opgebouwd uit de monosachariden fructose en glucose. Wanneer paarden gras met veel fructaan eten, kunnen ze darmproblemen krijgen.
Een gedeelte van de monosachariden die overdag worden geproduceerd bij fotosynthese, wordt opgeslagen als fructaan. Als fructaan wordt omgezet, kunnen de producten worden gebruikt voor de groei van het gras. Een hoog fructaangehalte in gras kan ontstaan als de temperatuur ’s nachts lager is dan 5 °C. In het gras wordt fructaan dan nauwelijks omgezet.
Vraag 41 1 punt
De vorming van fructaan uit monosachariden is een voorbeeld van
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
C (1)
Een paard maakt geen enzymen aan voor de vertering van fructaan. De fructaanmoleculen kunnen wel worden omgezet tot monosachariden door bacteriën in de dikke darm. Hierbij komen gassen vrij die zich ophopen en daardoor darmproblemen veroorzaken.
Vraag 43 2 punten
Welk gas komt vrij bij de bacteriële omzetting van fructaan? En gebeurt dit onder aerobe of anaerobe omstandigheden?
| gevormd gas | omstandigheden | |
|---|---|---|
| A | ammoniak (NH₃) | aeroob |
| B | ammoniak (NH₃) | anaeroob |
| C | methaan (CH₄) | aeroob |
| D | methaan (CH₄) | anaeroob |
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
D (2)
Door de vorming van monosachariden in de dikke darm kan een paard ook last krijgen van diarree (waterige ontlasting).
Vraag 44 2 punten
Leg uit hoe diarree ontstaat door de vorming van monosachariden in de dikke darm.
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat
- (door de toename van monosachariden) de concentratie (aan opgeloste stoffen) stijgt, / de osmotische waarde stijgt, (1)
- (waardoor) er minder water (uit de voedselbrij) wordt geresorbeerd/onttrokken. (1)
Koen wil weten welke grassoorten hij het best kan inzaaien. Op de website van een graszadenleverancier leest hij dat grassoorten worden ingedeeld in koeiengrassen en paardengrassen.

In het diagram zie je dat het fructaangehalte van grassen afhankelijk is van de grassoort en van het seizoen. Op basis van het fructaangehalte worden grassoorten ingedeeld als koeiengras of paardengras.
In het diagram is één grassoort aangegeven met de letter Q.
Hieronder staan uitspraken over de gegevens in het diagram.
1 De grassoort die in het voorjaar het hoogste fructaangehalte heeft, heeft ook in de zomer het hoogste fructaangehalte.
2 Paardengrassen bevatten zowel in het voorjaar als in de zomer gemiddeld minder fructaan dan koeiengrassen.
3 Gedurende het groeiseizoen neemt het fructaangehalte van soort Q toe.
Vraag 45 2 punten
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak juist of onjuist is op basis van het diagram.
Bekijk het antwoord
1 onjuist 2 juist 3 onjuist
indien drie nummers correct (2)
indien twee nummers correct (1)
indien minder dan twee nummers correct (0)
2025, tijdvak 1: Een nieuwe groente: eendenkroos
Opgavetekst
Ingrid van der Meer van Wageningen University & Research onderzoekt de mogelijkheid om eendenkroosplantjes te gebruiken als eiwitrijke groente.
Eendenkroos is een verzamelnaam voor verschillende soorten drijvende waterplantjes van enkele millimeters groot, zoals Lemna minor (afbeelding 1). De plantjes bestaan uit een bladachtig schijfje dat op het water drijft. De huidmondjes bevinden zich aan de bovenzijde van de blaadjes en staan altijd open. Bij sommige eendenkroossoorten zijn wortels aanwezig (afbeelding 2).
Door het hoge eiwitgehalte is eendenkroos mogelijk geschikt als vleesvervanger. De eiwitten moeten dan wel goed verteerbaar zijn en bepaalde aminozuren bevatten. Van der Meer onderzocht de verteerbaarheid van eendenkroos. De proefpersonen mochten een nacht en een ochtend niets eten, zodat het gehalte aan aminozuren in hun bloed laag werd. Daarna gaf ze de proefpersonen gekookt eendenkroos te eten. Voor en na het eten werd bij de proefpersonen bloed afgenomen. De bloedmonsters werden onderzocht op het gehalte aan essentiële aminozuren.
Vraag 24 2 punten
Leg uit dat voor het bepalen van de verteerbaarheid van eiwitten beter gekeken kan worden naar de toename van de essentiële aminozuren dan naar de toename van niet-essentiële aminozuren.
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat
- de essentiële aminozuren (die een uur na het eten van eendenkroos in het bloed aanwezig zijn) afkomstig moeten zijn uit verteerde eiwitten (van het eendenkroos).
- essentiële aminozuren niet in het lichaam van de mens gevormd kunnen worden. / niet-essentiële aminozuren in het lichaam van de mens gevormd zouden kunnen zijn.
2025, tijdvak 1: Gevaarlijke sporen
Opgavetekst
Jasper heeft een levensgevaarlijke infectie gehad met een schimmel die resistent is tegen medicijnen. Deze schimmel is waarschijnlijk resistent geworden door het gebruik van schimmelbestrijdingsmiddelen in de akkerbouw.
Aspergillus fumigatus is een schimmel die algemeen aanwezig is in de bodem. Je ademt dagelijks sporen van deze schimmel in (afbeelding 1). Bij gezonde mensen ruimt het immuunsysteem de sporen op. Als gevolg van een ziekte heeft Jasper echter een sterk verlaagde weerstand, waardoor de schimmel een gevaarlijke infectie veroorzaakte. Dit wordt aspergillose genoemd.
A. fumigatus scheidt amylase uit. Amylase is een enzym dat bepaalde moleculen uit het plantaardig afval afbreekt tot voedingsstoffen die door de schimmel kunnen worden opgenomen.
Vraag 42 1 punt
Noteer een molecuul dat aanwezig is in plantaardig afval én door amylase wordt afgebroken.
Bekijk het antwoord
zetmeel/amylose
2025, tijdvak 1: Eieren met spek
Opgavetekst
Veel mensen vinden de combinatie van eieren met spek lekker. Uit onderzoek blijkt dat dat komt doordat verschillende umami-smaakstoffen in deze voedingsmiddelen elkaar versterken.
Umami (hartig) is de vijfde smaak die mensen kunnen onderscheiden. Elk van de vijf smaken in voedsel veroorzaakt een reactie in specifieke smaakzintuigcellen op de tong.
Om te controleren of de proefpersonen wel in staat zijn om ham- en kaassmaak waar te nemen, laten Han en Kees hun proefpersonen op dezelfde manier extra puddingen proeven.
Vraag 48 1 punt
Noteer wat de samenstelling is van deze extra puddingen.
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat er een pudding is met ham-smaakstof in een concentratie (ruim) boven de drempelwaarde, én een pudding is met kaas-smaakstof in een concentratie (ruim) boven de drempelwaarde.
Opmerkingen
- Als de kandidaat noteert dat de concentraties ham- en kaas-smaakstof in de puddingen hoger moeten zijn dan die in pudding 1 en 2, het scorepunt toekennen.
- Als de kandidaat ook een derde pudding noteert met ham- en kaas-smaakstof in (dezelfde) concentraties boven de drempelwaarde, dit niet aanrekenen.
2025, tijdvak 2: Groene energie nog groener
Opgavetekst
Biobrandstoffen kunnen een duurzaam alternatief zijn voor fossiele brandstoffen. Stefan Hol werkt bij Wageningen Universiteit en Research aan onderzoek naar de CO2-uitstoot bij de productie van bio-ethanol uit suikerbieten.
Doordat suikerbieten veel sacharose bevatten, zijn ze erg geschikt voor de productie van bio-ethanol (alcohol). De verse suikerbieten worden gewassen en dan vermalen tot pulp. De pulp wordt verhit om micro-organismen te doden. Als de pulp is afgekoeld, wordt deze in een bioreactor gebracht waarin gistcellen aanwezig zijn. De gistcellen gaan dan ethanol produceren.
Behalve sacharose, bevatten suikerbieten ook veel polysachariden. Daarom worden bepaalde enzymen toegevoegd aan de pulp in de bioreactor. Hierdoor wordt de ethanol-opbrengst hoger.
Vraag 10 2 punten
- Geef de naam van een enzym dat voor dit doel kan worden toegevoegd.
- Verklaar hoe toevoeging van dit enzym de ethanol-opbrengst verhoogt.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van een juist antwoord:
- Enzym amylase. Dit enzym breekt polysachariden af tot kleinere sachariden.
- Enzym cellulase. Polysachariden kunnen niet worden afgebroken door gist. De suikers die ontstaan door de werking van cellulase wel.
2025, tijdvak 2: Project Partridge
Opgavetekst
Het project Partridge is een project van vijf Europese landen. In dit project proberen ecologen en landbouwers om met eenvoudige maatregelen de biodiversiteit te laten toenemen. De patrijs kan hiervan profiteren.
In de jaren zeventig van de vorige eeuw kwam de patrijs (Perdix perdix, afbeelding 1) in heel Nederland voor op akkers en graslanden. Door de intensivering van de landbouw nam het aantal geschikte broedplaatsen snel af, waardoor het aantal patrijzen met 95% gedaald is.

In de onderstaande tabel is te zien dat de voedingswaarde van insecten verschilt van de voedingswaarde van plantaardig voedsel zoals vogelmuur of zaden van koolzaad.
| voedingswaarde per 100 gram eetbaar gedeelte | energie (kJ) | koolhydraten (g) | vetten (g) | eiwitten (g) |
|---|---|---|---|---|
| insecten | 840 | 2,0 | 4,3 | 38,0 |
| vogelmuur (hele plant) | 132 | 4,0 | 0,2 | 3,3 |
| koolzaad (zaad) | 2048 | 8,1 | 45,0 | 14,5 |
Vraag 25 1 punt
Licht toe aan de hand van de tabel dat insecten het meest geschikt zijn als voedsel voor groeiende patrijskuikens.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van een juist antwoord: insecten bevatten de meeste eiwitten, die bouwstoffen zijn voor het groeiende kuiken; insecten bevatten vooral eiwitten, en die zijn nodig voor de groei; of: ze bevatten meer vetten en meer eiwitten, die zijn nodig om te groeien. Opmerking: aan een antwoord waarin eiwitten niet zijn genoemd, geen scorepunt toekennen.
2025, tijdvak 2: Nierfalen bij katten
Opgavetekst
Met Maureens kat Rio gaat het niet zo goed. Rio is erg vermagerd. De dierenarts heeft de urine en het bloed van Rio laten onderzoeken. Daaruit bleek dat ze aan chronisch nierfalen lijdt.
Bij chronisch nierfalen is de nierfunctie sterk verminderd, waardoor afvalstoffen zich ophopen in het bloed. Katten met chronisch nierfalen drinken daardoor veel.
Maureen geeft Rio voeding met een aangepaste eiwitsamenstelling. Het eten van te veel eiwitten zou namelijk leiden tot de productie van veel ureum, wat schadelijk is voor Rio.
Hieronder staat hoe de grote hoeveelheid ureum ontstaat. Op twee plaatsen ontbreekt een woord.
Bij de vertering van de grote hoeveelheid eiwitten worden veel ...(1)... gevormd, die daarna worden geresorbeerd in de darm. Een groot gedeelte hiervan wordt vervolgens afgebroken door de ...(2)... van Rio. Bij deze afbraak ontstaat ureum.
Vraag 44 2 punten
Schrijf de nummers 1 en 2 onder elkaar. Noteer het woord dat op de bijbehorende plaats moet staan erachter.
Bekijk het antwoord
1: aminozuren. 2: lever(cellen).
2024, tijdvak 1: Het syndroom van Swyer
Opgavetekst
Emma is 17 jaar en heeft zich altijd een meisje gevoeld. Ze is echter nog nooit ongesteld geworden en heeft ook nauwelijks borstontwikkeling. Daarom gaat ze naar de huisarts.
Emma krijgt een echoscopie. Op de echo is te zien dat ze wel een baarmoeder en eileiders heeft, maar geen eierstokken. De doktersassistent neemt bloed af bij Emma zodat in het laboratorium een karyogram gemaakt kan worden. In afbeelding 1 zie je het karyogram van Emma.
Het karyotype beschrijft per lichaamscel het totale aantal chromosomen, de geslachtschromosomen en eventuele extra chromosomen.
Oestradiol komt terecht in de ontlasting, omdat een deel op dezelfde manier als cholesterol wordt uitgescheiden.
Vraag 29 1 punt
Beschrijf op welke manier oestradiol wordt uitgescheiden zodat het terechtkomt in de ontlasting.
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat oestradiol wordt uitgescheiden door de lever. / dat oestradiol via de gal terechtkomt in de darm.
2024, tijdvak 1: Quinoa
Opgavetekst
Anouk heeft tuinbouw en akkerbouw aan de HAS Hogeschool gestudeerd. Tijdens haar stage in Peru heeft ze kennisgemaakt met de teelt van quinoa. Als ze na haar studie het akkerbouwbedrijf van haar ouders overneemt, besluit ze ook quinoa te gaan telen.
Quinoa (Chenopodium quinoa, afbeelding 1) is een gewas dat al eeuwen geteeld wordt in Bolivia en Peru. De plant vormt grote trossen met kleine eetbare zaadjes die een hoge voedingswaarde hebben. Quinoa is een zeer tolerant gewas, vooral wat droogte betreft. Het verdraagt zowel hoge temperaturen als nachtvorst, en kan ook op verzilte bodems groeien.
Anouk vindt dat in de toekomst zowel de manier van voedsel produceren als de manier van voedsel consumeren zal moeten veranderen om de groeiende wereldbevolking van voedsel te kunnen voorzien. Zelf is ze veganist geworden en eet dus geen dierlijke producten zoals vlees, vis, eieren en zuivelproducten.
Anouk moet er als veganist op letten dat haar voeding voldoende eiwitrijk is. Quinoa is een goede bron van plantaardige eiwitten, omdat het alle essentiële aminozuren bevat.
Vraag 38 1 punt
Beschrijf wat essentiële aminozuren zijn.
Bekijk het antwoord
Uit het antwoord moet blijken dat het aminozuren zijn die in het voedsel aanwezig moeten zijn. / dat het aminozuren zijn die de mens niet zelf kan maken (op basis van andere aminozuren).
In Peru wordt van quinoa het drankje chicha gemaakt. Anouk wil dit ook proberen. Ze vermaalt quinoazaden, voegt water toe en steriliseert het mengsel door het tien minuten te verhitten tot 95 °C. Vervolgens voegt ze er melkzuurbacteriën aan toe. Na een paar dagen is de chicha klaar. Het melkzuur geeft het drankje een lichtzure, frisse smaak.
Vraag 45 1 punt
Noteer de naam van het proces waarbij melkzuur ontstaat.
Bekijk het antwoord
(melkzuur)gisting / anaerobe dissimilatie / fermentatie
2024, tijdvak 2: Poep moet leven
Opgavetekst
Afbeelding 1

Afbeelding bij de tekst over poep en de organismen die erin leven.
Vraag 4 1 punt
Paarden en runderen die buiten lopen, krijgen vaak ontwormingsmiddelen toegediend omdat ze gemakkelijk geïnfecteerd raken met nematoden. Deze kleine wormpjes leven in hun darmkanaal en tasten de darmwand aan door darmvlokken kapot te maken. Geïnfecteerde veulens en kalveren kunnen daardoor een groeiachterstand oplopen.
Verklaar waardoor een afname van het aantal darmvlokken kan leiden tot verminderde groei.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord blijkt dat er dan minder voedingsstoffen opgenomen kunnen worden. (1p)
Als de kandidaat antwoordt dat het herstel van de darmvlokken veel bouwstoffen/energie kost, waardoor er minder over is voor de groei, het scorepunt toekennen.
2024, tijdvak 2: Levertransplantatie
Vraag 27 1 punt
Door de chronische ontsteking van Jans lever zijn veel levercellen beschadigd geraakt en vervolgens afgestorven. Op deze plaatsen is littekenweefsel ontstaan. Door de vorming van littekenweefsel sterven ook steeds meer niet-geïnfecteerde cellen. Deze toestand van de lever wordt levercirrose genoemd. Omdat de leverfunctie bij Jan hierdoor te veel is afgenomen, is een levertransplantatie nodig.
Wat zal een direct gevolg zijn van een slechte leverwerking?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Vraag 28 2 punten
Voordat Jan een nieuwe lever krijgt, is het belangrijk dat hij helemaal genezen is van hepatitis C. Hij krijgt daarom een behandeling met het medicijn Sofosbuvir. Dit medicijn bevat nucleotiden die op uracil lijken. Als die nucleotiden worden ingebouwd tijdens de vorming van RNA, kan er geen nieuw nucleotide meer aan worden gekoppeld. Het RNA kan dan dus niet langer worden. Jan neemt Sofosbuvir als pil in.
Over de behandeling met Sofosbuvir worden de volgende uitspraken gedaan:
1 Door Sofosbuvir worden er minder eiwitten geproduceerd.
2 Door Sofosbuvir wordt de vorming van erfelijk materiaal voor nieuwe hepatitis C-virussen verhinderd.
3 De nucleotiden uit Sofosbuvir moeten eerst worden verteerd om te kunnen worden opgenomen.
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is.
Bekijk het antwoord
- Noteert bij 1 juist, bij 2 juist en bij 3 onjuist. (2p)
Drie nummers correct: 2 punten. Twee nummers correct: 1 punt. Minder dan twee nummers correct: 0 punten.
Vraag 29 1 punt
Er is een donorlever voor Jan beschikbaar gekomen, maar deze is niet in goede staat. Vincent de Meyer, transplantatiearts van het Universitair Medisch Centrum Groningen, heeft een methode om de kwaliteit van een slechte donorlever te verbeteren. Eerst koppelt hij de bloedvaten van de lever aan een machine en plaatst hij de lever in een bak met een koude (4 tot 12 °C), zuurstofrijke spoelvloeistof. Via de bloedvaten wordt deze vloeistof door de lever gepompt. Na een uur wordt de vloeistof langzaam opgewarmd tot 37 °C. Ondertussen wordt de werking van de lever regelmatig gecontroleerd. De afbraak van melkzuur in de lever wordt gecontroleerd door de pH te meten van de spoelvloeistof die uit de lever stroomt. Ook wordt gemeten hoeveel gal de lever produceert.
Noteer bij welk celproces het melkzuur is ontstaan.
Bekijk het antwoord
- Noemt anaerobe dissimilatie of (melkzuur)gisting. (1p)
Vraag 32 2 punten
Gal heeft een belangrijke functie bij de spijsvertering.
Wat is de functie van gal? En aan welk deel van het spijsverteringskanaal wordt gal afgegeven?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
2023, tijdvak 1: Mens temde het paard al in de oertijd
Opgavetekst
Mens temde het paard al in de oertijd
Aya volgt de opleiding archeologie aan de hogeschool Saxion. Ze loopt stage in Kazachstan op een vindplaats van een prehistorische paardenboerderij. Daar wordt onderzocht wanneer de mens voor het eerst wilde paarden ging temmen.
Aya selecteert voorwerpen om met behulp van de C14-methode te dateren. Bij deze methode wordt in het laboratorium de ouderdom bepaald aan de hand van de relatieve hoeveelheid radioactieve koolstofisotopen die aanwezig zijn in organische stoffen. Uit de datering blijkt dat de paardenboerderij er rond 3500 voor Christus moet hebben gestaan.
De paarden werden waarschijnlijk gemolken; dit werd afgeleid uit de vondst van melkzuur in de resten van houten kommen. Het melkzuur ontstond toen de lactose uit de paardenmelk werd omgezet tijdens een bepaald stofwisselingsproces.
Uit DNA-analyse blijkt dat alle huidige tamme paardenrassen (Equus ferus caballus) afstammen van 17 verschillende familiegroepen wilde paarden. De genetische variatie in het DNA van de Y-chromosomen van tamme paarden blijkt klein te zijn.
Bij paarden wordt het geslacht op dezelfde manier door de chromosomen bepaald als bij mensen.
Aya leest dat de genetische variatie van de Y-chromosomen bij tamme paarden is afgenomen als gevolg van fokken (kruisen).
Tegenwoordig komen wilde paarden nog steeds voor. Dit zijn przewalskipaarden (Equus ferus przewalskii), die te vinden zijn in een nationaal park in Mongolië, in enkele dierentuinen, en in een aantal natuurgebieden.
Aya vindt op internet een evolutionaire stamboom van verschillende paardenrassen en de ezel (afbeelding 1).
Vraag 41 1 punt
Bij welk stofwisselingsproces wordt lactose omgezet in melkzuur?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
2023, tijdvak 2: Designerkatten
Opgavetekst
Designerkatten
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.
Romy wil graag een kat. Ze ziet op internet advertenties waarin katten worden aangeboden zonder vacht (sfinx-katten, afbeelding 1) en katten met korte poten (munchkin-katten). Deze ‘designerkatten’ zijn speciaal zo gefokt omdat sommige mensen dat mooi vinden. De eigenschappen waarop geselecteerd is, zijn echter erfelijke afwijkingen die nadelig zijn voor deze katten.
Het allel voor haarloosheid is ontstaan door een mutatie in een autosomaal gen dat een rol speelt bij de aanleg van haren. Het allel voor haarloosheid is recessief.
De eerste sfinx-kat was Prune. Deze haarloze kater werd in 1966 geboren uit twee behaarde ouders. Toen Prune oud genoeg was, werd hij gekruist met zijn moeder Elisabeth. Elisabeth kreeg een nestje met haarloze en behaarde kittens (afbeelding 2).
Romy leest dat sfinx-katten door hun kaalheid per dag meer voedsel nodig hebben dan behaarde katten van gelijke grootte onder gelijke omstandigheden.
Ook de korte pootjes van munchkin-katten (afbeelding 3) worden veroorzaakt door een erfelijke aandoening. Het allel dat leidt tot korte poten erft autosomaal over. Embryo’s die homozygoot zijn voor dit allel, sterven in een vroeg stadium in de baarmoeder. Twee munchkin-katten worden gekruist.
Romy besluit toch geen sfinx- of munchkin-kat aan te schaffen. Ze leest namelijk dat dierenartsen van de Universiteit Utrecht oproepen om het fokken van designerkatten te verbieden, omdat de kenmerkende eigenschappen nadelig zijn voor de kat. Ze onderbouwen hun oproep met biologische argumenten, waarin ze designerkatten vergelijken met normale soortgenoten.
afbeelding 1

Foto van een sfinx-kat, een kat zonder vacht.
afbeelding 2

Foto van een nestje kittens van Elisabeth. Het nestje bevat haarloze en behaarde kittens.
Vraag 3 2 punten
Romy leest dat sfinx-katten door hun kaalheid per dag meer voedsel nodig hebben dan behaarde katten van gelijke grootte onder gelijke omstandigheden. Leg uit waardoor een haarloze kat per dag meer voedsel nodig heeft dan een behaarde kat.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat een haarloze kat meer warmte verliest, of minder warmte-isolatie heeft dan een behaarde kat. (1p)
- Noemt dat de haarloze kat daardoor meer brandstof (energie) moet verbranden om het warmteverlies te compenseren. (1p)
Als de kandidaat alleen noteert dat er energieverlies optreedt, het eerste scorepunt niet toekennen.
2023, tijdvak 2: Witte haai wordt zelf prooi
Opgavetekst
Witte haai wordt zelf prooi
De witte haai is de grootste roofvis ter wereld. In de Valsbaai bij Kaapstad (Zuid-Afrika) worden de laatste tijd veel minder witte haaien gezien. Allison Kock is een van de wetenschappers uit het team dat ontdekte dat de witte haai ten prooi valt aan orka’s.
In de Valsbaai komen van maart tot juni grote scholen sardines en ansjovissen voor, die eten van dierlijk plankton. Het dierlijk plankton leeft van de grote hoeveelheid plantaardig plankton die dan aanwezig is. De scholen vis trekken veel roofdieren aan, zoals zeehonden. De zeehonden krijgen hun jongen op een eiland in de Valsbaai. Begin juni gaan de jonge zeehondjes zelf de zee in om zich te voeden met vis. Dat is het moment waarop de jacht van de witte haai op de zeehonden begint (afbeelding 1). Aan deze jacht lijkt een eind te zijn gekomen sinds er orka’s in de baai rondzwemmen, die op de witte haaien jagen.
In 2017 spoelden aan de kust bij de Valsbaai vijf karkassen van witte haaien aan die gedood waren door orka’s. Met haar team verrichte Kock metingen aan de karkassen. Hierbij bleek dat bij alle karkassen de buik was opengereten en de lever was verdwenen (afbeelding 2).
De functies van de lever van een haai komen overeen met die van de lever van een mens.
De lever van een witte haai is groot: hij weegt ongeveer een zesde van het lichaamsgewicht. Meer dan de helft van de lever bestaat uit vet. De lever van een haai bevat per gram ongeveer 27 kJ aan energie.
In tabel 1 zijn enkele gegevens van de orka en de witte haai weergegeven.
Na het eten van een haaienlever neemt de orka de verteringsproducten van de vetten op in de dunne darm. De verteringsproducten worden weer omgezet in vetten, en via het lymfestelsel en vervolgens via het bloed naar het onderhuids bindweefsel getransporteerd.
Het bloedvatenstelsel van een orka komt in bouw en functie overeen met dat van een mens.
Een orka kan bij de lever van een witte haai komen door de haai op zijn rug te draaien. De haai komt dan terecht in een toestand van ‘tonische immobiliteit’ (schijndood, afbeelding 3): de haai is nog wel bij bewustzijn, maar kan zich niet meer bewegen.
Tonische immobiliteit komt voor bij veel dieren, bijvoorbeeld bij vogels en slangen. Men vermoedt dat dit gedrag al vroeg in de evolutie is ontstaan als een verdedigingsmechanisme bij bedreiging.
Witte haaien ademen door te zwemmen met hun bek open. Zuurstofrijk water stroomt dan voortdurend langs de kieuwen en verlaat het lichaam via de kieuwspleten aan de zijkant van de kop (afbeelding 4).
Als de tonische immobiliteit bij een witte haai aanhoudt, raakt het dier na ongeveer een kwartier bewusteloos.
Tonische immobiliteit is, naast vechten en vluchten, de derde manier van reageren op bedreigingen van buitenaf.
Ook het orthosympatisch zenuwstelsel beïnvloedt organen om het lichaam in te stellen op vechten of vluchten. Twee van die organen zijn het hart en de maag.
Na de orka-aanvallen vermijden veel witte haaien de Valsbaai. Dit zal gevolgen hebben voor soorten die een mutualistische relatie hebben met de witte haai en voor concurrenten van de witte haai.
afbeelding 1

Foto van een witte haai die een zeehond (Kaapse pelsrob) vangt.
Vraag 23 2 punten
Na het eten van een haaienlever neemt de orka de verteringsproducten van de vetten op in de dunne darm. De verteringsproducten worden weer omgezet in vetten, en via het lymfestelsel en vervolgens via het bloed naar het onderhuids bindweefsel getransporteerd. Het bloedvatenstelsel van een orka komt in bouw en functie overeen met dat van een mens. Komen de vetten vanuit het lymfesysteem het eerst in de bovenste holle ader of in de poortader? En hoe vaak gaat een vetmolecuul minimaal door het hart op de route naar het onderhuids bindweefsel?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
2023, tijdvak 2: Paddentrek
Opgavetekst
Paddentrek
Floor zit in havo 5 en is vrijwilliger bij een paddenwerkgroep. Ze helpt padden over drukke verkeerswegen te zetten, zodat ze veilig het water kunnen bereiken waar ze zich voortplanten.
Gewone padden (Bufo bufo, afbeelding 1) trekken tussen half februari en april naar het water waarin ze zich voortplanten. Ze doen dit op avonden dat de lucht voldoende vochtig is en de temperatuur boven de 6 °C.
Padden hebben geen constante lichaamstemperatuur, maar nemen de temperatuur aan van hun omgeving. Dit heeft gevolgen voor hun stofwisseling: pas bij een temperatuur boven de 6 °C worden ze actief.
De eitjes van de gewone pad worden in lange snoeren van 2000 tot 6000 stuks in het water afgezet. Bruine kikkers zetten eitjes af in grote klonten van soms wel 2000 eitjes. De embryo’s zijn zichtbaar als zwarte bolletjes (afbeelding 2).
Deze twee legseltypes hebben elk een eigen voordeel. Voor de dissimilatie in de embryo’s is een snoer voordeliger dan een grote klont.
Het leggen van eitjes in een grote klont heeft ook een voordeel, waardoor de kans groter is dat larven overleven.
Floor maakt een evolutionaire stamboom van de verschillende kikker- en paddengeslachten in Nederland (afbeelding 3). Ze geeft daarbij de soorten aan die in Nederland vóórkomen en hoe de eitjes worden afgezet.
De brulkikker is een exoot in Nederland. Als brulkikkers worden waargenomen, sporen vrijwilligers en terreinbeheerders ze op om de dieren te verwijderen uit natuurgebieden.
Door het steeds drukkere verkeer wordt de overlevingskans van overstekende padden steeds kleiner. Onderzoekers wilden weten wat het effect is van het licht van de lantaarnpalen langs de wegen op de trekroutes van padden. De paddenwerkgroep van Floor werkte mee aan dit onderzoek.
Voor het onderzoek zijn de volgende hypotheses opgesteld: 1 Padden worden aangetrokken door licht. 2 Padden zijn minder gevoelig voor rood licht.
Het onderzoek werd in het voorjaar uitgevoerd bij een weg in het bos waar jaarlijks padden oversteken. De opzet, weergegeven in afbeelding 4, was als volgt: in de berm langs de weg werd een scherm geplaatst dat padden tegenhoudt. De berm werd verdeeld in vier vakken van 25 meter, afgescheiden door dwarsgeplaatste schermen. In elk vak werden drie vang-emmers ingegraven. In de vakken werd een groene, witte of rode lamp geplaatst, of geen lamp.
Elke avond brandden de lampen vanaf het begin van de schemering tot 23.30 uur. Om 23.30 uur werden de padden geteld die in de vang-emmers waren gevallen. Deze padden werden vervolgens veilig de weg overgezet.
De gekleurde lampen werden elke avond in een ander 25 meter-deel geplaatst.
In afbeelding 5 staan de resultaten van de tellingen.
Door deze resultaten twijfelden de onderzoekers aan hypothese 1.
Voor hypothese 2 werden wel aanwijzingen gevonden.
Kikkers en padden nemen, net als mensen, licht waar met behulp van lichtgevoelige cellen in hun netvlies: de staafjes en de kegeltjes. Kikkers en padden kunnen, in tegenstelling tot mensen, ook bij zeer weinig licht nog kleuren waarnemen. Dat komt omdat ze van het type cellen dat het meest gevoelig is voor licht, een extra variant hebben met een andere gevoeligheid.
De uitkomsten van het experiment leidden tot een nieuwe onderzoeksvraag: Wachten de padden tot de lichten uitgaan, of nemen ze een andere route? Om dit te testen, is het experiment herhaald. Net als in het eerste experiment gingen om 23.30 uur de lampen uit en werden de emmers geleegd. Om het aantal padden te bepalen dat had gewacht, werd ’s ochtends vlak voor zonsopgang nogmaals het aantal padden in de emmers geteld. De gegevens van de telling in de ochtend staan in afbeelding 6.
Naar aanleiding van de experimenten stuurt Floor een brief aan de gemeente. Daarin schrijft ze hoe het aantal paddenslachtoffers verlaagd kan worden met behulp van licht. Ze schrijft: “Padden blijken te wachten met oversteken totdat het …1… is. Daarom adviseer ik om lampen te plaatsen bij de vaste oversteekplaatsen waar nog geen schermen staan. Die lampen moeten tussen zonsondergang en 23.30 uur aan zijn. De kleur van het licht kan het best …2… zijn. Op deze manier zullen de padden oversteken op momenten dat het veiliger is.”
afbeelding 1

Foto van een gewone pad (Bufo bufo).
Vraag 37 1 punt
Gewone padden (Bufo bufo, afbeelding 1) trekken tussen half februari en april naar het water waarin ze zich voortplanten. Padden hebben geen constante lichaamstemperatuur, maar nemen de temperatuur aan van hun omgeving. Dit heeft gevolgen voor hun stofwisseling: pas bij een temperatuur boven de 6 °C worden ze actief. Verklaar waardoor de stofwisseling van padden toeneemt bij een verhoging van de temperatuur.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat door de hogere lichaamstemperatuur de enzymen beter werken (de enzymactiviteit hoger is, reacties sneller verlopen of moleculen sneller bewegen). (1p)
afbeelding 2

Eitjes naast elkaar. De eitjes van de gewone pad liggen in een snoer en de eitjes van de bruine kikker in een klont. De embryo’s zijn zichtbaar als zwarte bolletjes.
Vraag 38 1 punt
De eitjes van de gewone pad worden in lange snoeren van 2000 tot 6000 stuks in het water afgezet. Bruine kikkers zetten eitjes af in grote klonten van soms wel 2000 eitjes. De embryo’s zijn zichtbaar als zwarte bolletjes (afbeelding 2). Deze twee legseltypes hebben elk een eigen voordeel. Voor de dissimilatie in de embryo’s is een snoer voordeliger dan een grote klont. Verklaar dit.
Bekijk het antwoord
- Noemt een voordeel van het snoer voor de dissimilatie, zoals: de zuurstofvoorziening is beter; de diffusie van koolstofdioxide is groter; het diffusieoppervlak is groter; de oppervlakte-inhoudverhouding is gunstiger. (1p)
2022, tijdvak 1: Alg doet oliepalm na
Opgavetekst
Alg doet oliepalm na
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.
Door de aanleg van oliepalmplantages in Zuidoost-Azië gaan vele hectaren oerwoud verloren. Mede daarom wordt palmolie door milieu-organisaties als niet-duurzaam bestempeld. Voor onderzoeker Lenny de Jaeger (afbeelding 1) was dit een reden om op zoek te gaan naar een manier om olie te produceren met behulp van algen.
Palmolie wordt gewonnen uit de olierijke vruchten van de oliepalm en wordt gebruikt als ingrediënt van veel voedingsmiddelen en verzorgingsproducten, maar ook voor de productie van biodiesel. Olie geproduceerd door algen in kwekerijen in Nederland kan een duurzaam alternatief bieden voor palmolie.
Boskap leidt tot het verkleinen van leefgebied voor planten en dieren. Dit is een argument om het gebruik van palmolie vanuit ecologisch oogpunt niet-duurzaam te noemen.
De Jaeger vond een veelbelovende kandidaat: de eencellige alg Scenedesmus obliquus. Deze alg maakt monosachariden met behulp van zonlicht en zet die onder bepaalde omstandigheden om in zetmeel, aminozuren of vetzuren. De vetzuren kunnen worden gebruikt als grondstof voor de productie van plantaardige olie.
Een van de risico’s bij de kweek van algen is besmetting met virussen, eencellige schimmels of eencellige dieren. Met een microscoop bekijkt De Jaeger een preparaat van een algenkweek en hij ziet dat de kweek is vervuild met een eencellig organisme.
De Jaeger ontwikkelde met behulp van mutagene straling een mutant van S. obliquus die geen zetmeel maakt. Hierdoor heeft deze mutant een efficiëntere vetzuurproductie en een hoger vetzuurgehalte. Wellicht produceert deze mutant voldoende vetzuren om te concurreren met de oliepalm.
Het nadeel van deze alg is dat hij alleen in zoet water leeft. Voor grootschalige productie heeft een zoutwater-alg de voorkeur. Daarom deed De Jaeger vervolgonderzoek naar de alg Neochloris oleoabundans, die ook olie produceert en overleeft in zout water.
De kweekvloeistof voor N. oleoabundans bevat meer zouten dan de kweekvloeistof voor S. obliquus.
Als de cellen van S. obliquus terechtkomen in de zoute kweekvloeistof voor N. oleoabundans treden veranderingen op.
Hoewel N. oleoabundans tot het plantenrijk behoort, is het mogelijk om deze alg zonder licht in een bioreactor te kweken. Er wordt dan glucose en nitraat toegevoegd aan de kweekvloeistof. Op deze manier kunnen de algen efficiënter vetzuren produceren.
In een onderzoek werd N. oleoabundans gekweekt zonder licht. Elke dag werd van de populatie algen de populatiedichtheid en de biomassa bepaald. Van de kweekvloeistof werden de glucoseconcentratie en de nitraatconcentratie gemeten (afbeelding 2).
Behalve vetzuren maakt N. oleoabundans ook aminozuren. De aminozuurproductie gaat ten koste van de vetzuurproductie. In een vervolgonderzoek werd daarom bepaald bij welke verhouding tussen koolstof en stikstof (C/N-verhouding) van de kweekvloeistof de meeste vetzuren geproduceerd werden.
Door genetisch onderzoek weet De Jaeger welke genen verantwoordelijk zijn voor de zouttolerantie van de alg N. oleoabundans.
afbeelding 1

Foto van een man met bril in een laboratorium. Hij houdt een erlenmeyer met vloeistof omhoog en schenkt of giet de inhoud. Op de achtergrond staan flessen op een rek.
Vraag 7 2 punten
Bevatten vetzuren meer of minder stikstof (N) dan aminozuren? En zullen er daardoor meer vetzuren ontstaan bij een hoge of bij een lage C/N-verhouding?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
2022, tijdvak 1: Obesitas en diabetes type 2
Opgavetekst
Obesitas en diabetes type 2
Diabetes type 2 is een welvaartsziekte die in steeds meer landen veel voorkomt. Onderzoek toont aan dat voedingspatroon en erfelijke factoren een rol spelen in het ontwikkelen van deze aandoening.
Patiënten met diabetes type 2 maken wel insuline aan, maar de gevoeligheid van hun cellen voor insuline neemt af. De symptomen van diabetes type 2 zijn onder andere vermoeidheid en dorst. Na verloop van tijd kan schade aan bloedvaten ontstaan.
Bij het ontstaan van diabetes type 2 zijn veranderingen op verschillende organisatieniveaus waar te nemen.
Bij patiënten met onbehandelde diabetes type 2 wordt niet alle glucose uit de voorurine opgenomen. Als gevolg hiervan produceren de patiënten veel urine.
Vraag 21 2 punten
Bij het ontstaan van diabetes type 2 zijn veranderingen op verschillende organisatieniveaus waar te nemen. Veranderingen zijn: 1 De opname van glucose uit het bloed door de cellen vermindert. 2 De hersenstam registreert een hoge osmotische waarde van het bloed. 3 De patiënt gaat veel drinken. 4 Receptoren voor insuline worden minder gevoelig. Noteer de nummers 1 tot en met 4 in de juiste volgorde van oorzaak naar gevolg onder elkaar. Noteer achter elk nummer op welk organisatieniveau de betreffende verandering is beschreven. Kies uit molecuulniveau, celniveau, orgaanniveau en organismeniveau. Gebruik elk niveau één keer.
Bekijk het antwoord
- Noteert de nummers in de juiste volgorde van oorzaak naar gevolg: 4, 1, 2, 3. (1p)
- Noteert per nummer het juiste organisatieniveau: 4 molecuulniveau, 1 celniveau, 2 orgaanniveau, 3 organismeniveau. (1p)
Obesitas en diabetes type 2 (vervolg)
In sommige families ontwikkelen opeenvolgende generaties diabetes type 2. Omdat zowel voedingspatroon (dieet) als erfelijke factoren een rol spelen, is het lastig vast te stellen hoe groot de rol van deze factoren afzonderlijk is.
Amerikaanse wetenschappers hebben bij ratten de invloed van het dieet op de glucoseconcentratie in het bloed onderzocht. Mannelijke ratten die genetisch vrijwel identiek waren, werden gevoed met een normaal of met een vetrijk dieet (VRD). De VRD-ratten ontwikkelden obesitas (ernstig overgewicht).
Beide groepen kregen, na een periode zonder eten en drinken, een glucosedrankje te drinken (tijdstip 0). Daarna werden de veranderingen in de concentratie glucose (afbeelding 1, diagram 1) en in de concentratie insuline (afbeelding 1, diagram 2) in het bloed bepaald.
Beide groepen kregen een dag later een hoeveelheid insuline ingespoten. Het diagram in afbeelding 2 geeft de veranderingen weer van de glucoseconcentratie in het bloed na inspuiting van insuline op tijdstip 0.
De mannetjesratten uit beide dieetgroepen werden gekruist met vrouwtjes die een normaal dieet hadden. De nakomelingen werden onderzocht op verschillende eigenschappen.
Het geboortegewicht van de jongen bleek nauwelijks te verschillen in de twee groepen. De glucoseregulatie van de vrouwelijke nakomelingen van de VRD-vaderratten was wel verstoord. De genexpressie in de cellen van de eilandjes van Langerhans bleek bij deze vrouwtjes afwijkend te zijn.
De onderzoekers toonden verschillen in genexpressie aan door de hoeveelheid van bepaalde organische stoffen te meten.
afbeelding 1

| Tijd (min) | VRD | normale voeding |
|---|---|---|
| 0 | 5,6 | 4,7 |
| 15 | 15,7 | 12,5 |
| 30 | 16,5 | 11,8 |
| 45 | 14,0 | 10,0 |
| 60 | 11,4 | 8,1 |
| 75 | 10,0 | 7,3 |
| 90 | 8,6 | 6,5 |
| Tijd (min) | VRD | normale voeding |
|---|---|---|
| 0 | 0,75 | 0,20 |
| 15 | 1,52 | 1,28 |
| 30 | 2,13 | 0,92 |
| 45 | 2,08 | 0,86 |
| 60 | 2,04 | 0,80 |
| 75 | 1,95 | 0,75 |
| 90 | 1,87 | 0,68 |
Vraag 23 2 punten
Naar aanleiding van afbeelding 1 worden de volgende uitspraken gedaan: 1 Als gevolg van de insulineafgifte stijgt de glucoseconcentratie. 2 Het dieet van een rat heeft invloed op de regulatie van de glucoseconcentratie. Welke uitspraak is juist?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
2022, tijdvak 1: Gieren in gevaar
Opgavetekst
Gieren in gevaar
In Afrika is de populatiegrootte van de meeste gierensoorten in vijftig jaar met meer dan tachtig procent afgenomen. Belangrijkste oorzaak is de mens, die de vogels bejaagt en vergiftigt. De afname heeft gevolgen voor de ecosystemen waarvan de vogels deel uitmaken.
Gieren zoals de witruggier (afbeelding 1) zijn aaseters. Ze scheuren het lichaam van een dood dier (kadaver) open, steken hun kop in het lichaam en vreten de ingewanden, spieren, pezen, huid en zelfs de botten op. Het eten van kadavers is riskant. Kadavers zijn broedplaatsen van bacteriën die infectieziekten kunnen veroorzaken.
Gieren en bacteriën die van het kadaver leven, spelen een rol in de kringloop van stoffen. In afbeelding 2 is een kringloop van stoffen vereenvoudigd weergegeven.
In de genummerde vakken van afbeelding 2 ontbreken de woorden consumenten, producenten en reducenten.
afbeelding 2

| Van | Naar | Proces |
|---|---|---|
| 1 | 2 | organische stoffen |
| 2 | 3 | organische stoffen |
| 1 | 3 | organische stoffen |
| 2 | 1 | anorganische stoffen |
| 3 | 1 | anorganische stoffen |
Vraag 42 2 punten
Gieren hebben maagzuur met een extreem lage pH. Leg uit dat dit functioneel is bij de voedingswijze van gieren.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat gieren veel schadelijke/ziekteverwekkende bacteriën binnenkrijgen en dat de lage pH deze bacteriën doodt; of dat bot/kalk in het maagzuur oplost, waardoor voedingstoffen verteerd/opgenomen kunnen worden (gieren krijgen meer energie/bouwstoffen). (2p)
2022, tijdvak 2: Borstvoeding
Opgavetekst
Borstvoeding
Ava en haar partner Glenn verwachten binnenkort hun eerste kind. Ze bezoeken een voorlichtingsavond over borstvoeding. Lactatiekundige Rosanne geeft informatie.
Tijdens de zwangerschap vinden veranderingen plaats in het borstweefsel van een vrouw. Het aantal melkkanaaltjes neemt toe en dekweefselcellen van de melkkanaaltjes differentiëren zich tot melkproducerende kliercellen. Groepjes van deze cellen vormen samen de melkkliertjes. Rondom elk melkkliertje ontwikkelen zich speciale oxytocine-gevoelige spiercellen. Als deze spiercellen zich samentrekken, wordt melk in de melkkanaaltjes geperst (afbeelding 1).
Na de bevalling komt de melkproductie meestal goed op gang. Als zintuigcellen in de tepel gestimuleerd worden, ontstaan impulsen in sensorische zenuwcellen. De impulsen worden verwerkt in het centraal zenuwstelsel. Dit leidt tot de afgifte van oxytocine. Oxytocine komt vervolgens terecht bij de melkkliertjes.
Rosanne adviseert om een borst steeds helemaal leeg te laten drinken door de baby. De melkproductie wordt namelijk gestimuleerd doordat de borst leeg is. Het FIL-eiwit dat aanwezig is in moedermelk regelt dit proces.
Glenn vraagt wat het verschil in samenstelling is tussen flesvoeding en borstvoeding. Rosanne antwoordt dat moedermelk antistoffen bevat. Daardoor is de baby gedurende de periode van borstvoeding immuun voor veel ziekten, zoals maag- en darminfecties.
Rosanne noemt nog een ander voordeel van borstvoeding: moedermelk stimuleert een gunstige soortensamenstelling van darmbacteriën bij de baby. Moedermelk bevat namelijk oligosachariden die voor de baby onverteerbaar zijn, zoals lacto-N-tetraose (afbeelding 2). Deze oligosachariden kunnen wel worden afgebroken door bepaalde gunstige darmbacteriën, de bifidobacteriën.
Bij een baby met minder bifidobacteriën in de darm kunnen schadelijke bacteriën in de darm zich makkelijker vermeerderen. Hierdoor kunnen ontstekingen in de dikke darm ontstaan die leiden tot een sterke toename van de darmperistaltiek. Door verminderde waterresorptie kan dan diarree ontstaan.
Afbeelding 1

Links een doorsnede van een borst met veel melkkliertjes, die via melkkanaaltjes naar de tepel lopen. Rechts een uitvergroting van een melkkliertje met bovenaan een melkkanaaltje, in de wand kliercellen en eromheen spiercellen. Aanwijzingen in de figuur: melkkanaaltje, kliercel, spiercel.
Vraag 17 1 punt
Verklaar waardoor een toename in darmperistaltiek leidt tot een verminderde waterresorptie.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de verblijfsduur van de voedselbrij in de (dikke) darm verkort is, of dat de voedselbrij de darm te snel verlaat, waardoor effectieve waterresorptie niet mogelijk is. (1p)
2022, tijdvak 2: Insecten resistent tegen GM-gewassen?
Opgavetekst
Insecten resistent tegen GM-gewassen?
GM-gewassen zijn landbouwgewassen die genetisch gemodificeerd zijn. Veel GM-gewassen produceren gifstoffen die hen beter beschermen tegen vraat door insecten. Insecten ontwikkelen echter resistentie tegen deze gifstoffen.
Met behulp van DNA-technieken brachten onderzoekers het Cry-gen van de bodembacterie Bacillus thuringiensis in bij maisplanten en katoenplanten. Het Cry-gen codeert voor een eiwit dat giftig is voor insecten. Rupsen gaan enkele dagen na het eten van de planten dood, waardoor er veel minder bestrijdingsmiddelen gebruikt hoeven worden bij de teelt van deze gewassen.
Het eiwit dat wordt gemaakt bij de expressie van het Cry-gen vormt eiwitkristallen. Deze kristallen lossen op bij een pH van 11 of hoger. Bij veel insecten is de pH van de darm hoger dan 11. De opgeloste Cry-eiwitten binden aan receptoren in het membraan van darmwandcellen, waarna er gaten in de darmwand ontstaan (perforatie). Als gevolg hiervan sterven de insecten.
De genetische modificatie met het Cry-gen werd bij katoenplanten toegepast als bestrijdingsmethode tegen het katoendaguiltje (Helicoverpa armigera), dat zijn eitjes legt op katoenplanten. De rupsen van deze vlinder (afbeelding 1) eten van de katoenbladeren. Een paar jaar na de introductie van de genetisch gemodificeerde katoenplanten werden er katoendaguiltjes gevonden die resistent waren tegen het Cry-eiwit.
Afbeelding 1

Foto van een rups van het katoendaguiltje die aan de rand van een blad zit.
Vraag 28 1 punt
Verklaar waardoor zelfs een kleine darmperforatie al dodelijk kan zijn.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juiste verklaring. Voorbeelden van een juist antwoord: eiwitsplitsende enzymen uit het spijsverteringskanaal kunnen delen van weefsels verteren; bacteriën uit de darmen kunnen een infectie in de weefsels veroorzaken; de hoge pH beschadigt de organen. (1p)
Als de kandidaat antwoordt dat er hierdoor minder voedingsstoffen opgenomen kunnen worden, geen scorepunt toekennen.
Vraag 29 1 punt
Voor mensen is het eten van planten met Cry-eiwitten niet schadelijk.
Geef hiervoor een mogelijke verklaring.
Bekijk het antwoord
- Geeft een juiste verklaring. Voorbeelden van een juist antwoord: de pH in het spijsverteringsstelsel van de mens is lager dan 11, waardoor de kristallen niet oplossen; spijsverteringsenzymen van de mens breken het gif af; in de menselijke darm zijn geen receptoren voor het Cry-eiwit aanwezig. (1p)
2022, tijdvak 3: IJskoud de beste?
Opgavetekst
afbeelding 2 IJskoud de beste?

Close-up van een hand met een capsule met medicijn: de meetpil.
Vraag 3 1 punt
Na 1 uur en 25 minuten passeert Brandon verhit en zwetend de finish.
Noteer de naam van het stofwisselingsproces waardoor de meeste warmte in zijn lichaam is ontstaan.
Bekijk het antwoord
- Noemt (aerobe) dissimilatie / verbranding (1p)
Aan het antwoord 'ATP-omzetting (bij spiercontractie)' het scorepunt toekennen.
2022, tijdvak 3: Stamceldonatie
Vraag 28 1 punt
Bij Paul wordt een andere methode toegepast om stamcellen te verkrijgen. Hij krijgt via een injectie een groeifactor (G-CSF) toegediend die de stamcellen in het beenmerg stimuleert om te gaan delen. Ook stimuleert G-CSF de migratie van stamcellen naar de bloedbaan. Daardoor kunnen na vijf dagen stamcellen worden verkregen uit zijn bloed.
De werking van G-CSF komt overeen met de werking van een bepaalde groep stoffen.
Welke groep stoffen is dat?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
2021, tijdvak 1: Pas op voor tekenbeten!
Opgavetekst
Afbeelding 1 Teek

Foto van een teek (Ixodes ricinus) van bovenaf, met de acht poten aan weerszijden van het ovale lichaam.
Afbeelding 2 Zuigsnuit van een teek

Grijswaardenfoto van de kop van een teek, met de zuigsnuit van voren gezien. De zuigsnuit is met een accolade en het label zuigsnuit aangegeven. Op de zuigsnuit zijn rijen kleine weerhaken zichtbaar.
Vraag 4 2 punten
Bij koorts wordt de norm voor de lichaamstemperatuur tijdelijk verschoven van 37 °C naar 38,5 °C of hoger. Vervolgens zullen diverse processen leiden tot een verhoging van de lichaamstemperatuur.
Processen die de lichaamstemperatuur beïnvloeden zijn:
1 rillen en klappertanden
2 verhoging van de zweetproductie
3 vernauwing van bloedvaten in de huid
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of het betreffende proces de lichaamstemperatuur zal laten stijgen of zal laten dalen.
Bekijk het antwoord
- Noteert bij alle drie de processen het juiste effect op de lichaamstemperatuur: 1 stijgen, 2 dalen, 3 stijgen. (2p)
Twee van de drie nummers correct geeft 1 punt; minder dan twee correct geeft 0 punten. Als de kandidaat symbolen (zoals pijlen, plussen of minnen) juist gebruikt, de punten toekennen naar analogie met het correctievoorschrift.
2021, tijdvak 1: Galstenen
Opgavetekst
Afbeelding 1 Scan van de buik

Dwarsdoorsnede van de buik op een scan. Links op het beeld staat rechts en rechts op het beeld staat links, zoals de patiënt ligt. Op de scan zijn vier witte plekken met de letters P, Q, R en S aangegeven. Q wijst naar een witte plek op de lever, die links op het beeld ligt.
Vraag 13 1 punt
Noor werkt als radiodiagnostisch laborant in een ziekenhuis. Ze maakt een scan van de buik van een patiënt. Deze patiënt kwam op de spoedeisende hulp met hevige pijn rechtsboven in de buik en met een gelige gelaatskleur. Op de scan (afbeelding 1) ziet Noor een witte plek op de lever. Dit bevestigt haar vermoeden dat het galstenen zijn die de buikpijn veroorzaken. Na overleg met de arts wordt de patiënt doorverwezen naar een internist voor behandeling.
Op de scan zijn vier witte plekken met letters aangegeven.
Noteer de letter die de witte plek op de lever aangeeft.
Bekijk het antwoord
- Noteert de letter Q. (1p)
Afbeelding 2 Organen

Vier lichaamsschetsen naast elkaar, elk met een letter eronder: P, Q, R en S. In elke schets is een orgaan of gebied donker gemarkeerd. Bij Q is de lever donker gemarkeerd, bij R een klein orgaan in de buik. Bij P is het skelet getekend met een donker gemarkeerd gebied. Bij S zijn donker gemarkeerde organen in het onderlijf te zien.
Vraag 14 1 punt
Galstenen kunnen ontstaan in de galblaas. Een deel van de galstenen bestaat voornamelijk uit bilirubine. Bilirubine is een afbraakproduct van hemoglobine en wordt met de gal uitgescheiden. Het ijzer (Fe3+) dat vrijkomt bij de afbraak van hemoglobine wordt gebonden aan eiwitten in het bloedplasma en vervoerd naar weefsels waar nieuw hemoglobine wordt geproduceerd.
In afbeelding 2 is een aantal organen met letters aangegeven.
Noteer de letter van het orgaan in afbeelding 2 waar ijzer uit het bloedplasma wordt opgenomen voor de productie van hemoglobine.
Bekijk het antwoord
- Noteert de letter P. (1p)
Afbeelding 3 Galblaas met galstenen

Schematische tekening van de galblaas met galstenen (een groep donkere stenen in het blaasje), de galgang en de twaalfvingerige darm. Bij de aansluiting op de twaalfvingerige darm staat de letter X bij een buis.
Vraag 15 1 punt
In afbeelding 3 is de galblaas met enkele galstenen getekend. De galgang is geblokkeerd door een galsteen. Gal en stoffen die vervoerd worden via buis X hopen zich hierdoor op. Dit veroorzaakt de pijn bij de patiënt.
Welke stof hoopt zich op in buis X uit afbeelding 3?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Vraag 18 2 punten
De internist besluit dat de galblaas van de patiënt moet worden verwijderd. Na de operatie krijgt de patiënt het advies om vette maaltijden te vermijden. Zonder galblaas wordt er namelijk te weinig gal afgegeven na een vette maaltijd.
Leg uit dat door het tekort aan gal niet al het vet verteerd kan worden.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat er door een tekort aan gal bij de patiënt minder vet geëmulgeerd wordt. (1p)
- Noemt dat de enzymen uit de alvleesklier hierdoor vetten minder goed afbreken. (1p)
Voorbeelden van een juist antwoord uit het correctievoorschrift: door het tekort aan gal is het contactoppervlak tussen vet en spijsverteringssappen kleiner, waardoor lipase minder goed vet kan afbreken; gal zorgt normaal voor emulgeren van vet, zodat enzymen het vet sneller verteren; gal verdeelt vet in kleine druppels waardoor enzymen het vet goed kunnen afbreken.
2021, tijdvak 1: 18p-tetrasomie
Opgavetekst
Afbeelding 1 Chromosoom 18 en het extra chromosoom i(18p)

Links een chromosoom 18 met de korte arm (p-arm), het centromeer en de lange arm (q-arm). Rechts het extra chromosoom i(18p), dat uit twee korte armen bestaat.
Afbeelding 2 Maagsonde

Schets van een mens met een maagsonde. De sonde loopt naar de maag en komt door de buikwand naar buiten, bij de aansluiting door de buikwand. Aan de sonde is een spuit met voedingsmengsel gekoppeld.
Vraag 36 1 punt
Maranja kan geen vaste voeding eten omdat ze niet kan slikken. Via een maagsonde wordt haar voeding direct in de maag gebracht (afbeelding 2). Maranja’s moeder pureert groenten, fruit en vlees. Door de juiste hoeveelheid water toe te voegen is het geschikt als sondevoeding.
De vertering van zetmeel uit de sondevoeding begint bij Maranja pas in de twaalfvingerige darm. Zelfs al zou speeksel van Maranja in haar maag komen, dan zouden de speekselenzymen daar zetmeel niet of nauwelijks kunnen verteren.
Verklaar waardoor speekselenzymen het zetmeel in de maag niet kunnen verteren.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat het speekselenzym (amylase) in de maag wordt verteerd, of dat de speekselenzymen niet werken bij de lage pH in de maag. (1p)
2021, tijdvak 2: Zwemmersjeuk
Opgavetekst
Afbeelding 1

Levenscyclus van Trichobilharzia in stappen. Een volwassen worm in een watervogel (1) legt eitjes; daaruit komen larven (2), die in een waterslak (3) uitgroeien tot cercariën. De cercariën verlaten de slak (4). Vanaf de cercariën lopen pijlen naar de watervogel (1) en naar de mens (5).
Vraag 29 2 punten
De larven beschadigen het darmweefsel van de watervogel. Watervogels met veel Trichobilharzia ocellata hebben daardoor soms een groeiachterstand. Geef twee verschillende verklaringen waardoor beschadiging van het darmweefsel kan leiden tot een groeiachterstand.
Bekijk het antwoord
- Geeft een eerste juiste verklaring, bijvoorbeeld: de opname van bouwstoffen in de darm is verminderd door de beschadiging van het darmweefsel; voor herstel van beschadigd darmepitheel zijn voedingsstoffen nodig; de kans op infectie is groter, waardoor meer energie nodig is voor de afweer. (1p)
- Geeft een tweede, van de eerste verschillende juiste verklaring, uit dezelfde voorbeelden of een andere juiste verklaring. (1p)
Als de kandidaat in beide verklaringen verminderde opname van bepaalde bouwstoffen noemt (bijvoorbeeld: 1. minder opname van vetten en 2. minder opname van eiwitten), hiervoor in totaal 1 scorepunt toekennen.
2021, tijdvak 3: Methaan uit koeienwinden: broeikaseffect of duurzame energie?
Opgavetekst
Methaan uit koeienwinden: broeikaseffect of duurzame energie?
Koeien produceren in hun spijsverteringskanaal grote hoeveelheden brandbaar methaangas (CH4). Het opvangen (afbeelding 1) en gebruiken van koeienwinden als duurzame energiebron lijkt dan ook een voor de hand liggende gedachte.
Wetenschappers proberen echter de methaanproductie bij koeien te verkleinen, omdat methaan een zeer sterk broeikasgas is. Hiervoor doen zij onderzoek naar het verband tussen de voerefficiëntie en de methaanproductie van een koe. De voerefficiëntie is de hoeveelheid melk die een koe per kilogram voer produceert.
In de pens, de eerste grote maag van een koe, wordt gras afgebroken door micro-organismen. De tussenproducten komen beschikbaar voor de koe. Methaanbacteriën, die zich ook in de pens bevinden, vergisten enkele van die tussenproducten tot methaan. Het methaangas komt vrij via winden en oprispend gas. Per dag produceert een koe honderden liters methaangas.
De celwanden van cellen van gras bestaan uit cellulose. Cellulose wordt afgebroken door cellulase in de pens van de koe.
afbeelding 1

Foto van een koe met een opvangsysteem op de rug, waarmee de gassen uit de pens worden opgevangen.
Vraag 35 1 punt
Tot welke scheikundige groep behoort cellulase?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 38 2 punten
Naast een effect op het versterkte broeikaseffect heeft een hoge voerefficiëntie ook andere milieuvoordelen.
Beschrijf een ander milieuvoordeel van een hoge voerefficiëntie.
Bekijk het antwoord
- Noemt een direct gevolg van een hogere voerefficiëntie (bijvoorbeeld minder veevoer nodig) (1p)
- Noemt een bijpassend milieuvoordeel (bijvoorbeeld minder land, bestrijdingsmiddelen, transport of mest) (1p)
Voorbeelden van een juist antwoord: er is minder land nodig voor de productie van veevoer, waardoor minder oerwoud wordt gekapt; als er minder veevoer geproduceerd hoeft te worden, zijn minder bestrijdingsmiddelen nodig; er is minder transport van veevoer nodig, waardoor er minder uitstoot is van schadelijke stoffen; koeien hebben minder voer nodig, waardoor de mestproductie vermindert.
2019, tijdvak 1: Planten die vliegen vangen
Opgavetekst
Planten die vliegen vangen
De vlieëbos is een struikachtige plant die groeit in Zuid-Afrika. De bladeren van deze plant zijn begroeid met kleverige haren waaraan kleine insecten blijven kleven. Wetenschappers onderzochten wat het voordeel hiervan is voor de plant.
Op vlieëbosplanten (Roridula gorgonias, afbeelding 1) leven vleesetende luizen (Pameridea roridulae) die zich op hun hoge poten moeiteloos tussen de kleverige haren van de plant verplaatsen. Ze voeden zich met de door de plant gevangen insecten zoals fruitvliegjes (afbeelding 2).
De vleesetende luizen worden gegeten door de spin Synaema marlothii, die zich ook voedt met door de plant gevangen insecten.
Net als vleesetende planten groeit vlieëbos op vochtige, voedselarme bodems en vangt insecten. In tegenstelling tot vleesetende planten maakt vlieëbos geen enzymen om de insecten te verteren. Onderzoekers vroegen zich af welk voordeel de planten dan hebben van de energie die zij investeren in de afscheiding van de kleverige stof.
Om dit te onderzoeken zetten ze een experiment op waarin ze fruitvliegjes voedsel gaven dat gelabelde organische stikstofverbindingen (met zwaar stikstof, $^{15}N$) bevat. De vliegjes werden vervolgens vastgeplakt op de planten met vleesetende luizen. Gelabelde stikstof werd later aangetroffen in de weefsels van deze planten.
Het bleek dat stikstof via de uitscheidingsproducten van de vleesetende luizen in de planten terechtkomt. Vleesetende luizen breken organische stikstofverbindingen van fruitvliegen af in hun verteringsstelsel. Stikstof komt onder andere voor in aminozuren en eiwitten.
In de gebieden waar de struik vlieëbos voorkomt, ontstaan elke paar jaar natuurbranden. De struik kan deze branden overleven doordat het onderste gedeelte van de stam zich onder de grond bevindt. Andere soorten, zoals de waboom (Protea nitida), overleven doordat ze een dikke schors hebben. Hierdoor kunnen deze soorten na een brand opnieuw uitlopen.
Vraag 6 2 punten
Noteer een andere stikstofhoudende organische stof uit het lichaam van de fruitvlieg, en noteer een enzym dat deze stof afbreekt.
Bekijk het antwoord
- Noemt een stikstofhoudende organische stof uit het lichaam van de fruitvlieg, anders dan aminozuren en eiwitten, zoals DNA, RNA, nucleotide, chitine, fosfolipide of ureum. (1p)
- Noemt een bijpassend enzym dat deze stof afbreekt. (1p)
Het enzym moet bij de genoemde stof passen. Voorbeelden van juiste combinaties: DNA met nuclease, RNA met RNA-ase, nucleotide met nucleotidase, chitine met chitinase, fosfolipide met (fosfo)lipase, ureum met urease.
2019, tijdvak 1: Smeerwortel
Opgavetekst
Smeerwortel
Als Adella zich in haar vinger snijdt bij het schillen van een appel, legt haar oma er een paar gekneusde bladeren van de smeerwortel op. Volgens oma helpt dit om de wond sneller te laten genezen. Adella wil weten of dit echt zo is.
Adella leest dat smeerwortel (Symphytum officinale, afbeelding 1) allantoïne bevat, een stof die de celdeling stimuleert. Ook bevat smeerwortel choline, dat nodig is voor de synthese van bepaalde neurotransmitters.
De plant produceert daarnaast pyrrolizidine alkaloïden (PA's). Deze giftige stoffen worden in verband gebracht met leveraandoeningen bij de mens.
Enkele onderzoeken geven aan dat het gebruik van smeerwortel genezing van wondjes kan stimuleren.
Er blijken verschillende variëteiten (chromosoomtypen) van de smeerwortel te zijn, elk met een verschillend chromosoomaantal. Zo zijn er smeerwortels met 24, 40 of 48 chromosomen per cel.
Bij een onderzoek zijn grote aantallen smeerwortels van verschillende variëteiten met elkaar gekruist. De onderzoekers hoopten hiermee een antwoord te kunnen geven op de vraag of de smeerwortelvariëteiten in Nederland tot één soort behoren.
De onderzoekers bestoven de bloemen handmatig door met een kwastje stuifmeel over te brengen van de ene naar de andere bloem. Zo werden bijvoorbeeld bloemen van planten met chromosoomtype 24 bestoven met stuifmeel van planten met chromosoomtype 40. Voor het handmatig bestuiven zijn in een vroegtijdig stadium de bloemen van de moederplant gecastreerd door de meeldraden te verwijderen. Hierdoor wordt voorkomen dat zelfbestuiving plaatsvindt.
De resultaten van het onderzoek staan in tabel 1.
Vraag 34 1 punt
Amerikaans onderzoek toonde een oorzakelijk verband aan tussen inname van grote hoeveelheden smeerwortel en het ontstaan van leveraandoeningen. Het drinken van thee van de blaadjes van smeerwortel wordt daarom sterk afgeraden. Voor wondbehandeling met smeerwortel geldt geen negatief advies. Verklaar waardoor het drinken van smeerwortelthee een groter gezondheidsrisico vormt dan het leggen van een smeerwortelblad op een wondje.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat er bij het drinken van thee, via de darmen, een grotere hoeveelheid PA's wordt opgenomen dan bij wondbehandeling, via de huid. (1p)
2019, tijdvak 2: De ziekte van Wilson
Opgavetekst
Afbeelding 1

Doorsnede van het oog met de letters P, Q, R, S, T en U bij verschillende plaatsen.
Vraag 1 1 punt
In afbeelding 1 is in een doorsnede van het oog een aantal plaatsen met letters aangegeven. De ziekte van Wilson is een zeldzame aandoening waarbij de uitscheiding van koper is verstoord. Hierdoor hoopt koper zich op in de lever, maar ook aan de rand van het hoornvlies, waardoor de verkleuringen ontstaan. Noteer de letter waarmee de plaats is aangegeven waar de koperophoping ontstaat.
Bekijk het antwoord
- Noteert de letter Q (1p)
Afbeelding 3

Doorsnede van een deel van een leverlobje met de plaatsen 1 t/m 4. De galgang en de bloedvaten zijn met cijfers aangegeven. Pijlen geven de stroomrichting aan. Op plaats 1 en 4 stroomt zuurstofarm bloed.
Vraag 4 2 punten
Koper wordt actief opgenomen in de darmen en komt via het bloed in de lever. Bij gezonde mensen wordt 80 tot 90 procent van het opgenomen koper weer uitgescheiden door de lever. In afbeelding 3 is een doorsnede van een deel van een leverlobje te zien. De galgang en bloedvaten zijn met cijfers aangegeven. Op plaats 1 en 4 stroomt zuurstofarm bloed. De pijlen geven de stroomrichting aan. Noteer het nummer van de plaats waar het koper het eerst aanwezig is na opname in de darmen. Noteer het nummer van de plaats waar bij gezonde mensen het uitgescheiden koper het leverlobje verlaat.
Bekijk het antwoord
- Noemt nummer 1 als de plaats waar het koper het eerst aanwezig is na opname in de darmen (1p)
- Noemt nummer 2 als de plaats waar het uitgescheiden koper het leverlobje verlaat (1p)
Vraag 5 1 punt
Janneke krijgt medicijnen die de koperopname in de darmen afremmen. Ook moet ze een dieet volgen om leverschade te voorkomen. Door leverschade kunnen problemen ontstaan met de stofwisseling van eiwitten. Noteer twee processen in de eiwitstofwisseling die worden uitgevoerd door de lever.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee juiste processen uit de eiwitstofwisseling in de lever (1p)
Twee juiste processen geven 1 punt; minder dan twee juiste processen 0 punten. Voorbeelden van juiste processen: afbraak van aminozuren / de(s)aminering, aanmaak van ureum, aanmaak van (plasma)eiwitten, afbraak van eiwitten, omzetten van aminozuren / transaminering.
2019, tijdvak 2: Bruinvis verhongert in een zee vol vis
Vraag 16 2 punten
Uit het onderzoek bleek dat bruinvissen veel haring, sprot en zandspiering eten, maar ook magere vissoorten als wijting en grondel. Vooral in jonge aangespoelde bruinvissen wordt veel grondel in de maag aangetroffen. Drie groepen voedingsstoffen zijn: 1 bouwstoffen, 2 brandstoffen, 3 vitamines. Noteer de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar op je antwoordblad en geef achter elk nummer aan of van deze groep wel of geen tekort kan ontstaan door het eten van alleen maar magere vis.
Bekijk het antwoord
- Noteert bij 1 bouwstoffen, bij 2 brandstoffen en bij 3 vitamines telkens 'wel' (er kan van elke groep een tekort ontstaan) (2p)
Drie nummers correct aangevuld (1 wel, 2 wel, 3 wel): 2 punten. Twee nummers correct: 1 punt. Minder dan twee nummers correct: 0 punten.
2019, tijdvak 2: Het smaakt naar nootjes, maar dan met pootjes
Vraag 25 1 punt
Karin eet al een aantal jaren vegetarisch. Met de voedingswaarde wordt in dit geval de bruikbaarheid van het voedsel als eiwitbron bedoeld. De eiwitten uit peulvruchten bevatten, net als vlees, bepaalde aminozuren die onmisbaar zijn in onze voeding, zoals valine, threonine en lysine. Noteer hoe deze groep onmisbare aminozuren wordt genoemd.
Bekijk het antwoord
- Noemt essentiële aminozuren (1p)
Vraag 29 2 punten
Tijdens een kookworkshop maakt Karin kennis met een alternatieve eiwitbron: insecten, zoals sprinkhanen en meelwormen. Insecten hebben een hoge voedselconversie: voor een kilogram rundvlees is tien kilogram voer nodig, voor een kilogram insecten slechts drie kilogram. Welk verschil tussen runderen en insecten zal de belangrijkste oorzaak zijn van dit grote verschil in voedselconversie?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
2019, tijdvak 2: Kanoet met te korte snavel
Vraag 36 2 punten
Trekvogels zoals de kanoet slaan hun reservevoedsel op in de vorm van vet. Reserves kunnen ook aangelegd worden in de vorm van koolhydraten zoals glycogeen. Vetten leveren 38 Joule per gram, koolhydraten leveren 17 Joule per gram. Leg uit dat het voor een trekvogel voordeliger is om vet als reservevoedsel op te slaan in plaats van glycogeen.
Bekijk het antwoord
- Beschrijft dat vet per gram meer energie oplevert, waardoor er een kleinere massa reservestof nodig is (1p)
- Noemt een bijbehorend gevolg voor het vliegen, zoals minder energie gebruiken bij het vliegen of beter kunnen vliegen omdat de vogel lichter is (1p)
De opgave noemt Joule per gram; in het correctievoorschrift is dit kJ per gram. Voor deze vraag is dat niet relevant, omdat de kandidaat de twee waarden met elkaar vergelijkt. Voorbeelden: door energie in vetten op te slaan is er een kleinere massa reservestof nodig, waardoor de vogel minder energie gebruikt bij het vliegen; als een kanoet zijn energie in glycogeen opslaat, wordt hij zwaarder en kan hij minder goed vliegen.
2018, tijdvak 1: Zetmeeldieet maakte van de wolf een hond
Opgavetekst
Zetmeeldieet maakte van de wolf een hond
Meer dan 10.000 jaar geleden is het voedingspatroon van de voorouders van onze huidige hond veranderd. Dit is een belangrijke stap geweest in de ontwikkeling van de wolf tot huisdier (domesticatie).
Volgens de Zweedse onderzoeker Axelsson is de domesticatie versneld doordat de voorouder van de huidige hond zetmeel beter kon verteren dan de wolf. De onderzoeker koppelt die aanpassing aan de opkomst van de landbouw, zo’n 11.000 jaar geleden. Mensen vestigden zich op vaste plaatsen waar ze granen en peulvruchten gingen verbouwen. Bij die nederzettingen was afval met voedselresten te vinden. Zo ontstond een nieuwe voedingsbron voor de wolf die mogelijk bijdroeg aan de ontwikkeling van de wolf tot hond.
In de loop van 11.000 jaar zijn hond en wolf sterk van elkaar gaan verschillen. Naast mutatie en selectie is er nog een factor die hierin een belangrijke rol heeft gespeeld.
Bron 28
Axelsson vond tussen de groep honden en de groep wolven verschillen in tien genen die een rol spelen bij de vertering van zetmeel en vetten. Nadat het onderzoek was opgeschaald tot 136 honden en 35 wolven vond de onderzoeker de volgende resultaten voor het gen voor amylase:
1 Alle wolven hadden twee kopieën van dit gen, terwijl de honden 4 tot 30 kopieën hadden.
2 Bij honden werd elk gen voor amylase gemiddeld 28 keer vaker afgelezen dan bij wolven.
3 Amylase van honden was efficiënter in het ‘knippen’ van zetmeel dan amylase van wolven.
Vraag 31 2 punten
Door welke van deze drie resultaten wordt mede verklaard dat honden beter zetmeel verteren dan wolven?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
2018, tijdvak 1: Poeptransplantatie
Opgavetekst
Poeptransplantatie
De oma van Marah is met een ontsteking aan haar been in het ziekenhuis opgenomen. De ontsteking is daar behandeld met een antibioticum. Toen haar been begon te genezen kreeg oma last van diarree. Na enige tijd werd de diagnose gesteld: een darminfectie met Clostridium difficile.
Het toxine dat Clostridium difficile afgeeft, tast het epitheel (dekweefsel) van de dikke darm aan.
De oma van Marah krijgt als behandeling opnieuw een antibioticumkuur voorgeschreven.
Tijdens de biologieles heeft Marah gehoord dat antibioticagebruik ook nadelige kanten heeft. Ze zoekt op Wikipedia wat voor infectie haar oma eigenlijk heeft en leest het volgende:
Clostridium difficile is een grampositieve, anaerobe, sporevormende staafbacterie die veel voorkomt in de darmen maar daar doorgaans geen problemen veroorzaakt. Bij 80% van de pasgeborenen en bij 9% van de volwassenen is deze bacterie aantoonbaar in de ontlasting (dus ook in hun darmstelsel). Overmatige groei van Clostridium difficile (clostridiumziekte) bij volwassenen kan ontstaan door het gebruik van antibiotica.
Nederlandse huisartsen zijn terughoudend in het voorschrijven van antibiotica. Zo proberen ze een risico te minimaliseren.
Vraag 35 1 punt
Verklaar hoe door aantasting van het darmepitheel diarree kan ontstaan.
Bekijk het antwoord
- Verklaart dat door het aantasten van de darmwand de waterresorberende functie van de darm wordt verstoord. (1p)
Opmerking uit het correctievoorschrift: antwoordt de kandidaat dat diarree ontstaat omdat onder invloed van toxines de peristaltische bewegingen toenemen, dan dit scorepunt niet toekennen.
Bron 31
De behandeling van clostridiumziekte met antibiotica duurt lang en vaak komen de klachten weer terug. Daarom werd in het AMC in Amsterdam een onderzoek gedaan naar het toepassen van fecale bacterietherapie, ofwel poeptransplantatie, als alternatief voor de antibioticumbehandeling.
Internist Max Nieuwdorp legt uit hoe dit in zijn werk gaat: “Gezonde donoren leveren hun ontlasting in. Na menging met een vloeistof en filteren door een zeefje ontstaat een vloeistof die aan patiënten met een Clostridium-infectie kan worden toegediend. Op deze manier wordt de darm voorzien van een gezond bacteriebehang.”
De vloeistof wordt toegediend via een slangetje door de neus naar het spijsverteringskanaal.
Om de effectiviteit van fecale bacterietherapie te testen is uitgebreid klinisch onderzoek gedaan. Twee groepen patiënten met clostridiumziekte werden behandeld. Groep 1 kreeg een standaardbehandeling met antibiotica. Groep 2 kreeg fecale bacterietherapie.
De poeptransplantatie bleek zo succesvol dat het experiment vroegtijdig werd gestopt om ook de patiënten van groep 1 daarmee te behandelen.
Marah vindt zo’n poeptransplantatie wel een vies idee. Ze vraagt zich af of de bacteriën niet eenvoudig in een laboratorium gekweekt kunnen worden, zodat de patiënten in plaats van poep een bacteriepreparaat toegediend kunnen krijgen.
Max Nieuwdorp verwacht dat verder onderzoek inderdaad zal leiden tot een preparaat met specifieke soorten gekweekte darmbacteriën.
Bij een kweek moeten de abiotische factoren overeenkomen met de omstandigheden in de dikke darm.
Vraag 38 2 punten
Waar in het spijsverteringskanaal zal zich het uiteinde van het slangetje bevinden wanneer wordt gestart met de toediening?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 40 2 punten
Welke waarden moeten de factoren pH en zuurstofgehalte hebben om aan deze voorwaarde te voldoen?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
2018, tijdvak 2: Kunst-alvleesklier
Opgavetekst
Kunst-alvleesklier
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.
Een Nederlands bedrijf is erin geslaagd een kunst-alvleesklier te ontwikkelen op zakformaat. De 29-jarige Rien is een van de proefpersonen die de kunst-alvleesklier mag testen.
Rien heeft diabetes type 1. Door deze aandoening geeft zijn alvleesklier te weinig insuline af waardoor zijn lichaam het bloedsuikergehalte niet goed kan reguleren.
De kunst-alvleesklier (afbeelding 1) heeft een glucose-sensor en twee pompjes die, afhankelijk van het bloedsuikergehalte, het hormoon insuline of het hormoon glucagon in de juiste dosis aan het bloed toedienen.
Op 14-jarige leeftijd werd bij Rien diabetes type 1 geconstateerd. Vanaf dat moment moest hij vier keer per dag insuline gaan spuiten. Hij leerde om hypers (te hoge bloedsuikergehaltes) en hypo’s (te lage bloedsuikergehaltes) te vermijden door de hoeveelheid insuline die hij toediende, af te stemmen op de hoeveelheid koolhydraten die hij at. Ook moest hij rekening houden met zijn lichamelijke activiteit. Rien vertelt: “Ik moest vooral leren om bij sportactiviteiten niet te enthousiast van start te gaan. Anders voelde ik me na één uur al zo slap als een vaatdoek.”
Voor het feit dat Rien zich na één uur sporten zo slap voelde, wordt de volgende verklaring gegeven:
Door een sterke toename van de ...(1)… ontwikkelde Rien een …(2)…
Toen bij Rien de kunst-alvleesklier werd aangebracht, is de glucose-sensor op een bloedvat in zijn buik aangesloten. Hierbij werd, om twee redenen, niet voor de poortader gekozen. Eén reden is de diepe ligging van de poortader.
Rien gaat op zaterdag één uur na het ontbijt een voetbalwedstrijd spelen. Na de wedstrijd luncht hij. Meteen hierna kijkt hij naar een film. Zowel zijn ontbijt als lunch zijn koolhydraatrijke maaltijden.
Drie tijdstippen waarop mogelijk insuline wordt toegediend, zijn:
1 een half uur na het ontbijt,
2 tijdens de tweede helft van de voetbalwedstrijd,
3 tijdens het filmkijken, na de lunch.
Op een bepaald moment geeft de kunst-alvleesklier van Rien glucagon af in een ader in de buikwand. Dit hormoon heeft de lever als doelwitorgaan.
Niet alle functies van de alvleesklier worden door de kunst-alvleesklier overgenomen.
Afbeelding 1

Foto van de kunst-alvleesklier op zakformaat.
Vraag 5 1 punt
Niet alle functies van de alvleesklier worden door de kunst-alvleesklier overgenomen. Noteer een functie van de alvleesklier die de kunst-alvleesklier niet overneemt.
Bekijk het antwoord
- Noemt een functie van de alvleesklier die de kunst-alvleesklier niet overneemt. Voorbeelden van een juist antwoord: neutraliseren van het zuur uit de maag; productie van HCO3; afgifte van lipase; afgifte van alvleessap; vertering van zetmeel. (1p)
2018, tijdvak 2: MSUD
Opgavetekst
MSUD
Maud werkt als diëtiste in een academisch ziekenhuis. Een van haar patiëntjes is Stan, een baby met de zeldzame erfelijke stofwisselingsziekte MSUD. Met de ouders bespreekt zij een aangepast dieet voor Stan.
Kenmerkend voor MSUD (maple syrup urine disease) is een zoetige geur van de urine. Deze geur doet denken aan esdoornsiroop (maple syrup). Bij patiënten met MSUD werkt een bepaald enzym niet goed waardoor ze de aminozuren leucine, isoleucine en valine niet kunnen afbreken. Hierdoor ontstaat een te hoge concentratie van deze aminozuren in het bloed. Dit leidt ertoe dat MSUD, indien onbehandeld, hersenschade kan veroorzaken.
Een belangrijk orgaan bij de afbraak van aminozuren is de lever. Bij de afbraak van aminozuren ontstaat een afvalproduct dat wordt uitgescheiden.
Bij Stan werd MSUD ontdekt dankzij de hielprik. De hielprik vindt enkele dagen na de geboorte plaats. Er wordt bloed afgenomen dat onderzocht wordt om verschillende aangeboren aandoeningen op te sporen. Om te bepalen of een baby MSUD heeft, wordt de concentratie van verschillende aminozuren bepaald.
Om te voorkomen dat Stan klachten krijgt, schrijft Maud een voedingssupplement voor en geeft ze Stans ouders een dieetadvies voor Stan. Dit advies betreft de beperking van de inname van één van de hoofdgroepen van voedingstoffen: eiwitten, koolhydraten, vetten, mineralen of vitaminen.
Voor een uitgebreid onderzoek naar MSUD in de familie van Stan werd bij familieleden wangslijmvlies afgenomen en onderzocht. In de stamboom van de familie (afbeelding 1) zijn de uitslagen aangegeven. De ouders van Stan vragen zich af wat de kans is dat een volgend kind ook MSUD heeft.
Bij de ouders van Stans moeder (I-1 en I-2, afbeelding 1) werd het afwijkende allel niet aangetroffen. Dit betekent dat er één mutatie opgetreden is die heeft geleid tot het afwijkende allel bij Stans moeder. Vier cellen zijn:
1 een eicel van oma I-1,
2 een zaadcel van opa I-2,
3 de bevruchte eicel waaruit Stans moeder (II-2) is ontstaan,
4 een eicel van Stans moeder (II-2).
Vraag 9 2 punten
Bij de afbraak van aminozuren ontstaat een afvalproduct dat wordt uitgescheiden. Welk afvalproduct is dit? In welk orgaan wordt dit afvalproduct uitgescheiden?
Bekijk het antwoord
- Noemt ureum als afvalproduct. (1p)
- Noemt de nier(en) als orgaan waarin dit afvalproduct wordt uitgescheiden. (1p)
Vraag 11 2 punten
Om te voorkomen dat Stan klachten krijgt, schrijft Maud een voedingssupplement voor en geeft ze Stans ouders een dieetadvies voor Stan. Dit advies betreft de beperking van de inname van één van de hoofdgroepen van voedingstoffen: eiwitten, koolhydraten, vetten, mineralen of vitaminen. Welke van de bovenstaande hoofdgroepen van voedingsstoffen moet beperkt worden in het dieet van Stan? Licht je antwoord toe.
Bekijk het antwoord
- Noemt eiwitten als hoofdgroep die beperkt moet worden. (1p)
- Uit de toelichting moet blijken dat eiwitten zijn opgebouwd uit aminozuren (waaronder valine, leucine en isoleucine die niet afgebroken kunnen worden door Stan). (1p)
2018, tijdvak 2: Muizenplaag
Opgavetekst
Muizenplaag
In de winter van 2015 werd het Friese platteland geteisterd door een muizenplaag. Veel melkveeboeren hadden een grote schadepost doordat de muizen hun weilanden ruïneerden. Wietse en Jelte onderzoeken de biologische aspecten van deze muizenplaag.
De muis die de plaag veroorzaakte, was de veldmuis (Microtus arvalis, afbeelding 1). De veldmuizen graven gangen en eten graswortels waardoor het gras verdroogt. Wietse en Jelte denken dat in de wortels van gras koolhydraten worden opgeslagen in de vorm van zetmeel, dat goed door veldmuizen te verteren is. Daarnaast vragen ze zich af of graswortels glucose en vitamine C bevatten.
Voor de opbouw van zetmeel worden suikers gebruikt. Suikers worden vanuit de grassprieten naar de wortels getransporteerd.
In de wortel wordt een gedeelte van de koolhydraten als reservevoedsel opgeslagen, en een gedeelte wordt gebruikt.
Om te onderzoeken welke voedingstoffen in graswortels aanwezig zijn, voeren Wietse en Jelte het volgende experiment uit. Ze verzamelen 10 gram graswortels en persen die uit. Het op die manier verkregen sap vullen ze aan met water tot 15 mL. Ze gebruiken standaard-indicatorreacties om voedingstoffen aan te tonen. Tabel 1 geeft de kleuromslag aan van de indicatorreactie.
Wietse en Jelte vullen drie genummerde buizen elk met 5 mL van het verdunde graswortelsap en onderzoeken buis 1 met Fehlings-reagens, buis 2 met joodoplossing en buis 3 met DCPIP. In tabel 2 staan hun resultaten.
De veldmuizen moeten het zetmeel uit de wortels eerst verteren. De koolhydraatvertering vindt bij de muis op dezelfde manier plaats als bij de mens. Bij vertering van zetmeel tot monosachariden zijn verschillende enzymen betrokken.
Een paartje veldmuizen kan een aantal maal per jaar een nest van ongeveer vijf jonkies krijgen. Onder gunstige omstandigheden kan de populatie daardoor elke drie maanden drie keer zo groot worden. Deze snelle voortplanting zorgt ervoor dat eens in de drie jaar de populatie tot plaaggrootte uitgroeit. Gewoonlijk sterft hierna een groot deel van de populatie en begint de cyclus opnieuw.
Met deze gegevens berekenen Wietse en Jelte hoe een populatie van 100 veldmuizen gedurende drie jaar in aantal kan toenemen. Ze gaan er in hun berekening van uit dat tijdens de gehele periode de omstandigheden gunstig zijn. Ze geven hun resultaten in een diagram weer. Hieronder zijn twee diagrammen weergegeven (diagram 1 en diagram 2).
Wietse en Jelte bekijken het gebied waar de plaag heerst, op Google Earth. De foto is genomen vóór de muizenplaag toen het gras nog groen was. Ze zien dat het grootste gedeelte van het gebied bestaat uit grasland (afbeelding 2).
Wietse en Jelte bedenken dat het voor het onder controle houden van de muizenpopulatie verstandig zou zijn om afwisselende begroeiing aan te brengen tussen de weilanden.
Vraag 17 2 punten
De veldmuizen moeten het zetmeel uit de wortels eerst verteren. Bij vertering van zetmeel tot monosachariden zijn verschillende enzymen betrokken. Noteer alle klieren die deze enzymen produceren.
Bekijk het antwoord
- Noemt drie juiste klieren die de enzymen voor de vertering van zetmeel produceren, uit: speekselklier(en), alvleesklier, (dunne-)darmsapklieren / enzymproducerende darmcellen / crypten van Lieberkühn. (2p)
Puntentabel uit het correctievoorschrift: voor drie juiste klieren 2 punten; voor drie juiste klieren en een onjuist deel 1 punt; voor alleen twee juiste klieren 1 punt; voor alle overige antwoorden 0 punten. Juiste klieren: speekselklier(en), alvleesklier en (dunne-)darmsapklieren / enzymproducerende darmcellen / crypten van Lieberkühn.
2018, tijdvak 2: Pandakeutels
Opgavetekst
Pandakeutels
Reuzenpanda’s zijn het grootste deel van de dag bezig met het eten van bamboe (afbeelding 1). Deze eigenschap bracht wetenschappers op het idee darmbacteriën van reuzenpanda’s te gebruiken bij de productie van biobrandstoffen.
De reuzenpanda kan leven op een dieet van uitsluitend bamboe dankzij de cellulase die zijn darmbacteriën produceren.
In tegenstelling tot andere beren houden reuzenpanda’s niet van vlees. Het gen dat vlees hartig laat smaken (het T1R1-gen), is bij de reuzenpanda veranderd. Hierdoor heeft vlees voor reuzenpanda’s geen aantrekkelijke smaak.
Het T1R1-gen codeert voor een receptor die vlees hartig doet smaken: de umami-receptor.
Bij de reuzenpanda is een mutatie van het T1R1-gen verantwoordelijk voor niet-werkzame umami-receptoren.
De darmbacteriën van de reuzenpanda staan sterk in de belangstelling van wetenschappers die onderzoek doen naar de productie van tweede-generatie-biobrandstoffen. Tweede-generatie-biobrandstoffen worden verkregen uit plantenresten die overblijven na het oogsten van gewassen. Eerste-generatie-biobrandstoffen worden gemaakt uit maïs of suikerriet.
De darmbacteriën van de reuzenpanda zijn in staat om heel efficiënt cellulose af te breken tot enkelvoudige suikers. Door genen van deze bacteriën in te bouwen in gistcellen zouden de enzymen die cellulose afbreken, op grote schaal geproduceerd kunnen worden. De gemodificeerde gist wordt dan in een bioreactor vermeerderd en aangezet tot productie van de gewenste enzymen (afbeelding 2). Deze enzymen worden gebruikt voor de productie van tweede-generatie-biobrandstoffen.
Voor een optimale productie van enzymen door gist moeten de ideale abiotische omstandigheden worden gecreëerd in de bioreactor.
De tweede-generatie-biobrandstoffen moeten een oplossing bieden voor het versterkt broeikaseffect, dat veroorzaakt wordt door het gebruik van fossiele brandstoffen.
Vraag 41 2 punten
De reuzenpanda kan leven op een dieet van uitsluitend bamboe dankzij de cellulase die zijn darmbacteriën produceren. Leg uit dat reuzenpanda’s zonder cellulase niet zouden overleven op een dieet van bamboe.
Bekijk het antwoord
- Uit het antwoord moet blijken dat cellulase nodig is om cellulose (celwanden) af te breken of te verteren. (1p)
- Uit het antwoord moet blijken dat de reuzenpanda zonder cellulase onvoldoende energie of voedingsstoffen binnen zou krijgen. (1p)
Hoe vaak voeding en vertering in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 5-6, 29-31 | 5 | 12% |
| 2026, tijdvak 2 | 21-24, 28, 40-41, 43-45 | 10 | 22% |
| 2025, tijdvak 1 | 24, 42, 48 | 3 | 6% |
| 2025, tijdvak 2 | 10, 25, 44 | 3 | 7% |
| 2024, tijdvak 1 | 29, 38, 45 | 3 | 7% |
| 2024, tijdvak 2 | 4, 27-29, 32 | 5 | 10% |
| 2023, tijdvak 1 | 41 | 1 | 2% |
| 2023, tijdvak 2 | 3, 23, 37-38 | 4 | 9% |
| 2022, tijdvak 1 | 7, 21, 23, 42 | 4 | 10% |
| 2022, tijdvak 2 | 17, 28-29 | 3 | 7% |
| 2022, tijdvak 3 | 3, 28 | 2 | 5% |
| 2021, tijdvak 1 | 4, 13-15, 18, 36 | 6 | 15% |
| 2021, tijdvak 2 | 29 | 1 | 2% |
| 2021, tijdvak 3 | 35, 38 | 2 | 5% |
| 2019, tijdvak 1 | 6, 34 | 2 | 5% |
| 2019, tijdvak 2 | 1, 4-5, 16, 25, 29, 36 | 7 | 15% |
| 2018, tijdvak 1 | 31, 35, 38, 40 | 4 | 9% |
| 2018, tijdvak 2 | 5, 9, 11, 17, 41 | 5 | 12% |
In 18 van de 18 ingedeelde examens biologie havo staat een vraag over voeding en vertering, samen 70 vragen (9% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2026, tijdvak 2: 10 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 11% van de vragen over voeding en vertering, daarvoor 8%. Dat aandeel is dus stabiel.
Oefenen met voeding en vertering
Maak de 15 nieuwste examenvragen over voeding en vertering online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2026, 2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over voeding en vertering
Andere onderwerpen biologie havo
- Ecologie
- Zenuwstelsel en hormonen
- Afweer
- Bloedsomloop
- Erfelijkheid
- Evolutie
- Planten en fotosynthese
- DNA en eiwitsynthese
- Ademhaling
- Cellen
- Voortplanting
Voeding en vertering op andere niveaus
- Examenvragen voeding en vertering biologie vmbo-bb
- Examenvragen voeding en vertering biologie vmbo-gl/tl
- Examenvragen voeding en vertering biologie vmbo-kb
- Examenvragen voeding en vertering biologie vwo
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen biologie havo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Hoe ToetsChecker biologie per vraagtype nakijkt, lees je op biologie toetsen nakijken met AI.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op biologie oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt voeding en vertering voor in het eindexamen biologie havo?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 70 vragen over voeding en vertering, 9% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 18 van die examens.
In welk examen biologie havo stonden de meeste vragen over voeding en vertering?
In het examen van 2026, tijdvak 2, met 10 vragen: 21-24, 28, 40-41, 43-45.
Hoe oefen ik examenvragen over voeding en vertering?
Op deze pagina staan alle vragen over voeding en vertering met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.