Examenvragen inkomen en consumptie economie havo

38 vragen over inkomen en consumptie uit 13 centrale examens van 2018 tot en met 2026.

Kort antwoord

Inkomen en consumptie komt in 13 van de 18 examens economie havo voor, met 38 vragen (7% van alle examenvragen). Het meest in 2022, tijdvak 2 (7 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.

Alle examenvragen over inkomen en consumptie

Per examen de vragen over inkomen en consumptie, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.

Oefen de vragen over dit onderwerp online

2026, tijdvak 1: Belastingen en herverdeling

Opgavetekst

Het Centraal Planbureau (CPB) onderzoekt het effect van het belastingstelsel voor verschillende inkomensgroepen in Nederland.

Het CPB kijkt hierbij naar het gemiddelde bruto-jaarinkomen, de betaalde belastingen, sociale premies en het gemiddeld belastingtarief.

Het CPB analyseert de herverdeling met figuur 1.

Figuur 1 Inkomensverdeling na herverdeling in Nederland

Gebruik figuur 1.

Vraag 10 2 punten

Bereken hoeveel procent de 10% huishoudens met de hoogste inkomens meer verdient dan de 10% huishoudens met de laagste inkomens.

Lijngrafiek van het cumulatieve totale inkomen tegen het cumulatieve aantal huishoudens, met een stippellijn als gelijke verdeling en punten (10;3) t/m (90;75). Bekijk in Opgaven, pagina 5

Bekijk het antwoord

Een voorbeeld van een juist antwoord is:

  • De 10% huishoudens met de hoogste inkomens verdient (100% − 75%) = 25%. De 10% huishoudens met de laagste inkomens verdient (3% − 0%) = 3%. (1)
  • 25 / 3 x 100% ≈ 733,33% (1)

Opmerking: Als de leerling een verschil berekent in procentpunten maximaal 1 scorepunt toekennen.

Vraag 10 in het hele examen

2025, tijdvak 1: AOW-leeftijd

Opgavetekst

De AOW is een basispensioen voor ouderen. Door de vergrijzing verslechtert de betaalbaarheid van de AOW: er zijn minder werkenden die premie betalen waarmee de uitkeringen in dat jaar worden betaald. De Nederlandse overheid heeft daarom een aantal jaar geleden besloten de AOW-leeftijd geleidelijk te verhogen van 65 naar 67 jaar en daarna te koppelen aan de levensverwachting. De AOW-leeftijd stijgt dan mee met de gemiddelde levensverwachting.

Bron 1 Maatregelen en doorrekening van de gevolgen bij verlaging van de pensioenleeftijd

maatregelengevolgen
1. Bespaar op de collectieve zorguitgaven door versobering van de basisverzekering. Dit betekent dat minder geneeskundige handelingen worden vergoed. Het geld dat hiermee vrijkomt, wordt gebruikt om de betaalbaarheid van de AOW te verbeteren.A. Dit leidt op langere termijn tot hogere collectieve zorguitgaven.
2. Verlaag de AOW-uitkering tot het niveau van een bijstandsuitkering. Een bijstandsuitkering is een uitkering voor mensen die niet genoeg geld hebben om in hun levensonderhoud te voorzien, en ook niet in aanmerking komen voor een andere uitkering.B. Er wordt € 4 miljard per jaar bespaard op de AOW-uitkeringen. Dit gaat ten koste van de koopkracht van gepensioneerden.
3. Laat iedereen de AOW-premie betalen. Dit betekent dat ook AOW’ers premie AOW gaan betalen. In de huidige situatie zijn AOW’ers hiervan vrijgesteld.C. Dit leidt ertoe dat het netto-inkomen van alle AOW’ers daalt.

Bron 2 AOW- en bijstandsuitkeringen per maand

bedrag bijstandsuitkering*bedrag AOW-uitkering*
alleenstaande€ 1.195,66€ 1.330,76
(echt)paar€ 1.708,08€ 1.807,20

* De bedragen zijn inclusief vakantiegeld.

Bron 3 tarieven box 1 niet-AOW’ers en AOW’ers

niet-AOW’ers

schijfbelastbaar inkomen per jaartarief
1tot € 73.03236,93%
2vanaf € 73.03249,50%

AOW’ers

schijfbelastbaar inkomen per jaartarief
1tot € 38.70419,03%*
2vanaf € 38.704 tot € 73.03236,93%
3vanaf € 73.03249,50%

* AOW’ers betalen geen AOW-premie, waardoor hun tarief over de eerste € 38.704 19,03% is in plaats van 36,93%.

De onderzoeker: “Bij maatregel 2 ontvangen AOW’ers een lagere maandelijkse uitkering. Bovendien komt de koopkracht van AOW’ers verder onder druk te staan, zelfs al bij een inflatie van 1%. Voor een (echt)paar met een AOW-uitkering als enige bron van inkomsten, levert maatregel 2 een koopkrachtdaling van minimaal 6% op.”

Gebruik bron 1 en 2.

Vraag 24 2 punten

Toon met een berekening aan dat door maatregel 2 de koopkrachtdaling voor een (echt)paar minimaal 6% is bij een inflatie van 1%.

Bekijk het antwoord

Voorbeelden van een juiste berekening zijn:

  • (1.708,08 − 1.807,20) / 1.807,20 × 100% = −5,5%
  • Koopkrachtverandering = −5,5% − 1% (inflatie) = −6,5%

of

  • 1.708,08 / 1.807,20 × 100 = 94,5
  • 94,5 × 100 / 101 = 93,6, dus een daling van 6,4%

Vraag 24 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Neem accijns met een korreltje suiker

Opgavetekst

Uit een krant:

De Mexicaanse overheid heeft op 1 januari 2014 een suikeraccijns ingevoerd om de negatieve externe effecten van overmatige suikerconsumptie terug te dringen. Sindsdien betalen Mexicanen een heffing in de vorm van een vast bedrag per pond¹⁾ suiker.

De invoering van een suikeraccijns heeft in Mexico het gewenste effect gehad: over heel 2014 nam de verkoop van suiker met gemiddeld 6 procent af, wat neerkomt op een verminderde consumptie van 1,5 pond per persoon. Deze lagere consumptie blijkt niet evenredig te zijn verdeeld over de verschillende inkomensgroepen, want de vraag naar suiker van mensen met een laag inkomen is prijselastischer dan die van mensen met een hoog inkomen.

noot 1 een pond = 500 gram

Gebruik bovenstaand krantenartikel.

Vraag 7 1 punt

Bereken de gemiddelde consumptie van suiker per persoon in 2014, na de invoering van de suikeraccijns.

Bekijk het antwoord

Een voorbeeld van een juiste berekening is:

Gemiddelde suikerconsumptie:

\frac{1{,}5 \text{ pond per persoon}}{6\%} \times 94\% = 23{,}5 \text{ pond suiker per persoon}

Aanvulling: op pagina 6, bij vraag 7 moet de berekening $\frac{1{,}5 \text{ pond per persoon}}{6\%} \times 100\% = 25 \text{ pond suiker per persoon}$ vervangen worden door $\frac{1{,}5 \text{ pond per persoon}}{6\%} \times 94\% = 23{,}5 \text{ pond suiker per persoon}$.

Vraag 7 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Economisch beleid

Opgavetekst

De stemming op markten wordt vaak aangeduid als het marktsentiment. Dit sentiment wordt onder meer beïnvloed door politieke gebeurtenissen, economische cijfers en verwachtingen.

In een land kondigde de zojuist gekozen president haar nieuwe beleid aan. Zij heeft onder andere belastingverlagingen en omvangrijke investeringen in infrastructuur aangekondigd. De verwachting is dat door dit beleid het consumentenvertrouwen en het producentenvertrouwen zullen veranderen. Deze politieke aankondiging had grote invloed op het marktsentiment in het land.

Vraag 26 2 punten

Leg uit of de voorgestelde verhoging van de heffingskorting een nivellerend of denivellerend effect heeft op de secundaire inkomensverdeling.

Bekijk het antwoord

Een voorbeeld van een juist antwoord is:

  • Door de verhoging van de heffingskorting betalen de lagere inkomens in verhouding minder belasting dan de hogere inkomens (waardoor de inkomensverschillen kleiner worden).
  • Hierdoor is er sprake van een nivellerend effect.

Opmerking: Een juiste uitleg is voorwaardelijk voor de toekenning van het tweede scorepunt.

Vraag 26 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Een nieuwe cao

Opgavetekst

Uit een krant, januari 2020

Uit een krant, januari 2020

Het gaat economisch goed in Nederland. De overgrote meerderheid van de bedrijven presenteert goede winstcijfers. De landelijke supermarktketens onderhandelen met de vakbonden over een nieuwe collectieve arbeidsovereenkomst (cao). De vakbonden eisen 3,5% loonsverhoging op het jaarsalaris, met een minimale stijging van € 1.000.

Bron 1 Jaarlijkse ontwikkeling van de inflatie en de arbeidsproductiviteit

Jaarlijkse ontwikkeling van de inflatie en de arbeidsproductiviteit
Bron 1 procentuele verandering ten opzichte van het voorgaande jaar
JaarInflatieArbeidsproductiviteit
20150,30,9
20160,21,5
20170,10,4
20181,31,6
20191,61,4
20202,31,3

Vraag 2 3 punten

Els Middelkoop is medewerker van een supermarkt. Ze leest in de krant over de looneis van de vakbond. Els verdiende in 2019 een jaarsalaris van € 24.998,- en is benieuwd naar wat dit in 2020 voor haar zou betekenen.
Gebruik het krantenbericht en bron 1.
Bereken de koopkrachtverbetering van Els Middelkoop in 2020, indien de looneis van de vakbond wordt gerealiseerd. Geef je antwoord op 1 decimaal nauwkeurig.

Bekijk het antwoord
  • Berekent de nominale loonstijging van Els: bij een inkomen van € 24.998 is een loonstijging van 3,5% gelijk aan 3,5% x € 24.998 = € 874,93. Dat is minder dan € 1.000, dus haar nominale loonstijging is € 1.000. (1p)
  • Berekent het percentage van de nominale loonstijging: € 1.000 : € 24.998 x 100% = 4%. (1p)
  • Berekent de koopkrachtverbetering (bij benadering): percentage nominale loonstijging − percentage inflatie = 4% − 2,3% = 1,7%. (1p)

Indien de kandidaat de koopkrachtverbetering in euro's uitrekent kan de maximale score worden behaald.

Vraag 2 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Pensioenuitkeringen

Opgavetekst

Uit een krant

Het pensioenfonds ABP behaalde in augustus een beleggingswinst van € 5 miljard uit onder meer aandelen, vastgoed en obligaties. Daardoor had het fonds eind augustus € 456 miljard in de pensioenkas. De huidige waarde van de toekomstige verplichtingen van het ABP groeide echter veel harder.

Bij het ABP daalde de dekkingsgraad1) in augustus van 94 naar 89 procent. Dat betekent dat het ABP te weinig vermogen heeft om de toekomstige uitkeringen te kunnen uitbetalen. De Nederlandsche Bank (DNB) is de toezichthouder op de pensioenfondsen en berekent de huidige waarde van de toekomstige verplichtingen op basis van de rentestand.

\text{dekkingsgraad} = \frac{\text{huidig vermogen pensioenfonds}}{\text{huidige waarde toekomstige verplichtingen pensioenfonds}} \times 100\%

Vraag 21 1 punt

Als gevolg van de lage dekkingsgraad is de kans groot dat de huidige en toekomstige pensioenuitkeringen moeten worden verlaagd.
Geef een verklaring dat verlaging van de pensioenuitkeringen de bestedingen van ouderen kan verlagen.

Bekijk het antwoord
  • Verlaging van de pensioenuitkeringen betekent een daling van het inkomen van gepensioneerden/ouderen, waardoor hun bestedingen/uitgaven kunnen afnemen. (1p)

Vraag 21 in het hele examen

Vraag 22 2 punten

Als gevolg van de lage dekkingsgraad is de kans groot dat de huidige en toekomstige pensioenuitkeringen moeten worden verlaagd.
Leg uit dat verlaging van de pensioenuitkeringen kan leiden tot afname van de huidige bestedingen van de werkzame beroepsbevolking.

Bekijk het antwoord
  • Een van beide routes is juist. (a) Een verlaging van de pensioenuitkeringen zorgt voor een daling van het toekomstig inkomen van werkenden, waardoor werkenden nu extra kiezen te sparen (waardoor er minder besteed gaat worden). Of (b) door de verlaging van de pensioenen gaan ouderen minder besteden, waardoor de vraag en de productie dalen; werkenden worden werkloos, waardoor het inkomen daalt en de werkzame bevolking minder te besteden heeft. (2p)

Vraag 22 in het hele examen

Vraag 23 2 punten

Als gevolg van de lage dekkingsgraad is de kans groot dat de huidige en toekomstige pensioenuitkeringen moeten worden verlaagd.
Leg uit dat uitstel van verlaging van pensioenuitkeringen kan leiden tot afname van de huidige bestedingen.

Bekijk het antwoord
  • Een van beide routes is juist. (a) Uitstel van het verlagen van de pensioenuitkeringen kan leiden tot onzekerheid over het inkomen (bij zowel werkenden als gepensioneerden), en bij onzekerheid neemt het consumentenvertrouwen af (en daarmee de huidige bestedingen van werkenden en gepensioneerden). Of (b) uitstel leidt in de toekomst tot een extra verlaging van de pensioenuitkeringen / een extra premieverhoging, en hierdoor zullen werkenden er eerder voor kiezen nu extra te sparen om deze toekomstige terugval op te vangen (waardoor er minder besteed gaat worden). (2p)

Vraag 23 in het hele examen

Vraag 24 2 punten

Als gevolg van de lage dekkingsgraad is de kans groot dat de huidige en toekomstige pensioenuitkeringen moeten worden verlaagd.
Leg uit dat uitstel van de verlaging van pensioenuitkeringen dwingt tot solidariteit tussen generaties.

Bekijk het antwoord
  • Bij het uitstel van verlaging van pensioenuitkeringen blijven de tekorten bestaan, die later worden gecompenseerd door uitkeringen alsnog te verlagen / premies te verhogen. (1p)
  • De kosten komen zo voor rekening van de jongere generatie, en hierdoor wordt de oudere generatie ontzien. (1p)

Vraag 24 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Kiezen voor een tandarts

Overzicht van Denzel Martina

gebitscontrolevervolgbehandeling
oud tarief Mondmedisch Centrum€ 24 per halfjaar€ 50 per behandeling
nieuw tarief Mondmedisch Centrum€ 28 per halfjaar€ 60 per behandeling
tarief De Concurrent€ 26 per halfjaar€ 70 per behandeling
eigen risico tandzorgverzekeringgeen eigen risico€ 5 eigen risico per behandeling
premie tandzorgverzekering€ 69 per jaar (één bedrag voor de verzekering)

Vraag 12 3 punten

Denzel Martina is niet verzekerd tegen de kosten van tandzorg. Denzel bezoekt ieder half jaar het Mondmedisch Centrum in zijn woonplaats voor een gebitscontrole. Uit landelijke statistieken blijkt dat patiënten die één keer per halfjaar een gebitscontrole laten uitvoeren, gemiddeld een keer per vier jaar een vervolgbehandeling nodig hebben. Per 1 januari 2024 verhoogt het Mondmedisch Centrum de tarieven, en daarom overweegt Denzel het volgende: (1) hij stapt over naar tandartspraktijk De Concurrent; (2) hij sluit een tandzorgverzekering af. Denzel heeft een risiconeutrale houding ten opzichte van de kosten en verwacht geen verandering in zijn zorgconsumptie. Denzel Martina maakt het volgende overzicht (zie de bron). Toon met een berekening aan welke keuze het best past bij de voorkeur van Denzel Martina.

Bekijk het antwoord
  • Berekent de kosten bij tandartspraktijk De Concurrent: over vier jaar 4 x 2 x € 26 + € 70 = € 278 (of per jaar 2 x € 26 + 0,25 x € 70 = € 69,50). (1p)
  • Berekent de kosten van de tandzorgverzekering: over vier jaar 4 x € 69 + € 5 = € 281 (of per jaar € 69 + 0,25 x € 5 = € 70,25). (1p)
  • Kiest De Concurrent zonder verzekering als de optie met de laagste verwachte kosten, wat past bij de risiconeutrale Denzel. (1p)

Aanvulling op het correctievoorschrift (CvTE, aanvulling 2024-2): bij vraag 12 horen de berekeningen voor het Mondmedisch Centrum (4 x 2 x € 28 + € 60 = € 284, of per jaar 2 x € 28 + 0,25 x € 60 = € 71) tussen haakjes; ze hoeven niet in het antwoord te staan, want de kosten van het Mondmedisch Centrum worden niet bevraagd. De punten gaan om de berekening bij De Concurrent, de verzekering en de keuze. Een berekening per jaar of over vier jaar is allebei goed.

Vraag 12 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Rente omlaag, maar dan?

Vraag 19 3 punten

Uit een krant: De Europese Centrale Bank (ECB) heeft haar belangrijkste rentetarief verlaagd naar 0,05% per jaar. Dit rentebesluit is genomen om te voorkomen dat er deflatie ontstaat, als gevolg van de laagconjunctuur waarin de Europese economie zich bevindt. Verwacht wordt dat de renteverlaging zal doorwerken in andere rentetarieven. Dat kan tot gevolg hebben dat: spaarders zullen overstappen naar aandelen; particuliere bestedingen (consumptie en investeringen) toenemen; meer huurders een eigen woning gaan aanschaffen. Een econoom reageert op het krantenbericht met twee beweringen. Bewering 1: “Door de renteverlaging zullen in een laagconjunctuur de bedrijfsinvesteringen nauwelijks toenemen.” Bewering 2: “De afweging van huurders om nu al dan niet over te gaan tot koop van een eigen woning, is gebaseerd op veel meer factoren dan alleen de hoogte van het rentetarief. Ik heb een voorbeeld uitgewerkt (bron 1).” Gebruik bewering 2 en bron 1. Laat met een berekening zien dat de jaarlijkse woonlast bij koop pas na drie jaar lager is dan bij huren. Bereken hiertoe de jaarlijkse woonlasten in het derde en vierde jaar.

Bekijk het antwoord
  • Berekent de jaarlijkse woonlasten bij koop: hypotheekrente 2% van € 240.000 = € 4.800, plus overige woonlasten 12 x € 250 = € 3.000, totaal € 7.800. (1p)
  • Berekent de jaarlijkse huursom in het derde jaar (€ 7.200 x 1,04 x 1,04 = € 7.787,52, dus kleiner dan € 7.800) en in het vierde jaar (€ 7.200 x 1,04 x 1,04 x 1,04 = € 8.099,02). (1p)
  • Concludeert dat de jaarlijkse huursom in het vierde jaar groter is dan € 7.800, dus meer dan de jaarlijkse woonlasten bij een eigen woning. (1p)

Vraag 19 in het hele examen

Vraag 20 1 punt

Uit een krant: De Europese Centrale Bank (ECB) heeft haar belangrijkste rentetarief verlaagd naar 0,05% per jaar. Dit rentebesluit is genomen om te voorkomen dat er deflatie ontstaat, als gevolg van de laagconjunctuur waarin de Europese economie zich bevindt. Verwacht wordt dat de renteverlaging zal doorwerken in andere rentetarieven. Dat kan tot gevolg hebben dat: spaarders zullen overstappen naar aandelen; particuliere bestedingen (consumptie en investeringen) toenemen; meer huurders een eigen woning gaan aanschaffen. Een econoom reageert op het krantenbericht met twee beweringen. Bewering 1: “Door de renteverlaging zullen in een laagconjunctuur de bedrijfsinvesteringen nauwelijks toenemen.” Bewering 2: “De afweging van huurders om nu al dan niet over te gaan tot koop van een eigen woning, is gebaseerd op veel meer factoren dan alleen de hoogte van het rentetarief. Ik heb een voorbeeld uitgewerkt (bron 1).” Noem een andere reden dan genoemd in bewering 2 en bron 1, die huurders kunnen betrekken in hun afweging om al dan niet een eigen woning te kopen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een andere reden dan bewering 2 en bron 1 die huurders kan betrekken in hun afweging om al dan niet een eigen woning te kopen. (1p)

Voorbeelden van een juist antwoord: een mogelijke waardestijging van de koopwoning; onzekerheid over het inkomen in de toekomst; een mogelijke verandering in het belastingstelsel, zoals een beperking van de aftrek van hypotheekrente of een stijging van het eigenwoningforfait; consumentenvoorkeur voor een bepaald type woning.

Vraag 20 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Mag het iets meer zijn?

Opgavetekst

Bron 1 aantal supermarkten en winkelvloeroppervlak

2017201820192020
aantal supermarkten6.2006.3316.4746.386
winkelvloeroppervlakte x 1.000 m24.4534.5814.6754.772

Vraag 13 3 punten

Marktanalist Daniëlle Dijkstra bespreekt de ontwikkelingen in de levensmiddelenbranche in de periode 2017-2020. De levensmiddelenbranche bestaat (behalve de supermarkten) uit een groot aantal sterk concurrerende levensmiddelenspeciaalzaken.

Dijkstra: “We zagen een stijging van de totale afzet van levensmiddelen in de supermarkten van bijna 10%, als gevolg van de hoogconjunctuur. We verwachten dat de afzet van levensmiddelen in speciaalzaken met een ander percentage dan 10% zal stijgen. De levensmiddelen bij speciaalzaken bevinden zich immers in het luxe segment.”

Leg uit waarom in hoogconjunctuur de afzet van luxe levensmiddelen met een ander percentage zal stijgen dan die van niet-luxe levensmiddelen. Betrek het begrip inkomenselasticiteit in je antwoord.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat in hoogconjunctuur de gemiddelde inkomens stijgen (1p)
  • Noemt dat luxe goederen een hogere inkomenselasticiteit hebben dan niet-luxe goederen (1p)
  • Concludeert dat de afzet van luxe levensmiddelen bij dezelfde inkomensgroei procentueel meer stijgt dan die van niet-luxe levensmiddelen (1p)

Vraag 13 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Kiezen voor de oude dag

Opgavetekst

Bron 1 ontwikkeling consumentenprijzen en cao-lonen in de periode 2010-2018

ontwikkeling consumentenprijzen en cao-lonen in de periode 2010-2018
Bron 1
JaarConsumentenprijsindexCao-lonen
2010100100
2011102,3101,1
2012104,9102,5
2013107,5103,7
2014108,6104,6
2015109,2106,1
2016109,5108,0
2017111,1109,5
2018113,0111,8

Vraag 16 2 punten

Het Nederlands pensioenstelsel bestaat uit drie pijlers, die samen de totale uitkering bepalen die iemand ontvangt als hij de pensioengerechtigde leeftijd heeft bereikt. De pijlers zijn:

  • 1) het staatspensioen (AOW)
  • 2) het bedrijfspensioen
  • 3) het individueel opgebouwde pensioen

De tweede pijler, het bedrijfspensioen, wordt opgebouwd voor werknemers in loondienst. Werkgevers en werknemers leggen premie in bij pensioenfondsen, die de premies beleggen. Het stelsel van bedrijfspensioenen staat onder andere onder druk door lage beleggingsrendementen. Als gevolg daarvan zijn de bedrijfspensioenuitkeringen in de periode 2014-2018 gelijk gebleven, terwijl de cao-lonen en de consumentenprijzen in diezelfde periode wel zijn gestegen (zie bron 1).

Leg uit waarom er bij premie-inleg voor het bedrijfspensioen sprake is van ‘ruilen over de tijd’ voor de werknemer.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat de werknemer nu consumptie opoffert door premie te betalen (1p)
  • Noemt dat de werknemer later een pensioeninkomen ontvangt dat hij of zij kan besteden (1p)

Vraag 16 in het hele examen

Vraag 17 2 punten

Het Nederlands pensioenstelsel bestaat uit drie pijlers, die samen de totale uitkering bepalen die iemand ontvangt als hij de pensioengerechtigde leeftijd heeft bereikt. De pijlers zijn:

  • 1) het staatspensioen (AOW)
  • 2) het bedrijfspensioen
  • 3) het individueel opgebouwde pensioen

De tweede pijler, het bedrijfspensioen, wordt opgebouwd voor werknemers in loondienst. Werkgevers en werknemers leggen premie in bij pensioenfondsen, die de premies beleggen. Het stelsel van bedrijfspensioenen staat onder andere onder druk door lage beleggingsrendementen. Als gevolg daarvan zijn de bedrijfspensioenuitkeringen in de periode 2014-2018 gelijk gebleven, terwijl de cao-lonen en de consumentenprijzen in diezelfde periode wel zijn gestegen (zie bron 1).

De Sociale Partners (werkgevers- en werknemersorganisaties) werken aan plannen om de premie-inleg voor het bedrijfspensioen flexibeler te verdelen over de werkzame periode: werknemers krijgen keuzevrijheid om de premie-inleg tijdelijk te verhogen of te verlagen. Om hetzelfde eindbedrag te kunnen halen, moet een tijdelijke premieverlaging in een periode gecompenseerd worden door een tijdelijke premieverhoging in een andere periode.

Licht met een voorbeeld toe dat de keuzevrijheid bij de premie-inleg kan leiden tot keuzes die beter aansluiten bij de levensloop van de deelnemers.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een voorbeeld van een verschil in inkomsten of consumptieve bestedingen per fase in de levensloop, bijvoorbeeld een laag inkomen aan het begin van de carrière en een hoger inkomen op het hoogtepunt, minder inkomsten bij mantelzorg, of meer bestedingen bij het krijgen van kinderen of het kopen van een huis (1p)
  • Legt uit dat de premie-inleg daardoor kan meevariëren met het inkomen of met de consumptiebehoefte, zodat het besteedbaar inkomen beter past bij de behoeften in die fase van de levensloop (1p)

Vraag 17 in het hele examen

Vraag 18 2 punten

Het Nederlands pensioenstelsel bestaat uit drie pijlers, die samen de totale uitkering bepalen die iemand ontvangt als hij de pensioengerechtigde leeftijd heeft bereikt. De pijlers zijn:

  • 1) het staatspensioen (AOW)
  • 2) het bedrijfspensioen
  • 3) het individueel opgebouwde pensioen

De tweede pijler, het bedrijfspensioen, wordt opgebouwd voor werknemers in loondienst. Werkgevers en werknemers leggen premie in bij pensioenfondsen, die de premies beleggen. Het stelsel van bedrijfspensioenen staat onder andere onder druk door lage beleggingsrendementen. Als gevolg daarvan zijn de bedrijfspensioenuitkeringen in de periode 2014-2018 gelijk gebleven, terwijl de cao-lonen en de consumentenprijzen in diezelfde periode wel zijn gestegen (zie bron 1).

De Sociale Partners (werkgevers- en werknemersorganisaties) werken aan plannen om de premie-inleg voor het bedrijfspensioen flexibeler te verdelen over de werkzame periode: werknemers krijgen keuzevrijheid om de premie-inleg tijdelijk te verhogen of te verlagen. Om hetzelfde eindbedrag te kunnen halen, moet een tijdelijke premieverlaging in een periode gecompenseerd worden door een tijdelijke premieverhoging in een andere periode.

Het plan heeft voordelen, maar er zitten ook risico’s aan als de deelnemers niet verplicht kunnen worden om voor een vast eindbedrag te blijven sparen. Uit onderzoek blijkt namelijk dat veel deelnemers dan keuzes maken waarbij ze te weinig pensioen opbouwen.

Afhankelijk van het feit of een deelnemer een onder- of overspaarder is, kan een tijdelijke verlaging van de premie-inleg voor het bedrijfspensioen wel of niet risicovol zijn. Om te bepalen of een huishouden tot de onder- of overspaarders behoort, wordt gekeken naar de hoogte van de vervangingsratio.

Onderspaarders, overspaarders, gelijkspaarders en vervangingsratio:

  • Onderspaarders zijn werknemers van wie het besteedbaar inkomen na pensionering naar verwachting1) lager is dan het besteedbaar inkomen vóór pensionering2).
  • Overspaarders zijn werknemers van wie het besteedbaar inkomen na pensionering naar verwachting1) hoger is dan het besteedbaar inkomen vóór pensionering2).
  • Gelijkspaarders zijn werknemers van wie het besteedbaar inkomen na pensionering naar verwachting1) gelijk is aan het besteedbaar inkomen vóór pensionering2).
  • Vervangingsratio = besteedbaar inkomen na pensionering / besteedbaar inkomen vóór pensionering × 100%

noot 1 De verwachting is gebaseerd op eerder ingelegde premies.
noot 2 Met ‘besteedbaar inkomen vóór pensionering’ wordt het gemiddelde besteedbare inkomen bedoeld over de gehele periode voor pensionering.

Stel dat een pensioendeelnemer met een besteedbaar inkomen vóór pensionering van € 40.000 een vervangingsratio heeft van 90%.

Bereken het pensioenbedrag dat deze deelnemer per jaar tekortkomt in vergelijking met een gelijkspaarder.

Bekijk het antwoord
  • Bepaalt dat de deelnemer 10% tekortkomt (100% - 90%), of dat het besteedbaar inkomen na pensionering € 36.000 is (€ 40.000 × 90 / 100) (1p)
  • Berekent het pensioenbedrag dat per jaar tekortkomt: 10% van € 40.000 is € 4.000 per jaar (1p)

Vraag 18 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Sparen in Nederland: een paradox

Vraag 7 2 punten

Het spaargedrag van Nederlandse huishoudens liet tot circa 2013 twee tegengestelde ontwikkelingen zien. Aan de ene kant liepen de spaartegoeden flink op omdat de huishoudens hun koopkracht in de toekomst veilig willen stellen. Aan de andere kant maakten Nederlanders meer gebruik van consumptief krediet zoals roodstaan op de betaalrekening en kopen op afbetaling.
Bij het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) zijn cijfers beschikbaar over schuld in de roodstand onder volwassenen, dat wil zeggen onder volwassenen met een negatief saldo op de betaalrekening aan het eind van een maand. Uit deze cijfers blijkt dat de gemiddelde schuld in de roodstand eind december 2012 de hoogte had bereikt van 3.800 euro. De roodstand was daarmee hoger dan het modale netto-inkomen per maand. De totale schuld in de roodstand was gestegen van 7,8 miljard euro eind december 2007 naar 10,1 miljard euro eind december 2012. In de jaren na 2012 is de schuld in de roodstand geleidelijk weer gezakt. Een onderzoeker beweert dat meer dan een kwart van de tien miljoen volwassenen eind december 2012 rood stond op de betaalrekening.
Toon aan met een berekening dat de bewering van de onderzoeker juist is.

Bekijk het antwoord
  • Berekent het aantal volwassenen dat rood stond: de totale schuld (10,1 miljard euro) gedeeld door de gemiddelde schuld (3.800 euro) is 2.657.895 volwassenen. (1p)
  • Berekent het aandeel: 2.657.895 van de 10 miljoen volwassenen is 26,6%, dat is meer dan een kwart, dus de bewering van de onderzoeker is juist. (1p)

Vraag 7 in het hele examen

Vraag 8 2 punten

Maak van onderstaande redenering een economisch juiste tekst:
Het bedrag aan besparingen hangt af van meerdere factoren: de rentestand, het consumentenvertrouwen en de hoogte van de inflatie.
− Bij een hoge rente zijn de besparingen …(1)… dan bij een lage rentestand.
− Bij een hoog consumentenvertrouwen zal ...(2)… worden gespaard dan bij een laag consumentenvertrouwen.
− Bij een hoge inflatieverwachting zal er …(3)... gespaard worden dan bij een lage inflatieverwachting, omdat de bestedingen worden ...(4)….
Kies uit:
Bij (1) hoger / lager
Bij (2) meer / minder
Bij (3) meer / minder
Bij (4) versneld / vertraagd

Bekijk het antwoord
  • Vult bij (1) hoger en bij (2) minder in. (1p)
  • Vult bij (3) minder en bij (4) versneld in. (1p)

Vraag 8 in het hele examen

Vraag 9 1 punt

Actief sparen: huishoudens consumeren hun inkomen niet volledig en bewaren een deel van hun inkomen voor later.
Passief sparen: het vermogen neemt toe door waardevermeerdering van beleggingen in financiële producten, exclusief bijschrijven van rente en dividend.
Leg uit of er bij passief sparen sprake is van ruilen over de tijd.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat er bij passief sparen geen sprake is van ruilen over de tijd, omdat passief sparen geen verschuiving van consumptie uit inkomen over de tijd is. (1p)

Vraag 9 in het hele examen

Vraag 10 2 punten

Actief sparen: huishoudens consumeren hun inkomen niet volledig en bewaren een deel van hun inkomen voor later.
Passief sparen: het vermogen neemt toe door waardevermeerdering van beleggingen in financiële producten, exclusief bijschrijven van rente en dividend.
Geef voor elk van de onderstaande situaties aan of het actief sparen of passief sparen betreft.
(1) bedragen overmaken naar een spaarrekening
(2) koersverandering van aandelen
(3) aankoop van aandelen
(4) waardevermeerdering van de pensioenportefeuille

Bekijk het antwoord
  • Geeft voor alle vier de situaties het juiste type: (1) actief sparen, (2) passief sparen, (3) actief sparen, (4) passief sparen. (2p)

Vier antwoorden juist: 2 punten. Drie antwoorden juist: 1 punt. Twee of minder juist: 0 punten.

Vraag 10 in het hele examen

Vraag 11 3 punten

In Nederland was sprake van een ‘spaarparadox’: Nederlanders vulden hun spaarpot zonder te ‘sparen’. Oftewel: Nederlanders gaven meer geld uit dan ze aan inkomen ontvingen, maar toch namen de spaartegoeden elk jaar toe.
Actief sparen: huishoudens consumeren hun inkomen niet volledig en bewaren een deel van hun inkomen voor later.
Passief sparen: het vermogen neemt toe door waardevermeerdering van beleggingen in financiële producten, exclusief bijschrijven van rente en dividend.
Uit een onderzoek van DNB blijkt dat actief en passief sparen met elkaar samenhangen: bij iedere waardestijging van het vermogen met € 100, daalt het actief sparen met € 8. Hiermee hebben de onderzoekers de verklaring gevonden voor de Nederlandse spaarparadox.
De onderzoeker zegt: “De verklaring van de Nederlandse spaarparadox zit in de sterke waardestijging van beleggingen, het spaargedrag van huishoudens in het kader van de levensloopplanning, het onderscheid tussen actief en passief sparen, en de samenhang tussen actief en passief sparen.”
Beredeneer hoe de spaarparadox verklaard kan worden door een combinatie van factoren:
− de sterke waardestijging van de beleggingen;
− het spaargedrag van huishoudens in het kader van de levensloopplanning.
Betrek in je redenering het onderscheid en de samenhang tussen actief en passief sparen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat het (actieve) spaargedrag deels te verklaren is uit de levensloopplanning: huishoudens sparen om vermogen op te bouwen voor hun oude dag. (1p)
  • Noemt dat de noodzaak om actief te sparen minder wordt naarmate er meer passief sparen is, dat wil zeggen bij een waardestijging van het vermogen (bij een waardestijging van 100 euro daalt het actief sparen met 8 euro). (1p)
  • Legt uit dat bij een sterke waardestijging van het belegde vermogen het actief sparen per saldo negatief kan worden, terwijl het totaal van actief en passief sparen positief is en het spaartegoed toeneemt: daarmee is er sprake van een spaarparadox. (1p)

Vraag 11 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Crisis en inkomen

Opgavetekst

Bron 7

De economische crisis van 2008 ‒ 2012 heeft geleid tot een inkomensdaling voor huishoudens. Deze inkomensdaling was niet gelijk verdeeld over de verschillende inkomensgroepen. Het nominale inkomen van werknemers veranderde bijna niet, terwijl het nominale inkomen van zelfstandigen¹ wel sterk afhankelijk bleek van de conjunctuur. De nominale uitkeringen zijn gekoppeld aan de cao-lonen.

De inkomensverschillen in Nederland zijn kleiner geworden tijdens de economische crisis van 2008 − 2012. In bron 1 staan de Lorenzcurven van secundaire inkomens van vóór en van ná de crisis.
Volgens het CBS verdiende de 20 procent van de personen met de hoogste netto-inkomens in 2008 (aan het begin van de economische crisis) 2,8 keer zo veel als de groep van de 20 procent van de personen met de laagste netto-inkomens. In 2012 (aan het eind van de economische crisis) was dit 2,5 keer zo veel.

Het CBS heeft geconstateerd dat de groep met de 20 procent hoogste inkomens relatief veel zelfstandigen bevat.

noot 1 Een zelfstandige is een persoon die arbeid verricht voor eigen rekening of risico in een eigen bedrijf.

Bron 1 Lorenzcurve van de secundaire (netto-inkomens) inkomensverdeling

Lorenzcurve van de secundaire (netto-inkomens) inkomensverdeling
Bron 1

Lorenzcurve met cumulatief % personen op de horizontale as (0 tot 100) en cumulatief % inkomen op de verticale as (0 tot 100).
Legenda: rechte lijn (stippellijn, van 0;0 naar 100;100: volledige gelijkheid), 2012 (doorgetrokken lijn), 2008 (gestreepte lijn).
Afleesbaar bij de lijn van 2008: 20% van de personen heeft 12% van het inkomen, en 80% van de personen heeft 66% van het inkomen. De lijn van 2012 ligt boven die van 2008.

Vraag 28 2 punten

Gebruik de grafiek van bron 1.
Toon met een berekening aan dat de 20 procent van de personen met de hoogste netto-inkomens in 2008 (aan het begin van de economische crisis) 2,8 keer zo veel verdienden als de groep van 20 procent met de laagste netto-inkomens.

Bekijk het antwoord
  • Leest af dat in 2008 de 20% met de laagste inkomens 12% van het totaalinkomen heeft en de 20% met de hoogste inkomens 100% − 66% = 34%. (1p)
  • Berekent de verhouding hoogste/laagste: 34% / 12% = 2,8. (1p)

Vraag 28 in het hele examen

Vraag 29 2 punten

Gebruik het bericht van het CBS.
Beredeneer dat het relatief grote aantal zelfstandigen in de groep met de 20 procent hoogste inkomens heeft bijgedragen aan de nivellering van inkomens tijdens de crisisperiode.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de inkomens van zelfstandigen sterker daalden, waardoor het inkomensverschil tussen de bovenste en de onderste inkomensgroep kleiner werd. (1p)
  • Concludeert dat de inkomensverdeling daardoor gelijker werd: de inkomensongelijkheid werd kleiner, de inkomens zijn genivelleerd. (1p)

Vraag 29 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Alcohol baat en schaadt

Opgavetekst

Fragment 1 Kosten en baten van alcoholgebruik

In 2013 waren de kosten van alcoholgebruik 2.624 miljoen euro hoger dan de baten. Dit is één van de uitkomsten van een zogeheten maatschappelijke kosten-batenanalyse waarbij de welvaartseffecten van alcoholgebruik in kaart zijn gebracht. Maatschappelijke kosten van alcoholgebruik kunnen bijvoorbeeld ontstaan door een lagere arbeidsproductiviteit, inzet van politie en justitie en verkeersongevallen. De baten van alcoholgebruik bestaan uit het consumentensurplus, het producentensurplus, en de accijnsopbrengsten voor de overheid (zie bron 1).

uit een onderzoeksrapport, 2016

Bron 1 kosten en baten van alcoholgebruik in 2013 (in miljoenen €)

Kostenmiljoenen €Batenmiljoenen €
verkeersongevallen1.039consumentensurplus3.800
vroegtijdig overlijden2.122producentensurplus700
productiviteitsverliezen1.929accijnzen…
verlies kwaliteit van leven1.059
zorgkosten425
studievertraging69
politie en justitie1.501
overheid20saldo2.624
totaal8.164totaal…

Bron 2 overzicht van consumentenuitgaven aan alcohol in 2013

Productconsumentenuitgaven (in miljoenen €, afgerond)accijnzen als % van de consumentenuitgaven
bier…
wijn1.740
sterke drank916
totaal…27,8%

Vraag 16 3 punten

Bereken de consumentenuitgaven aan bier in 2013.

Bekijk het antwoord
  • Berekent de totale accijnsopbrengst (totale kosten = consumentensurplus + producentensurplus + accijnzen + saldo): € 8.164 miljoen − € 3.800 miljoen − € 700 miljoen − € 2.624 miljoen = € 1.040 miljoen (1p)
  • Berekent de consumentenuitgaven aan alcohol: € 1.040 miljoen / 0,278 = € 3.741 miljoen (1p)
  • Berekent de consumentenuitgaven aan bier: € 3.741 miljoen − € 1.740 miljoen − € 916 miljoen = € 1.085 miljoen (1p)

Vraag 16 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Een flexibele AOW?

Vraag 15 2 punten

Gebruik de uitspraak van de staatssecretaris en bron 1. Leg uit hoe een flexibele AOW kan leiden tot een nog grotere inkomensongelijkheid tussen laag- en hoogopgeleiden.

Bekijk het antwoord
  • Een van de twee redeneringen is volledig juist: (a) hoogopgeleiden hebben relatief weinig fysiek zware beroepen en zullen geneigd zijn hun AOW-uitkering later te laten ingaan; zij profiteren dan van een hogere AOW-uitkering ten opzichte van lager opgeleiden, wat de inkomensongelijkheid vergroot. Of (b) lager opgeleiden hebben relatief vaak fysiek zware beroepen en laten hun AOW-uitkering eerder ingaan; zij ontvangen dan ten opzichte van hoger opgeleiden een lagere AOW-uitkering, wat de inkomensongelijkheid vergroot. (2p)

Vraag 15 in het hele examen

2021, tijdvak 3: België prijst zich meer en meer uit de markt

Vraag 7 1 punt

Het Belgische bedrijf Melcopack is producent van toetjes en heeft een jaarlijkse omzet van 170 miljoen euro en een toegevoegde waarde van 120 miljoen euro. Het bedrijf komt echter steeds meer in de problemen doordat de loonkosten in België veel sterker stijgen dan in de buurlanden Duitsland en Nederland.

Op dit moment zijn de loonkosten per product in België al hoger dan in de buurlanden. De loonkosten in België blijken veruit de hoogste in de eurozone. Volgens directeur Gilbert Goossens van Melcopack komt dat door het unieke Belgische systeem van automatische aanpassing van de lonen aan de inflatie. Als gevolg hiervan wordt de Belgische internationale concurrentiepositie aangetast.

Zal de koopkracht van de werknemers in België als gevolg van de koppeling van de lonen aan de inflatie in de loop van de tijd dalen, gelijk blijven of stijgen? Licht je keuze toe.

Bekijk het antwoord
  • Kiest voor gelijk blijven en licht toe dat de lonen even snel stijgen als de prijzen van consumptiegoederen. (1p)

Vraag 7 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Een crisis maakt verschil

Opgavetekst

Bron 5

Als gevolg van de kredietcrisis die eind 2008 begon, zijn in 2012 de inkomensverschillen tussen Nederlandse huishoudens veranderd. In 2012 was het totale inkomen van huishoudens 0,7 procent lager dan in 2008, maar deze inkomensdaling was niet gelijk verdeeld over de huishoudens. Bij werknemers is de inkomensdaling beperkt gebleven dankzij ingebouwde stabilisatoren zoals werkloosheidsuitkeringen en het progressieve belastingstelsel. Daarnaast is het inkomen van werknemers als gevolg van collectieve arbeidsovereenkomsten (cao’s) meestal erg vast. Gemiddeld gingen zij er door de kredietcrisis nauwelijks op achteruit, tenzij ze bijvoorbeeld hun baan kwijtraakten.

fragment uit een CBS-persbericht, 2015

Bron 1 verhouding tussen de 20% hoogste en 20% laagste huishoudinkomens

JaarVerhouding
20052,8
20062,7
20072,8
20082,8
20092,6
20102,5
20112,6
20122,5

Bij de jaren 2008 en 2009 staat de aanduiding kredietcrisis.

Vraag 8 2 punten

Gebruik bron 1. Zijn de inkomens van Nederlandse huishoudens na de kredietcrisis genivelleerd of gedenivelleerd? Maak een keuze en licht deze toe met behulp van getallen uit bron 1.

Bekijk het antwoord
  • Kiest genivelleerd en licht dit toe met getallen uit bron 1, bijvoorbeeld: na de kredietcrisis verdienden de 20% huishoudens met het hoogste inkomen ongeveer 2,5 keer meer dan de 20% huishoudens met het laagste inkomen; in 2008 was dat 2,8 keer zo groot. (2p)

Aanvulling op het correctievoorschrift (gaat voor): naast genivelleerd met de toelichting uit het correctievoorschrift telt ook een correcte uitleg bij genivelleerd op basis van de periode 2009-2012 mee, bijvoorbeeld: in 2012 verdienden de 20% huishoudens met het hoogste inkomen ongeveer 2,5 keer meer dan de 20% huishoudens met het laagste inkomen, en in 2009 waren de inkomens van de meest verdienende huishoudens 2,6 keer zo groot. Kandidaten kunnen de vraag hebben opgevat als de periode 2009-2012. Aan een correcte uitleg op die basis mogen scorepunten worden toegekend.

Vraag 8 in het hele examen

Bron 2 primaire en secundaire huishoudinkomens in euro’s in 2012

GroepLichte staafDonkere staaf
20% laagste huishoudensinkomens7,525
20% hoogste huishoudensinkomens87,562,5

Links in elke groep de lichte staaf, rechts de donkere staaf.

Vraag 9 2 punten

Gebruik het fragment uit het CBS-persbericht en bron 1 en 2. Zijn de verhoudingsgetallen in bron 1 gebaseerd op het primaire huishoudinkomen of op het secundaire huishoudinkomen? Licht het antwoord toe. Ga als volgt te werk: − Leg uit welke staven in bron 2 het primaire huishoudinkomen en welke staven het secundaire huishoudinkomen weergeven. − Beredeneer vervolgens op welke huishoudinkomen de verhoudingsgetallen in bron 1 zijn gebaseerd.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de donkere staven in bron 2 het secundaire huishoudinkomen weergeven: bij de 20% huishoudens met het laagste inkomen is het primaire inkomen lager dan het secundaire, als gevolg van het progressieve belastingstelsel en de werkloosheidsuitkeringen. (1p)
  • Beredeneert dat de verhoudingsgetallen in bron 1 op het secundaire huishoudinkomen zijn gebaseerd: in 2012 verdienden de 20% hoogste inkomens 2,5 keer meer dan de 20% laagste, en de donkere staven in bron 2 verschillen ook 2,5 keer van elkaar (62,5 en 25). (1p)

Vraag 9 in het hele examen

Bron 8

Figuur uit het examen

Gesprek tussen twee personen in fauteuils. De tekstballonnen, van boven naar beneden: “Uit het CBS-persbericht blijkt ook dat als de periode vóór de kredietcrisis (2005 - 2008) vergeleken wordt met de periode ná de kredietcrisis (2009 - 2012) het inkomen uit arbeid is gedaald en het inkomen uit vermogen is gestegen. Heeft u daar een verklaring voor?” “Het inkomen uit arbeid is gedaald omdat werknemers hun baan kwijtraakten.” “De ontwikkeling van het consumentenvertrouwen heeft eraan bijgedragen dat het inkomen uit vermogen is gestegen, omdat…”

Vraag 10 2 punten

Gebruik bovenstaand gesprek. Geef een mogelijke verklaring voor de stijging van het inkomen uit vermogen als gevolg van de ontwikkeling van het consumentenvertrouwen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat door een dalend consumentenvertrouwen huishoudens minder zijn gaan besteden en meer zijn gaan sparen. (1p)
  • Noemt dat hierdoor meer vermogen is opgebouwd, waardoor het inkomen uit vermogen hoger is. (1p)

Vraag 10 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Dat kost energie

Vraag 20 2 punten

In 2004 is de energiemarkt geprivatiseerd. Sindsdien hebben consumenten de vrije keuze bij welke energieleverancier ze gas en elektriciteit afnemen. In de slag om de klant bieden sommige energieleveranciers bij een energiecontract met een vaste looptijd van drie jaar een ‘gratis cadeau’ aan, zoals een tablet, smartphone of laptop. Directeur Wolfert van de Vastelastenbond: “Veel consumenten denken dan dat ze een goede deal sluiten, maar in feite zitten ze vast aan een duur energiecontract waarmee ze het ‘cadeau’ zelf betalen. Sterker nog, er moet meer betaald worden dan de gemiddelde winkelprijs van het cadeau, omdat er sprake is van rente. Dat komt neer op ruilen over de tijd zonder dat de consument zich daarvan bewust is en dat is verboden.” Leg uit dat er bij het aangaan van een energiecontract met een ‘gratis cadeau’ sprake is van ruilen over de tijd.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat het cadeau via het contract in drie jaar wordt betaald, zodat er sprake is van een lening (koop op afbetaling): de consument schuift consumptie van de toekomst naar voren, en dat is ruilen over de tijd. De rente die betaald moet worden, is de prijs van ruilen over de tijd. (2p)

Vraag 20 in het hele examen

Bron 1 energietarieven van stroom en gas bij EnerGas

ContractProduct stroom per kWhProduct gas per m³Vaste leveringskosten per product per maand
Zekur (3 jaar vaste tarieven)€ 0,20716€ 0,59274€ 7,00
Zekur (3 jaar vaste tarieven) + Galaxus Tablet4€ 0,20716€ 0,59274€ 10,00
Zekur (3 jaar vaste tarieven) + TabPad air€ 0,20716€ 0,59274€ 15,50
Zekur (3 jaar vaste tarieven) + iSmart6s€ 0,20716€ 0,59274€ 15,50
Zekur (3 jaar vaste tarieven) + TechnoThink laptop€ 0,20716€ 0,59274€ 15,50
Free (variabele tarieven, onbepaalde tijdsduur)€ 0,21261€ 0,57375€ 4,99

Vraag 21 3 punten

Alex Veenstra wil een energiecontract voor zowel stroom als gas afsluiten bij energieleverancier EnerGas (zie bron 1). Zijn geschatte jaarlijkse energieverbruik van de twee producten bedraagt: stroom 4.400 kWh, gas 2.350 m³. Alex wil een contract met vaste tarieven voor de komende drie jaar. Als ‘cadeau’ kiest hij de iSmart6s. Alex was sowieso van plan deze smartphone aan te schaffen voor € 550 en dat is nu niet meer nodig. Gebruik bron 1 bij vraag 21 en 22. Bereken het rentebedrag voor de iSmart6s dat Alex over de contractperiode van 3 jaar moet betalen.

Bekijk het antwoord
  • Berekent de extra vaste lasten per product: € 15,50 − € 7,00 = € 8,50 per product. (1p)
  • Berekent de extra vaste lasten bij afname van gas én stroom over 36 maanden: 2 ⋅ € 8,50 ⋅ 36 = € 612. (1p)
  • Berekent het rentebedrag: € 612 − € 550 = € 62, omdat de gemiddelde winkelprijs van de iSmart6s € 550 is. (1p)

Voor een andere juiste manier van afronden ook scorepunten toekennen.

Vraag 21 in het hele examen

2019, tijdvak 1: 80 jaar bbp, 80 jaar discussie

Bron 17

Tachtig jaar geleden werd het bruto nationaal product (bnp) voor het eerst gepresenteerd. De econoom Kuznets bedacht in 1934 een systeem om aan de hand van macro-economische grootheden zoals consumptie, besparingen en investeringen de omvang van de economie te meten. Hiermee kon ook het verloop van de economie worden gevolgd, dat wil zeggen de groei of de krimp. Enkele jaren na invoering van het bnp verloor de maatstaf als gevolg van globalisering een groot deel van zijn bruikbaarheid. Niet de nationaliteit, maar de locatie van de productie werd het uitgangspunt: het bruto binnenlands product (bbp).
Het bbp meet economische groei, maar wordt ook gebruikt als welvaartsmaatstaf. Daar is veel discussie over. In 2014 steeg het bbp van de Verenigde Staten van Amerika (VS) met 2,8%, maar het is de vraag of de inwoners van de VS in dat jaar ook 2,8% welvarender zijn geworden. Argumenten waarom het nominale bbp een beperkte welvaartsmaatstaf is, zijn:
− Een stijging van het nominale bbp kan ook veroorzaakt zijn door prijsstijgingen.
− Het bbp meet geen welzijn, zoals gezondheid en geluk.
− Het bbp geeft geen informatie over de verdeling van de welvaart.
In 2014 kwam 25% van het Amerikaanse bbp ten goede aan slechts 1% procent van de bevolking.

uit een krant, januari 2014

Bron 2 verdeling van het bbp (2014) over de Amerikaanse bevolking, weergegeven in Lorenzcurven

Vier Lorenzcurven van de verdeling van het bbp (2014) over de Amerikaanse bevolking. Grafiek 1 en grafiek 3 hebben als opschrift primair, grafiek 2 en grafiek 4 secundair.

De vier grafieken staan hieronder.

Grafiek 1 primair

primair
Grafiek 1 Horizontale as: bevolking in % (cumulatief), van 0 tot 100. Verticale as: inkomen in % (cumulatief), van 0 tot 100.

Lorenzcurve. Bij de curve staat de aanduiding (99,25).

Grafiek 2 secundair

secundair
Grafiek 2 Horizontale as: bevolking in % (cumulatief), van 0 tot 100. Verticale as: inkomen in % (cumulatief), van 0 tot 100.

Lorenzcurve, zonder aanduidingen in de grafiek.

Grafiek 3 primair

primair
Grafiek 3 Horizontale as: bevolking in % (cumulatief), van 0 tot 100. Verticale as: inkomen in % (cumulatief), van 0 tot 100.

Lorenzcurve. Bij de curve staat de aanduiding (99,75).

Grafiek 4 secundair

secundair
Grafiek 4 Horizontale as: bevolking in % (cumulatief), van 0 tot 100. Verticale as: inkomen in % (cumulatief), van 0 tot 100.

Lorenzcurve, zonder aanduidingen in de grafiek.

Vraag 28 1 punt

In 2014 kwam 25% van het Amerikaanse bbp ten goede aan slechts 1% procent van de bevolking. Gebruik bovenstaande tekst en bron 2. In welke grafiek is de Amerikaanse Lorenzcurve van 2014 juist weergegeven?

Bekijk het antwoord
  • Kiest grafiek 3. (1p)

Vraag 28 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Huis en hypotheek

Opgavetekst

Uit een krant, 2017

Door de krapte op de Nederlandse huizenmarkt worden woningen niet alleen sneller verkocht, maar zijn ze ook veel duurder. Woningmarkt-econoom Pieter Hut: “Er moeten per jaar ongeveer 75.000 huizen worden gebouwd om de toename van het aantal huishoudens bij te houden, maar daadwerkelijk worden er jaarlijks maar 45.000 huizen gebouwd.” De voorzitter van de Nederlandse Makelaarsvereniging (NMV) vult aan: “De krapte wordt nog erger, omdat het rentepercentage momenteel historisch laag is.”

Stelling 3

“Bij het aanschaffen van een woning met een hypothecaire financiering van 30 jaar is er sprake van ruilen over tijd.”

Vraag 23 1 punt

Gebruik stelling 3.
Geef een argument waarom er bij de aanschaf van een eigen woning sprake kan zijn van ruilen over tijd.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een juist argument, bijvoorbeeld: bij de aanschaf met hypothecaire financiering wordt koopkracht van de toekomst naar voren geschoven (lenen), of er is vermogensopbouw door aflossing van een lening of door overwaarde (1p)

Vraag 23 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Eilanden van verschil

Opgavetekst

**Bron 1 secundaire-inkomensverhouding* in de BES-eilanden en in 'Europees' Nederland (2011)**

Gebiedinkomensverhouding 1e kwartiel ten opzichte van 4e kwartiel **
'Europees' Nederland1 : 6,7
Bonaire1 : 9,1
Saba1 : 9,8
St. Eustatius1 : 10,8
BES-eilanden1 : …

* Onder 'secundaire-inkomensverhouding' wordt hier verstaan de inkomensverhouding van het 1e ten opzichte van het 4e kwartiel.
** De huishoudens zijn ingedeeld in vier kwartielen. Eén kwartiel is een groep van 25%.

Bron 2 secundaire-inkomensverdeling op Saba (2011)

secundaire-inkomensverdeling op Saba (2011)
Bron 2

Lorenzcurve. Horizontale as: cumulatief percentage huishoudens, van 0 tot 100. Verticale as: cumulatief percentage inkomen, van 0 tot 100. De stippellijn van (0 ; 0) naar (100 ; 100) is de lijn van een gelijke verdeling. De doorgetrokken curve ligt daaronder. Punt A ligt op de curve bij (75 ; 46,1), met een stippellijn naar de horizontale as bij 75.

Bron 3 secundaire-inkomensverdeling op Bonaire, St. Eustatius en Saba (2011)

Gebiedkwartiel* 1kwartiel 1 en 2kwartiel 1, 2 en 3kwartiel 1, 2, 3 en 4
Bonaire6,0%20,4%45,6%100%
St. Eustatius5,1%19,2%44,8%100%
Saba5,5%……100%

* De huishoudens zijn ingedeeld in vier kwartielen. Een kwartiel is een groep van 25%.

Bron 4 verdeling van de huishoudens over de BES-eilanden

verdeling van de huishoudens over de BES-eilanden
Bron 4 Totaal: 7.300 huishoudens

Ringdiagram met de verdeling van de huishoudens over de BES-eilanden:

EilandAandeel
Bonaire80%
Sint Eustatius13%
Saba7%

Vraag 18 2 punten

Bonaire, Sint Eustatius en Saba (de BES-eilanden) zijn sinds 2010 bijzondere gemeentes van Nederland. Deze BES-eilanden hebben gezamenlijk circa 24.000 inwoners. Nuestra en Mateo, twee havoleerlingen van het Bonairecollege, onderzoeken of er verschillen in inkomensverdeling bestaan tussen de eilanden onderling en tussen de eilanden als geheel en ‘Europees’ Nederland. Op internet vinden Nuestra en Mateo de volgende gegevens: − een tabel met de secundaire-inkomensverhouding op Bonaire, Saba, St. Eustatius en ‘Europees’ Nederland (zie bron 1) − een Lorenzcurve van de secundaire-inkomensverdeling op Saba (zie bron 2) − een tabel met de secundaire-inkomensverdeling op Bonaire, Saba en St. Eustatius (zie bron 3) − een diagram met de verdeling van de huishoudens over de BES-eilanden (zie bron 4)

Maak de onderstaande tekst economisch correct. Inkomens die in een land worden verdiend met het ter beschikking stellen van productiefactoren worden …(1)… genoemd. Een voorbeeld daarvan is …(2)…. De optelsom van al deze inkomens vormt het bruto binnenlands product van een land, berekend via de …(3)… methode.

Kies uit:
bij (1) overdrachtsinkomens / primaire inkomens / secundaire inkomens
bij (2) rente / subsidie / uitkering
bij (3) objectieve / subjectieve

Bekijk het antwoord
  • Vult alle drie de gaten juist in: (1) primaire inkomens, (2) rente, (3) subjectieve. (2p)

Drie juist: 2 punten. Twee juist: 1 punt. Minder dan twee juist: 0 punten.

Vraag 18 in het hele examen

Vraag 19 2 punten

Bonaire, Sint Eustatius en Saba (de BES-eilanden) zijn sinds 2010 bijzondere gemeentes van Nederland. Deze BES-eilanden hebben gezamenlijk circa 24.000 inwoners. Nuestra en Mateo, twee havoleerlingen van het Bonairecollege, onderzoeken of er verschillen in inkomensverdeling bestaan tussen de eilanden onderling en tussen de eilanden als geheel en ‘Europees’ Nederland. Op internet vinden Nuestra en Mateo de volgende gegevens: − een tabel met de secundaire-inkomensverhouding op Bonaire, Saba, St. Eustatius en ‘Europees’ Nederland (zie bron 1) − een Lorenzcurve van de secundaire-inkomensverdeling op Saba (zie bron 2) − een tabel met de secundaire-inkomensverdeling op Bonaire, Saba en St. Eustatius (zie bron 3) − een diagram met de verdeling van de huishoudens over de BES-eilanden (zie bron 4)

Gebruik bron 3. Toon aan met een berekening dat de secundaire-inkomensverhouding van St. Eustatius 1 : 10,8 is.

Bekijk het antwoord
  • Toont met een berekening aan dat het 4e kwartiel van St. Eustatius 100% − 44,8% = 55,2% is, en dat de verhouding 55,2% : 5,1% = 1 : 10,8 is. (2p)

Vraag 19 in het hele examen

Vraag 20 2 punten

Bonaire, Sint Eustatius en Saba (de BES-eilanden) zijn sinds 2010 bijzondere gemeentes van Nederland. Deze BES-eilanden hebben gezamenlijk circa 24.000 inwoners. Nuestra en Mateo, twee havoleerlingen van het Bonairecollege, onderzoeken of er verschillen in inkomensverdeling bestaan tussen de eilanden onderling en tussen de eilanden als geheel en ‘Europees’ Nederland. Op internet vinden Nuestra en Mateo de volgende gegevens: − een tabel met de secundaire-inkomensverhouding op Bonaire, Saba, St. Eustatius en ‘Europees’ Nederland (zie bron 1) − een Lorenzcurve van de secundaire-inkomensverdeling op Saba (zie bron 2) − een tabel met de secundaire-inkomensverdeling op Bonaire, Saba en St. Eustatius (zie bron 3) − een diagram met de verdeling van de huishoudens over de BES-eilanden (zie bron 4)

Gebruik bron 1 en 3. Bereken het coördinaat van punt A in bron 2.

Bekijk het antwoord
  • Berekent het secundaire inkomen van het 4e kwartiel van Saba: 5,5 · 9,8 = 53,9%. (1p)
  • Geeft het coördinaat van punt A als (75 ; 46,1). (1p)

Vraag 20 in het hele examen

Vraag 21 2 punten

Bonaire, Sint Eustatius en Saba (de BES-eilanden) zijn sinds 2010 bijzondere gemeentes van Nederland. Deze BES-eilanden hebben gezamenlijk circa 24.000 inwoners. Nuestra en Mateo, twee havoleerlingen van het Bonairecollege, onderzoeken of er verschillen in inkomensverdeling bestaan tussen de eilanden onderling en tussen de eilanden als geheel en ‘Europees’ Nederland. Op internet vinden Nuestra en Mateo de volgende gegevens: − een tabel met de secundaire-inkomensverhouding op Bonaire, Saba, St. Eustatius en ‘Europees’ Nederland (zie bron 1) − een Lorenzcurve van de secundaire-inkomensverdeling op Saba (zie bron 2) − een tabel met de secundaire-inkomensverdeling op Bonaire, Saba en St. Eustatius (zie bron 3) − een diagram met de verdeling van de huishoudens over de BES-eilanden (zie bron 4)

Gebruik bron 1 en 2. Zal de Lorenzcurve van de secundaire-inkomensverdeling van Bonaire links of rechts van de Lorenzcurve van Saba liggen? Licht je keuze toe.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat de secundaire-inkomensverhouding van Saba 1 : 9,8 is en die van Bonaire 1 : 9,1. (1p)
  • Licht toe dat het inkomen op Bonaire gelijker verdeeld is en dat de Lorenzcurve van Bonaire daardoor links van die van Saba ligt. (1p)

Het juiste antwoord is links.

Vraag 21 in het hele examen

Vraag 22 2 punten

Bonaire, Sint Eustatius en Saba (de BES-eilanden) zijn sinds 2010 bijzondere gemeentes van Nederland. Deze BES-eilanden hebben gezamenlijk circa 24.000 inwoners. Nuestra en Mateo, twee havoleerlingen van het Bonairecollege, onderzoeken of er verschillen in inkomensverdeling bestaan tussen de eilanden onderling en tussen de eilanden als geheel en ‘Europees’ Nederland. Op internet vinden Nuestra en Mateo de volgende gegevens: − een tabel met de secundaire-inkomensverhouding op Bonaire, Saba, St. Eustatius en ‘Europees’ Nederland (zie bron 1) − een Lorenzcurve van de secundaire-inkomensverdeling op Saba (zie bron 2) − een tabel met de secundaire-inkomensverdeling op Bonaire, Saba en St. Eustatius (zie bron 3) − een diagram met de verdeling van de huishoudens over de BES-eilanden (zie bron 4)

Nuestra en Mateo willen het verschil in de secundaire-inkomensverhouding tussen de BES-eilanden gezamenlijk en ‘Europees’ Nederland bepalen. De secundaire-inkomensverhouding van ‘Europees’ Nederland hebben ze gevonden op internet. Deze is 1 : 6,7 (zie bron 1), die van de BES-eilanden gezamenlijk moeten ze nog uitrekenen. Mateo: “We gaan er daarbij van uit dat het inkomen per hoofd van de bevolking van de BES-eilanden gelijk is en de huishoudens even groot zijn.”

Gebruik bovenstaande tekst en bron 1 en 4. Bereken de secundaire-inkomensverhouding van de BES-eilanden gezamenlijk.

Bekijk het antwoord
  • Berekent de secundaire-inkomensverhouding van de BES-eilanden gezamenlijk als (80 · 9,1 + 13 · 10,8 + 7 · 9,8) : 100 = 9,4, dus 1 : 9,4. (2p)

Als het ongewogen gemiddelde is berekend, geen scorepunten toekennen.

Vraag 22 in het hele examen

Hoe vaak inkomen en consumptie in het examen komt

Vragen over inkomen en consumptie per centraal examen economie havo. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
ExamenVragenAantalAandeel
2026, tijdvak 11014%
2025, tijdvak 12414%
2025, tijdvak 27, 2627%
2024, tijdvak 12, 21-24518%
2024, tijdvak 212, 19-20311%
2022, tijdvak 113, 16-18414%
2022, tijdvak 27-11, 28-29723%
2021, tijdvak 11613%
2021, tijdvak 21514%
2021, tijdvak 3713%
2019, tijdvak 18-10, 20-21, 28621%
2019, tijdvak 22314%
2018, tijdvak 218-22518%

In 13 van de 18 ingedeelde examens economie havo staat een vraag over inkomen en consumptie, samen 38 vragen (7% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2022, tijdvak 2: 7 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 7% van de vragen over inkomen en consumptie, daarvoor 8%. Dat aandeel is dus stabiel.

Oefenen met inkomen en consumptie

Maak de 15 nieuwste examenvragen over inkomen en consumptie online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.

Oefen de vragen over inkomen en consumptie

Andere onderwerpen economie havo

Inkomen en consumptie op andere niveaus

Nakijken als docent

  1. Kies het examen in de vragenbank

    In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen economie havo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Hoe ToetsChecker economie per vraagtype nakijkt, lees je op economie toetsen nakijken met AI.

Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op economie oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak komt inkomen en consumptie voor in het eindexamen economie havo?

In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 38 vragen over inkomen en consumptie, 7% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 13 van die examens.

In welk examen economie havo stonden de meeste vragen over inkomen en consumptie?

In het examen van 2022, tijdvak 2, met 7 vragen: 7-11, 28-29.

Hoe oefen ik examenvragen over inkomen en consumptie?

Op deze pagina staan alle vragen over inkomen en consumptie met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.