Examenvragen inkomen en consumptie economie vwo
43 vragen over inkomen en consumptie uit 14 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Inkomen en consumptie komt in 14 van de 18 examens economie vwo voor, met 43 vragen (8% van alle examenvragen). Het meest in 2025, tijdvak 2 (6 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over inkomen en consumptie
Per examen de vragen over inkomen en consumptie, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Geld in de markt
Opgavetekst
In deze opgave gaat het bij de rente altijd om de geldmarktrente.
De geldmarktrente is de rente op kortlopende leningen. Op de geldmarkt bieden pensioenfondsen en banken geld aan. Overheden vragen om geld als zij kortlopende leningen afsluiten om investeringen in publiek kapitaal te financieren. Ook gezinnen zijn vragers op de geldmarkt.
Ook de centrale bank heeft invloed op de geldmarktrente. Een econoom maakt een model van de geldmarkt (zie figuur 2) en analyseert de gevolgen van het ingrijpen van de centrale bank.
Door de lagere rente na het ingrijpen van de centrale bank dalen de rente-inkomsten op opgebouwd vermogen door gezinnen.
Vraag 8 1 punt
Is het opgebouwde vermogen een stroomgrootheid of een voorraadgrootheid? Geef een argument voor je keuze.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
Een voorraadgrootheid omdat het vermogen op een bepaald tijdstip wordt gemeten.
2026, tijdvak 1: Australië
Opgavetekst
Australië produceert en exporteert delfstoffen zoals steenkool en aardgas. De prijzen van deze delfstoffen worden op de wereldmarkt bepaald en hangen samen met de stand van de (gemiddelde) conjunctuur in de wereld. De productie van delfstoffen in Australië is zeer prijsinelastisch. Een econoom stelt: “Een hoogconjunctuur in de rest van de wereld heeft, via de prijselasticiteit van de productie van delfstoffen, een zwak effect op de werkgelegenheid in de delfstoffenmarkt in Australië.”
In Australië is sprake van loonrigiditeit.
Vraag 22 2 punten
Leg uit dat hogere exportprijzen voor delfstoffen leiden tot een lagere arbeidsinkomensquote.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
- Als de exportprijzen stijgen, dan zullen (bij dezelfde kosten) de winsten / dividenden / aandelenkoersen van bedrijven stijgen.
- Omdat er sprake is van loonrigiditeit stijgen de winsten harder dan de lonen (en dus neemt de AIQ af).
of
- Als de exportprijzen stijgen, dan zal de exportwaarde stijgen en dus het totale inkomen / bbp.
- Vanwege de loonrigiditeit blijft het arbeidsinkomen gelijk (en dus neemt de AIQ af).
2026, tijdvak 2: Opgave 3 Flexibele inflatie
Opgavetekst
Een land heeft al langere tijd te maken met een hoge inflatie. De centrale bank van het land heeft de refirente een aantal keer verhoogd. Dit heeft niet geleid tot een toename van de spaarquote.
Vraag 12 2 punten
Leg uit dat een hoge tijdsvoorkeur ertoe kan leiden dat de spaarquote niet toeneemt.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
- Bij een hoge tijdsvoorkeur willen consumenten graag nu besteden / hun consumptie naar voren halen. (1)
- Hierdoor blijven de bestedingen hoog / nemen de besparingen niet toe, (waardoor de spaarquote niet toeneemt). (1)
2026, tijdvak 2: Opgave 5 Welkom Kroatië
Opgavetekst
Per 1 januari 2023 is Kroatië als twintigste land toegetreden tot de Economische en Monetaire Unie (EMU). Hiermee hebben zij de euro als wettig betaalmiddel ingevoerd. Als gevolg van de toetreding kan de Centrale Bank van Kroatië (KCB) geen onafhankelijk monetair beleid meer voeren.
De econoom analyseert geldstromen op de lopende rekening zowel voor de toetreding (2022) als na de toetreding (2023).

Y_k = Nationaal inkomen van Kroatië in het betreffende jaar in euro’s.
Neem aan dat de handel van Kroatië met de rest van de wereld in evenwicht is.
Gebruik figuur 3
Vraag 23 2 punten
Leg op basis van de geldstromen uit of het nationaal spaarsaldo van Kroatië in 2023 positief of negatief is.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
- In 2023 levert de export (E) 22% van Y op, terwijl de import (M) 20,5% van Y kost. (1)
- Het saldo op de lopende rekening is positief en dus ook het nationaal spaarsaldo. (1)
2025, tijdvak 1: Eilanden verbonden
Opgavetekst
De ministers van Economische Ontwikkeling van de Caribische eilanden willen meer met elkaar handelen. Om deze wens te onderzoeken stelt een econoom een korte-termijnmodel op voor Curaçao (zie figuur 1). Voor de eenvoud is Aruba de enige handelspartner van Curaçao. In het model is de munteenheid van Curaçao de Caribische gulden (XCG) en de munteenheid van Aruba de Arubaanse florin (AWG).
In het model is het arbeidsinkomen de inkomstenbron van de gezinnen op Curaçao.
Vraag 17 2 punten
Bereken de arbeidsinkomensquote (AIQ) van Curaçao.
Schema van de arbeidsmarkt, vermogensmarkt en goederen- en dienstenmarkten van Curaçao en Aruba, met de geldstromen S, I, C, E en M. Bekijk in Opgaven, pagina 9
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juiste berekening is:
- Het totale arbeidsinkomen = 120 x 1.000 x 26.000 = 3,12 miljard (XCG)
- AIQ = (3,12 mld / 5,45 mld) = 0,572 (of 57,2%).
Aanvulling: Opmerking: Een antwoord waarbij geldt dat AIQ = 100% kan juist zijn. Toelichting: Uit de zin boven vraag 17 zou kunnen worden opgemaakt dat gezinnen op Curaçao geen andere inkomstenbronnen hebben dan inkomen uit arbeid.
2025, tijdvak 2: Pensioenmodel
Vraag 7 2 punten
Een econoom heeft de verwachtingen over het pensioenstelsel uitgewerkt in een model voor de komende 20 jaar. Leg uit dat er bij de pensioenen sprake is van ruilen over tijd.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat werknemers nu premie betalen en daardoor consumptie uitstellen (1p)
- Noemt dat vanaf de pensioenleeftijd het opgebouwde vermogen weer wordt uitgekeerd, waardoor de consumptie later kan toenemen (1p)
Vraag 8 2 punten
Bij het opstellen van het model is de econoom uitgegaan van de volgende aannames over de periode 2025-2044: a jaarlijkse inflatie = 2%; b jaarlijkse reële economische groei = 0,5%; c jaarlijkse rendement pensioenvermogen = 3,5%; d de premiedruk (premie als % van het bbp) blijft gelijk; e het aantal premieplichtingen (actieven) blijft gelijk; f de kapitaalinkomens blijven gelijk. Leg uit met behulp van de aannames of de totale pensioenuitgaven zullen afnemen of toenemen als de uitkeringen welvaartsvast zijn.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat er sprake is van reële economische groei in combinatie met inflatie, waardoor de nominale inkomens (2,5%) in het land toenemen (1p)
- Legt uit dat de pensioenen welvaartsvast zijn en daardoor meegroeien, zodat de totale pensioenuitgaven zullen stijgen (1p)
Vraag 9 1 punt
Pensioenfondsen noemen het verschil tussen de betaalde premies en uitgekeerde pensioenen de netto opgebouwde pensioenbesparing. Is de netto opgebouwde pensioenbesparing een stroomgrootheid of een voorraadgrootheid? Motiveer je keuze.
Bekijk het antwoord
- Kiest voorraadgrootheid en motiveert dat de jaarlijkse pensioenbesparing op een gegeven moment of tijdstip wordt gemeten (1p)
Figuur 1

Staafdiagram met een lijn. Horizontale as: de jaren 2024 tot en met 2044. Linkeras: premies in % van pensioenvermogen, van 1,5 tot ongeveer 3,1. Rechteras: pensioenvermogen als % van bbp, van 150 tot 270. Staven: pensioenvermogen (rechteras), die van 2024 tot 2044 stijgen. Lijn: premies (linkeras), die van 2024 tot 2044 dalen. Legenda: premies (linkeras) en pensioenvermogen (rechteras).
Vraag 10 2 punten
Pensioenfondsen noemen het verschil tussen de betaalde premies en uitgekeerde pensioenen de netto opgebouwde pensioenbesparing. De lijn in figuur 1 geeft aan dat de premies als percentage van het totale pensioenvermogen dalen. Gebruik de aannames a, b, c en d en figuur 1: a jaarlijkse inflatie = 2%; b jaarlijkse reële economische groei = 0,5%; c jaarlijkse rendement pensioenvermogen = 3,5%; d de premiedruk (premie als % van het bbp) blijft gelijk. Leg uit dat de premies als percentage van het totale pensioenvermogen dalen.
Bekijk het antwoord
- Legt de relatie uit tussen het pensioenvermogen en het bbp: het jaarlijkse rendement groeit meer dan het bbp, waardoor het totale pensioenvermogen meer stijgt dan het bbp (1p)
- Legt de relatie uit tussen de premies als percentage van het pensioenvermogen en het bbp: doordat de premies als percentage van het bbp gelijk blijven, dalen de premies als percentage van het totale pensioenvermogen (1p)
Vraag 11 2 punten
De econoom heeft geen rekening gehouden met de pensioenleeftijd. De econoom geeft aan dat het verhogen van de pensioenleeftijd kan leiden tot een hogere koopkracht van de huidige premieplichtigen. Leg uit dat een hogere pensioenleeftijd kan leiden tot een hogere koopkracht van de huidige premieplichtigen.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat bij een hogere pensioenleeftijd het aantal premieplichtigen toeneemt, waardoor de totale inkomsten stijgen, of het aantal uitkeringsgerechtigden afneemt, waardoor de totale uitgaven dalen (1p)
- Legt uit dat de premie hierdoor kan dalen, waardoor het netto-inkomen of de koopkracht van de premieplichtigen kan stijgen (1p)
2025, tijdvak 2: Hulplijn
Tabel 1 Macro-economische gegevens van het Afrikaanse land
| 2019 | 2020 | 2021 | |
|---|---|---|---|
| bbp (in miljarden frank) | 103,3 | 109,7 | 117,9 |
| begrotingssaldo (% van bbp) | -4,5 | -3,5 | -3,7 |
| saldo lopende rekening (% van bbp) | -4 | -3,4 | -3,4 |
| ontvangen inkomensoverdrachten (in miljarden frank) | 6,70 | 6,82 | 6,92 |
Vraag 15 1 punt
Economen onderzoeken de economie van een specifiek Afrikaans land. Ze gebruiken tabel 1 en laten de financiële rekening van de betalingsbalans buiten beschouwing. Het land hanteert een vaste (officiële) wisselkoers met de euro. Heeft het Afrikaanse land een positief of negatief particulier spaarsaldo in 2021? Motiveer je antwoord.
Bekijk het antwoord
- Kiest een positief particulier spaarsaldo en motiveert dat het begrotingssaldo negatiever is dan het saldo op de lopende rekening, zodat de particuliere sector een positief spaarsaldo moet hebben, of met de sectorale berekening $(S-I) = (E-M) - (B-O) = -3,4 - (-3,7) = +0,3$ (1p)
2023, tijdvak 1: Aruba
Opgavetekst
Bron 4
In deze opgave wordt er ter vereenvoudiging van uitgegaan dat in Aruba alleen de Arubaanse florin wordt geaccepteerd als betaalmiddel.
Aruba heeft een eigen centrale bank en een eigen munt, de Arubaanse florin (AWG). Aruba heeft sinds 1986 een vaste wisselkoersverhouding van de AWG ten opzichte van de (stabiele) Amerikaanse dollar (USD) waarbij 1 AWG = 0,558 USD. De Verenigde Staten zijn een belangrijke handelspartner van Aruba.
Aruba heeft vrij kapitaalverkeer met het buitenland. Er is sprake van een trilemma bij het monetair beleid: de centrale bank van Aruba kan geen onafhankelijke rentepolitiek voeren.
Bron 7
In 2020 veroorzaken recessies in de Verenigde Staten, in het buurland Venezuela en in de Europese Unie een krimpend reëel bruto binnenlands product van Aruba. Met name het toerisme, waar relatief veel huishoudens werkzaam zijn tegen lage inkomens, loopt aanzienlijk terug. Hierdoor kan de Gini-coëfficiënt van de primaire inkomens stijgen.
Vraag 10 2 punten
Leg uit dat de Gini-coëfficiënt van de primaire inkomens kan stijgen.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat lagere inkomens minder werk hebben en daardoor minder inkomen uit arbeid, ondernemerschap, kapitaal of natuur ontvangen. (1p)
- Legt uit dat de relatieve inkomensverschillen tussen arm en rijk groter worden, zodat de Gini-coëfficiënt van de primaire inkomens stijgt. (1p)
2023, tijdvak 2: Markt voor hoger onderwijs
Vraag 7 2 punten
In een land kunnen studenten zelf hun vervolgopleiding in het hoger onderwijs financieren door middel van een lening bij de overheid. Na het afronden van de opleiding moet deze worden terugbetaald. De overheid heeft een voorwaarde toegevoegd aan het leenstelsel om jongeren aan te zetten tot studeren, ondanks de risico’s van lenen. De voorwaarde is dat de aflossingsperiode van de opgebouwde studieschuld 35 jaar wordt (langer dan de standaard periode voor aflossingen van langlopende schulden). Leg uit dat het leenstelsel op termijn een positief effect heeft op de consumptieve bestedingen.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat het leenstelsel een vervolgopleiding mogelijk maakt, waardoor het toekomstig loon hoger wordt; als de loonstijging groter is dan de aflossings- en renteverplichtingen, kunnen de bestedingen op termijn hoger zijn (2p)
Vraag 8 2 punten
In een land kunnen studenten zelf hun vervolgopleiding in het hoger onderwijs financieren door middel van een lening bij de overheid. Na het afronden van de opleiding moet deze worden terugbetaald. De overheid heeft een voorwaarde toegevoegd aan het leenstelsel om jongeren aan te zetten tot studeren, ondanks de risico’s van lenen. De voorwaarde is dat de aflossingsperiode van de opgebouwde studieschuld 35 jaar wordt (langer dan de standaard periode voor aflossingen van langlopende schulden). Voordat het leenstelsel werd ingevoerd, waren vooral studenten uit huishoudens met een laag inkomen voor de financiering van hun studie aangewezen op commerciële banken. Vanwege een risico op wanbetaling rekenden deze banken een hogere rente voor dit type leningen. Hierdoor werd de vermogensverdeling tussen huishoudens beïnvloed. Leg uit op welke wijze de vermogensverdeling tussen huishoudens werd beïnvloed in de periode voordat het leenstelsel werd ingevoerd.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat studenten uit huishoudens met relatief lage inkomens moeten lenen en daardoor na hun opleiding relatief hoge rentelasten hebben (1p)
- Noemt dat zij daardoor een negatiever vermogen hebben en minder mogelijkheden om vermogen op te bouwen dan studenten uit huishoudens met (relatief) hoge inkomens, waardoor de vermogensongelijkheid toeneemt (1p)
Het onderscheid tussen het huishouden waar de student uit komt en het toekomstige huishouden hoeft de kandidaat niet te maken.
2022, tijdvak 1: Een eigen huis
Vraag 6 2 punten
Beau is een afgestudeerd psycholoog die sinds 1 januari 2019 een vast arbeidscontract heeft en een eigen huis wil kopen. Ze kan een hypotheek krijgen van € 200.000 op basis van haar inkomen. Leg uit dat er bij de aankoop van een eigen huis met een hypothecaire lening sprake is van ruilen over de tijd.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat door de hypothecaire lening de consumptie wordt vervroegd, omdat Beau nu al het huis kan kopen. (1p)
- Legt uit dat Beau later minder bestedingsmogelijkheden heeft / minder kan consumeren door de aflossingen aan de hypotheekverstrekker. (1p)
2022, tijdvak 2: Zelfstandigen zonder personeel
Opgavetekst
Figuur 1 Lorenzcurven van zzp’ers in 2019

Assen: horizontaal aantal personen in % van het totaal, van 0 tot 100. Verticaal inkomen in % van het totaal, van 0 tot 100. Doorgetrokken lijn: primaire inkomensverdeling. Gestippelde lijn: secundaire inkomensverdeling. Een dunne stippellijn loopt diagonaal van (0;0) naar (100;100).
Vraag 1 2 punten
Onderzoekers Jan en Samira analyseren de groei van de groep zelfstandigen zonder personeel (zzp’ers) in een land. De groei betreft zowel het aantal zzp’ers als hun aandeel in de beroepsbevolking. In de juridische of ICT-sector werken zzp’ers met hoge uurtarieven, maar in de horeca, postbezorging of de schoonmaaksector werken veel zelfstandigen voor lage uurtarieven. Een aanzienlijk deel van de zzp’ers leeft onder of rond de armoedegrens. Jan heeft daarom een Lorenzcurve opgesteld van de primaire en secundaire inkomensverdeling van de zzp’ers in 2019 (figuur 1: Lorenzcurven van zzp’ers in 2019). Samira plaatst een kanttekening: “De Lorenzcurve van de primaire inkomensverdeling is niet helemaal correct geschetst, want als bijvoorbeeld het laagste kwintiel van de zzp’ers in 2019 een te laag uurtarief heeft om kostendekkend te zijn, klopt de curve niet.” Leg uit hoe de Lorenzcurve van de primaire inkomens kan worden gecorrigeerd om aan Samira’s kanttekening tegemoet te komen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat bij de verlies draaiende zzp’ers sprake is van een negatief primair inkomen (1p)
- Noemt dat de Lorenzcurve voor het laagste kwintiel onder de horizontale as komt en pas bij 20% van het aantal personen boven deze as komt (1p)
Vraag 2 2 punten
Onderzoekers Jan en Samira analyseren de groei van de groep zelfstandigen zonder personeel (zzp’ers) in een land. Jan heeft een Lorenzcurve opgesteld van de primaire en secundaire inkomensverdeling van de zzp’ers in 2019 (figuur 1: Lorenzcurven van zzp’ers in 2019). Samira verwacht dat in 2022 de heffingskorting voor zelfstandigen met € 2.000 wordt verlaagd. Er is sprake van een progressief belastingstelsel. Beargumenteer hoe de Lorenzcurve van de secundaire inkomens van de zzp’ers in 2022 zal verschuiven ten opzichte van 2019 door de verlaging van de heffingskorting.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de zzp’ers met lage inkomens door de verlaging relatief meer belasting gaan betalen dan de zzp’ers met hoge inkomens, waardoor de inkomensverschillen groter worden (denivellering) (1p)
- Concludeert dat de Lorenzcurve van de secundaire inkomens daardoor naar buiten verschuift (1p)
Vraag 5 2 punten
Onderzoekers Jan en Samira hebben een model gemaakt voor de markt van zzp’ers in 2022: $Qv = -30U + 630$ (totaal gevraagd aantal uren naar zzp’ers in miljoenen per jaar), $Qa = +20U - 50$ (totaal aangeboden aantal uren door zzp’ers in miljoenen per jaar) en U (uurtarief in euro’s). Jan en Samira onderzoeken de gevolgen van de invoering van een minimumtarief voor zzp’ers van 16 euro per uur op twee punten: i het armoedeprobleem onder zzp’ers verminderen, ii de totale werkgelegenheid beïnvloeden. Ze gebruiken de omzetontwikkeling van de zzp’ers als de indicator voor het armoedeprobleem onder zzp’ers. Toon met een berekening aan of het armoedeprobleem onder zzp’ers door de invoering van het minimumtarief wordt verminderd.
Bekijk het antwoord
- Berekent zonder minimumloon het evenwicht: -30U + 630 = 20U - 50, U = 13,60 euro per uur, Qv = 222 miljoen uren en totale omzet € 13,60 x 222 miljoen = € 3,02 miljard (1p)
- Berekent met een minimumtarief van 16 euro: Qv = -30 x 16 + 630 = 150 miljoen uren en totale omzet € 16 x 150 miljoen = € 2,4 miljard, en concludeert dat de totale omzet van de zzp’ers daalt, zodat het armoedeprobleem niet wordt verminderd (1p)
Opmerking uit het correctievoorschrift: als in de berekeningen alleen 222 miljoen uren is vergeleken met 150 miljoen uren en daaruit dezelfde conclusie is getrokken, maximaal 1 scorepunt toekennen.
2022, tijdvak 2: Drie pensioenscenario’s
Vraag 12 2 punten
In een land bestaat de pensioenvoorziening uit een AOW-uitkering voor iedere inwoner vanaf het 67ste levensjaar, een aanvullend pensioen voor de werknemers in loondienst en eigen (aanvullende) besparingen. De AOW wordt gefinancierd volgens het omslagstelsel. Door de toenemende vergrijzing moet de overheid het aankomende jaar een begrotingstekort dichten van € 12 miljard. Econoom Izzy Matella van het Planbureau constateert het volgende: “De verplichte solidariteit tussen generaties komt door de financiering van het omslagstelsel onder druk te staan.” Geef twee argumenten voor de uitspraak van econoom Matella.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de overheid door het begrotingstekort de premies voor de werkenden kan verhogen, waardoor de solidariteit met de gepensioneerden kan afnemen omdat de lasten stijgen (1p)
- Noemt dat de overheid de AOW-uitkeringen kan verlagen, waardoor ouderen minder ontvangen dan zijzelf hebben betaald, zodat de solidariteit tussen generaties onder druk komt te staan (1p)
2022, tijdvak 2: Zoet gedronken zuur betaald
Tabel 1 Gegevens in de uitgangssituatie zonder heffing en een prijs van 45 peso’s voor een liter suikerhoudende frisdrank
| Kwintiel | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
|---|---|---|---|---|---|
| Gemiddeld inkomen in peso’s per jaar | 11.762 | 29.705 | 44.915 | 72.541 | 91.138 |
| prijselasticiteit suikerhoudende frisdrank | -1,50 | -1,41 | -1,24 | -1,09 | -0,97 |
| dagelijkse consumptie suikerhoudende frisdrank | 0,13 liter | 0,18 liter | 0,21 liter | 0,26 liter | 0,29 liter |
| toekomstig plan eigen bijdrage zorg in % van de zorgkosten | 20% | 37% | 52% | 71% | 83% |
Vraag 27 2 punten
De Filipijnen kennen een grote mate van inkomensongelijkheid. De onderzoekers verdelen de bevolking in vijf bevolkingsgroepen van gelijke grootte (kwintielen) en gebruiken daarvoor de gegevens uit tabel 1 van de uitgangssituatie zonder heffing en een prijs van 45 peso’s per liter. Toon met een berekening aan dat het aandeel van de uitgaven voor suikerhoudende frisdrank in het vierde kwintiel lager is dan in het tweede kwintiel.
Bekijk het antwoord
- Berekent het aandeel van de uitgaven aan frisdrank in het inkomen: (dagelijkse consumptie x 365 x € 45) / jaarinkomen, met 9,95% in het tweede kwintiel (0,18 x 365 x 45 / 29.705) en 5,89% in het vierde kwintiel (0,26 x 365 x 45 / 72.541), dus lager in het vierde kwintiel; of: berekent dat het inkomensverschil tussen het tweede en vierde kwintiel (+144,2%) groter is dan het verschil in dagelijkse consumptie (+44,4%) (2p)
Het correctievoorschrift geeft twee voorbeelden van een juiste berekening. Dat zijn alternatieven; één van beide is voldoende.
2022, tijdvak 3: Noorwegen leert van Nederland
Opgavetekst
Opgave 2 Noorwegen leert van Nederland
In 1959 vond de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) een enorm aardgasveld in de Groningse bodem. Leidingen werden aangelegd zodat huishoudens van aardgas konden worden voorzien. Ook werden veel langlopende exportcontracten voor aardgas afgesloten. Hierdoor stroomde er veel geld in de Nederlandse schatkist waarmee de overheid een deel van haar lopende uitgaven financierde. Beleggingsexpert Van Zijl kijkt in het jaar 2017 terug op deze periode: “De jarenlange export van gas veroorzaakte, via de koers van de toenmalige gulden, werkloosheid.”
Vraag 9 1 punt
Stelling 2 van Van Zijl: de Noorse overheid en de Nederlandse overheid hebben voor de bestemming van de exportopbrengsten van gas (en olie) een verschillende intertemporele afweging gemaakt. Leg uit aan de hand van de tweede stelling welk land een hoge tijdsvoorkeur heeft.
Bekijk het antwoord
- Noemt Nederland en legt uit dat de Nederlandse overheid de inkomsten uit de export van gas direct heeft ingezet voor lopende overheidsuitgaven, en heeft daarmee een hoge tijdsvoorkeur. (1p)
2021, tijdvak 1: Op weg naar het pensioen
Opgavetekst
Figuur 1 leeftijdsafhankelijke premie vergeleken met doorsneepremie

Grafiek met leeftijd van 25 tot 70 jaar op de horizontale as en de premie als percentage van het brutoloon op de verticale as. De leeftijdsafhankelijke premie is een oplopende lijn: van ongeveer 8% op 25 jaar tot ongeveer 29% op 70 jaar. De doorsneepremie is een horizontale lijn op ongeveer 18%. Bij 70 jaar staat een stippellijn bij de pensioenleeftijd.
Vraag 10 2 punten
Een technisch bedrijf opent een vestiging met recent afgestudeerde werknemers. De nieuwe medewerkers krijgen een keuze tussen twee vormen van premiebetaling zoals weergegeven in figuur 1. 1 Doorsneepremie: jongere en oudere werknemers betalen hetzelfde vaste percentage van het brutoloon als pensioenpremie. 2 Leeftijdsafhankelijke premie: jongere werknemers betalen een lager percentage van het brutoloon als pensioenpremie dan ouderen. Naarmate ze ouder worden zullen ze een steeds groter gedeelte van hun brutoloon betalen aan pensioenpremie. Bij beide vormen van premiebetaling worden de premies gebruikt om vanaf de pensioenleeftijd een levenslange uitkering te garanderen die gelijk is aan 70% van het gemiddelde brutoloon. Er wordt uitgegaan van een gelijkblijvende pensioenleeftijd en lonen die geïndexeerd worden aan de inflatie. Leg uit voor welke premiebetaling een jonge werknemer zal kiezen met een relatief lage tijdsvoorkeur.
Bekijk het antwoord
- Een werknemer met een relatief lage tijdsvoorkeur spaart liever nu en consumeert later (1p)
- Dit betekent dat de werknemer voor de doorsneepremie kiest, omdat de pensioenopbouw dan later relatief lager is en de consumptie relatief hoger, vergeleken met het andere systeem (1p)
Vraag 11 2 punten
De premies worden gebruikt om vanaf de pensioenleeftijd een levenslange uitkering te garanderen die gelijk is aan 70% van het gemiddelde brutoloon. Figuur 1 toont de leeftijdsafhankelijke premie vergeleken met de doorsneepremie. Leg uit hoe de lijn van de doorsneepremie zal verschuiven indien de levensverwachting in dit land stijgt.
Bekijk het antwoord
- Een stijgende levensverwachting betekent dat pensioendeelnemers langer een pensioenuitkering krijgen, waardoor er meer vermogen opgebouwd moet worden (gegeven de gegarandeerde levenslange uitkering) (1p)
- Dit betekent dat een werknemer gedurende de loopbaan een groter percentage pensioenpremie moet betalen, dus de lijn van de doorsneepremie verschuift omhoog (1p)
Vraag 12 3 punten
Het pensioenfonds belegt het grootste deel van de ontvangen premies de eerste twintig jaar in aandelen. Daarna zal het grootste deel vooral in staatsobligaties worden belegd. Financieel directeur Hajar beargumenteert dat deze keuze, over de hele beleggingsperiode, zorgt voor een relatief hoog rendement in combinatie met een laag risico. Leg de argumentatie van de financieel directeur uit.
Bekijk het antwoord
- In de eerste periode van twintig jaar wordt de meerderheid van de premies belegd in aandelen. Aandelen hebben een hoog rendement en een hoog risico, maar er is voldoende tijd over de hele beleggingsperiode om bij een negatieve schok een rendementsverlies goed te maken (2p)
- In de tweede periode wordt de meerderheid van de premies belegd in obligaties. Obligaties hebben een laag rendement en een laag risico. Over de hele periode is er dan een relatief hoog rendement met een laag risico (1p)
Vraag 13 2 punten
De werknemers die kiezen voor een leeftijdsafhankelijke premie zijn bezorgd over hun koopkracht op oudere leeftijd. Hoewel lonen geïndexeerd worden aan de inflatie, verwacht het bedrijf uitstekende doorgroeimogelijkheden te kunnen bieden. Financieel directeur Hajar stelt dat, gezien de verwachte gunstige carrièreontwikkeling binnen het bedrijf, de koopkracht van hun loon niet nadelig wordt beïnvloed ten opzichte van hun loon in hun jongere jaren. Leg de stelling van de financieel directeur uit.
Bekijk het antwoord
- In het bedrijf is sprake van een verwachte gunstige carrièreontwikkeling (naast geïndexeerde lonen). Dit betekent dat de lonen van de werknemers gedurende hun loopbaan meer zullen stijgen dan de inflatie (1p)
- Als zij op oudere leeftijd een hoger premiepercentage betalen bij een hoger brutoloon, kan het nettoloon van de oudere werknemers niet lager zijn dan het nettoloon in hun jongere jaren. De koopkracht wordt daarmee niet nadelig beïnvloed (1p)
2021, tijdvak 1: Devaluatie van de wal in de sloot
Tabel 1 macro-economische gegevens van Imareca in 2019
| Variabele | In procenten van het bbp |
|---|---|
| overheidstekort | 2,6 |
| particuliere besparingen (S) | … |
| particuliere investeringen (I) | 20,3 |
| tekort op de lopende rekening | 3,2 |
Vraag 23 2 punten
Econoom Liman stelt binnenlands beleid voor. “Als we gebruikmaken van het kringloopmodel, is te zien dat er in Imareca sprake is van een overheidstekort dat niet wordt opgevangen door een particulier spaaroverschot. Ik stel voor dat de overheid gaat bezuinigen om daarmee ook het tekort op de lopende rekening te verlagen.” Liman onderbouwt zijn visie met gegevens uit tabel 1. Bereken de omvang van de particuliere besparingen in 2019 in procenten van het bbp.
Bekijk het antwoord
- S − I + B − O = E − M, dus S − I = (E − M) − (B − O); B − O = −2,6 en E − M = −3,2, dus S − I = −0,6; S − 20,3 = −0,6, zodat S = 19,7 (2p)
Het antwoord is 19,7 (procent van het bbp). Een juiste berekening met toelichting in woorden in plaats van symbolen levert ook punten op.
2021, tijdvak 1: Gelijkheid en groei
Opgavetekst
Tabel 1 primaire inkomensverdeling in land Alpha in 2016
| Inkomensklasse | Aantal personen | Gemiddeld primair jaarinkomen in A$ per persoon |
|---|---|---|
| 1 | 3 mln. | 2.500 |
| 2 | 2 mln. | 7.500 |
| 3 | 1 mln. | 15.000 |
| 4 | 0,75 mln. | 30.000 |
| 5 | 0,25 mln. | 50.000 |
Vraag 25 2 punten
Econoom Pikets onderzoekt primaire en secundaire inkomensverschillen in het land Alpha. Tabel 1 schetst de primaire inkomensverdeling in 2016. Voor de inkomstenbelasting geldt één algemeen tarief van 30% voor primaire jaarinkomens en één algemene heffingskorting van A$ 250 per belastingplichtige. Mensen zonder enig primair inkomen kunnen aanspraak maken op een bijstandsuitkering van A$ 1.200 per jaar. De bijstandsuitkering is belastingvrij. De financiering loopt via de begroting van de overheid. Als maatstaf voor inkomensongelijkheid gebruikt Pikets de Ginicoëfficiënt. Is de Ginicoëfficiënt in dit land lager bij de primaire of bij de secundaire inkomensverdeling? Geef twee argumenten voor je keuze.
Bekijk het antwoord
- Bijstandsuitkeringen worden verstrekt aan mensen zonder primair inkomen. De secundaire inkomensverdeling is dus gelijker dan de primaire, en de waarde van de Ginicoëfficiënt is daarbij lager (1p)
- De algemene heffingskorting geeft relatief meer voordeel aan mensen in de laagste inkomensklassen, waardoor de secundaire inkomensverdeling gelijker is dan de primaire en de waarde van de Ginicoëfficiënt daarbij lager is (1p)
Het antwoord is de secundaire inkomensverdeling. Bij de primaire inkomensverdeling maximaal 1 punt, ook als beide argumenten correct zijn uitgewerkt.
2021, tijdvak 2: Dividendbelasting
Opgavetekst
Opgave 5 Dividendbelasting
In een euroland belast de overheid in 2019 de winstuitkeringen (dividenden) van binnenlandse en buitenlandse beleggers met een tarief van 15%. De eerste € 10.000 wordt vrijgesteld van belasting.
Per 1-1-2020 is minister Hoeksma van Financiën van plan om de dividendbelasting af te schaffen. Zij wil daarmee buitenlands kapitaal aantrekken. Ze mikt hierbij op de hogere inkomens, die over het algemeen relatief meer beleggen in aandelen dan de lagere inkomens.
Om de gevolgen van Hoeksma's voorstel op de aandelenmarkt van het land te analyseren gebruikt ze het volgende vereenvoudigde model:
Vraag 23 2 punten
Minister Hoeksma stelt dat de verwachte koerswinst op de aandelenmarkt als gevolg van de afschaffing van de dividendbelasting meer dan 10% is. Toon met een berekening aan dat de verwachte koerswinst meer dan 10% zal zijn.
Bekijk het antwoord
- Berekent de koers vóór de afschaffing: −2K + 9.000 = 398K − 5.000, dus K = 35 euro; en na de afschaffing: −2K + 9.600 = 348K − 5.000, dus 350K = 14.600 en K = 41,71 euro. (1p)
- Berekent de koersstijging: (41,71 − 35) / 35 × 100% ≈ 19,2%, dat is meer dan 10%. (1p)
2021, tijdvak 3: Pensioenleeftijd
Vraag 6 2 punten
Het pensioen bestaat in een land voor de meeste mensen uit AOW en (tegelijkertijd) het aanvullend pensioen. De AOW wordt betaald uit premies die onderdeel zijn van de inkomensheffing, en is bestemd voor iedere ingezetene, ongeacht of men heeft gewerkt. Het aanvullend pensioen wordt gefinancierd volgens het kapitaaldekkingsstelsel. De betaalbaarheid van de pensioenen is onder druk komen te staan door onderstaande demografische ontwikkelingen. A: de laatste jaren is het aantal gepensioneerden toegenomen, terwijl de werkzame beroepsbevolking constant is gebleven. B: de levensverwachting in dit land neemt toe. Een econoom stelt dat bij de aanvullende pensioenen slechts één van deze twee ontwikkelingen tot financieringsproblemen leidt. Leg voor beide ontwikkelingen uit of deze tot financieringsproblemen leiden bij de aanvullende pensioenen.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de toename van het aantal pensioengerechtigden (A) niet tot financieringsproblemen leidt, omdat deze mensen zelf (in principe) tijdens hun werkzame leven premies hebben betaald en dat uitgekeerd zullen krijgen (1p)
- Legt uit dat de toename van de levensverwachting (B) tot financieringsproblemen leidt, omdat een gelijkblijvend (uit premies en beleggingen bijeengebracht) kapitaal beschikbaar is terwijl over een langere periode uitkeringen moeten worden gedaan (1p)
Figuur 1 Factoren die de hoogte van de premie van het aanvullend pensioen bepalen

Schema met in het midden een ovaal met de tekst “Premiehoogte”. Vier pijlen wijzen naar de ovaal. Pijl a komt van “te verwachten beleggingsopbrengst” (linksboven), pijl b van “aantal maanden dat premie wordt betaald” (rechtsboven), pijl c van “aantal maanden dat uitkeringen worden ontvangen” (linksonder) en pijl d van “hoogte van de pensioenuitkering” (rechtsonder).
Vraag 8 2 punten
Het aanvullend pensioen wordt gefinancierd volgens het kapitaaldekkingsstelsel. De AOW-leeftijd is gekoppeld aan de gemiddelde levensverwachting. De econoom legt de voordelen van de koppeling uit: “De koppeling van de AOW-leeftijd aan de levensverwachting kan leiden tot een verlaging van de premie voor het aanvullend pensioen.” Op basis van Figuur 1 geeft de econoom daarvoor drie verklaringen. Geef op basis van Figuur 1 de drie verklaringen waarom de premie voor het aanvullend pensioen kan worden verlaagd.
Bekijk het antwoord
- Verklaart op basis van pijl a: het kapitaal of vermogen wordt langer belegd, waardoor de premiehoogte ook groeit zonder dat premie wordt ingelegd (1p)
- Verklaart op basis van de pijlen b en c: de tijd dat uitkeringen worden gedaan wordt korter, waardoor het te verzamelen kapitaal kleiner wordt (pijl c), en de tijd dat premies kunnen worden betaald neemt toe (pijl b), waardoor per periode minder premie betaald hoeft te worden (1p)
De vraag vraagt om drie verklaringen, maar het correctievoorschrift kent twee deelscores: de verklaring op basis van pijl a, en de verklaring op basis van de pijlen b en c. Voor de tweede deelscore moeten beide verklaringen (pijl b en pijl c) correct zijn verwoord.
Vraag 9 2 punten
De econoom vreest dat wanneer er geen extra maatregelen worden genomen, de premies voor het aanvullend pensioen en de AOW moeten worden verhoogd om de pensioenen betaalbaar te houden. De export kan hierdoor onder druk komen te staan. Leg de vrees van de econoom uit.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat werknemers hogere looneisen zullen stellen om de hogere premies te compenseren, zodat hun nettoloon gelijk blijft (1p)
- Noemt dat, als de hogere loonkosten worden doorberekend in de prijzen, Nederlandse producten minder aantrekkelijk worden voor het buitenland en de export daalt (1p)
Vraag 10 2 punten
De politicus vindt een verhoging van de AOW-leeftijd acceptabel als daar tegenover staat dat de uitkeringen welvaartsvast worden zonder premieverhoging. De politicus beweert: “Als door de verhoging van de AOW-leeftijd de verhouding tussen de AOW-gerechtigden en de werkenden gelijk kan blijven, dan kan de AOW welvaartsvast worden zonder lastenverzwaring voor de werkenden (premieplichtigen).” Premiepercentage AOW: $\text{Premiepercentage AOW} = \frac{\text{Totaal bedrag AOW-uitkeringen}}{\text{Totaal bruto inkomen premieplichtigen}} \times 100\%$ Leg de bewering uit met behulp van de formule.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat bij een welvaartsvaste uitkering de stijging van de AOW-uitkeringen gelijk is aan de stijging van de lonen, en dat bij een gelijkblijvende verhouding tussen premieplichtigen en AOW’ers het totaal aan AOW-uitgaven (teller) in gelijke verhouding stijgt met het totale bruto inkomen (noemer), zodat het premiepercentage niet toeneemt (2p)
Uitsluitend 0 of 2 scorepunten toekennen.
2019, tijdvak 1: Een welverdiende oude dag
Opgavetekst
Figuur 1 model van de levensloop van een werknemer

Verticale as: euro’s. Horizontale as: van het betreden van de arbeidsmarkt, via pensionering, naar overlijden. Stippellijn bruto-verdienpotentieel: begint bij a (4 miljoen) bovenaan de verticale as bij het betreden van de arbeidsmarkt en daalt in een rechte lijn tot nul bij pensionering. Doorgetrokken lijn financieel vermogen: begint bij c, op of net boven de nullijn bij het betreden van de arbeidsmarkt, stijgt tot punt b (0,6 miljoen) bij pensionering en daalt daarna tot nul bij overlijden.
Vraag 25 2 punten
In een land bestaat een oudedagsvoorziening, gebaseerd op het omslagstelsel. Er is geen verplichte eigen pensioenopbouw. Een politicus pleit voor een verlaging van de bestaande uitkering. Een econoom onderzoekt de gevolgen van dit plan. Hij schetst daartoe een modelmatige weergave van de financiële positie van een werknemer tijdens diens werkzame periode en in de periode daarna (zie figuur 1). De econoom stelt het bruto-verdienpotentieel van een werknemer gelijk aan het totale arbeidsinkomen dat deze vanaf een bepaald moment nog zal verwerven tot aan diens pensionering. In figuur 1 schetst de econoom ook het verloop van het financieel vermogen van een werknemer, vanaf het betreden van de arbeidsmarkt tot het overlijden. Voor opbouw van dit financieel vermogen wordt een deel van het bruto-verdienpotentieel bestemd. De uitgangspunten van de econoom bij het model zijn: (1) De inflatie en de rente bedragen beide 0%. (2) Het loonpeil blijft onveranderd. (3) Heffingen op het inkomen (inclusief premies voor de oudedagsvoorziening) bedragen steeds 30% van het inkomen. (4) Na pensionering wordt geen inkomen meer verdiend. De econoom licht toe dat de punten a en c in dit model ook hoger of lager getekend zouden kunnen worden. Het financieel vermogen zou bij het betreden van de arbeidsmarkt negatief kunnen zijn, gekoppeld aan een hoger verdienpotentieel. Geef een verklaring voor de beschreven koppeling.
Bekijk het antwoord
- Verklaart dat voor het betreden van de arbeidsmarkt schulden zijn gemaakt om een hogere opleiding te volgen, waarmee later een hoger inkomen kan worden bereikt (2p)
Vraag 26 1 punt
In een land bestaat een oudedagsvoorziening op basis van het omslagstelsel, zonder verplichte eigen pensioenopbouw. De econoom modelleert in figuur 1 de financiële positie van een werknemer, met als uitgangspunten: de inflatie en de rente bedragen beide 0%, het loonpeil blijft onveranderd, heffingen op het inkomen (inclusief premies voor de oudedagsvoorziening) bedragen steeds 30% van het inkomen, en na pensionering wordt geen inkomen meer verdiend. De positie van punt b wordt onder andere bepaald door de tijdsvoorkeur van een werknemer gedurende diens werkzame leven. Zal bij een toename van de tijdsvoorkeur gedurende het werkzame leven punt b hoger of lager komen te liggen? Licht het antwoord toe.
Bekijk het antwoord
- Antwoordt: lager, en licht toe dat meer waarde wordt gehecht aan consumptie vóór de pensionering dan na de pensionering, zodat minder wordt gespaard en de vermogensopbouw kleiner is (1p)
Vraag 27 2 punten
In een land bestaat een oudedagsvoorziening op basis van het omslagstelsel, zonder verplichte eigen pensioenopbouw. De econoom modelleert in figuur 1 de financiële positie van een werknemer, met als uitgangspunten: de inflatie en de rente bedragen beide 0%, het loonpeil blijft onveranderd, heffingen op het inkomen (inclusief premies voor de oudedagsvoorziening) bedragen steeds 30% van het inkomen, en na pensionering wordt geen inkomen meer verdiend. De econoom gaat er in figuur 1 van uit dat een vast deel van het inkomen wordt geconsumeerd. Bereken welk percentage van het bruto-inkomen wordt geconsumeerd in de periode vóór de pensionering.
Bekijk het antwoord
- Berekent: totaal geconsumeerd is 0,7 ⋅ 4 mln − 0,6 mln = 2,2 mln, dus 2,2 / 4 ⋅ 100% = 55% (2p)
Vraag 28 2 punten
In een land bestaat een oudedagsvoorziening op basis van het omslagstelsel, zonder verplichte eigen pensioenopbouw. De econoom modelleert in figuur 1 de financiële positie van een werknemer, met als uitgangspunten: de inflatie en de rente bedragen beide 0%, het loonpeil blijft onveranderd, heffingen op het inkomen (inclusief premies voor de oudedagsvoorziening) bedragen steeds 30% van het inkomen, en na pensionering wordt geen inkomen meer verdiend. De econoom meent dat door verlaging van de uitkering van de oudedagsvoorziening figuur 1 zal veranderen. Hij beweert dat als wordt uitgegaan van een lagere uitkering punt b hoger zal komen te liggen. Ondersteun de bewering van de econoom met een argument dat betrekking heeft op bestedingsmogelijkheden vóór de pensionering en een argument betreffende bestedingsmogelijkheden ná de pensionering.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat vóór de pensionering meer gespaard en minder geconsumeerd moet worden om de lagere uitkering te compenseren, zodat punt b hoger komt te liggen (1p)
- Noemt dat na de pensionering minder besteed kan worden door de lagere uitkering, dus moet het financieel vermogen bij punt b hoger zijn om dat op te vangen (1p)
Vraag 29 3 punten
De politicus pleit ervoor dat werknemers zelf via beleggingen een aanvullende oudedagsvoorziening regelen. Een beleggingsadviseur stelt dat in dat geval jonge werknemers vooral zouden moeten kiezen voor het hoge rendement van aandelen, ondanks het relatief hoge koersrisico. Naarmate de pensioenleeftijd dichterbij komt gaat volgens hem dit risico zwaarder wegen en hij raadt de dan inmiddels oudere werknemers aan om gaandeweg over te stappen op obligaties, of zelfs om een deel van het vermogen op een betaalrekening te houden. Verklaar dit verschil in advies aan jongere en oudere werknemers.
Bekijk het antwoord
- Verklaart voor jonge werknemers: de periode tot de pensioenleeftijd is nog lang, zodat koersdalingen van aandelen nog kunnen worden opgevangen of gecompenseerd door latere stijgingen; met het oog op het relatief hoge verwachte rendement ligt de keuze voor aandelen dan meer voor de hand (2p)
- Verklaart voor oudere werknemers: de resterende beleggingsperiode wordt korter en de kans om koersdalingen op te vangen kleiner, dus is er meer voor te zeggen om te kiezen voor veiliger beleggingen zoals obligaties (1p)
2018, tijdvak 1: Pensioen: inpakken en wegwezen
Opgavetekst
Figuur 1 combinaties van keuzemogelijkheden voor pensioen

Lijndiagram. Verticale as: bedrag ineens in % van de pensioenwaarde, van 0 tot 100. Horizontale as: maandelijkse uitkering in % van de pensioenwaarde, van 0 tot 0,60, met stappen van 0,06. Eén rechte lijn loopt van (0; 100) naar (0,60; 0).
| Maandelijkse uitkering | Bedrag ineens |
|---|---|
| 0 | 100 |
| 0,06 | 90 |
| 0,12 | 80 |
| 0,18 | 70 |
| 0,24 | 60 |
| 0,30 | 50 |
| 0,36 | 40 |
| 0,42 | 30 |
| 0,48 | 20 |
| 0,54 | 10 |
| 0,60 | 0 |
Vraag 22 2 punten
Tot nu toe worden aanvullende pensioenen in Nederland uitsluitend uitgekeerd als een bedrag per maand. Uit onderzoek blijkt echter dat veel pensioengerechtigden de voorkeur hebben om een deel van dit pensioen als een bedrag ineens te ontvangen, dat wordt uitgekeerd op de datum van pensionering. Econoom Theuns, werkzaam bij een pensioenfonds, geeft een overzicht welke keuze dit fonds dan aan pensioengerechtigden kan bieden. Hij gaat ervan uit dat pensioendeelnemers vanaf de leeftijd van 67 jaar recht hebben op pensioen. Hoe groter het deel van de pensioenpot is dat wordt ingezet voor een bedrag ineens, des te lager is het resterende deel van de pensioenpot dat wordt ingezet voor maandelijkse uitkeringen. Figuur 1 geeft de mogelijke combinaties van uitkeringen weer.
Een pensioendeelnemer heeft bij pensionering een verwachte pensioenwaarde van € 200.000, en wil hiervan maandelijks minstens € 480 aan pensioenuitkering ontvangen.
Bereken aan de hand van figuur 1 het bedrag dat deze deelnemer dan maximaal ineens kan ontvangen bij het bereiken van de pensioenleeftijd.
Bekijk het antwoord
- Berekent de maandelijkse uitkering als percentage van de pensioenwaarde: 480 / 200.000 × 100% = 0,24%. Bij 0,24% kan 60% van de pensioenwaarde ineens worden opgenomen, dus 0,60 × € 200.000 = € 120.000. (2p)
Vraag 23 1 punt
Tot nu toe worden aanvullende pensioenen in Nederland uitsluitend uitgekeerd als een bedrag per maand. Uit onderzoek blijkt echter dat veel pensioengerechtigden de voorkeur hebben om een deel van dit pensioen als een bedrag ineens te ontvangen, dat wordt uitgekeerd op de datum van pensionering. Hoe groter het deel van de pensioenpot is dat wordt ingezet voor een bedrag ineens, des te lager is het resterende deel van de pensioenpot dat wordt ingezet voor maandelijkse uitkeringen.
Verklaar waarom bij deelname aan een pensioenstelsel gesproken kan worden van ‘ruilen over de tijd’.
Bekijk het antwoord
- Verklaart dat consumptie tijdens de werkzame fase van het leven wordt opgeofferd voor consumptie na het bereiken van de pensioengerechtigde leeftijd. (1p)
Vraag 24 2 punten
Econoom Theuns, werkzaam bij een pensioenfonds, geeft een overzicht welke keuze dit fonds aan pensioengerechtigden kan bieden. Figuur 1 geeft de mogelijke combinaties van uitkeringen weer: hoe groter het deel van de pensioenpot dat wordt ingezet voor een bedrag ineens, des te lager het resterende deel voor maandelijkse uitkeringen.
Er zijn omstandigheden die pensioenfondsen ertoe kunnen aanzetten om de percentages voor de maandelijkse pensioenuitkeringen in de loop der tijd bij te stellen. Theuns voorziet dat het verwachte beleggingsrendement waarop figuur 1 is gebaseerd, zal dalen. Met het oog daarop waarschuwt hij de pensioendeelnemer dat in de loop der jaren zijn maandelijkse bedrag kan worden verlaagd.
Leg deze waarschuwing van Theuns uit.
Bekijk het antwoord
- Het pensioenfonds kan de pensioenwaarde beleggen tot de maandelijkse uitkeringen gedaan moeten worden. (Altijd toekennen, zie aiContext.) (1p)
- De daling van het rendement zorgt ervoor dat er in de toekomst minder vermogen beschikbaar is voor de uitkeringen. (1p)
Aanvulling op het correctievoorschrift (pagina 10, vraag 24): bij de eerste deelscore moet het scorepunt altijd worden toegekend, ongeacht of er wel of geen antwoord is gegeven en ongeacht het gegeven antwoord. Voor het tweede deelscorepunt geldt het correctievoorschrift.
Vraag 25 1 punt
Een collega merkt op dat pensioengerechtigden bij de keuze tussen een bedrag ineens en maandelijkse uitkeringen hun tijdsvoorkeur en ook hun levensverwachting zullen betrekken. De kans bestaat dat mensen met een (op medische indicatie gebaseerde) korte levensverwachting eerder zullen kiezen om hun hele pensioendeel alvast in één keer te laten uitbetalen.
Leg uit dat deze keuze voor pensioenfondsen kostbaar is in vergelijking met een maandelijkse uitkering tot het levenseinde.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat als pensioenen uitsluitend maandelijks tot het levenseinde worden uitgekeerd, vroeg overlijdende deelnemers een financiële meevaller zijn voor het pensioenfonds; als deze mensen hun hele pensioendeel ineens kunnen ontvangen, is dat in verhouding duur voor het fonds. (1p)
Tabel 1 inschatting van de levensverwachting bij 65-jarigen
Percentage dat 75 jaar of ouder wordt.
| geslacht | door personen zelf geschat i. | demografisch bepaald ii. |
|---|---|---|
| man | 63% | 82% |
| vrouw | 69% | 90% |
i. percentage van de geïnterviewde personen dat verwacht een leeftijd te bereiken van 75 jaar of hoger
ii. percentage op basis van demografisch onderzoek
Vraag 26 1 punt
In tabel 1 presenteert econoom Theuns uitkomsten van een onderzoek naar de levensverwachting van pensioengerechtigden.
Is het in het huidige systeem van enkel maandelijkse betalingen, voor het pensioenfonds financieel aantrekkelijker om meer mannen of meer vrouwen in bestand te hebben? Licht je antwoord toe aan de hand van de gegevens uit tabel 1.
Bekijk het antwoord
- Antwoordt mannen en licht toe: de demografisch bepaalde levensverwachting van mannen is lager dan die van vrouwen, zodat voor mannen de uitkeringsperiode gemiddeld korter is. (1p)
Vraag 27 2 punten
Theuns concludeert dat keuzevrijheid, samen met een onjuiste inschatting van de eigen levensverwachting, voor veel pensioengerechtigden ertoe kan leiden dat ze op enig moment in de toekomst hun gewenste levensstandaard niet meer kunnen behouden.
Verklaar deze conclusie. Gebruik tabel 1.
Bekijk het antwoord
- Verklaart dat meer mensen verwachten geen 75 jaar oud te worden dan op basis van objectieve cijfers wordt voorspeld, en daardoor eerder kiezen voor een vast bedrag ineens, omdat zij inschatten dat ze daarmee in totaal tot hun overlijden over een hoger inkomen kunnen beschikken. Een deel bereikt een hogere leeftijd dan zij verwachtten en loopt de kans dat het resterende pensioenbedrag ontoereikend is om de gewenste levensstandaard te behouden. (2p)
Hoe vaak inkomen en consumptie in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 8, 22 | 2 | 7% |
| 2026, tijdvak 2 | 12, 23 | 2 | 8% |
| 2025, tijdvak 1 | 17 | 1 | 3% |
| 2025, tijdvak 2 | 7-11, 15 | 6 | 21% |
| 2023, tijdvak 1 | 10 | 1 | 4% |
| 2023, tijdvak 2 | 7-8 | 2 | 7% |
| 2022, tijdvak 1 | 6 | 1 | 4% |
| 2022, tijdvak 2 | 1-2, 5, 12, 27 | 5 | 18% |
| 2022, tijdvak 3 | 9 | 1 | 3% |
| 2021, tijdvak 1 | 10-13, 23, 25 | 6 | 21% |
| 2021, tijdvak 2 | 23 | 1 | 4% |
| 2021, tijdvak 3 | 6, 8-10 | 4 | 14% |
| 2019, tijdvak 1 | 25-29 | 5 | 17% |
| 2018, tijdvak 1 | 22-27 | 6 | 19% |
In 14 van de 18 ingedeelde examens economie vwo staat een vraag over inkomen en consumptie, samen 43 vragen (8% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2025, tijdvak 2: 6 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 7% van de vragen over inkomen en consumptie, daarvoor 9%. Dat aandeel is dus stabiel.
Oefenen met inkomen en consumptie
Maak de 15 nieuwste examenvragen over inkomen en consumptie online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over inkomen en consumptie
Andere onderwerpen economie vwo
- Overheid en belastingen
- Geld en inflatie
- Internationale handel
- Conjunctuur
- Productie en kosten
- Risico en verzekeren
- Arbeidsmarkt
- Vraag en aanbod
- Speltheorie
- Marktvormen
Inkomen en consumptie op andere niveaus
- Examenvragen inkomen en consumptie economie havo
- Examenvragen inkomen en consumptie economie vmbo-bb
- Examenvragen inkomen en consumptie economie vmbo-gl/tl
- Examenvragen inkomen en consumptie economie vmbo-kb
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen economie vwo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Hoe ToetsChecker economie per vraagtype nakijkt, lees je op economie toetsen nakijken met AI.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op economie oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt inkomen en consumptie voor in het eindexamen economie vwo?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 43 vragen over inkomen en consumptie, 8% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 14 van die examens.
In welk examen economie vwo stonden de meeste vragen over inkomen en consumptie?
In het examen van 2025, tijdvak 2, met 6 vragen: 7-11, 15.
Hoe oefen ik examenvragen over inkomen en consumptie?
Op deze pagina staan alle vragen over inkomen en consumptie met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.