Examenvragen overheid en belastingen economie vwo
95 vragen over overheid en belastingen uit 18 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Overheid en belastingen komt in 18 van de 18 examens economie vwo voor, met 95 vragen (19% van alle examenvragen). Het meest in 2022, tijdvak 2 (10 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over overheid en belastingen
Per examen de vragen over overheid en belastingen, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Beleid
Opgavetekst
In 2026 heeft een land het stelsel van inkomstenbelasting hervormd. Hierbij is het progressieve stelsel vervangen door een vlaktaks zonder heffingskortingen. Het tarief van deze vlaktaks is gelijk aan het gemiddelde landelijke tarief in 2025.
Vraag 11 2 punten
Leg uit dat de hervorming van het stelsel van inkomstenbelasting leidt tot een denivellering van de secundaire inkomens.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
- Het gekozen tarief van de vlaktaks zorgt ervoor dat huishoudens die bovengemiddeld werden belast in 2025, procentueel minder belasting gaan betalen.
- Als gevolg hiervan stijgen de secundaire inkomens voor deze huishoudens (en dus is er denivellering).
of
- Het gekozen tarief van de vlaktaks zorgt ervoor dat huishoudens die gemiddeld minder werden belast in 2025, procentueel meer belasting gaan betalen.
- Als gevolg hiervan dalen de secundaire inkomens voor deze huishoudens (en dus is er denivellering).
Opmerking
Een antwoord via het afschaffen van een heffingskorting kan de maximale score opleveren.
Er is sprake van onderbesteding. Daarom streeft de overheid naar een toename van het bbp. Ga uit van een situatie van een lage inflatie en een lage rente.
Vraag 15 2 punten
Vind jij dat de overheid nieuwe staatsobligaties moet uitgeven om de extra bestedingen te financieren? Leg je keuze uit.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van een juist antwoord voor de uitgifte van nieuwe staatsobligaties zijn:
- Door de lage rente zullen de rentekosten voor het aangaan van nieuwe leningen laag zijn.
- Daardoor wordt er meer geïnvesteerd en stijgt het bbp.
of
- Het verhogen van de vlaktaks leidt tot een lager besteedbaar inkomen en dus lagere bestedingen. Hierdoor daalt het bbp.
- Hogere overheidsbestedingen verhogen het bbp (en dat wil de overheid).
of
- Een alternatief voor nieuwe staatsobligaties uitgeven is het verhogen van belastingen. Dit zal leiden tot een verdere daling van het consumentenvertrouwen.
- Hierdoor zal de consumptie dalen en dus daalt het bbp. De overheid wil juist een hoger bbp.
Een voorbeeld van een juist antwoord tegen de uitgifte van nieuwe staatsobligaties is:
- Door het uitgeven van nieuwe staatsobligaties zal de overheidsschuld toenemen.
- De aflossing van de schuld wordt bij de toekomstige generaties neergelegd / de intergenerationele solidariteit daalt.
of
- Door het uitgeven van nieuwe staatsobligaties zal de vraag naar geld stijgen en daardoor de rente.
- Een hogere rente zorgt voor lagere investeringen / minder consumptie, waardoor de totale bestedingen kunnen dalen en dus het bbp daalt.
of
- Het uitgeven van nieuwe staatsobligaties kan zorgen voor een hogere onzekerheid over de toekomstige financiële positie van de overheid.
- Dit leidt tot een hogere rente, waardoor de investeringen dalen / de consumptie daalt. De totale bestedingen dalen en dus daalt het bbp.
2026, tijdvak 1: Kappen met kappen
Opgavetekst
In Zuid-Amerika verdwijnt door houtkap steeds meer tropisch regenwoud. Een econoom maakt een model en onderzoekt de houtkap voor een gedeelte van het tropisch regenwoud. De econoom gaat uit van een aantal aannames:
- Al het gekapte hout is van dezelfde kwaliteit en wordt grotendeels geëxporteerd naar de Verenigde Staten en Europa.
- Een werkend systeem van eigendomsrechten voor dit gedeelte van het tropische regenwoud ontbreekt.
De econoom wil de gevraagde hoeveelheid kaphout laten afnemen en stelt voor om een heffing te introduceren op de koop van hout. Hierdoor zal de vraag naar kaphout in het model 1,8% worden als percentage van het tropisch regenwoud.
Vraag 20 2 punten
Bereken de hoogte van de heffing per m² in dollars.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juiste berekening is:
De prijs wordt: Qv = 1,8% → 1,8 = 7 − 0,02P → P = $ 260 (per m²)
Prijs bij Qa = 1,8 is gelijk aan $ 100. De heffing is dan gelijk aan 260 − 100 = $ 160 (per m²).
2026, tijdvak 2: Opgave 1 Indiase rijst
Opgavetekst
Klimaatverandering zorgt voor een daling van de productie van rijst per hectare, waardoor de prijs van rijst is gestegen. Rijst geldt als de belangrijkste bron van voedsel in India. De Indiase overheid wil voedselzekerheid voor haar burgers en stelt daarom een exportverbod in voor rijst. Voedselzekerheid wordt bepaald door te kijken naar de hoeveelheid rijst die mensen kunnen kopen.
Een econoom analyseert de gevolgen van het programma met een vraagen aanbodmodel (zie figuur 1).

Hierbij geldt dat:
De vraag (V): Qv = –0,4P + 550 Het aanbod (A): Qa = 0,8P – 100 Q is in miljoenen tonnen P is de prijs per ton (in $)
Het programma leidt per saldo tot een verlies voor de overheid.
Vraag 4 2 punten
Arceer in figuur 1 in de uitwerkbijlage het verlies van de overheid.

Bekijk het antwoord
Een juist antwoord bevat in relatie tot de context:
- het correct aangeven van het verschil tussen vraag en aanbod bij een prijs van $ 750. (1)
- het correct aangeven van het verschil tussen de garantieprijs en de prijs van rijst voor mensen met de laagste inkomens bij Q = 500. (1)
Een voorbeeld van een juiste arcering is:

2026, tijdvak 2: Opgave 6 Klimaatbeleid
Opgavetekst
Om de mondiale CO₂-uitstoot terug te brengen, is onder leiding van de Verenigde Naties (VN) het klimaatakkoord van Parijs opgesteld. Een onderdeel van dit akkoord betreft afspraken over het voeren van klimaatbeleid, zoals het belasten van CO₂-uitstoot.
De meeste overheden hebben momenteel een overheidssaldo van 0. Overheden willen niet dat het voeren van klimaatbeleid ten koste gaat van de bestedingen van de huidige generatie werkenden.
Vraag 28 2 punten
Leg uit dat het voeren van klimaatbeleid zal leiden tot uitgestelde belastingheffing.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
- Het voeren van klimaatbeleid verhoogt de overheidsuitgaven en dit zal leiden tot een hogere staatsschuld. (1)
- De rente / aflossing zal door toekomstige generaties betaald moeten worden (= uitgestelde belastingheffing). (1)
2025, tijdvak 1: Zorgverzekering
Opgavetekst
In een land gaan inwoners voor zorgbehandelingen naar zorgaanbieders zoals huisartsen, fysiotherapeuten of ziekenhuizen. De overheid van het land bewaakt en controleert de kwaliteit van de geleverde zorg.
De totale zorgkosten in het land nemen toe. De overheid besluit daarom dat het eigen risico niet meer geldt voor huisartsbezoeken. Uit onderzoek blijkt dat daardoor de totale zorgkosten kunnen afnemen.
Vraag 4 2 punten
Leg uit dat de totale zorgkosten kunnen afnemen door het besluit van de overheid.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
- Als er geen eigen risico is voor huisartsenbezoek, gaan mensen eerder naar de huisarts.
- Dat kan uiteindelijk leiden tot lagere totale zorgkosten, omdat zieken eerder worden behandeld / duurdere specialistische zorg wordt vermeden.
2025, tijdvak 1: Concurreren met zekerheid
Opgavetekst
Het land Mañan heeft een waardevast staatspensioen dat via het omslagstelsel wordt gefinancierd. Het aanvullend pensioen belooft dit staatspensioen aan te vullen tot een vast, totaalbedrag van 70% van het laatstverdiende (nominale) brutoloon. Het totale pensioen is daarmee niet waardevast. Werknemers moeten een aanvullend pensioen opbouwen bij één van de commerciële pensioenfondsen die het kapitaaldekkingsstelsel gebruiken. De nominale brutolonen veranderen niet.
Vraag 7 2 punten
Is er bij het staatspensioen of bij het aanvullend pensioen sprake van intergenerationele ruil? Leg je antwoord uit.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van een juist antwoord zijn:
- Bij het staatspensioen worden de pensioenuitkeringen van de huidige gepensioneerden gefinancierd door de premies die de huidige werkenden betalen. Er is dus sprake van intergenerationele ruil.
- Bij het aanvullend pensioen is er sprake van private besparingen. De pensioenuitkering is direct gekoppeld aan de zelf ingelegde premies. Bij het aanvullend pensioen is dus geen sprake van intergenerationele ruil (en bij het staatspensioen wel).
2025, tijdvak 1: Eilanden verbonden
Opgavetekst
De ministers van Economische Ontwikkeling van de Caribische eilanden willen meer met elkaar handelen. Om deze wens te onderzoeken stelt een econoom een korte-termijnmodel op voor Curaçao (zie figuur 1). Voor de eenvoud is Aruba de enige handelspartner van Curaçao. In het model is de munteenheid van Curaçao de Caribische gulden (XCG) en de munteenheid van Aruba de Arubaanse florin (AWG).
In het model is het arbeidsinkomen de inkomstenbron van de gezinnen op Curaçao.
De Curaçaose overheid is niet getoond in het model, maar het overheidssaldo kan wel worden berekend.
Vraag 18 2 punten
Bereken het overheidssaldo van Curaçao en geef aan of er sprake is van een tekort of een overschot.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juiste berekening is:
- (S − I) + (B − O) = (E − M): (664 − 1.200) + (B − O) = (250 − 860)
- B − O = −74. Dus er is sprake van een tekort (van 74 miljoen XCG).
of
- Y = C + I + O + E − M: 5.450 = 3.960 + 1.200 + O + 250 − 860, O = 900
- Y = C + B + S: 5.450 = 3.960 + B + 664, B = 826
- B − O = −74. Dus er is sprake van een tekort (van 74 miljoen XCG).
2025, tijdvak 2: Safetybell
Opgavetekst
Tabel 1 Financiële gegevens Safetybell
| prijsafzetfunctie | GO = -50Q + 400 |
|---|---|
| gemiddelde variabele kosten (in €) | GVK = 12,5Q + 100 |
| totale constante kosten (in €) | TCK = 600.000 |
| P (=GO) | verkoopprijs in € |
| Q | afzet in tienduizenden stuks. |
Figuur 1

Assenstelsel met op de horizontale as Q (x 10.000), van 0 tot 9, en op de verticale as de prijs in €, van 0 tot 450. Lijnen: MK loopt stijgend van 100 bij Q = 0 naar 300 bij Q = 8. MO loopt dalend van 400 bij Q = 0 naar 0 bij Q = 4. GO loopt dalend van 400 bij Q = 0 naar 0 bij Q = 8. De lijnen zijn in de figuur met hun letters aangegeven.
Figuur 2 Uitwerkbijlage

Uitwerkbijlage, om in te arceren bij vraag 5. Dezelfde marktsituatie als figuur 2 uit de opgaven, na subsidie aan de producent. Op de horizontale as Q (x 10.000), van 0 tot 9; op de verticale as de prijs in €, van 0 tot 450. Getekend zijn MK, van 100 bij Q = 0 naar 300 bij Q = 8, MK', van 50 bij Q = 0 naar ongeveer 250 bij Q = 8, MO, van 400 bij Q = 0 naar 0 bij Q = 4, en GO, van 400 bij Q = 0 naar 0 bij Q = 8.
Figuur 2

Zelfde assen als figuur 1: op de horizontale as Q (x 10.000), op de verticale as de prijs in €, van 0 tot 450. Lijnen: MK loopt stijgend van 100 bij Q = 0 naar 300 bij Q = 8. MK' loopt evenwijdig aan MK, van 50 bij Q = 0 naar ongeveer 250 bij Q = 8. MO loopt dalend van 400 bij Q = 0 naar 0 bij Q = 4. GO loopt dalend van 400 bij Q = 0 naar 0 bij Q = 8.
Vraag 5 2 punten
De overheid geeft een subsidie aan de producent, waardoor de MK-lijn verschuift naar MK' (figuur 2). Safetybell blijft streven naar maximale totale winst. Arceer het totale subsidiebedrag in figuur 2 van de uitwerkbijlage.
Bekijk het antwoord
- Het totale subsidiebedrag is juist gearceerd in figuur 2 van de uitwerkbijlage: het vlak tussen MK en MK' tot de afzet in het nieuwe evenwicht (MO = MK') (2p)
Het totale subsidiebedrag is een vlak in figuur 2 van de uitwerkbijlage: van Q = 0 tot het snijpunt van MO met MK' (het nieuwe evenwicht), tussen de MK-lijn boven en de MK'-lijn onder. De verticale afstand tussen MK en MK' is € 50 per product. Het vlak is gearceerd. Twee voorbeelden in het correctiemodel tonen een gearceerde strook tussen MK en MK' tot aan de MO-lijn.
Uitsluitend 0 of 2 scorepunten toekennen.
Vraag 6 2 punten
Na tien jaar verloopt het patent op de videodeurbellen. Uiteindelijk ontstaat een marktevenwicht bij volledige mededinging. Leg uit dat het nieuwe marktevenwicht Pareto-efficiënt is.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat er bij volledige mededinging sprake is van een maximaal totaal surplus (1p)
- Legt uit dat vanuit dit evenwicht geen producent of consument erop vooruit kan gaan zonder dat een consument of producent erop achteruitgaat, zodat het nieuwe marktevenwicht Pareto-efficiënt is (1p)
2025, tijdvak 2: Strijd om de leerling
Vraag 17 2 punten
De overheid investeert in de ontwikkeling van menselijk kapitaal bij haar bevolking door onderwijs te financieren. Middelbare scholen ontvangen elk jaar een bepaald bedrag dat ze aan personeel en het onderhoud van het gebouw mogen besteden. Deze financiering heet de lumpsum en is een vast bedrag per leerling. Leg uit dat de lumpsum-financiering van middelbare scholen de positieve externe effecten van de ontwikkeling van menselijk kapitaal internaliseert.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat onderwijs positieve externe effecten oplevert, omdat een beter opgeleide bevolking leidt tot maatschappelijke baten, zoals een hoger bbp en meer belastingopbrengsten (1p)
- Legt uit dat door toekenning van de lumpsum of subsidie de prijs van het onderwijs wordt verlaagd, waardoor deze positieve externe effecten worden geïnternaliseerd (1p)
Vraag 18 2 punten
Scholen streven naar een zo hoog mogelijk aantal leerlingen en besteden daarom een groot deel van de lumpsum aan marketing. De Inspectie van het Onderwijs is uitsluitend gericht op het controleren van de kwaliteit van het geboden onderwijs. Leg uit of er sprake is van een principaal-agentprobleem tussen de inspectie en de scholen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de school (de agent) onderwijs aanbiedt voor de inspectie (de principaal) en dat er asymmetrische informatie is: de inspectie heeft geen zicht op hoe schoolbesturen de lumpsum besteden (1p)
- Noemt tegengestelde belangen: de inspectie wil kwalitatief goed onderwijs, terwijl schoolbesturen zoveel mogelijk leerlingen willen aantrekken door de lumpsum voor marketing te gebruiken (1p)
2025, tijdvak 2: Drinkwater
Figuur 1 Vraag en aanbod van drinkwater per maand

Op de verticale as de prijs in euro's, op de horizontale as Q (in 1.000 liter), met tikken van 11 tot 16. Twee horizontale aanbodlijnen: Qa1 op P = € 1 en Qa2 op Ph = € 2. Twee vraaglijnen die van linksboven naar rechtsonder lopen: Qv1 (links) en Qv2 (rechts). Qv1 snijdt Qa2 bij 11 en Qa1 bij 12. Qv2 snijdt Qa2 bij 14 en Qa1 bij 15. Stippellijnen geven deze snijpunten op de horizontale as aan. Q' staat op de horizontale as aangegeven.
Vraag 27 2 punten
In de situatie vóór de droogte was de prijs van water € 1 per 1.000 liter. Een econoom stelt een model op waarin een heffing van € 1 per 1.000 liter water wordt ingevoerd (zie figuur 1). Gebruik figuur 1. Leg uit of de heffing ervoor zorgt dat de overconsumptie in de zomermaanden bij droogte wordt tegengegaan.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de heffing de prijs verhoogt naar € 2 per 1.000 liter, waardoor een nieuw evenwicht ontstaat bij Qv2 = Qa2 bij Q = 14.000 (1p)
- Concludeert dat de vraag dan gelijk is aan de capaciteit, dus de overconsumptie wordt tegengegaan (1p)
Gepersonaliseerd schijvenstelsel op drinkwater
| Vrijstelling (aftrekpost) | 10.000 liter per persoon per jaar |
|---|---|
| Heffingskorting | € 70 per persoon per jaar |
| Schijf | Bereik | Tarief |
|---|---|---|
| 1 | 1 – 20.000 liter | € 0,003 per liter |
| 2 | 20.001 – 60.000 liter | € 0,006 per liter |
| 3 | 60.001 en meer | € 0,009 per liter |
Vraag 28 3 punten
De econoom stelt een tweede model op waarin een gepersonaliseerd schijvenstelsel op drinkwater wordt geïntroduceerd. Het stelsel werkt op basis van de drinkwaterconsumptie per persoon per jaar en heeft een vrijstelling (aftrekpost) van 10.000 liter per persoon per jaar, een heffingskorting van € 70 per persoon per jaar en drie schijven (zie de tabel). Een persoon verbruikt gemiddeld 50.000 liter water per jaar. Toon met een berekening aan dat deze persoon meer dan € 100 per jaar betaalt aan waterbelasting.
Bekijk het antwoord
- Berekent de belastbare hoeveelheid: 50.000 - 10.000 (aftrekpost) = 40.000 liter (1p)
- Berekent de belasting per schijf: schijf 1: 20.000 x 0,003 = € 60; schijf 2: 20.000 x 0,006 = € 120; totaal € 60 + € 120 = € 180 per persoon (1p)
- Verrekent de heffingskorting: € 180 - € 70 = € 110 per persoon (1p)
Vraag 29 2 punten
De econoom beweert dat het marginale tarief hoger ligt dan het gemiddelde tarief, waardoor er een prikkel is om zuinig om te gaan met water. Een persoon verbruikt gemiddeld 50.000 liter water per jaar en betaalt volgens het gepersonaliseerde schijvenstelsel € 110 per jaar. Leg de bewering van de econoom uit door middel van een berekening van het gemiddelde tarief per liter water bij een gebruik van 50.000 liter water.
Bekijk het antwoord
- Berekent het gemiddelde tarief: € 110 / 50.000 liter = € 0,0022 per liter (1p)
- Legt uit dat het marginale tarief (€ 0,006 per liter) hoger is dan het gemiddelde tarief, zodat extra consumptie het gemiddelde tarief doet stijgen en er een prikkel ontstaat om minder te consumeren (1p)
Als er wordt doorgerekend met een foutief antwoord uit de vorige vraag kunnen maximale punten worden toegekend.
2024, tijdvak 1: Duurzaamheid stimuleren
Figuur 1 Marktsituatie van A, met en zonder heffing

Lijngrafiek met de prijs (in €) op de verticale as en de hoeveelheid (x 1.000 stuks) op de horizontale as, van 0 tot 100. Vraag: daalt van € 28 bij 0 naar € 8 bij 100. Aanbod zonder heffing: stijgt van € 8 bij 0 naar € 28 bij 100. Aanbod met heffing (stippellijn): stijgt van € 12 bij 0 naar € 32 bij 100. Het evenwicht zonder heffing ligt bij 50 (x 1.000 stuks) en € 18. Het evenwicht met heffing ligt bij 40 (x 1.000 stuks) en € 20.
Vraag 2 2 punten
De overheid heft een heffing op product A (zie figuur 1). Bereken hoeveel procent van de heffing wordt doorberekend in de prijs van product A.
Bekijk het antwoord
- Leest af dat de marktprijs van product A stijgt van € 18 naar € 20 (een stijging van € 2) en dat de heffing € 4 per stuk bedraagt. (1p)
- Berekent het doorberekende deel van de heffing: (2 / 4) x 100% = 50%. (1p)
Vraag 3 4 punten
De heffing op product A en de subsidie op product B moeten de CO2-uitstoot verminderen. Voor product B geldt: $Q_a = 2P - 20$ en $Q_v = -2P + 80$. Qa = aangeboden hoeveelheid zonder subsidie (x 1.000 stuks), Qv = gevraagde hoeveelheid (x 1.000 stuks), P = de prijs per product in euro's. De subsidie bedraagt € 5 per product. De CO2-uitstoot per product A is 6 kilogram, en per product B is die 2 kilogram. Bereken hoeveel kilogram de totale CO2-uitstoot zal afnemen door de heffing op product A en de subsidie op product B.
Bekijk het antwoord
- Berekent de totale CO2-reductie per saldo: de reductie bij markt A (60.000 kg) minus de toename bij markt B (10.000 kg), dus 50.000 kg. De puntentabel staat in aiContext. (4p)
Puntentabel uit het correctievoorschrift: vijf elementen juist = 4 punten; vier elementen juist = 3 punten; drie elementen juist = 2 punten; twee elementen juist = 1 punt; een of geen elementen juist = 0 punten. De elementen van het voorbeeld zijn: (1) markt A: de productie daalt van 50.000 naar 40.000 stuks, de CO2-reductie is 10.000 x 6 = 60.000 kg; (2) markt B: de oude hoeveelheid: Qv = Qa, dus -2P + 80 = 2P - 20, P = 25 en Q = 30.000; (3) markt B: de nieuwe aanbodvergelijking is Qa = 2(P + 5) - 20, dus Qa = 2P - 10; (4) markt B: de nieuwe hoeveelheid: Qv = Qa, P = 22,50 en Q = 35.000; (5) de CO2-uitstoot neemt toe met 5.000 x 2 = 10.000 kg; (6) per saldo is de CO2-reductie 60.000 - 10.000 = 50.000 kg.
Figuur 2 Marktsituatie van B, met en zonder subsidie

Lijngrafiek met de prijs (in €) op de verticale as en de hoeveelheid (x 1.000 stuks) op de horizontale as. Er staan geen getallen bij de assen. De vraaglijn daalt van linksboven naar rechtsonder. Het aanbod zonder subsidie stijgt van linksonder naar rechtsboven. Het aanbod met subsidie (stippellijn) ligt onder het aanbod zonder subsidie en snijdt de vraaglijn bij een grotere hoeveelheid.
Vraag 4 2 punten
Figuur 1 toont de marktsituatie van product A met en zonder heffing, figuur 2 die van product B met en zonder subsidie (zie de uitwerkbijlage). Arceer in de uitwerkbijlage: de heffingsopbrengst voor de overheid in figuur 1, en het verlies aan economische doelmatigheid als gevolg van de subsidie in figuur 2.
Bekijk het antwoord
- Arceert op markt A correct: de heffingsopbrengst voor de overheid in figuur 1. (1p)
- Arceert op markt B correct: het verlies aan economische doelmatigheid als gevolg van de subsidie in figuur 2. (1p)
Figuur 1: de rechthoek van 0 tot 40 (x 1.000 stuks), begrensd door de prijs met heffing (€ 20, het evenwicht met heffing) en het aanbod zonder heffing bij dezelfde hoeveelheid (€ 16). Figuur 2: de driehoek tussen de vraaglijn en het aanbod zonder subsidie, van het evenwicht zonder subsidie tot de hoeveelheid bij het evenwicht met subsidie.
Andere arceringen kunnen ook juist zijn.
2024, tijdvak 1: Staat van de schulden
Opgavetekst
Figuur 1 Staatsschuldquote en nominale rente Maecenates

Staafdiagram met een staaf per jaar van 2011 tot en met 2020, met daarin een lijn voor het nominaal rentepercentage. Linkeras: staatsschuldquote van 135% tot 180%. De staven lopen op van ongeveer 150% in 2011 tot 175% in 2020. Rechteras: nominaal rentepercentage van 1,00% tot 2,80%. De lijn stijgt van 2011 tot 2016, zakt in 2017 iets terug en stijgt daarna tot 2,4% in 2020.
Vraag 8 2 punten
Econoom Falco beweert dat de dienstverlening van de overheid onder druk komt te staan, als de rente-uitgaven groter worden dan 10% van de overheidsuitgaven. De overheidsuitgaven van Maecenates bedragen 43% van het bbp in 2020. Bereken of de dienstverlening van de overheid in Maecenates in 2020 volgens Falco onder druk komt te staan.
Bekijk het antwoord
- Berekent de rente-uitgaven: 2,4% x 175% van het bbp = 4,2% van het bbp, en daarmee (4,2% / 43%) x 100% = 9,8% van de overheidsuitgaven. Ook goed: 10% van 43% = 4,3%, te vergelijken met 4,2%. (1p)
- Concludeert dat de dienstverlening niet onder druk komt te staan, omdat 9,8% kleiner is dan 10% (of: 4,2% kleiner is dan 4,3%). (1p)
De conclusie is noodzakelijk voor toekenning van de maximumscore.
Vraag 9 2 punten
Falco wil dat de staatsschuldquote afneemt door een verhoging van de inkomstenbelasting. Colomba vindt dat een verhoging van de inkomstenbelasting door een uitverdieneffect en een grotere belastingwig een beperkt effect heeft op de staatsschuld. Leg uit dat een verhoging van de inkomstenbelasting door het uitverdieneffect een beperkt effect heeft op de staatsschuld.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat door de belastingverhoging het besteedbaar inkomen daalt, waardoor de consumptie daalt en daarmee (via de effectieve vraag en productie) het inkomen; de opbrengst van de inkomstenbelasting en indirecte belastingen daalt (uitverdieneffect). (1p)
- Legt uit dat de belastinginkomsten daardoor minder stijgen dan verwacht, waardoor de daling van de staatsschuld beperkt is. (1p)
Vraag 10 2 punten
Colomba stelt dat een verhoging van de inkomstenbelasting leidt tot een grotere belastingwig. Leg uit dat een verhoging van de inkomstenbelasting leidt tot een grotere belastingwig en dat daardoor het bbp kan dalen.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat door de belastingverhoging het verschil tussen de loonkosten en het nettoloon van de werknemer stijgt (de wig), waardoor het nettoloon van werknemers daalt. (1p)
- Legt uit dat dit de prikkel om te werken verkleint, waardoor het arbeidsaanbod en daarmee de productie (en dus het bbp) daalt; of: dat de consumptie daalt, waardoor de vraag naar goederen en diensten daalt en de productie (en dus het bbp) daalt. (1p)
Vraag 11 2 punten
Colomba stelt: "De overheidsinvesteringen kunnen via het publiek kapitaal op termijn tot een lagere staatsschuldquote leiden." Leg de stelling van Colomba uit. Geef daarbij een voorbeeld van publiek kapitaal.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juist voorbeeld van publiek kapitaal (bijvoorbeeld infrastructuur of het elektriciteitsnet, of onderwijs of medische zorg) en legt uit dat daardoor het verdienvermogen en de productiviteit van bedrijven stijgt. (1p)
- Legt uit dat het bbp hierdoor op lange termijn stijgt, waardoor de staatsschuldquote daalt. (1p)
Vraag 12 2 punten
Bezuinigingen van de overheid verlagen de binnenlandse bestedingen en leiden tot een positief overheidssaldo. Het positieve overheidssaldo leidt via de vermogensmarkt ertoe dat de binnenlandse bestedingen toch kunnen toenemen. Leg uit dat een positief overheidssaldo via de vermogensmarkt kan leiden tot toenemende binnenlandse bestedingen.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat bij een positief overheidssaldo de vraag naar kapitaal daalt en de rente daalt (bij een gelijkblijvend aanbod). (1p)
- Legt uit dat investeringen daardoor aantrekkelijker worden en sparen minder aantrekkelijk, waardoor de investeringen en/of de consumptie stijgen en de binnenlandse bestedingen per saldo kunnen toenemen. (1p)
2024, tijdvak 2: Schuiven met schuld
Opgavetekst
Figuur 1 Economische kringloop Anderland 2018

Schema van de economische kringloop van Anderland in 2018, met de vakken gezinshuishoudens, overheid, financiële instellingen, producenten en Betaland. De stromen zijn met deze bedragen aangegeven: O = 40, B = 100, S = 110, O = 80, I = 140, Y = 280, M = 370, E = 320 en C = 110. De pijlrichtingen en de route van elke stroom staan in de figuur.
Vraag 6 2 punten
Anderland heeft alleen een handelsrelatie met het buurland, Betaland. Anderland verkeert in 2018 in een laagconjunctuur onder invloed van de sterk inzakkende economie van Betaland. De overheid van Anderland wil de conjuncturele werkloosheid verminderen en overweegt stimulerend begrotingsbeleid. Een econoom gebruikt figuur 1 om de effectiviteit van het overheidsbeleid te onderzoeken. Anderland heeft een progressief belastingstelsel. De aanname is dat hogere inkomens gemiddeld een lagere marginale consumptiequote hebben dan lagere inkomens. Het overheidstekort van Anderland mag maximaal 3% van het bbp bedragen.
Bereken of het overheidssaldo aan deze eis voldoet.
Bekijk het antwoord
- Berekent het overheidstekort (B - O = 100 - 40 - 80 = -20) en het inkomen (C + B + S = 110 + 100 + 110 = 320) (1p)
- Berekent het overheidstekort als percentage van het bbp ((-20 / 320) x 100% = 6,25%) en concludeert dat het overheidssaldo niet voldoet aan de eis van maximaal 3% (1p)
Vraag 7 2 punten
Anderland heeft alleen een handelsrelatie met het buurland, Betaland. Anderland verkeert in 2018 in een laagconjunctuur onder invloed van de sterk inzakkende economie van Betaland. De overheid van Anderland wil de conjuncturele werkloosheid verminderen en overweegt stimulerend begrotingsbeleid. Een econoom gebruikt figuur 1 om de effectiviteit van het overheidsbeleid te onderzoeken. Anderland heeft een progressief belastingstelsel. De aanname is dat hogere inkomens gemiddeld een lagere marginale consumptiequote hebben dan lagere inkomens. Het overheidstekort van Anderland mag maximaal 3% van het bbp bedragen.
Leg uit dat bij progressieve inkomstenbelastingen de effectieve vraag in een economische neergang minder hard daalt dan bij proportionele inkomstenbelastingen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat door het progressieve belastingstelsel een daling van het bbp leidt tot een relatief minder sterke daling van het (totale) besteedbaar inkomen (1p)
- Noemt dat daardoor de consumptie of de bestedingen relatief minder dalen, en daarmee de geaggregeerde vraag (1p)
Vraag 8 2 punten
Anderland heeft alleen een handelsrelatie met het buurland, Betaland. Anderland verkeert in 2018 in een laagconjunctuur onder invloed van de sterk inzakkende economie van Betaland. De overheid van Anderland wil de conjuncturele werkloosheid verminderen en overweegt stimulerend begrotingsbeleid. Een econoom gebruikt figuur 1 om de effectiviteit van het overheidsbeleid te onderzoeken. Anderland heeft een progressief belastingstelsel. De aanname is dat hogere inkomens gemiddeld een lagere marginale consumptiequote hebben dan lagere inkomens. Het overheidstekort van Anderland mag maximaal 3% van het bbp bedragen.
De econoom stelt: “Vanwege de open aard van de economie zal stimulerend begrotingsbeleid een beperkt effect hebben op de afname van de werkloosheid.”
Leg de stelling van de econoom uit.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat stimulerend begrotingsbeleid leidt tot meer bestedingen en meer inkomen, waardoor de import toeneemt en bestedingen weglekken naar Betaland (importlek) (1p)
- Noemt dat daardoor de stijging van de productie en de vraag naar arbeid beperkter is, zodat de werkloosheid in Anderland beperkt afneemt (1p)
Tabel 1 Nominale groei bbp en ontwikkeling staatsschuldquote
| Jaartal | Nominale groei bbp in % (t.o.v. vorig jaar) | Staatsschuldquote in % |
|---|---|---|
| 2016 | 0,3 | 55 |
| 2017 | 2,2 | 52 |
| 2018 | 0,2 | 53 |
| 2019 | 2,0 | 50 |
| 2020 | -4,0 | 60 |
| 2021 | -5,0 | 70 |
Vraag 9 2 punten
De econoom gebruikt tabel 1 om de toekomstige effecten van het beleid van de overheid van Anderland te analyseren. De econoom neemt aan dat de overheid in 2020 en 2021 geen aanvullende anticyclische maatregelen neemt.
Bereken aan de hand van tabel 1 de procentuele toename van de nominale waarde van de staatsschuld tussen 2019 en 2021. Neem 2019 als basisjaar.
Bekijk het antwoord
- Berekent het indexcijfer van het bbp in 2021 met 2019 als basisjaar (100): 100 x 0,96 x 0,95 = 91,2 (1p)
- Berekent de indexcijfers van de staatsschuld in 2019 (100 x 0,50 = 50) en in 2021 (91,2 x 0,70 = 63,84) en de procentuele toename: (63,84 - 50) / 50 x 100% = 27,68% (1p)
Vraag 10 2 punten
De overheid van Anderland wil de conjuncturele werkloosheid verminderen en overweegt stimulerend begrotingsbeleid. De econoom gebruikt tabel 1 om de toekomstige effecten van het beleid van de overheid van Anderland te analyseren. De econoom neemt aan dat de overheid in 2020 en 2021 geen aanvullende anticyclische maatregelen neemt.
De econoom beweert: “Anticyclisch begrotingsbeleid leidt tot een staatsschuld en gegeven de doelstelling van de overheid zullen de lasten daarvan bij de toekomstige belastingbetalers terechtkomen.”
Leg de bewering van de econoom uit.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat anticyclisch begrotingsbeleid tot een tekort leidt, en dat het verminderen van dat tekort via bezuinigingen of belastingverhogingen de werkloosheid doet toenemen, waardoor de overheid de staatsschuld laat oplopen en de aflossingen of rentebetalingen doorschuift naar een toekomstige generatie (2p)
2024, tijdvak 2: Stikstofheffing
Vraag 16 1 punt
De overheid wil in de periode tot 2030 de binnenlandse uitstoot van stikstof door producenten beperken via een heffing, onder andere voor de vervuilende staalindustrie. Econoom Piethaan analyseert de effecten van een eventuele stikstofheffing.
Geef een verklaring dat een stikstofheffing via de producenten kan leiden tot een afname van de stikstofuitstoot door producenten.
Bekijk het antwoord
- Noemt een verklaring, bijvoorbeeld: producenten investeren in schonere technieken waardoor de uitstoot daalt, of producenten wentelen een deel van de heffing af op consumenten waardoor de vraag en de productie dalen en de uitstoot daalt (1p)
2023, tijdvak 1: Aruba
Opgavetekst
Bron 4
In deze opgave wordt er ter vereenvoudiging van uitgegaan dat in Aruba alleen de Arubaanse florin wordt geaccepteerd als betaalmiddel.
Aruba heeft een eigen centrale bank en een eigen munt, de Arubaanse florin (AWG). Aruba heeft sinds 1986 een vaste wisselkoersverhouding van de AWG ten opzichte van de (stabiele) Amerikaanse dollar (USD) waarbij 1 AWG = 0,558 USD. De Verenigde Staten zijn een belangrijke handelspartner van Aruba.
Aruba heeft vrij kapitaalverkeer met het buitenland. Er is sprake van een trilemma bij het monetair beleid: de centrale bank van Aruba kan geen onafhankelijke rentepolitiek voeren.
Vraag 11 2 punten
Een econoom wil de recessie bestrijden door de belastingtarieven op inkomen uit arbeid te verlagen. Leg uit dat de verlaging van de belastingtarieven kan leiden tot een toename van de werkgelegenheid.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat het besteedbaar inkomen van de werkenden toeneemt, waardoor de consumptie (de vraag naar goederen en diensten) op Aruba stijgt. (1p)
- Legt uit dat de productie hierdoor stijgt, waardoor de vraag naar arbeid en daarmee de werkgelegenheid kan toenemen. (1p)
Voor een antwoord via het aanbod van arbeid worden geen scorepunten toegekend.
2023, tijdvak 1: Achter het net vissen
Opgavetekst
Bron 13
In het land Nambia is de economie voornamelijk gericht op visserij. Ruim de helft van het nationaal inkomen wordt hiermee verdiend. De zeer arbeidsintensieve visserijbedrijven opereren op een markt van volledige mededinging. De overheid van Nambia maakt zich zorgen over het risico op overbevissing en vraagt econoom Laura Haddok onderzoek te doen naar de visstand. De visstand is de totale hoeveelheid beschikbare vis in de wateren voor de kust van Nambia. Econoom Haddok stelt een model op in figuur 1 en tabel 1.
Tabel 1 model van de collectieve vismarkt in Nambia
| Omschrijving | Model |
|---|---|
| Qv = binnenlandse vraag naar vis per maand in tonnen | Qv = 6.000 – 125P |
| P = prijs van een ton vis in lokale munt (badi) | |
| Qa = binnenlands aanbod van vis per maand in tonnen | Qa = 375P – 3.000 |
| omvang visstand | 80.000 ton |
| maandelijkse groei visstand | 3% |
Vraag 16 3 punten
Econoom Haddok stelt dat bij een evenwicht op de collectieve vismarkt in Nambia, en als de huidige situatie zich voortzet, de toekomst van de visindustrie in Nambia steeds sneller zal verslechteren. In dit model worden de vaste (constante) kosten achterwege gelaten. Laat aan de hand van een berekening zien dat de stelling van econoom Haddok klopt.
Bekijk het antwoord
- Berekent het evenwicht: Qv = Qa geeft 6.000 – 125P = 375P – 3.000, dus P = 18 badi. De huidige visvangst is (375 x 18) – 3.000 = 3.750 ton vis. (1p)
- Berekent de groei van de visstand: 0,03 x 80.000 = 2.400 ton vis, en constateert dat er in de eerste maand te veel wordt gevist (3.750 > 2.400). (1p)
- Redeneert dat doordat de visstand kleiner wordt, de groei (van 3%) steeds kleiner wordt en de situatie dus steeds sneller verslechtert. (1p)
Figuur 1 collectieve vismarkt en de marginale kosten per visser

Twee diagrammen naast elkaar. Links: de collectieve vismarkt, met P op de verticale as en Q (in tonnen) op de horizontale as. De vraaglijn Qv daalt en de aanbodlijn Qa stijgt. Het evenwicht ligt bij Q* en P = 18. Rechts: de marginale kosten per visser, met P, MO en MK op de verticale as en q (in tonnen) op de horizontale as. De MK-lijn stijgt; bij q* hoort een prijs van 18 (stippellijn).
Vraag 17 3 punten
Haddok reageert op de investeringen van visserijbedrijven in innovatieve technologieën: “i Door de investeringen veranderen de kosten voor een individuele visser en verschuift een curve in het rechterdiagram, ii Daardoor verandert het evenwicht op de collectieve markt, iii Hierdoor zal de situatie van overbevissing juist verder verslechteren.” Leg de reactie van econoom Haddok uit met behulp van figuur 1.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de innovatieve investeringen de marginale kosten van de visvangst doen dalen, waardoor de MK-lijn naar beneden schuift. (1p)
- Legt uit dat aanbieders bij iedere prijs meer aanbieden, waardoor de collectieve aanbodlijn naar rechts verschuift en er een nieuw evenwicht ontstaat met een lagere prijs. (1p)
- Legt uit dat door de lagere prijs de gevraagde hoeveelheid vis stijgt, waardoor de totale visvangst nog verder stijgt en de situatie verslechtert. (1p)
Het tweede scorepunt alleen toekennen als het een logisch gevolg is van de eerste deelscore. Het derde scorepunt alleen toekennen als er wordt geredeneerd naar een verslechtering van de situatie.
Vraag 18 2 punten
Om overbevissing te stoppen moet de visvangst gelijk zijn aan de groei. Om dit te bereiken zou de overheid een heffing per ton vis kunnen opleggen. Bereken op basis van het model de nieuwe marktprijs en de heffing per ton vis om de overbevissing te stoppen.
Bekijk het antwoord
- Berekent de nieuwe marktprijs: Qv moet 2.400 worden, dus 2.400 = 6.000 – 125P, waaruit P = 28,80 (marktprijs) volgt. (1p)
- Berekent de heffing: het aanbod Qa = 2.400 wordt bereikt bij 375P – 3.000 = 2.400, dus P = 14,40. De heffing is 28,80 – 14,40 = 14,40 per ton. (1p)
Als op correcte wijze wordt doorgerekend met een antwoord uit vraag 16, moeten scorepunten worden toegekend.
Vraag 19 2 punten
Haddok zegt: “Het uitgeven van vergunningen kan de overbevissing ook stoppen. Maar er moet worden voldaan aan twee voorwaarden.” Benoem deze twee voorwaarden.
Bekijk het antwoord
- Benoemt dat het quotum in (het totaal van) de vergunningen kleiner of gelijk moet zijn aan de visgroei. (1p)
- Benoemt dat er controle, dwang of handhaving moet zijn op de naleving van het quotum (de vergunningen). (1p)
2023, tijdvak 1: Belastingverhoging
Opgavetekst
Bron 16
De regering van een land discussieert over mogelijkheden om het bestaande overheidstekort terug te dringen. Een van de opties is het verlagen van de algemene heffingskorting bij de inkomstenbelasting, dat levert € 2 miljard extra autonome belastinginkomsten op. Econoom Maria Kempes onderzoekt deze optie, waarbij ze uitgaat van een gesloten economie.
Tabel 1 enkele uitkomsten van het model
| Rente | aanpassing algemene heffingskorting (in miljarden) | overheidsbestedingen (in miljarden) | consumptie (in miljarden) | bbp (in miljarden) |
|---|---|---|---|---|
| 8% | 100 | 180 | 330 | |
| 8% | –2 | 100 | 177 | 327 |
| 5,6% | –2 | 100 | 178,5 | 330 |
Vraag 20 2 punten
Kempes beweert: “Op basis van tabel 1 blijkt dat de nominale daling van het bbp groter is dan de nominale daling van de algemene heffingskorting. Dat is het gevolg van de multiplierwerking.” Leg de bewering van Kempes uit. Bereken daarvoor eerst de grootte van de multiplier van de algemene heffingskorting.
Bekijk het antwoord
- Berekent de multiplier: een verlaging van de heffingskorting van € 2 miljard leidt tot een daling van het bbp met € 3 miljard. De multiplier is ΔY / ΔHK = –3 / –2 = 1,5. (1p)
- Legt uit dat de verlaging van de heffingskorting de consumptie doet dalen, waardoor het bbp daalt en de bestedingen verder dalen; op termijn daalt het inkomen (met € 3 miljard) dus meer dan de heffingskorting (met € 2 miljard). (1p)
Vraag 23 2 punten
Kempes concludeert: “Als de centrale bank de rente op 8% had gehouden, zou de overheid extra moeten bezuinigen om uiteindelijk de beoogde verbetering van het overheidssaldo te realiseren.” Leg de conclusie van Kempes uit.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat als de centrale bank de rente niet aanpast, het bbp door de verlaging van de heffingskorting afneemt (tot € 327 miljard), waardoor de belastingopbrengsten lager zijn dan verwacht en de uitgaven aan uitkeringen toenemen (uitverdieneffect). (1p)
- Legt uit dat het overheidssaldo hierdoor verslechtert, zodat de overheid meer moet bezuinigen om de gewenste verbetering van het overheidssaldo te bereiken. (1p)
2023, tijdvak 2: Markt voor hoger onderwijs
Figuur 1

Vraag- en aanbodmodel van hoger onderwijs. Verticale as: P (x €1.000), het collegegeld. Horizontale as: Q (aantal studenten x 10.000).
- Qv: vraaglijn, dalend.
- Qa0: aanbodlijn voor de subsidie. Bij P = 12 snijdt Qa0 de vraaglijn Qv (gestippelde lijn vanaf de P-as bij 12).
- Qa1: aanbodlijn na de subsidie, verschoven naar rechts (pijl). Het snijpunt van Qa1 met Qv ligt bij een lagere prijs en een groter aantal studenten dan bij Qa0.
Figuur A

Leeg diagram in de uitwerkbijlage, met dezelfde lijnen als figuur 1 bij opgave 2: P (x €1.000) op de verticale as, Q (aantal studenten x 10.000) op de horizontale as, vraaglijn Qv, aanbodlijnen Qa0 en Qa1, en de P = 12 gestippeld. De leerling arceert hierin het subsidiebedrag.
Figuur B

Leeg diagram in de uitwerkbijlage, met dezelfde lijnen als figuur 1 bij opgave 2: P (x €1.000) op de verticale as, Q (aantal studenten x 10.000) op de horizontale as, vraaglijn Qv, aanbodlijnen Qa0 en Qa1, en de P = 12 gestippeld. De leerling arceert hierin het verloren surplus.
Vraag 9 2 punten
Onderwijsinstellingen in het hoger onderwijs (aanbieders) rekenen € 12.000 per jaar collegegeld. Het hoger onderwijs wordt toegankelijker als het collegegeld daalt door bijvoorbeeld een subsidie aan de aanbieder. Het Plan Bureau (PB) onderzoekt de effecten van een subsidie op het collegegeld voor de markt van hoger onderwijs (zie figuur 1). De subsidie heeft gevolgen voor de doelmatigheid van het hoger onderwijs. Analyseer de gevolgen van de subsidie voor de doelmatigheid. Ga als volgt te werk: arceer in de uitwerkbijlage (figuur A) het subsidiebedrag van de overheid; arceer in de uitwerkbijlage (figuur B) het verloren surplus dat ontstaat door de overheidssubsidie.
Bekijk het antwoord
- Arceert in figuur A (uitwerkbijlage) het subsidiebedrag van de overheid (1p)
- Arceert in figuur B (uitwerkbijlage) het verloren surplus dat ontstaat door de overheidssubsidie (1p)
Figuur A: de rechthoek die het totale subsidiebedrag voorstelt. Die rechthoek heeft als breedte het aantal studenten na de subsidie (op het snijpunt van Qa1 en Qv) en als hoogte het verschil tussen de prijs die aanbieders ontvangen (Qa0 bij dat aantal) en de prijs die studenten betalen (Qv bij dat aantal), dus de subsidie per student. Figuur B: de driehoek tussen de vraaglijn Qv en de aanbodlijn Qa0, van het oorspronkelijke aantal studenten bij P = 12 tot het aantal studenten na de subsidie. Die driehoek is het verloren surplus.
Vraag 10 2 punten
Het Plan Bureau (PB) onderzoekt de effecten van een subsidie op het collegegeld voor de markt van hoger onderwijs. De subsidie heeft gevolgen voor de doelmatigheid van het hoger onderwijs. Het PB stelt: “Bij het hoger onderwijs treedt door de subsidie een positief extern effect op waardoor de maatschappelijke (brede) welvaart stijgt.” Leg de stelling van het PB uit.
Bekijk het antwoord
- Noemt een positief extern effect: een stijgende productiviteit doordat meer studenten hoger onderwijs volgen en betere goederen en diensten worden ontwikkeld, of minder milieuvervuiling en lagere zorgkosten doordat meer inzicht ontstaat in het verbeteren van het milieu en de eigen gezondheid (1p)
- Legt uit dat deze opbrengsten niet in de prijs van het onderwijs zitten en niet voor de student zelf zijn, maar ten goede komen aan de maatschappij, zodat de maatschappelijke (brede) welvaart stijgt (1p)
Vraag 11 2 punten
Onderwijsinstellingen in het hoger onderwijs (aanbieders) rekenen € 12.000 per jaar collegegeld. Het hoger onderwijs wordt toegankelijker als het collegegeld daalt door bijvoorbeeld een subsidie aan de aanbieder. Leg uit dat er inverdieneffecten optreden door de subsidie op het collegegeld.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de subsidie de overheidsbestedingen doet stijgen, waardoor studenten kunnen studeren en later een (goed) betaalde baan kunnen krijgen (1p)
- Noemt dat studenten later meer belasting gaan betalen, waardoor de overheid extra belastingontvangsten heeft (1p)
2023, tijdvak 2: Kostenpost
Vraag 16 3 punten
Tussen de overheid en PostNV is er sprake van een principaal-agent probleem. De mededingingsautoriteit is daarom door de overheid aangesteld als toezichthouder. Beschrijf het principaal-agent probleem tussen PostNV en de overheid én leg uit hoe toezicht van de mededingingsautoriteit dit kan verminderen.
Bekijk het antwoord
- Beschrijft dat de overheid de principaal is en PostNV de agent: de overheid wil een zo goed mogelijke postbezorging tegen een betaalbare prijs, terwijl PostNV streeft naar maximale totale winst, bijvoorbeeld door brievenpost relatief duurder te maken via kruissubsidie (1p)
- Noemt dat de overheid onvoldoende informatie heeft om zeker te weten dat PostNV handelt in het belang van de overheid (asymmetrische informatie) (1p)
- Legt uit dat het toezicht op PostNV de asymmetrische informatie vermindert, waardoor de tegenstelling van belangen afneemt (1p)
2022, tijdvak 1: Leasefiets
Opgavetekst
Tabel 1 Resultaten marktonderzoek Bike Mobility
| groep | aantal potentiële klanten in de groep | geschatte gemiddeld aantal reparaties per jaar bij fietsen in eigen bezit | geschatte gemiddeld aantal reparaties per jaar bij gebruik van leasefietsen | geschatte vraagvergelijking |
|---|---|---|---|---|
| groep 1 studenten | 80.000 | 2,5 | 4 | Qv1 = 60.000 - 1.500P |
| groep 2 overigen | 35.000 | 2 | 4 | Qv2 = 27.500 - 250P |
Toelichting:
Qv1, Qv2 = de gevraagde hoeveelheid leasefietsen per maand van groep 1, respectievelijk 2.
P = de prijs per maand in euro's van een abonnement op een leasefiets.
Vraag 29 2 punten
Een gemeenteraadslid beweert: 'Burgers in de gemeente klagen over het grote aantal verwaarloosde fietsen dat maanden in fietsenrekken staat zonder dat ze gebruikt worden. De gemeente moet daarom het initiatief van Bike Mobility steunen.' Het gemeenteraadslid stelt dat de manier waarop Bike Mobility werkt een prikkel inhoudt om negatieve externe effecten te verminderen en daarmee de maatschappelijke kosten verlaagt. Leg de stelling van het gemeenteraadslid uit.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat een klant die de fiets een periode niet gebruikt, de fiets zal inleveren om de leaseprijs niet te hoeven betalen, zodat er minder fietsen in de rekken achterblijven. (1p)
- Legt uit dat hierdoor de overlast daalt en de kosten van de overlast niet in de prijs van de fietsen zitten, zodat de negatieve externe effecten en daarmee de maatschappelijke kosten dalen. (1p)
2022, tijdvak 2: CO2 ondergronds
Opgavetekst
Bron 3
| Gegeven | Waarde |
|---|---|
| Aanleg pijpleiding en capaciteit | |
| investering aanleg pijpleiding door Leport | € 450 miljoen |
| maximale opslagcapaciteit in leeg gasveld | 37 miljoen ton |
| Afvangen CO2 | |
| totale investering afvanginstallatie per bedrijf | € … |
| investeringsbedrag afvanginstallatie per bedrijf per ton CO2 | € 65 |
| tarief voor onderhoud en transport per ton CO2 | € 10 |
| totale productie CO2 van de vier bedrijven samen per jaar | 2,4 miljoen ton |
| Emissie CO2 | |
| emissierecht per ton CO2 (Om een ton CO2 uit te kunnen stoten, moeten bedrijven daartoe uitstootrechten kopen bij de overheid) | € 25 |
Vraag 10 2 punten
De overheid van een land heeft een klimaatplan met een totale landelijke reductie van 49% van de CO2-uitstoot in 2030. Leport investeert € 450 miljoen in een pijpleiding en vier deelnemende bedrijven investeren zelf in afvanginstallaties (zie de gegevens in de bron). De minister van Milieu overweegt een subsidie in het eerste jaar voor de deelnemende bedrijven omdat anders de doelstelling niet wordt gehaald. Die subsidie beoogt het verschil in uitgaven te dekken ten opzichte van de situatie waarbij geen CO2 wordt afgevangen. Bereken het bedrag van de subsidie.
Bekijk het antwoord
- Berekent de subsidie: zonder afvang kosten de emissierechten € 25 x 2,4 miljoen ton = € 60 miljoen; met afvang kosten de installaties en het transport € 39 miljoen x 4 + (€ 10 x 2,4 miljoen ton) = € 180 miljoen; de subsidie is € 180 miljoen - € 60 miljoen = € 120 miljoen (2p)
Vraag 11 2 punten
De overheid van een land heeft een klimaatplan met een totale landelijke reductie van 49% van de CO2-uitstoot in 2030. Leport investeert in een pijpleiding en de vier deelnemende bedrijven investeren zelf in afvanginstallaties (zie de gegevens in de bron). De minister van Milieu overweegt een subsidie voor de deelnemende bedrijven. Milieuorganisaties beargumenteren dat subsidie voor afvang en opslag van CO2 een oplossing is voor de korte termijn, want het voorkomt het probleem van de uitstoot van CO2 op langere termijn totaal niet. Daarnaast beargumenteren ze dat een subsidie helemaal niet nodig is, gegeven de marginale kosten van de productie van een ton CO2 na aanleg van de afvanginstallatie. Leg beide argumenten van de milieuorganisaties uit.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de opslagcapaciteit van het gasveld eindig is, zodat een gesubsidieerde afvang en opslag ervoor zorgt dat er met fossiele brandstoffen en CO2-uitstoot wordt geproduceerd en er geen verduurzaming / innovatie plaatsvindt (1p)
- Legt uit dat een subsidie niet nodig is, omdat na aanleg van de afvanginstallatie de marginale kosten van een extra ton CO2-uitstoot (€ 25) hoger zijn dan de marginale kosten van afvangen en transporteren (€ 10), zodat bedrijven een prikkel hebben om de installatie zelf te betalen (zij verdienen die terug binnen 4,5 jaar) (1p)
2022, tijdvak 2: Drie pensioenscenario’s
Tabel 1 Drie scenario’s om te bezuinigen op de AOW
| Scenario | Maatregel |
|---|---|
| 1 | Verlaag de AOW-uitkering tot het niveau van een bijstandsuitkering. Een bijstandsuitkering is een (minimum)uitkering voor mensen die niet in hun levensonderhoud kunnen voorzien en die niet in aanmerking komen voor een andere uitkering. |
| 2 | Fiscaliseer de AOW-uitkering. Het totale tarief in de eerste schijf (zie tabel 3) blijft gelijk maar het premietarief wordt verlaagd naar 7,5%. |
| 3 | Verhoog de AOW-leeftijd naar 69 jaar. |
Tabel 2 Maandelijkse AOW- en bijstandsuitkeringen in 2020
| Soort huishouden | Brutobedrag bijstandsuitkering | Brutobedrag AOW-uitkering | Verdeling AOW-gerechtigden naar woonsituatie1) |
|---|---|---|---|
| Alleenstaande | € 1.025 | € 1.128 | 39% |
| Samenwonend | € 745 | € 843 | 61% |
1) als percentage van in totaal 3,4 miljoen AOW-gerechtigden
Vraag 13 2 punten
In een land moet de overheid het aankomende jaar een begrotingstekort van € 12 miljard dichten. Het Planbureau heeft drie scenario’s opgesteld om te bezuinigen op de AOW (zie tabel 1 en tabel 2 in de bronnen). Scenario 1: verlaag de AOW-uitkering tot het niveau van een bijstandsuitkering. Bereken of het begrotingstekort in het jaar 2020 wordt gedicht met scenario 1.
Bekijk het antwoord
- Berekent de besparing per huishoudtype: alleenstaanden (1.128 - 1.025) x 12 x 3,4 miljoen x 0,39 = € 1,64 miljard en samenwonenden (843 - 745) x 12 x 3,4 miljoen x 0,61 = € 2,44 miljard, samen € 4,08 miljard (1p)
- Concludeert dat het begrotingstekort van € 12 miljard niet wordt gedicht met scenario 1 (1p)
Opmerking uit het correctievoorschrift: zijn bij vraag 13 en bij vraag 15 de 12 maanden vergeten, dan maximaal 1 scorepunt aftrekken.
Tabel 3 Inkomstenbelastingtarieven in 2020
| Belastbaar inkomen | Premietarief | Totaal tarief (belasting en premies) |
|---|---|---|
| Schijf 1: € 0 tot € 18.000 | 17,9% | 37,1% |
| Schijf 2: € 18.000 tot € 60.000 | 11,6% | 40,4% |
| Schijf 3: vanaf € 60.000 | 49,5% |
Vraag 14 2 punten
In een land moet de overheid het aankomende jaar een begrotingstekort van € 12 miljard dichten. Het Planbureau heeft drie scenario’s opgesteld om te bezuinigen op de AOW (zie tabel 1 en tabel 3 in de bronnen). Scenario 2: fiscaliseer de AOW-uitkering. Het totale tarief in de eerste schijf (zie tabel 3) blijft gelijk maar het premietarief wordt verlaagd naar 7,5%. De groep AOW’ers betaalt over hun inkomen alleen belasting en geen premie. Leidt scenario 2 tot nivellering of denivellering van de secundaire inkomens binnen de totale groep van gepensioneerden? Beargumenteer je keuze.
Bekijk het antwoord
- Kiest denivellering en legt uit dat het belastingtarief in de eerste schijf stijgt, waardoor het gemiddelde belastingpercentage van gepensioneerden met een relatief laag pensioeninkomen stijgt ten opzichte van gepensioneerden met een hoog pensioeninkomen, zodat de inkomensverschillen groter worden (2p)
Vraag 15 2 punten
In een land moet de overheid het aankomende jaar een begrotingstekort van € 12 miljard dichten. Scenario 2 fiscaliseert de AOW-uitkering: het totale tarief in de eerste schijf (zie tabel 3 in de bronnen) blijft gelijk maar het premietarief wordt verlaagd naar 7,5%. De groep AOW’ers betaalt over hun inkomen alleen belasting en geen premie. Bereken of het begrotingstekort in het jaar 2020 wordt gedicht met scenario 2 (gebruik de gegevens uit tabel 2 en tabel 3).
Bekijk het antwoord
- Berekent de stijging van het belastingtarief in de eerste schijf: van 19,2% (37,1 - 17,9) naar 29,6% (37,1 - 7,5), dus 10,4 procentpunt meer belasting voor alleenstaanden en samenwonenden (1p)
- Berekent het effect op het begrotingstekort: alleenstaanden (3,4 miljoen x 0,39) x (1.128 x 12) x 0,104 = € 1,87 miljard en samenwonenden (3,4 miljoen x 0,61) x (843 x 12) x 0,104 = € 2,18 miljard, samen € 4,05 miljard, zodat het gat niet wordt gedicht (1p)
Opmerking uit het correctievoorschrift: zijn bij vraag 13 en bij vraag 15 de 12 maanden vergeten, dan maximaal 1 scorepunt aftrekken.
Vraag 16 3 punten
In een land moet de overheid het aankomende jaar een begrotingstekort van € 12 miljard dichten. Scenario 3 uit de drie scenario’s van het Planbureau is: verhoog de AOW-leeftijd naar 69 jaar. Econoom Matella stelt dat scenario 3 maatschappelijk wordt geaccepteerd als het wordt ingevoerd tijdens een hoogconjunctuur met een krappe arbeidsmarkt. Ze concludeert het volgende: “Ten eerste zal het invoeren van deze maatregel ervoor zorgen dat de werkgelegenheid stijgt. Daarnaast zal op termijn de concurrentiepositie van bedrijven worden verbeterd waardoor de werkgelegenheid extra zal stijgen.” Leg beide conclusies van de econoom uit.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat in een hoogconjunctuur met een krappe arbeidsmarkt veel vraag naar arbeid is, zodat ouderen die langer moeten werken een baan kunnen vinden of behouden en jongere werkenden de extra vraag opvullen, waardoor de totale werkgelegenheid toeneemt (1p)
- Legt uit dat door de verhoging van de AOW-leeftijd het arbeidsaanbod structureel toeneemt, waardoor (gegeven de vraag) er een neerwaarts effect op de lonen ontstaat (1p)
- Legt uit dat de kostprijs daalt en de verkoopprijzen kunnen dalen, zodat de (internationale) concurrentiepositie verbetert, de productie kan toenemen en daarmee de vraag naar arbeid / werkgelegenheid (1p)
2022, tijdvak 2: Strijd om startups
Vraag 17 2 punten
De gemeente Berndonk ziet startups (startende ondernemers) als de motor van de lokale economie. Om meer startups aan te trekken, investeert de gemeente in de renovatie en verbouwing van een verlaten textielfabriek van 25.000 vierkante meter (m²), die geschikt wordt gemaakt voor de vestiging van uitsluitend startende ondernemers. De gemeente begroot bij de verbouwing en verkoop van de fabriek een initieel verlies. Op de lange termijn verwacht de gemeente geen verlies vanwege het optreden van positieve externe effecten. Verklaar de verwachting van de gemeente.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de investering bedrijven aantrekt, wat kan leiden tot een toename van andere bedrijvigheid, meer gezinnen die naar de gemeente verhuizen of toekomstige OZB-inkomsten (1p)
- Legt uit dat dit baten zijn die niet in de prijs zijn inbegrepen (positieve externe effecten), waardoor de gemeente op termijn meer verdient en het initiële verlies kan compenseren (1p)
Figuur 1 Vraag en aanbod naar bedrijfsruimte

Assenstelsel met op de verticale as P en op de horizontale as Q. Legenda: P = de prijs van één m² bedrijfsruimte; Q = de hoeveelheid m² bedrijfsruimte. De lijn GO = 500 - 0,008Q loopt dalend. Een stippellijn bij Q = 25.000 geeft de totale beschikbare bedrijfsruimte aan.
Vraag 18 2 punten
De gemeente Berndonk verbouwt een textielfabriek van 25.000 m² voor startende ondernemers. De gemeente gaat voor de prijsstelling bij verkoop van bedrijfsruimte uit van de prijsafzetfunctie $P = 500 - 0,008Q$ (P = de prijs van één m² bedrijfsruimte, Q = de hoeveelheid m² bedrijfsruimte; zie figuur 1). De kosten van de verbouwing bedragen € 200 per m². De vaste (constante) kosten voor de aanleg van de infrastructuur bedragen € 3.500.000. De wethouder overweegt voor de verkoop twee voorstellen: A. De gemeente stelt een prijs vast waarbij alle bedrijfsruimte wordt verkocht. De mogelijke verliezen worden gedragen door de gemeente. B. De gemeente stelt een prijs vast waarbij het verlies van het project wordt geminimaliseerd. Daarbij geldt de eis dat de minimale bezetting van de fabrieksruimte 80% van de beschikbare ruimte moet zijn. Bereken het verlies van de gemeente bij voorstel A.
Bekijk het antwoord
- Berekent de opbrengst: alle 25.000 m² wordt verkocht, P = 500 - 0,008 x 25.000 = € 300, dus totale opbrengst € 300 x 25.000 = € 7.500.000 (1p)
- Berekent de kosten en het verlies: variabele kosten € 200 x 25.000 = € 5.000.000 plus vaste kosten € 3.500.000, zodat het verlies € 1.000.000 is (€ 7.500.000 - € 5.000.000 - € 3.500.000 = -€ 1.000.000) (1p)
Vraag 19 2 punten
De gemeente Berndonk verbouwt een textielfabriek van 25.000 m² voor startende ondernemers. De prijsafzetfunctie is $P = 500 - 0,008Q$ (P = de prijs van één m² bedrijfsruimte, Q = de hoeveelheid m² bedrijfsruimte; zie figuur 1). De kosten van de verbouwing bedragen € 200 per m² en de vaste (constante) kosten bedragen € 3.500.000. Voorstel B: de gemeente stelt een prijs vast waarbij het verlies van het project wordt geminimaliseerd, met de eis dat de minimale bezetting van de fabrieksruimte 80% van de beschikbare ruimte moet zijn. Laat aan de hand van een berekening zien of voorstel B mogelijk is.
Bekijk het antwoord
- Leidt af dat bij minimaal verlies de maximale winst wordt gezocht: TO = 500Q - 0,008Q², MO = 500 - 0,016Q en MK = 200 (1p)
- Stelt MO = MK: 500 - 0,016Q = 200, zodat Q = 18.750, dus een bezetting van 18.750 / 25.000 = 75%; dit is onvoldoende, dus voorstel B is niet mogelijk (1p)
2022, tijdvak 2: Zoet gedronken zuur betaald
Vraag 28 2 punten
De huidige eigen bijdrage is 20% van de zorgkosten. De onderzoekers schrijven een plan voor de toekomst: “Door de eigen bijdrage in procenten van de zorgkosten progressiever te maken verwachten we een forse vermindering van overgewicht en diabetes.” Geef op basis van tabel 1 een argument voor het plan van de onderzoekers.
Bekijk het antwoord
- Geeft een argument voor het plan: door de progressie in de eigen bijdrage zullen vooral de hogere inkomens hun consumptie van suikerhoudende frisdrank verminderen om hogere zorgkosten te vermijden; omdat de hoogste kwintielen relatief veel frisdrank consumeren, daalt de consumptie vooral daar, zodat overgewicht en diabetes afnemen (2p)
2022, tijdvak 3: Vasthouden aan de parto
Opgavetekst
Figuur 1 Afspraken ten behoeve van stabiliteit van de parto

Schema met twee rijen. Correctieve arm: lidstaten met een financieringstekort van meer dan 2,5% van het bbp: regels voor begrotingsbeleid: het financieringstekort moet omlaag; anticyclisch begrotingsbeleid is niet toegestaan. Preventieve arm: lidstaten met een financieringstekort van maximaal 2,5% van het bbp: regels voor begrotingsbeleid: overheidsuitgaven mogen niet harder stijgen dan de economische groei, met een uitzondering voor werkloosheidsuitkeringen; anticyclisch begrotingsbeleid is beperkt toegestaan.
Vraag 11 2 punten
Om de stabiliteit van de parto te waarborgen gelden de afspraken van figuur 1 (zie bron), bij een laagconjunctuur: een correctieve arm en een preventieve arm. Leg uit waarom bij de preventieve arm voor de beperking van overheidsuitgaven een uitzondering geldt voor werkloosheidsuitkeringen.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat werkloosheidsuitkeringen bij tegenvallende economische groei de inkomensterugval beperken, zodat de afname van de bestedingen en daarmee de productie beperkt blijven. (2p)
tabel 1 Financieringstekort, staatsschuld en bbp in Drostland
| Grootheid | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Financieringstekort als % van het bbp | 3,5 | 3,4 | 3,3 | 3,1 | 3,1 | 3,1 | 3,0 | .... |
| Financieringstekort in miljard | 11,6 | 11,5 | 10,9 | 10,3 | 10,5 | 10,8 | 10,5 | 10,1 |
| Staatsschuld als % van het bbp | 59 | 61,4 | 66,4 | 68,7 | 70,1 | 72,6 | 75,2 | 76,8 |
| Staatsschuld in miljard | 196 | 207,5 | 218,4 | 228,7 | 239,2 | 250,0 | 260,5 | 270,6 |
| Waarde bbp in miljard | 332 | 338 | 329 | 333 | 339 | 344 | 346 | .... |
Vraag 12 2 punten
De economie van Drostland, een kleine lidstaat van de EMG, kampt met een hardnekkige laagconjunctuur (zie tabel 1). Toon met een berekening aan dat voor Drostland in 2017 de correctieve arm van toepassing is. Gegeven: staatsschuld in 2017 is 76,8% van het bbp en $270,6$ miljard; het financieringstekort in 2017 is $10,1$ miljard.
Bekijk het antwoord
- Berekent de waarde van het bbp in 2017: $270,6 / 0,768 = 352,3$ miljard parto. (1p)
- Berekent het financieringstekort als percentage van het bbp: $10,1 / 352,3 × 100% = 2,87%$, en stelt vast dat dit groter is dan 2,5%, zodat de correctieve arm van toepassing is. (1p)
2022, tijdvak 3: Activerend arbeidsmarktbeleid
Opgavetekst
tabel 1 Verhouding tussen inactieven en actieven, 2009 - 2018
| Grootheid | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| i/a-ratio (inactieven/actieven) | 0,670 | 0,654 | 0,630 | 0,6450 | 0,649 | 0,631 | 0,629 | 0,620 | 0,618 | 0,616 |
Opgave 5 Activerend arbeidsmarktbeleid
In een land brengen de toegenomen arbeidsongeschiktheid en de stijgende vergrijzing de financiering van de sociale verzekeringen, waarbij het omslagstelsel wordt toegepast, in gevaar. De minister van Sociale Zaken analyseert de situatie en gebruikt daarbij onder andere tabel 1.
Onder inactieven worden uitkeringsgerechtigden verstaan (bijvoorbeeld voor werkloosheid, staatspensioen, bijstand). Onder actieven worden de werkenden verstaan. Een i/a-ratio (inactieven/actieven) van 0,5 betekent dat voor iedere inactieve er twee actieven staan.
De minister van Sociale Zaken concludeert op basis van de tabel dat:
a de regering zich moet inzetten om de participatiegraad te laten stijgen, met als gevolg dat de i/a-ratio verder omlaag kan;
b als het niet lukt om de i/a-ratio te laten dalen, toekomstige regeringen steeds meer moeite zullen krijgen om bij vergrijzing de financiering van het staatspensioen rond te krijgen. Hierdoor ontstaat een grotere druk op de solidariteit binnen en tussen generaties.
c indien het niet lukt om de i/a-ratio verder te verlagen, de pensioenleeftijd verder zal worden verhoogd.
Vraag 25 3 punten
Zie tabel 2 (oud en nieuw stelsel van inkomstenbelasting). Het modale belastbaar arbeidsinkomen is € 38.500 per jaar. Bereken het belastingvoordeel door de stelselherziening voor de modale werknemer.
Bekijk het antwoord
- Stelt het te betalen belastingbedrag in het nieuwe stelsel op: $(20.000 × 0,35) + (18.500 × 0,40)$, min de arbeidskorting. (1p)
- Berekent de arbeidskorting van de modale werknemer: $1.500 - (23,5 × 40) = 940$ euro. (1p)
- Berekent het voordeel: het te betalen bedrag is in het oude stelsel $(12.000 × 0,37) + (25.000 × 0,41) + (1.500 × 0,42) - 1000 = 14.320$ en in het nieuwe stelsel $14.400 - 940 = 13.840$, dus het voordeel is $14.320 - 13.840 = 480$ euro per jaar. (1p)
2021, tijdvak 1: Groene bussen
Opgavetekst
Figuur 1 aanschaf- en variabele kosten van elektrische en dieselbussen

Grafiek met twee rechte lijnen. Horizontaal: aantal gereden kilometers per bus, van 0 tot 550.000. Verticaal: kosten per bus in euro's. De stippellijn is elektrisch, de doorgetrokken lijn is diesel. Diesel begint bij 340.000 euro en loopt bij 550.000 kilometer op tot 780.000 euro. Elektrisch begint bij 500.000 euro en loopt bij 550.000 kilometer op tot 720.000 euro. De lijnen kruisen elkaar bij ongeveer 400.000 kilometer.
| Kilometers | Diesel | Elektrisch |
|---|---|---|
| 0 | 340.000 | 500.000 |
| 550.000 | 780.000 | 720.000 |
Vraag 8 2 punten
De gemeente kiest voor het verlenen van een concessie voor een periode van vijf jaar, wetende dat daarbij een jaarlijks subsidiebedrag nodig zal zijn. De gemeente zal de concessie toekennen aan de busonderneming die de minste subsidie nodig heeft. De wethouder van milieu beweert dat er ondanks de extra uitgaven aan subsidies voor de gemeente per saldo een maatschappelijk voordeel kan ontstaan. Leg de bewering van de wethouder uit.
Bekijk het antwoord
- Elektrische bussen veroorzaken minder negatieve externe effecten (uitlaatgassen, geluidshinder) dan dieselbussen. Dit leidt tot lagere maatschappelijke kosten (1p)
- Als de daling van de maatschappelijke kosten groter is dan het subsidiebedrag, kan er per saldo een maatschappelijk voordeel ontstaan (1p)
2021, tijdvak 1: Gelijkheid en groei
Opgavetekst
Tabel 1 primaire inkomensverdeling in land Alpha in 2016
| Inkomensklasse | Aantal personen | Gemiddeld primair jaarinkomen in A$ per persoon |
|---|---|---|
| 1 | 3 mln. | 2.500 |
| 2 | 2 mln. | 7.500 |
| 3 | 1 mln. | 15.000 |
| 4 | 0,75 mln. | 30.000 |
| 5 | 0,25 mln. | 50.000 |
Vraag 26 2 punten
Pikets meent dat de bijstandswet ongewenste effecten kan hebben: “Sommige mensen met inkomen uit arbeid of vermogen zijn nu door de werking van het belastingstelsel slechter af dan mensen met een bijstandsuitkering.” Voor de inkomstenbelasting geldt één algemeen tarief van 30% voor primaire jaarinkomens en één algemene heffingskorting van A$ 250 per belastingplichtige. De bijstandsuitkering bedraagt A$ 1.200 per jaar en is belastingvrij. Bereken onder welke hoogte van het primaire jaarinkomen iemand na aftrek van inkomstenbelasting minder ontvangt dan een bijstandsuitkering.
Bekijk het antwoord
- A$ 1.200 = (1 − 0,3) × primair inkomen + A$ 250; 0,7 × primair inkomen = A$ 950, dus primair inkomen = A$ 1.357,14 (2p)
Het antwoord is een primair inkomen van A$ 1.357,14 (A$ 1.200 = 0,7 × primair inkomen + A$ 250).
2021, tijdvak 2: Een gewenste prijsstijging van friet?
Opgavetekst
Opgave 1 Een gewenste prijsstijging van friet?
De centrale overheid in een land probeert de volksgezondheid te verbeteren door een heffing op tabak en alcohol. Per 1-1-2021 wordt ook een heffing ingevoerd op friet: 20% van de verkoopprijs.
De gemeente Sanuscha bestudeert de gevolgen van de invoering van de heffing op friet voor twee cafetaria's: die van Jan en die van Willem. Beide cafetaria's zijn eenmanszaken en beide eigenaar-ondernemers betalen inkomstenbelasting. De wethouder van Economische Zaken heeft enkele onderzoekers de opdracht gegeven een pay-off matrix op te stellen om de gevolgen van de heffing te voorspellen.
Matrix 1 de verwachte omzetten van twee cafetaria's in Sanuscha
| Willem verandert zijn frietprijs op 1-1-2021 niet | Willem verhoogt zijn frietprijs op 1-1-2021 met 20% | |
|---|---|---|
| Jan verandert zijn frietprijs op 1-1-2021 niet | (10.000 + 5.000), (9.000 + 4.000) | (10.500 + 5.250), (8.000 + 3.600) |
| Jan verhoogt zijn frietprijs op 1-1-2021 met 20% | (9.000 + 4.500), (9.300 + 4.120) | (9.700 + 4.650), (8.500 + 3.850) |
Toelichting bij de matrix:
- de omzetten zijn maandgemiddelden en luiden in euro's. Alle omzetten zijn na afdracht van indirecte belastingen.
- per cafetaria staat eerst de totale omzet aan friet en vervolgens de totale omzet aan andere producten uit het assortiment
- de prijs van een zakje friet bedraagt bij beide cafetaria's vlak voor invoering van de heffing € 2
- overige prijzen blijven gelijk
- beide eigenaren-ondernemers streven naar een zo hoog mogelijke totale omzet van het gehele assortiment.
Vraag 3 2 punten
De matrix bevat een voorspelling over de gevolgen van de heffing voor de consumptie van friet in de gemeente Sanuscha. Zal op basis van de gegeven matrix de consumptie van friet afnemen als gevolg van de heffing? Licht je antwoord toe aan de hand van de getallen uit de matrix.
Bekijk het antwoord
- Benoemt dat Jan en Willem allebei de dominante strategie hebben om de frietprijs gelijk te houden, omdat de totale omzet van het gehele assortiment dan hoger is: voor Jan € 15.000 > € 13.500 en € 15.750 > € 14.350; voor Willem € 13.000 > € 11.600 en € 13.440 > € 12.350. (1p)
- Concludeert dat de consumptie van friet niet afneemt, omdat beide cafetaria's de verkoopprijzen van friet gelijk houden. (1p)
Voor het toekennen van het eerste scorepunt moet de totale omzetontwikkeling uit de matrix benoemd worden.
Vraag 4 2 punten
De onderzoekers stellen dat een succesvolle bewustwordingscampagne de betalingsbereidheid voor friet zodanig kan veranderen dat, bij een ongewijzigd assortiment, beide cafetaria's op termijn geen winst meer kunnen maken op de verkoop van friet. Leg de stelling van de onderzoekers uit.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat jeugdige klanten een lagere betalingsbereidheid krijgen, waardoor de vraaglijn naar friet naar links verschuift en de cafetaria's hun verkoopprijzen moeten verlagen. (1p)
- Legt uit dat de kostprijs van friet op termijn groter kan worden dan de verkoopprijs, waardoor er verlies wordt geleden op de verkoop van friet. (1p)
Vraag 5 2 punten
De wethouder pleit voor het volgende: „De cafetaria's die hun assortiment voor ten minste 75% uit gezonde producten samenstellen, zouden een fiscale prikkel moeten krijgen in de vorm van een vast bedrag als extra aftrekpost of als extra heffingskorting.“ De wethouder wil graag die fiscale prikkel ingevoerd hebben die het best stuurt richting de gewenste verandering van het assortiment. Leg uit welke van beide fiscale prikkels het beste stuurt richting de gewenste verandering van het assortiment.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat bij een aftrekpost het voordeel voor de cafetaria gelijk is aan het marginale belastingtarief: slechts een deel van de aftrekpost levert via een lager belastingbedrag voordeel op. (1p)
- Kiest de heffingskorting en legt uit dat het volledige bedrag in mindering wordt gebracht op het belastingbedrag, een groter voordeel dan een aftrekpost, waardoor de transitie naar een gezonder assortiment het best wordt bevorderd. (1p)
2021, tijdvak 2: Groei op de klippen
Opgavetekst
Opgave 3 Groei op de klippen
Turkije behoorde tot 2016 tot de economisch opkomende landen met een sterke groei van het bbp. Deze groei was vooral gebaseerd op investeringen in de bouwsector. Turkse bedrijven hebben deze investeringen gefinancierd door in de eurozone leningen af te sluiten tegen de lage rente die daar geldt. In 2017 verloren internationale beleggers het vertrouwen in de ontwikkeling van de Turkse economie. De Turkse lira daalde met 40% in waarde ten opzichte van de euro.
Vraag 12 2 punten
De Turkse overheid heeft zich voor veel van de Turkse bedrijfskredieten garant gesteld. De garantie geldt uitsluitend voor de aflossing. Een analist schrijft: „In 2017 daalde de lira, nam de inflatie toe en dreigde de economie van Turkije in een recessie te komen. De Turkse regering moet, in verband met de kredietgarantie aan bedrijven, de belastingen op termijn verhogen en zal van de Turkse centrale bank eisen de rente laag te houden om de recessie te vermijden.“ Verklaar de bewering van de analist dat de Turkse overheid op termijn de belastingen zal moeten verhogen.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de Turkse overheid als garant de aflossing van veel leningen (in euro's) moet overnemen, omdat veel bedrijven door de koersdaling van de lira niet meer aan hun aflossingsverplichtingen kunnen voldoen. (1p)
- Legt uit dat dit (extra) uitgaven voor de overheid betekent, waardoor de overheid op termijn de belastingen moet verhogen om het tekort niet te laten oplopen of om een begrotingsevenwicht te behouden. (1p)
2021, tijdvak 2: Dividendbelasting
Opgavetekst
Opgave 5 Dividendbelasting
In een euroland belast de overheid in 2019 de winstuitkeringen (dividenden) van binnenlandse en buitenlandse beleggers met een tarief van 15%. De eerste € 10.000 wordt vrijgesteld van belasting.
Per 1-1-2020 is minister Hoeksma van Financiën van plan om de dividendbelasting af te schaffen. Zij wil daarmee buitenlands kapitaal aantrekken. Ze mikt hierbij op de hogere inkomens, die over het algemeen relatief meer beleggen in aandelen dan de lagere inkomens.
Om de gevolgen van Hoeksma's voorstel op de aandelenmarkt van het land te analyseren gebruikt ze het volgende vereenvoudigde model:
Vraag 21 2 punten
In een euroland belast de overheid in 2019 de winstuitkeringen (dividenden) van binnenlandse en buitenlandse beleggers met een tarief van 15%. De eerste € 10.000 wordt vrijgesteld van belasting. Is de dividendbelasting in 2019 een voorbeeld van een degressieve, een progressieve of een proportionele belasting? Motiveer je keuze.
Bekijk het antwoord
- Kiest de progressieve belasting. (1p)
- Motiveert: er is sprake van een proportioneel tarief met een vaste vrijstelling; de vrijstelling levert bij een stijgend dividendbedrag een steeds kleiner voordeel op, zodat het gemiddelde heffingspercentage stijgt. (1p)
Voor een motivatie door middel van een correcte berekening kunnen ook scorepunten worden toegekend.
Marktmodel van aandeel X
| marktmodel van aandeel X voor het afschaffen van de dividendbelasting | marktmodel van aandeel X na het afschaffen van de dividendbelasting | |
|---|---|---|
| vergelijking (1) | Qv = −2K + 9.000 | Qv = −2K + 9.600 |
| vergelijking (2) | Qa = 398K − 5.000 | Qa = 348K − 5.000 |
Toelichting: Aandeel X is al jaren in omloop en betreft een eigendomsbewijs van een belangrijke multinational. Aandelenkoers K wordt beschouwd als een goede indicator voor de algehele koersontwikkelingen op de aandelenbeurs in het land.
Legenda: Qv = Collectieve vraag naar aandeel X in stuks; Qa = Collectief aanbod van aandeel X in stuks; K = Koers per aandeel X in euro's.
Vraag 22 2 punten
Per 1-1-2020 is minister Hoeksma van plan de dividendbelasting af te schaffen. Verklaar de verandering van de betalingsbereidheid in vergelijking (1) én de verandering van de verkoopbereidheid van beleggers in vergelijking (2).
Bekijk het antwoord
- Verklaart de verandering in vergelijking (1): er komt ongeacht de koers meer vraag naar aandeel X, omdat de winstuitkeringen niet meer worden belast en het netto dividendrendement stijgt; of de prijsgevoeligheid van de vragers is bij de huidige koers afgenomen, zodat men ook bij hogere koersen wil kopen. (1p)
- Verklaart de verandering in vergelijking (2): de bezitters van aandeel X weten dat hun aandelen meer waard worden voor andere beleggers en zijn pas bereid tegen een hoger bod te verkopen (het snijpunt met de Y-as gaat omhoog van 12,56 naar 14,37); of bij de huidige koers is de prijsgevoeligheid van de aanbieders van aandeel X toegenomen, waardoor beleggers pas bij een hogere koers verkopen. (1p)
Vraag 24 2 punten
De afschaffing van de dividendbelasting leidt tot koersstijgingen op de aandelenmarkt. Hierdoor zal het consumentenvertrouwen toenemen en kunnen uiteindelijk inverdieneffecten optreden. Leg uit dat bij afschaffing van de dividendbelasting inverdieneffecten kunnen optreden.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat door de afschaffing van de dividendbelasting de inkomsten voor de overheid afnemen. (1p)
- Legt uit dat een toename van het consumentenvertrouwen (als gevolg van een toename van de particuliere vermogenspositie) leidt tot een stijging van de bestedingen, waardoor de overheid meer (indirecte) belastinginkomsten ontvangt. (1p)
Tabel 1 Ontwikkeling arbeidsinkomensquote in het land en in vier buurlanden
| 2000 | 2005 | 2010 | 2015 | 2019 | |
|---|---|---|---|---|---|
| AIQ in eigen land | 0,74 | 0,73 | 0,71 | 0,69 | 0,68 |
| Gemiddelde AIQ in vier buurlanden | 0,87 | 0,88 | 0,89 | 0,90 | 0,90 |
Tabel 2 Ontwikkeling van de Gini-coëfficiënt van de secundaire inkomensverdeling in het land
| 2000 | 2005 | 2010 | 2015 | 2019 |
|---|---|---|---|---|
| 0,49 | 0,52 | 0,52 | 0,55 | 0,56 |
Vraag 25 4 punten
Minister Dams van Sociale Zaken is tegen het voorstel van haar collega van Financiën en kijkt daarbij naar de tabellen 1 en 2. Zij beweert onder meer: (1) „Buitenlandse ondernemingen zouden sowieso meer beleggen in ons land zonder het afschaffen van de dividendbelasting. Een aanwijzing hiervoor is de structurele ontwikkeling van de arbeidsinkomensquote.“ (2) „Ik vind het verwachte gevolg van het afschaffen van de dividendbelasting op de secundaire inkomensverdeling in het land hoogst ongewenst.“ Schrijf de reactie namens minister Dams op haar twee beweringen.
Bekijk het antwoord
- Reageert op de eerste bewering: door de verlaging van de arbeidsinkomensquote in het land stijgt de winstquote, terwijl de winstquote in de buurlanden op lange termijn (vrijwel) gelijk blijft; van iedere verdiende euro gaat een groter deel naar winst, dus is het aantrekkelijker om in dit land te beleggen. (2p)
- Reageert op de tweede bewering: met name de hoge inkomens beleggen relatief meer in aandelen en profiteren daardoor relatief meer van de afschaffing; hierdoor ontstaat een verwachte denivellering tussen de hoge en lage inkomens. (1p)
- Wijst op de tweede bewering op de stijging van de Gini-coëfficiënt in tabel 2 (grotere scheefheid, een grotere inkomenskloof tussen lage en hoge inkomensklassen); de afschaffing vergroot die scheefheid verder, en dat is volgens de minister van Sociale Zaken ongewenst. (1p)
2021, tijdvak 2: Afvalwater, een schone zaak
Opgavetekst
Opgave 6 Afvalwater, een schone zaak
In een gemeente zuivert waterzuiveringsbedrijf Zuiverwater (ZW) afvalwater dat door bedrijven in het riool is geloosd. Bedrijven betalen voor elke liter afvalwater een heffing van 70 euro per vervuilingseenheid (VE). ZW heeft specifieke investeringen gedaan en heeft als bedrijfsdoelstelling break-even draaien.
Bedrijven kunnen ervoor kiezen om zelf hun afvalwater te zuiveren. Een groep van vier grote bedrijven (de G4) die samen op een bedrijventerrein zijn gevestigd overweegt een eigen zuiveringsinstallatie te bouwen. De G4 brengt ZW hiervan op de hoogte. ZW ziet zijn break-even doelstelling in gevaar komen en zal moeten onderhandelen met de G4 om tot een oplossing te komen.
Gebruik bovenstaande tekst en tabellen 1 tot en met 3 op pagina 13 bij vraag 26.
Gegevensoverzicht casus ZW
Vervuilingseenheid (VE): een gemiddelde dat aangeeft hoe vervuild een liter afvalwater is.
Formule berekening totaal heffingsbedrag: aantal liters afvalwater x vervuilingseenheid x 70 euro.
Tabel 1 Klasse-indeling naar vervuilingseenheid
| klasse | vervuilingseenheid | klasse | vervuilingseenheid |
|---|---|---|---|
| 0 | 0 | 8 | 0,023 |
| 1 | 0,001 | 9 | 0,036 |
| 2 | 0,0016 | 10 | 0,056 |
| 3 | 0,0025 | 11 | 0,088 |
| 4 | 0,0039 | 12 | 0,14 |
| 5 | 0,006 | 13 | 0,21 |
| 6 | 0,0094 | 14 | 0,33 |
| 7 | 0,015 | 15 | 0,5 |
Tabel 2 Bedrijfsgegevens afvalwater van de G4
| bedrijf | klasse | Aantal liters afvalwater per jaar |
|---|---|---|
| A | 8 | 60.000 |
| B | 7 | 80.000 |
| C | 11 | 50.000 |
| D | 10 | 40.000 |
Tabel 3 Verwachte kostenfunctie gezamenlijke zuiveringsinstallatie van de vier grote bedrijven samen
| formule | betekenis |
|---|---|
| TK = 25VEtot + 300.000 | TK = totale kosten in euro's |
| VEtot = totaalaantal te verwerken vervuilingseenheden per jaar |
Toelichting: Alleen de G4 maken gebruik van deze capaciteit tot waterzuivering. Het gezuiverde afvalwater wordt ingedeeld in klasse 0 als de bedrijven zelf hun afvalwater zuiveren en lozen. De totale kosten worden gedekt door de vier bedrijven naar rato van hoeveelheid afvalwater dat wordt aangeleverd.
Vraag 26 2 punten
Als ZW een korting op de heffing per VE aanbiedt, kan het verhinderen dat de G4 overstapt op een eigen zuiveringsinstallatie. Bereken hoe hoog de korting op de heffing per VE minimaal moet zijn.
Bekijk het antwoord
- Berekent het totaal aantal VE's: 60.000 × 0,023 + 80.000 × 0,015 + 50.000 × 0,088 + 40.000 × 0,056 = 9.220, en de totale kosten van de eigen installatie: 25 × 9.220 + 300.000 = € 530.500. (1p)
- Berekent de kosten per VE per liter: 530.500 / 9.220 = € 57,54, en de minimale korting per VE: 70 − 57,54 = € 12,46. (1p)
2021, tijdvak 3: Pensioenleeftijd
Vraag 7 2 punten
Het pensioen bestaat in een land voor de meeste mensen uit AOW en (tegelijkertijd) het aanvullend pensioen. De AOW wordt betaald uit premies die onderdeel zijn van de inkomensheffing. Om de betaalbaarheid van de AOW te verbeteren is enige tijd geleden de AOW gekoppeld aan de gemiddelde levensverwachting: voor elk jaar dat de gemiddelde levensverwachting stijgt, wordt de AOW-leeftijd met acht maanden verhoogd. Een politicus wil deze koppeling in 2022 afschaffen en bovendien de pensioenleeftijd verlagen. De econoom verwacht dat het overheidssaldo zal verslechteren door deze maatregel. Geef twee oorzaken waarom het verlagen van de pensioenleeftijd kan leiden tot een verslechtering van het overheidssaldo.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat ouderen die eerder met pensioen gaan jaren minder premie betalen, waardoor de inkomsten van de overheid dalen (1p)
- Noemt dat ouderen langer een uitkering krijgen, waardoor de uitgaven van de overheid stijgen (1p)
2021, tijdvak 3: Een CO2-taks
Vraag 12 2 punten
De CO2-taks is een belasting op CO2-uitstoot. Een DNB-econoom stelt (gegeven de beschreven context) dat de CO2-taks juist bij de exportbedrijven een grote rol kan spelen bij het terugdringen van de mondiale CO2-uitstoot. Leg de stelling van de DNB-econoom uit.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat exportbedrijven eerder zullen investeren in duurzame innovaties om de kosten van de CO2-taks te verlagen, waardoor de concurrentiepositie intact blijft en de CO2-uitstoot door de productie afneemt (2p)
Figuur 1 Openheid van Nederlandse bedrijfstakken

Liggend staafdiagram. De horizontale as toont de som van import en export in procenten van bruto toegevoegde waarde, van 0 tot 400 in stappen van 50. De bedrijfstakken van boven naar beneden: totaal economische activiteiten, landbouw en veeteelt, delfstoffenwinning, verwerkende industrie, waarvan chemie, waarvan basismetaal, energiebedrijven, water- en afvalwaterbedrijven, bouw, diensten en waarvan transport. Afleesbaar (ca.): waarvan chemie 390, verwerkende industrie 390, waarvan basismetaal 350, bouw 55, diensten 50, energiebedrijven 50.
Vraag 14 2 punten
DNB schrijft dat de gevoeligheid voor internationale concurrentie per sector verschilt. Een indicatie voor deze concurrentiegevoeligheid is het niveau van openheid van een bedrijfstak zoals te zien is in Figuur 1. De DNB-econoom stelt op basis van Figuur 1 dat de invoering van een CO2-taks een sterker negatief effect heeft op de winstgevendheid van de chemiesector dan op de winstgevendheid van de bouwsector. Onderbouw deze stelling op basis van Figuur 1.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de chemische industrie relatief de hoogste som van import en export heeft, dus sterk internationaal georiënteerd is en substituten kent, waardoor de sector de CO2-taks slechts ten dele doorberekent in de eindprijs, ten koste van de winstgevendheid (1p)
- Noemt dat de bouwsector veel minder last heeft van internationale concurrentie en een groter deel van de CO2-taks kan doorberekenen, waardoor de winstgevendheid (gemiddelde winst) op peil blijft (1p)
Vraag 15 2 punten
In een vraag- en aanbodmodel van de chemische sector berekent de DNB-econoom het effect van de CO2-taks van 2,5% op de evenwichtsprijs. Hieruit blijkt dat, gegeven een prijselasticiteit van de vraag van -2, de gevraagde hoeveelheid zal dalen met 4,3%. De DNB-econoom beweert dat meer dan driekwart van de CO2-taks uiteindelijk zal worden doorberekend aan de consument. Toon met een berekening aan of de bewering van de DNB-econoom juist is.
Bekijk het antwoord
- Berekent de procentuele stijging van de prijs met de prijselasticiteit van de vraag: -4,3 / -2 = 2,15% (1p)
- Berekent de doorberekening in de verkoopprijs: 2,15 / 2,5 x 100 = 86%, meer dan driekwart, dus de bewering van de DNB-econoom is juist (1p)
Tabel 1 Macro-economische effecten van CO2-taks
bestemming van extra belastinginkomsten
| Verbetering begrotingssaldo | Verlaging inkomstenbelasting | Verlaging winstbelasting | |
|---|---|---|---|
| bruto binnenlands product (% mutatie) | -0,9 | 0,5 | -0,4 |
| reëel beschikbaar huishoudinkomen (% mutatie) | -2,5 | 1,8 | -1,9 |
| particuliere consumptie (% mutatie) | -2,1 | 2,2 | -1,6 |
| bedrijfsinvesteringen (% mutatie) | -2,0 | -0,5 | 3,4 |
| uitvoer goederen en diensten (% mutatie) | -0,5 | -0,5 | -0,1 |
| werkloosheid (% beroepsbevolking) | 0,6 | -0,4 | 0,3 |
| begrotingssaldo (% bbp) | 0,6 | 0,3 | -0,4 |
Toelichting: getallen zijn cumulatieve effecten in procenten na vijf jaar
Vraag 16 1 punt
De DNB-econoom simuleert de effecten van de CO2-taks op de Nederlandse economie in een model. In Tabel 1 zijn drie bestemmingen opgenomen van de opbrengsten van de CO2-taks van de overheid. De DNB-econoom concludeert dat de overheid die bestemming moet kiezen waarbij de macro-economische effecten per saldo het minst negatief uitpakken. Leg uit welke bestemming leidt tot de minst negatieve macro-economische effecten.
Bekijk het antwoord
- Noemt de verlaging van de inkomstenbelasting als bestemming, met de uitleg dat deze per saldo zorgt voor een totale productiegroei van 0,5%, terwijl de andere twee bestemmingen een negatieve productiegroei geven (1p)
2019, tijdvak 1: Markt voor hoger onderwijs
Vraag 14 3 punten
De minister van Onderwijs overweegt collegegeld in te voeren voor studenten aan publieke instellingen voor hoger onderwijs. Hij stelt: (1) “De huidige financiering van het publieke onderwijs is een vorm van verplichte solidariteit binnen de samenleving.” (2) “Aangezien bij publieke onderwijsinstellingen nu nog geen collegegeld hoeft te worden betaald kan daar bij studenten moral hazard optreden.” (3) “Hierdoor kan het draagvlak voor deze solidariteit worden aangetast.” Verklaar de drie onderdelen van de stelling van de minister.
Bekijk het antwoord
- Verklaart onderdeel (1): financiering van publieke onderwijsinstellingen vindt plaats via belastingheffing, zodat de samenleving hier verplicht aan bijdraagt (1p)
- Verklaart onderdeel (2): studenten zonder collegegeld merken bij onvoldoende studie-inspanning slechts in beperkte mate zelf de financiële gevolgen, waardoor moral hazard kan optreden (1p)
- Verklaart onderdeel (3): als de belastingbetaler de indruk krijgt te moeten betalen voor studenten die zich slecht inzetten, kan dat het draagvlak voor de verplichte solidariteit aantasten (1p)
2019, tijdvak 2: Rookremmers
Vraag 1 2 punten
Roken veroorzaakt veel ziekten die gelden als een economische last voor de samenleving. Veel overheden voeren daarom een antirookbeleid. Een onderzoeker heeft een maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA) van roken verricht voor een land. Hij beschouwt rook-gerelateerde zorgkosten en productiviteitsverliezen als maatschappelijke kosten.
Leg uit waarom de gegeven voorbeelden van maatschappelijke kosten als negatieve externe effecten van roken worden gezien.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de genoemde bijkomende (maatschappelijke) kosten en effecten van roken ten laste komen van anderen dan de roker zelf. (1p)
- Noemt dat deze kosten niet worden verrekend in de prijs van het product. (1p)
Vraag 5 1 punt
De overheid van het land heeft sigaretten belast met € 2,50 accijns per pakje. De onderzoeker heeft berekend dat, zonder verder ontmoedigend beleid, de maatschappelijke kosten de baten zullen blijven overtreffen. Hij presenteert in tabel 1 scenario’s van antirookbeleid. Hieruit blijkt dat de verhoging van de accijns met nog eens € 2, eventueel in combinatie met aanvullende maatregelen, de negatieve balans tussen maatschappelijke kosten en baten positief kan doen omslaan. De directie van sigarettenproducent Mores bestudeert de voorgestelde scenario’s om de gevolgen voor de eigen bedrijfsvoering door te rekenen. De financieel directeur stelt daartoe tabel 2 op, met de huidige financiële gegevens, en hij geeft een grafische weergave daarvan in figuur 1. Daarin schetst hij de marginale kostenlijn zonder accijns en de marginale kostenlijnen van scenario 1 en 2. Hij schetst ook de marginale opbrengstenlijn waar hij ervan uitgaat dat die niet verandert in scenario 2 ten opzichte van scenario 1. Mores kan in deze markt van heterogene producten enige invloed uitoefenen op de prijs van zijn eigen sigaretten.
Bereken hoeveel procent van de accijnsverhoging door Mores wordt doorberekend in de verkoopprijs bij winstmaximalisatie in scenario 2.
Bekijk het antwoord
- Berekent het doorberekende deel van de accijnsverhoging: (12,00 − 11,20) / 2 × 100% = 40%. (1p)
Wanneer de prijs bij vraag 4 foutief is berekend en dit antwoord is gebruikt bij vraag 5, kan het scorepunt worden toegekend.
Vraag 6 2 punten
De overheid van het land heeft sigaretten belast met € 2,50 accijns per pakje. De onderzoeker heeft berekend dat, zonder verder ontmoedigend beleid, de maatschappelijke kosten de baten zullen blijven overtreffen. Hij presenteert in tabel 1 scenario’s van antirookbeleid. Hieruit blijkt dat de verhoging van de accijns met nog eens € 2, eventueel in combinatie met aanvullende maatregelen, de negatieve balans tussen maatschappelijke kosten en baten positief kan doen omslaan. De directie van sigarettenproducent Mores bestudeert de voorgestelde scenario’s om de gevolgen voor de eigen bedrijfsvoering door te rekenen. De financieel directeur stelt daartoe tabel 2 op, met de huidige financiële gegevens, en hij geeft een grafische weergave daarvan in figuur 1. Daarin schetst hij de marginale kostenlijn zonder accijns en de marginale kostenlijnen van scenario 1 en 2. Hij schetst ook de marginale opbrengstenlijn waar hij ervan uitgaat dat die niet verandert in scenario 2 ten opzichte van scenario 1. Mores kan in deze markt van heterogene producten enige invloed uitoefenen op de prijs van zijn eigen sigaretten.
Zal het accijnsbedrag dat Mores bij scenario 3 zou moeten afdragen hoger of lager zijn dan bij scenario 2? Licht je keuze toe zonder berekening.
Bekijk het antwoord
- Kiest voor ‘lager’ en licht toe: bij scenario 3 verschuift de prijsafzetlijn naar links, doordat er door de ontmoedigingsmaatregelen minder vraag is naar sigaretten bij elke gegeven prijs, waardoor de accijnsopbrengst afneemt. (2p)
Als het verschuiven van de prijsafzetlijn niet is genoemd of verwoord, maximaal 1 scorepunt toekennen.
2019, tijdvak 2: Gedeelde vreugd ...
Vraag 24 2 punten
Het PB betoogt dat verkleining van de inkomensongelijkheid de economische groei extra kan stimuleren: a Door een herverdeling van de inkomens kan via de vraagzijde van de goederenmarkt een toename van de economische groei tot stand komen. b Toename van het inkomen in de armste gezinnen kan ertoe leiden dat kinderen opleidingskansen die ze anders hadden gemist, nu wel kunnen benutten. c Dit draagt bij aan een hoger opleidingsniveau van de bevolking, waardoor de toekomstige groei van het bbp kan toenemen.
Leg argument a uit.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat een herverdeling leidt tot een hoger inkomen van de laagste inkomens, die een relatief groter deel van hun inkomen besteden dan hoge inkomens. De consumptie bij de lagere inkomensgroepen neemt toe zonder dat de consumptie van de hogere inkomensgroepen noemenswaardig afneemt. De bestedingen in het land nemen daardoor toe, wat leidt tot meer economische groei. (2p)
Vraag 25 2 punten
Het PB betoogt dat verkleining van de inkomensongelijkheid de economische groei extra kan stimuleren: a Door een herverdeling van de inkomens kan via de vraagzijde van de goederenmarkt een toename van de economische groei tot stand komen. b Toename van het inkomen in de armste gezinnen kan ertoe leiden dat kinderen opleidingskansen die ze anders hadden gemist, nu wel kunnen benutten. c Dit draagt bij aan een hoger opleidingsniveau van de bevolking, waardoor de toekomstige groei van het bbp kan toenemen.
Leg argument c uit.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat een hoger opleidingsniveau betekent dat arbeiders een hogere arbeidsproductiviteit hebben. (1p)
- Legt uit dat arbeiders daardoor een hoger inkomen hebben, wat ten goede komt aan de toekomstige groei van het bbp. (1p)
Vraag 26 2 punten
Een oppositiepartij betoogt juist dat meer inkomensongelijkheid de economische groei kan stimuleren: I. Doordat mensen met hogere inkomens relatief minder van hun inkomen consumeren dan mensen met lagere inkomens, kan een toenemende ongelijkheid van de inkomensverdeling via de werking van de vermogensmarkt leiden tot een grotere productiecapaciteit. II. Beloningsverschillen die gekoppeld zijn aan de arbeidsproductiviteit bevorderen de economische groei.
Leg argument I uit.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat bij sterkere ongelijkheid het aanbod op de vermogensmarkt stijgt, doordat mensen met hogere inkomens een groter deel van hun inkomen sparen of beleggen dan mensen met een lager inkomen, met verlaging van de rente als gevolg. (1p)
- Legt uit dat dit kan leiden tot een toename van de investeringen en daarmee van de productiecapaciteit. (1p)
Het tweede scorepunt kan alleen worden toegekend als een juiste uitleg is gegeven voor het eerste scorepunt.
Vraag 27 1 punt
Een oppositiepartij betoogt juist dat meer inkomensongelijkheid de economische groei kan stimuleren: I. Doordat mensen met hogere inkomens relatief minder van hun inkomen consumeren dan mensen met lagere inkomens, kan een toenemende ongelijkheid van de inkomensverdeling via de werking van de vermogensmarkt leiden tot een grotere productiecapaciteit. II. Beloningsverschillen die gekoppeld zijn aan de arbeidsproductiviteit bevorderen de economische groei.
Leg bewering II uit.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat alleen als beloning is gekoppeld aan productiviteit, mensen die een hoger inkomen willen een prikkel hebben om hun productiviteit te vergroten, door extra scholing of door harder te werken, waardoor de totale productie toeneemt. (1p)
2018, tijdvak 1: Hun probleem ons probleem?
Vraag 13 2 punten
Met een voorzichtig economisch herstel in de eurozone veerde ook de Nederlandse economie eind 2014 weer op: het reëel bruto binnenlands product (bbp) groeide, het overheidstekort daalde en het positieve uitvoersaldo met de rest van de eurozone werd groter. Enkele eurolanden waar de groei achterbleef, vonden dat Nederland en andere Noord-Europese landen ruimte hadden om hun bestedingen te stimuleren, zodat in de Zuid-Europese landen het handelstekort kon verminderen. De Nederlandse overheid wilde het eigen tekort en daarmee de overheidsschuld echter niet laten stijgen, vooral met het oog op het rentetarief op staatsobligaties.
Verklaar dat de Nederlandse overheid door het dalende overheidstekort tegen een lager rentetarief zou kunnen lenen.
Bekijk het antwoord
- Verklaart dat door de daling van het overheidstekort de schuld van de overheid minder hard groeit, waardoor beleggers meer vertrouwen krijgen in de kredietwaardigheid van de overheid en bereid zijn om tegen een lagere rente aan de overheid leningen te verstrekken. (2p)
Tabel 1 macro-economische gegevens CPB voor Nederland
| 2014 | 2015 | |
|---|---|---|
| particuliere consumptie | € 292,4 mld. | € 298,9 mld. |
| particuliere bruto-investeringen | € 96,7 mld. | € 101,5 mld. |
| bruto-overheidsbestedingen | € 194,8 mld. | € 194,1 mld. |
| uitvoer | € 544,5 mld. | ………… |
| invoer | € 474,3 mld. | € 491,1 mld. |
| nominaal bbp | € 654,1mld. | € 667,7 mld. |
| overheidstekort als % van het bbp* | 2,8 | 1,8 |
* einde van het jaar
Vraag 14 2 punten
Met een voorzichtig economisch herstel in de eurozone veerde ook de Nederlandse economie eind 2014 weer op. Het Nederlandse uitvoersaldo (uitvoer minus invoer) als percentage van het bbp was inmiddels hoger geworden dan het door de Europese Commissie aangegeven maximum van 6%. Volgens een raming van het Centraal Planbureau (CPB) in 2014 zou het economisch herstel in Nederland in 2015 doorzetten. Het CPB publiceerde voor Nederland de gegevens in tabel 1.
Een econoom stelt dat de verwachte daling van het overheidstekort als percentage van het bbp mede wordt veroorzaakt door de verwachte toename van de particuliere bruto-investeringen.
Verklaar deze stelling. Betrek in je verklaring zowel de teller als de noemer van de berekening van het tekortpercentage.
Bekijk het antwoord
- De toename van de bruto-investeringen kan in de naaste toekomst leiden tot een toename van de belastingontvangsten van de overheid, waardoor het tekort kan afnemen (teller). (1p)
- En leidt tevens tot een stijging van het bbp (noemer). (1p)
2018, tijdvak 1: Middeninkomens trekken aan het kortste eind
Vraag 17 1 punt
Uit een onderzoek blijkt dat het beleid met betrekking tot het huren van woningen in verhouding weinig voordeel biedt aan mensen met middeninkomens. Zij hebben relatief weinig profijt van huurtoeslagen, die immers voornamelijk worden verstrekt aan huurders met lage inkomens. Ook profiteren mensen met middeninkomens in verhouding weinig van overheidsbeleid dat is gericht op de markt van koopwoningen. De onderzoeker analyseert allereerst de huurwoningmarkt, geldend voor mensen met de laagste inkomens. Hij gaat uit van standaardwoningen, waarbij elke huurder eenzelfde bedrag aan huurtoeslag ontvangt. Daarvoor hanteert hij een model met een vraag- en een aanbodfunctie.
Q_t = -0,5P + 8
Q_a = P - 2
Zonder huurtoeslag zou de vraagfunctie de volgende gedaante hebben: $Q_v = -0,5P + 7$
Qt = vraag naar huurwoningen met huurtoeslag (x 100.000)
Qv = vraag naar huurwoningen zonder huurtoeslag (x 100.000)
Qa = aanbod van huurwoningen (x 100.000)
P = huur per maand (x € 100)
Laat met een berekening zien dat de huurtoeslag per standaardhuurwoning € 200 per maand bedraagt.
Bekijk het antwoord
- Berekent dat de vraaglijn met huurtoeslag 2 naar boven verschuift (16 − 14), wat een huurtoeslag van € 200 per woning per maand betekent. Een van beide berekeningen is volledig goed: algebraïsch (uit Qv = −0,5P + 7 volgt P = −2Qv + 14, uit Qt = −0,5P + 8 volgt P = −2Qt + 16) of met een vraag van 600.000 woningen (zonder huurtoeslag 6 = −0,5P + 7, dus P = 2; met huurtoeslag 6 = −0,5P + 8, dus P = 4; een prijsverschil van € 200). (1p)
Vraag 18 2 punten
Uit een onderzoek blijkt dat het beleid met betrekking tot het huren van woningen in verhouding weinig voordeel biedt aan mensen met middeninkomens. De onderzoeker hanteert voor de huurwoningmarkt het volgende model, met standaardwoningen waarbij elke huurder eenzelfde bedrag aan huurtoeslag ontvangt:
Q_t = -0,5P + 8
Q_a = P - 2
Zonder huurtoeslag zou de vraagfunctie de volgende gedaante hebben: $Q_v = -0,5P + 7$
Qt = vraag naar huurwoningen met huurtoeslag (x 100.000)
Qv = vraag naar huurwoningen zonder huurtoeslag (x 100.000)
Qa = aanbod van huurwoningen (x 100.000)
P = huur per maand (x € 100)
Het verstrekken van huurtoeslag beïnvloedt volgens het onderzoek de marktuitkomsten op de markt van huurwoningen. Door huurtoeslag verandert namelijk de betalingsbereidheid van huurders. Daarbij blijkt de huurtoeslag onbedoeld te leiden tot inkomensstijging van verhuurders.
Bereken hoeveel procent van de huurtoeslag per woning ten goede komt aan de verhuurders.
Bekijk het antwoord
- Berekent de huur zonder huurtoeslag (P − 2 = −0,5P + 7, dus P = 6, een huur van € 600) en met huurtoeslag (P − 2 = −0,5P + 8, dus P = 6,6667, een huur van € 666,67). De huurtoeslag van € 200 gaat dus voor € 66,67 naar huurverhoging, wat 66,67 / 200 × 100% = 33,33% van de huurtoeslag is. (2p)
Voor een andere juiste manier van afronden dienen ook scorepunten te worden toegekend.
Vraag 19 2 punten
Een ander onderdeel van het woonbeleid, de fiscale aftrek van de hypotheekrente, komt voornamelijk ten goede aan mensen met de hoogste inkomens. Deze wonen namelijk vaak in relatief dure koopwoningen, en bovendien werkt het progressieve stelsel van inkomstenbelasting in hun voordeel.
Leg uit dat door elk van beide genoemde factoren, mensen met de hoogste inkomens het meest profiteren van de fiscale aftrek van hypotheekrente.
Bekijk het antwoord
- Mensen met hogere inkomens wonen in verhouding meer in een koophuis dan mensen met lagere inkomens en kunnen daarbij hypotheekrente aftrekken / kunnen gemiddeld een groter bedrag aan hypotheekrente aftrekken dan mensen met lagere inkomens met een koopwoning (doordat zij een duurder huis bewonen met een hogere hypotheekschuld). (1p)
- Door de progressie bij de inkomstenbelasting krijgen mensen met hogere inkomens een groter (procentueel) belastingvoordeel bij de aftrek van eenzelfde bedrag aan hypotheekrente, aangezien het marginale tarief hoger is. (1p)
Vraag 20 2 punten
De onderzoeker stelt dat aan het ongewenste prijseffect van de huurtoeslag weinig is te doen. Hij betoogt dat er wel mogelijkheden zijn om de denivellerende effecten van de hypotheekrenteaftrek tegen te gaan en stelt een combinatie van drie maatregelen voor, waarbij de ontvangsten van de overheid per saldo niet zullen worden aangetast:
− verlaging van de maximale belastingteruggave over de hypotheekrente van 50% (het tarief van de hoogste inkomensschijf) naar 40%;
− beperking van de fiscale aftrek van hypotheekrente tot een maximale hypotheekschuld van € 400.000 (bij een hogere schuld wordt voor de aftrek uitgegaan van € 400.000);
− verlaging van het marginale belastingtarief voor de middelste inkomensschijf van 42% naar 40%.
Verklaar dat dit voorstel een nivellerend effect kan hebben tussen de hoogste inkomens en de middeninkomens. Betrek alle drie onderdelen van het voorstel in je antwoord.
Bekijk het antwoord
- Mensen met de hoogste inkomens kunnen een lager bedrag aan hypotheekrente aftrekken en krijgen over het bedrag aan rente dat ze mogen aftrekken een lager (procentueel) belastingvoordeel. (1p)
- Vooral mensen met middeninkomens zullen profiteren van de verlaging van het marginale belastingtarief van de middelste schijf. (Altijd toekennen, zie aiContext.) (1p)
Aanvulling op het correctievoorschrift (pagina 9, vraag 20): bij de tweede deelscore moet het scorepunt altijd worden toegekend, ongeacht of er wel of geen antwoord is gegeven en ongeacht het gegeven antwoord. Voor het eerste deelscorepunt geldt het correctievoorschrift.
Vraag 21 2 punten
De onderzoeker stelt een combinatie van drie maatregelen voor, waarbij de ontvangsten van de overheid per saldo niet zullen worden aangetast: verlaging van de maximale belastingteruggave over de hypotheekrente van 50% naar 40%; beperking van de fiscale aftrek van hypotheekrente tot een maximale hypotheekschuld van € 400.000 (bij een hogere schuld wordt voor de aftrek uitgegaan van € 400.000); en verlaging van het marginale belastingtarief voor de middelste inkomensschijf van 42% naar 40%.
Verklaar dat deze combinatie van maatregelen kan worden ingevoerd zonder dat de ontvangsten van de overheid per saldo hoeven terug te lopen.
Bekijk het antwoord
- De eerste twee maatregelen betekenen een vermindering van het belastingvoordeel voor mensen met de hoogste inkomens / leiden tot een toename van de belastingontvangsten van de overheid. (1p)
- Met de verkregen toename van de belastingontvangsten kan de overheid de verlaging van het marginale belastingtarief voor de middelste inkomensschijf compenseren. (1p)
2018, tijdvak 2: Hoe verdelen we de zorgkosten?
Vraag 1 2 punten
In een land rapporteert een onderzoeksbureau in 2016 over de toenemende kosten van de zorg. Het bureau voorziet een groei van de zorgkosten die aanzienlijk hoger is dan de groei van het bruto binnenlands product (bbp):
− De zorgkosten, die in 2016 9% van het bbp bedragen, zullen met 3,5% per jaar stijgen bij een jaarlijkse groei van het bbp van 1,32%.
− Hieruit valt te berekenen dat de zorgkosten zullen oplopen tot meer dan 14% van het bbp in 2040.
− Voor mensen die ouder zijn dan de pensioengerechtigde leeftijd van zeventig jaar zijn de zorgkosten per persoon in 2016 gemiddeld ruim drie keer zo hoog als van mensen onder die leeftijd. Deze verhouding zal de komende decennia nog verder toenemen.
Verder constateert het bureau dat vanaf een leeftijd van rond zeventig jaar mensen sowieso gemiddeld te maken krijgen met hogere zorgkosten.
Toon met een berekening op basis van de gegevens van het onderzoeksbureau aan dat de totale zorgkosten in 2040 meer dan 14% van het bbp zullen bedragen.
Bekijk het antwoord
- Berekent de zorgkosten in 2040 (9 × 1,035^24 = 20,55) en het bbp in 2040 (100 × 1,0132^24 = 136,99). (1p)
- Berekent het aandeel van de zorgkosten in het bbp in 2040 als 20,55 / 136,99 × 100% = 15% en concludeert dat dit meer dan 14% is. (1p)
Een berekening op basis van 25 perioden levert geen puntenaftrek op.
Figuur 1 Systeem van financiering van de zorg

Schema met drie vakken: verzekeraars (boven), verzekerden (linksonder) en zorgaanbieders (rechtsonder). Een pijl van verzekerden naar verzekeraars, met het woord premies. Een pijl van verzekeraars naar zorgaanbieders, met het woord vergoedingen. Een pijl van zorgaanbieders naar verzekerden, met het woord zorg.
Vraag 2 2 punten
Voor een artikel over de gezondheidszorg bestudeert een journaliste het rapport. Ze vat het systeem van de zorg en de wijze waarop dit is gefinancierd schematisch samen zoals weergegeven in figuur 1. De journaliste introduceert het begrip nettozorgprofijt met als definitie: kosten van genoten zorg − betaalde bijdragen aan de zorg. Zij stelt dat het handhaven van een systeem met een uniforme premie neerkomt op verplichte solidariteit van relatief jonge verzekerden ten opzichte van oudere. Als de zorgkosten blijven stijgen zal deze verplichting zwaarder worden en kan dit leiden tot onvrede bij jongere verzekerden. De journaliste wijst er op dat het systeem voor hen op termijn ook voordelig kan zijn. Zij verwacht dat de jongere verzekerden van nu, gezien de aanhoudende stijging van de zorgkosten, over hun hele levensloop toch nog een positief nettozorgprofijt kunnen verwachten.
Leg deze veronderstelling van de journaliste uit.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de huidige jongere verzekerden later, als zij ouder zijn, worden meebetaald door een nieuwe generatie jongere verzekerden, en dat hun huidige negatieve nettozorgprofijt als jongere gemiddeld kleiner is dan hun toekomstige positieve nettozorgprofijt als oudere. (2p)
Vraag 3 2 punten
Een manier om rekening te houden met verschillen tussen generaties is het instellen van twee verzekeringen: één voor mensen jonger dan de pensioengerechtigde leeftijd, en één voor ouderen, die dan gemiddeld hogere premies betalen. Dan wordt minder beroep gedaan op de solidariteit tussen de generaties, wat de onvrede bij de jongere verzekerden ten aanzien van de zorgverzekering zou kunnen verminderen. De journaliste stelt dat verzekerden uit deze groep bij de financiële planning over hun levensloop dan wel rekening dienen te houden met de vraag wat het bestaan van twee verschillende verzekeringen voor hen betekent wanneer zij zelf eens de pensioengerechtigde leeftijd zullen hebben bereikt.
Leg deze stelling van de journaliste uit.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de verzekeringspremies voor de verzekering van ouderen veel hoger moeten liggen om de hogere kosten te kunnen dekken, waardoor jongeren wellicht moeten sparen (en daarmee afzien van huidige consumptie) om na hun pensioengerechtigde leeftijd de benodigde hoge premies te kunnen betalen. (2p)
Vraag 4 2 punten
Volgens het rapport kan de verwachte stijging van de zorgkosten worden aangepakt met een nieuw zorgsysteem waarbij de overheid een basispakket gezondheidszorg verplicht stelt met een vast eigen risico. Mensen kunnen in dat systeem zelf kiezen bij welke verzekeraar zij zich willen verzekeren. Verzekeraars mogen niemand weigeren, maar mogen wel zelf de hoogte van hun premie vaststellen. Volgens het rapport kan dit systeem via de marktrelaties tussen verzekerden, verzekeraars en zorgaanbieders, zoals weergegeven in figuur 1, een matigende invloed hebben op de stijging van de zorgkosten.
Leg deze stelling uit. Betrek alle drie de partijen uit figuur 1 in het antwoord.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat verzekerden letten op de hoogte van de premie, waardoor verzekeraars extra op de kosten zullen willen letten. (1p)
- Legt uit dat verzekeraars scherper zullen onderhandelen met zorgaanbieders en ook zoeken naar de goedkoopste zorgaanbieders, waardoor zorgaanbieders mogelijk hun prijzen zullen matigen. (1p)
Vraag 5 1 punt
De journaliste voorziet echter een effect waaraan in het rapport geen aandacht is geschonken: “Een systeem met een eigen risico kan leiden tot denivellering van de beschikbare inkomens van gezinshuishoudingen na aftrek van betaalde bijdragen aan de zorg.”
Leg deze stelling van de journaliste uit.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de betalingen voor het eigen risico voor mensen met lage inkomens een groter percentage van hun inkomen vormen dan voor mensen met hoge inkomens, en dat zij er daardoor procentueel meer op achteruitgaan. Ook goed: mensen met lage inkomens leven vaak relatief ongezond, zijn meer op gezondheidszorg aangewezen en doen daardoor vaker betalingen onder het eigen risico, waardoor zij er procentueel meer op achteruitgaan dan mensen met hoge inkomens. (1p)
2018, tijdvak 2: Armer door muntunie
Opgavetekst
Figuur 1 cumulatieve procentuele groei reële bbp, 2007-2015
| Land | Groei |
|---|---|
| Duitsland | 6,5 |
| Nederland | 5 |
| Spanje | -3 |
| Griekenland | -25,5 |
| Portugal | -6,5 |
Vraag 21 2 punten
De journalist licht verder toe:
− Het Groei- en Stabiliteitspact houdt in dat de speelruimte voor het begrotingsbeleid van de lidstaten wordt beperkt doordat het overheidstekort maximaal 3% van het bbp mag bedragen. Dat betekent dat landen met een krimpend bbp nauwelijks maatregelen kunnen nemen om de ontwikkeling van de conjunctuur of van de structuur te stimuleren.
− Lidstaten hebben hun rentebeleid uit handen gegeven aan de Europese Centrale Bank (ECB). De ECB moet daarbij rekening houden met een belangentegenstelling tussen lidstaten met een sterke groei van het bbp en lidstaten die te maken hebben met een krimpend reëel bbp.
Leg uit dat door het Groei- en Stabiliteitspact landen met een krimpend bbp nauwelijks mogelijkheden hebben om de structuurontwikkeling te stimuleren.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat omdat het inkomen en de opbrengst van de (inkomsten)belasting laag zijn, of omdat de uitgaven in verband met de werkloosheid hoog zijn, de overheid weinig financiële middelen kan inzetten voor uitgaven aan bijvoorbeeld infrastructuur zonder dat het tekort boven de grens van 3% oploopt. (Hierdoor kunnen de arbeidsproductiviteit en de kwaliteit van de productie niet of nauwelijks worden verbeterd.) (2p)
2018, tijdvak 2: Inperken van de uitstoot
Vraag 24 2 punten
De overheid van een groot industrieland wil bedrijven er toe aanzetten om over te stappen naar productietechnieken met minder uitstoot (emissie) van kooldioxide (CO2). Om dit doel te bereiken is een heffing van kracht op deze emissie. Een econoom meent dat voor de overheid het bepalen van de juiste hoogte van de heffing voor de gewenste reductie van de emissie wordt bemoeilijkt, doordat zij een informatieachterstand heeft ten opzichte van bedrijven ten aanzien van hun kostenstructuur.
Leg uit dat als gevolg van een dergelijke informatieachterstand het effect van een bepaalde heffing op de CO2-uitstoot onzeker is.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de overheid slechts beperkt zicht heeft op de kosten en opbrengsten van bedrijven, en niet precies weet of bedrijven bij een bepaalde hoogte van de heffing zullen investeren in uitstootbesparende technieken of bijvoorbeeld zullen kiezen voor productievermindering, waardoor het effect op de CO2-uitstoot moeilijk te voorspellen is. (2p)
Figuur 1 prijs van een emissierecht; bepalende factoren en gevolgen

Schema met in het midden een ovaal met de tekst “prijs van een emissierecht”. Vier pijlen wijzen naar die ovaal: van linksboven “conjunctuur”; van rechtsboven “investeringen in uitstootbesparende technieken”, bij die pijl de letter B; van linksonder “aanbod/emissieplafond”; van rechtsonder “kosten van uitstootloze energieopwekking”, bij die pijl de letter A.
Figuur 2 prijs van een emissierecht in euro per ton CO2-uitstoot

Lijngrafiek met een grijs gevulde vlak onder de lijn. Verticale as: prijs in euro per ton CO2-uitstoot, van 3,00 tot 7,00. Horizontale as: de tijd van 8 sep 2014 tot 9 mei 2016, met de datums 8 sep 2014, 5 jan 2015, 11 mei 2015, 7 sep 2015, 11 jan 2016 en 9 mei 2016 (de jaren 2014, 2015 en 2016 staan eronder). Afleesbaar: aan het begin ongeveer 6 euro; in 2015 schommelt de prijs eerst rond 6 tot 6,5 euro en stijgt daarna naar een piek van ongeveer 7 euro rond het eind van 2015; vanaf januari 2016 daalt de prijs sterk naar ongeveer 5 euro, en op 9 mei 2016 is hij ongeveer 4 euro.
Vraag 25 2 punten
Als alternatief heeft de overheid een systeem ingesteld waarbij zij elk jaar emissierechten aanbiedt. Elk emissierecht geeft aan een bedrijf het recht om gedurende een jaar één ton CO2 uit te stoten. Bedrijven kunnen bieden op deze emissierechten, en kunnen deze opsparen voor een later jaar. Zij kunnen ook eerder uitgegeven emissierechten kopen van andere bedrijven. Bedrijven die meer CO2 uitstoten dan hun rechten toelaten, worden zwaar beboet. De overheid wil het aanbod van nieuwe emissierechten (emissieplafond) jaarlijks met 1,7% verlagen ten opzichte van het voorgaande jaar. Een econoom signaleert enkele factoren die het verloop van de prijs bepalen en schetst de verbanden in figuur 1. Figuur 2 toont het verloop van de prijs van een emissierecht omgerekend in euro’s.
De econoom veronderstelt dat de prijs van een emissierecht in 2015 sterk was beïnvloed door de conjuncturele opgang in dat jaar.
Beargumenteer de veronderstelling van de econoom.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat een opgaande conjunctuur een sterkere groei van de productie betekent, met extra uitstoot van CO2. (1p)
- Legt uit dat daardoor de vraag naar emissierechten toeneemt en de prijs gaat stijgen. (1p)
Vraag 26 2 punten
De overheid wil het aanbod van nieuwe emissierechten (emissieplafond) jaarlijks met 1,7% verlagen ten opzichte van het voorgaande jaar. Figuur 2 toont het verloop van de prijs van een emissierecht omgerekend in euro’s. Een politicus beweert op basis van figuur 2 dat de afname van het emissieplafond door de overheid in 2016 te bescheiden is geweest. Met een lager emissieplafond was er een nog groter effect geweest op de vermindering van de uitstoot van CO2.
Leg de bewering van de politicus uit.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de daling van de prijs van emissierechten in 2016 duidt op een lage vraag ten opzichte van het aanbod. (1p)
- Legt uit dat bij een lager emissieplafond (aanbod van emissierechten) de prijs hoger zou zijn geweest, en dat bedrijven eerder zouden zijn overgegaan tot uitstootbesparende alternatieven. (1p)
Vraag 29 2 punten
Op grond van zijn veronderstelling dat de conjunctuur van invloed is op de prijs van emissierechten, adviseert de econoom de overheid om een fonds op te richten, dat emissierechten bij laagconjunctuur opkoopt. Na een conjunctureel herstel kan het fonds deze emissierechten weer op de markt aanbieden. Het saldo van het fonds wordt in zijn voorstel verrekend met de schatkist.
Leg uit dat deze werkwijze de overheid financieel voordeel kan bieden.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat bij laagconjunctuur, wanneer de vraag vanuit het bedrijfsleven naar emissierechten laag is, het fonds emissierechten voor een relatief lage prijs kan opkopen. (1p)
- Legt uit dat bij conjunctureel herstel, wanneer de vraag vanuit de bedrijven toeneemt, het fonds de ingekochte emissierechten voor een hogere prijs kan verkopen. (1p)
Hoe vaak overheid en belastingen in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 11, 15, 20 | 3 | 11% |
| 2026, tijdvak 2 | 4, 28 | 2 | 8% |
| 2025, tijdvak 1 | 4, 7, 18 | 3 | 10% |
| 2025, tijdvak 2 | 5-6, 17-18, 27-29 | 7 | 25% |
| 2024, tijdvak 1 | 2-4, 8-12 | 8 | 29% |
| 2024, tijdvak 2 | 6-10, 16 | 6 | 21% |
| 2023, tijdvak 1 | 11, 16-20, 23 | 7 | 27% |
| 2023, tijdvak 2 | 9-11, 16 | 4 | 14% |
| 2022, tijdvak 1 | 29 | 1 | 4% |
| 2022, tijdvak 2 | 10-11, 13-19, 28 | 10 | 36% |
| 2022, tijdvak 3 | 11-12, 25 | 3 | 10% |
| 2021, tijdvak 1 | 8, 26 | 2 | 7% |
| 2021, tijdvak 2 | 3-5, 12, 21-22, 24-26 | 9 | 32% |
| 2021, tijdvak 3 | 7, 12, 14-16 | 5 | 18% |
| 2019, tijdvak 1 | 14 | 1 | 3% |
| 2019, tijdvak 2 | 1, 5-6, 24-27 | 7 | 27% |
| 2018, tijdvak 1 | 13-14, 17-21 | 7 | 22% |
| 2018, tijdvak 2 | 1-5, 21, 24-26, 29 | 10 | 36% |
In 18 van de 18 ingedeelde examens economie vwo staat een vraag over overheid en belastingen, samen 95 vragen (19% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2022, tijdvak 2: 10 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 17% van de vragen over overheid en belastingen, daarvoor 19%. Dat aandeel is dus stabiel.
Oefenen met overheid en belastingen
Maak de 15 nieuwste examenvragen over overheid en belastingen online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over overheid en belastingen
Andere onderwerpen economie vwo
- Geld en inflatie
- Internationale handel
- Conjunctuur
- Inkomen en consumptie
- Productie en kosten
- Risico en verzekeren
- Arbeidsmarkt
- Vraag en aanbod
- Speltheorie
- Marktvormen
Overheid en belastingen op andere niveaus
- Examenvragen overheid en belastingen economie havo
- Examenvragen overheid en belastingen economie vmbo-gl/tl
- Examenvragen overheid en belastingen economie vmbo-kb
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen economie vwo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Hoe ToetsChecker economie per vraagtype nakijkt, lees je op economie toetsen nakijken met AI.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op economie oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt overheid en belastingen voor in het eindexamen economie vwo?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 95 vragen over overheid en belastingen, 19% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 18 van die examens.
In welk examen economie vwo stonden de meeste vragen over overheid en belastingen?
In het examen van 2022, tijdvak 2, met 10 vragen: 10-11, 13-19, 28.
Hoe oefen ik examenvragen over overheid en belastingen?
Op deze pagina staan alle vragen over overheid en belastingen met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.