Examenvragen conjunctuur economie vwo
56 vragen over conjunctuur uit 15 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Conjunctuur komt in 15 van de 18 examens economie vwo voor, met 56 vragen (11% van alle examenvragen). Het meest in 2023, tijdvak 2 (9 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over conjunctuur
Per examen de vragen over conjunctuur, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Geld in de markt
Opgavetekst
In deze opgave gaat het bij de rente altijd om de geldmarktrente.
De geldmarktrente is de rente op kortlopende leningen. Op de geldmarkt bieden pensioenfondsen en banken geld aan. Overheden vragen om geld als zij kortlopende leningen afsluiten om investeringen in publiek kapitaal te financieren. Ook gezinnen zijn vragers op de geldmarkt.
Vraag 7 2 punten
Leg uit dat investeringen in publiek kapitaal kunnen leiden tot een hogere structurele economische groei. Ga in je antwoord in op een voorbeeld van publiek kapitaal.
Bekijk het antwoord
Een juist antwoord bevat in relatie tot de context:
- een voorbeeld van publiek kapitaal.
- een uitleg over het verband tussen investeringen in publiek kapitaal en structurele economische groei.
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
- Investeringen in infrastructuur (bijvoorbeeld in snelwegen / spoorwegen / elektriciteitsnetwerk),
- verhogen de productiviteit en dus de productiecapaciteit / potentiële productie.
of
- Investeringen in onderwijs,
- verhogen de (arbeids)productiviteit en dus de productiecapaciteit / potentiële productie.
2026, tijdvak 1: Beleid
Opgavetekst
In 2026 heeft een land het stelsel van inkomstenbelasting hervormd. Hierbij is het progressieve stelsel vervangen door een vlaktaks zonder heffingskortingen. Het tarief van deze vlaktaks is gelijk aan het gemiddelde landelijke tarief in 2025.
In periode 1 verschuift de IS-curve naar IS1. De econoom neemt aan dat de centrale bank met één rentestap de economie terugbrengt naar de potentiële productie (Y*).
Vraag 13 3 punten
Geef de aanpassing van de economie weer over de tijd.
Doe het als volgt:
- Teken in figuur 3 van de uitwerkbijlage de nieuwe MB-curve (MB1) en GA-curve (GA1) van periode 1.
- Vul in de tabel in de uitwerkbijlage de reële rente (r) en de inflatie (π) in na de renteaanpassing.
Figuur 3 IS-MB-GA model, leeg om de nieuwe MB- en GA-curve in te tekenen, met de tabel voor de reële rente en de inflatie. Bekijk in Uitwerkbijlage, pagina 2
Bekijk het antwoord
Een juist antwoord bevat in relatie tot de context:
- een schets van GA1
- een schets van MB1
- de nieuwe reële rente en inflatie.
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
- GA1 verschuift met twee procentpunt omlaag.
- MB1 verschuift naar r = 1%.
- In het evenwicht geldt dat r = 1% en π = 2%.
De econoom is van mening dat de overheid altijd de bestedingen moet verhogen in een situatie van onderbesteding. Deze extra bestedingen kunnen op twee manieren worden gefinancierd:
- a het verhogen van het tarief van de vlaktaks;
- b het uitgeven van nieuwe staatsobligaties.
Vraag 14 2 punten
Leidt een hoger tarief van de vlaktaks tot een kleinere of grotere multiplier? Leg je keuze uit.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
- Bij een hoger vlaktakstarief zal het belastinglek / de marginale belastingquote groter worden.
- Hierdoor heeft een hoger inkomen een kleiner effect op de bestedingen, waardoor de multiplier kleiner wordt.
of
- De marginale consumptie zal dalen, waardoor de multiplier kleiner wordt.
2026, tijdvak 1: De prijs van woningbezit
Opgavetekst
In Nederland hebben veel huishoudens een woning gekocht met een hypothecaire lening. Dit is een leenvorm waarbij de woning als onderpand dient. De Nederlandsche Bank (DNB) is toezichthouder op de hypotheekmarkt en onderzoekt daarom de koopwoningmarkt (zie tabel 1).
Tabel 1 Gegevens onderzoek Nederlandse koopwoningmarkt
| begin 2021 | eind 2022 | |
|---|---|---|
| hypotheekrente (looptijd 10 jaar) | 1,80% | 4,05% |
| inkomenstoets van DNB | 5,7 | 4,4 |
| totale hypotheekschuld (in miljarden €) | € 740,1 | € 797,6 |
| totale hypotheekschuld (in % van het bbp) | 93 | 83 |
| 2021 | 2022 | |
|---|---|---|
| reële groei bbp Nederland | 4,9% | 4,5% |
De inkomenstoets is een eis van DNB. Een inkomenstoets van 5,7 betekent dat huishoudens een maximale hypotheek kunnen krijgen van 5,7 keer hun primair inkomen.
Vraag 25 2 punten
Leg uit welk effect een hoogconjunctuur heeft, via de inkomenstoets, op de koopwoningprijzen.
Bekijk het antwoord
Een juist antwoord bevat in relatie tot de context:
- een uitleg over de relatie tussen een hoogconjunctuur en de leencapaciteit.
- een uitleg over de relatie tussen de leencapaciteit en de prijzen.
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
- In een hoogconjunctuur stijgen de lonen. Dit betekent dat huishoudens (vanwege de inkomenstoets) hogere hypotheken / leningen kunnen krijgen.
- Dit zorgt ervoor dat de vraag naar / betalingsbereidheid voor woningen zal toenemen waardoor de prijs van woningen zal stijgen.
Stelling: “Bij een hogere hypotheekrente stijgt het risico van wanbetaling. Hierdoor verlaagt DNB de inkomenstoets.”
Vraag 26 2 punten
Leg de stelling uit.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
- Bij een hogere rente zullen de (rente)kosten van een hypothecaire lening toenemen. Hierdoor stijgt het risico op wanbetaling.
- Dit risico wordt kleiner door een lagere inkomenstoets, omdat dit zorgt voor een lagere maximale hypotheek (en dus lagere lasten).
2026, tijdvak 2: Opgave 3 Flexibele inflatie
Opgavetekst
Een land heeft al langere tijd te maken met een hoge inflatie. De centrale bank van het land heeft de refirente een aantal keer verhoogd. Dit heeft niet geleid tot een toename van de spaarquote.
Vraag 15 2 punten
Leg uit dat toegenomen flexibiliteit op de arbeidsmarkt leidt tot een verticaler verloop van de GA-curve.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
- Door flexibilisering van de arbeidsmarkt zullen lonen / contracten sneller aanpassen aan de output gap. (1)
- Bij een daling van de productie zal de inflatie sneller dalen (waardoor de GA-curve verticaler loopt). (1)
Figuur 2 toont het IS-MB-GA model met een flexibele arbeidsmarkt. In dit land ontstaat er een laagconjunctuur waardoor IS₀ verschuift naar IS₁. Neem aan dat de centrale bank de economie met één rentestap terugbrengt naar het evenwicht.
Vraag 16 3 punten
Bepaal de evenwichten bij de nieuwe stabiele inflatie. Doe het als volgt:
- Teken in figuur 2 in de uitwerkbijlage de nieuwe MB-curve (MB₁) en GA-curve (GA₁).
- Noteer in de tabel eronder het nieuwe inkomen (Y*), de nieuwe reële rente, de inflatie in de uitgangssituatie en de nieuwe inflatie.


Bekijk het antwoord
Een juist antwoord bevat in relatie tot de context:
- een schets van GA₁ (1)
- een schets van MB₁ (1)
- het oude inkomen, de nieuwe reële rente, de oude en nieuwe inflatie. (1)

- het verschuiven van de GA-curve met 2 procentpunt. (1)
- het verschuiven van de MB-curve met 1 procentpunt. (1)
- het noteren van de evenwichtswaarden 7, 400, 5,5 en 3,5 (1)
| reële rente | inkomen | inflatie | |
|---|---|---|---|
| uitgangssituatie | 8 | 400 | 5,5 |
| nieuwe situatie | 7 | 400 | 3,5 |
Opmerking
Als de inflatie met 0,2 procentpunt verschil wordt afgelezen kan het maximale aantal scorepunten worden behaald.
2026, tijdvak 2: Opgave 5 Welkom Kroatië
Opgavetekst
Per 1 januari 2023 is Kroatië als twintigste land toegetreden tot de Economische en Monetaire Unie (EMU). Hiermee hebben zij de euro als wettig betaalmiddel ingevoerd. Als gevolg van de toetreding kan de Centrale Bank van Kroatië (KCB) geen onafhankelijk monetair beleid meer voeren.
Een econoom stelt: “als Kroatië als enige lidstaat van de EMU zich in een laagconjunctuur bevindt, dan kan het rentebeleid van de ECB een procyclisch effect hebben op de conjunctuur van Kroatië.”
Vraag 22 2 punten
Leg de stelling van de econoom uit.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
- Als het merendeel van de lidstaten zich in een hoogconjunctuur bevindt (met een hoge inflatie), zal de ECB de rente verhogen om sparen te stimuleren / lenen te ontmoedigen. (1)
- Dit beleid zal zorgen voor een daling van bestedingen terwijl Kroatië in een laagconjunctuur zit, waardoor de onderbesteding wordt versterkt (= procyclisch effect). (1)
2025, tijdvak 1: Eilanden verbonden
Opgavetekst
De ministers van Economische Ontwikkeling van de Caribische eilanden willen meer met elkaar handelen. Om deze wens te onderzoeken stelt een econoom een korte-termijnmodel op voor Curaçao (zie figuur 1). Voor de eenvoud is Aruba de enige handelspartner van Curaçao. In het model is de munteenheid van Curaçao de Caribische gulden (XCG) en de munteenheid van Aruba de Arubaanse florin (AWG).
In het model is het arbeidsinkomen de inkomstenbron van de gezinnen op Curaçao.
In Curaçao stijgt de vraag naar arbeid, waardoor de loonkosten stijgen. De econoom wil uitzoeken wat de gevolgen zijn voor het inflatieniveau op Aruba.
Vraag 19 2 punten
Teken deze oorzaak en gevolgen in de uitwerkbijlage. Doe het als volgt:
- Teken de nieuwe vraag en/of aanbodlijnen op: de Curaçaose arbeidsmarkt, de Curaçaose goederen- en dienstenmarkt, de Arubaanse goederen- en dienstenmarkt. (Verschuif de nieuwe vraag en/of aanbodlijnen ongeveer 1 cm)
- Vul in de uitwerkbijlage in of de evenwichtsprijzen op de verschillende markten stijgen of dalen.
Kopie van de markten van figuur 1 om de verschuivingen in te tekenen, met de tabel 'Veranderingen evenwichtsprijzen' om stijgt of daalt in te vullen. Bekijk in Uitwerkbijlage, pagina 2
Bekijk het antwoord
Een juist antwoord bevat: het correct tekenen van de vraaglijn naar rechts op de arbeidsmarkt en de conclusie dat het loonniveau stijgt; het correct tekenen van de vraaglijn naar rechts op de Curaçaose goederen- en dienstenmarkt en de conclusie dat de inflatie op Curaçao stijgt; het correct tekenen van de vraaglijn naar rechts op de Arubaanse goederen- en dienstenmarkt en de conclusie dat de inflatie op Aruba stijgt. Indien drie elementen juist: 2; indien twee elementen juist: 1; indien een of geen elementen juist: 0.
Opmerking: Voor het tweede en derde antwoordelement: als de geaggregeerde aanbodlijnen op Curaçao en Aruba correct zijn verschoven in plaats van / in combinatie met de geaggregeerde vraaglijnen, kunnen de maximale scorepunten worden behaald.
Een voorbeeld van een juiste tekening staat in het correctievoorschrift als figuur (niet overgenomen). Een voorbeeld van een juiste conclusie op basis van de tekening:
- loonniveau Curaçao stijgt
- inflatie Curaçao stijgt
- inflatie Aruba stijgt
2025, tijdvak 1: Groen ontgroeien
Opgavetekst
In een land is de huidige consumptie niet duurzaam ten opzichte van wat de aarde aankan. Huishoudens besluiten hun verantwoordelijkheid te nemen en minder te consumeren. Een econoom analyseert de effecten van deze gedragsverandering met behulp van het Keynesiaanse kruis (zie figuur 1).
Figuur 1 Keynesiaans kruis
EV0 = oude effectieve vraag (voor de gedragsverandering) = 400 + 0,5Y
EV1 = nieuwe effectieve vraag (na de gedragsverandering) = 360 + 0,4Y
De econoom stelt: “Door de gedragsverandering van consumenten is zowel de ligging als de helling van de EV1-curve veranderd ten opzichte van de EV0-curve.”
Vraag 21 2 punten
Leg beide veranderingen van de EV1-curve ten opzichte van de EV0-curve uit.
Keynesiaans kruis met de lijn Y = EV, de oude effectieve vraag EV0 en de nieuwe effectieve vraag EV1, tegen het bbp in mld. Bekijk in Opgaven, pagina 10
Bekijk het antwoord
Een juist antwoord bevat in relatie tot de context:
- Een uitleg over de ligging van de effectieve vraagcurve.
- Een uitleg over de helling van de effectieve vraagcurve.
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
- Een antwoord voor de ligging: de autonome consumptie daalt / bij ieder inkomen besluiten consumenten minder te consumeren, waardoor de effectieve vraagcurve naar beneden verschuift.
- Een antwoord voor de helling: de marginale consumptiequote daalt / van elk extra inkomen wordt er minder geconsumeerd, waardoor de effectieve vraagcurve vlakker verloopt.
Door de gedragsverandering ontstaat een negatieve output gap. De econoom analyseert twee maatregelen: het voeren van begrotingsbeleid of monetair beleid.
De overheid kan de overheidsbestedingen verhogen. Dit heeft twee gevolgen voor het groen bbp.
Vraag 22 2 punten
Leg uit dat door de hogere overheidsbestedingen het groen bbp zowel kan dalen als kan stijgen.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
- Hogere overheidsbestedingen leiden tot een hoger bbp. Als het saldo van de monetaire waarde (verbetering − schade) van het milieu positief of 0 is, stijgt het groen bbp. of Hogere overheidsbestedingen leiden tot een hoger bbp. Als het saldo van de monetaire waarde (verbetering − schade) van het milieu negatief is, en kleiner dan de bbp-stijging, dan stijgt het groen bbp.
- Hogere overheidsbestedingen leiden tot een hoger bbp. Als het saldo van de monetaire waarde (verbetering − schade) van het milieu negatief is en groter dan de bbp-stijging, dan daalt het groen bbp.
Consumenten hebben een sociale norm uitgesproken: zij gaan minder consumeren en dus is een lager inkomen voor hen voldoende. De overheid kan via deze sociale norm beleid voeren om het potentiële inkomen naar Y* = 600 miljard te brengen. De econoom stelt: “Als consumenten minder uren gaan werken, verdwijnt de output gap.”
Vraag 25 2 punten
Leg de stelling van de econoom uit.
Bekijk het antwoord
Een juist antwoord bevat in relatie tot de context:
- Een uitleg over de relatie tussen het aantal gewerkte uren en de productiecapaciteit.
- Een uitleg hoe de output gap zal verdwijnen.
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
- Als mensen minder uren werken, dan zal het potentiële inkomen / de productiecapaciteit dalen (naar Y* = 600).
- Hierdoor zal het verschil tussen het werkelijke / gewenste inkomen en het potentiële inkomen verdwijnen (en dus ook de output gap verdwijnt).
2025, tijdvak 2: Hulplijn
Vraag 12 2 punten
Arbeidsmigranten in de Europese Unie (EU) sturen vaak maandelijks een deel van hun inkomen naar hun gezinnen in het land van herkomst. Als het land van herkomst in een laagconjunctuur belandt, zullen migranten in de EU een groter bedrag overmaken. Leg uit dat de inkomensoverdrachten anticyclische effecten hebben tijdens een laagconjunctuur in het land van herkomst.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de bestedingen minder afnemen dan zonder deze inkomensoverdrachten, doordat migranten in een laagconjunctuur meer geld overmaken naar hun familie (1p)
- Legt uit dat de extra bestedingen in een laagconjunctuur de daling van de productie of het bbp in het Afrikaanse land afzwakken (1p)
2025, tijdvak 2: Soepeler
Figuur 1 Starre arbeidsmarkt (links) en flexibele arbeidsmarkt (rechts)

Twee IS-MB-GA-modellen naast elkaar. Figuur 1 (links) is het model met een starre arbeidsmarkt, figuur 2 (rechts) het model met een flexibele arbeidsmarkt. Per model staat boven een IS-MB-diagram (r op de verticale as, Y op de horizontale as) met de lijnen IS0 en IS1 en een horizontale MB-lijn. Onder staat het GA-diagram (π op de verticale as, Y op de horizontale as) met de lijn GA0. In figuur 1 loopt GA0 flauw stijgend. In figuur 2 loopt GA0 veel steiler.
Vraag 24 2 punten
Om de macro-economische effecten van beide voorstellen te onderzoeken, gebruikt een econoom het IS-MB-GA model. Figuren 1 en 2 tonen een negatieve vraagschok waardoor de productie kleiner is dan het productiepotentieel. Figuur 1 toont een model met een starre arbeidsmarkt en figuur 2 toont een model met een flexibele arbeidsmarkt. Leg uit dat door versoepeling van het ontslagrecht de GA-curve steiler wordt.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat door versoepeling van het ontslagrecht bedrijven bij een daling van de productie sneller (overtollig) personeel kunnen ontslaan, waardoor prijzen sneller kunnen dalen bij eenzelfde daling van Y (1p)
- Legt uit dat dit een toename van de prijsflexibiliteit betekent en dat de GA-curve daardoor steiler verloopt (1p)
Vraag 25 2 punten
Om de macro-economische effecten van beide voorstellen te onderzoeken, gebruikt een econoom het IS-MB-GA model. Figuren 1 en 2 tonen een negatieve vraagschok waardoor de productie kleiner is dan het productiepotentieel. Figuur 1 toont een model met een starre arbeidsmarkt en figuur 2 toont een model met een flexibele arbeidsmarkt. Leg uit in welk model (figuur 1 of figuur 2) de centrale bank de nominale rente sterker zal verlagen om de economie terug te laten keren naar de potentiële productie.
Bekijk het antwoord
- Kiest figuur 2 en noemt dat in figuur 2 een groter verschil ontstaat tussen de inflatie en de verwachte inflatie (1p)
- Legt uit dat de centrale bank dan een grotere nominale renteaanpassing doet, waardoor de economie terugkeert naar de potentiële productie (1p)
2024, tijdvak 1: Onder de motorkap
Opgavetekst
Figuur 1 en 2 Model Westland (figuur 1) en model Oostland (figuur 2), IS-MB-GA

Twee IS-MB-GA modellen naast elkaar. Elk model heeft een bovenste deel met de reële rente (r, verticaal, in %) met de IS- en MB-curven, en een onderste deel met de inflatie (π, verticaal, in %) met de GA-curve. Horizontale as: reëel inkomen Y, 0 tot 900, met een stippellijn bij Y0 = Y* = 500. Model Westland (figuur 1): IS0 en IS1 (IS1 ligt rechts van IS0), MB0 op een reële rente van 4%, en GA0 die loopt van ongeveer 0,8% bij Y = 0 naar ongeveer 5% bij Y = 800. Model Oostland (figuur 2): IS0 en MB0 op een reële rente van 4%, en MB1 op 2%, lager dan MB0. GA0 is gelijk aan die van Westland.
Vraag 18 2 punten
Westland en Oostland hebben na jaren van economische groei nu de potentiële productie bereikt. De regering van Westland wil de tarieven van de inkomstenbelasting en de winstbelasting verlagen. Een wetenschapper gebruikt het IS-MB-GA model om de gevolgen te analyseren (zie figuren 1 en 2) en neemt voor beide landen aan dat Y0 = Y*. Door het plan van de regering van Westland om de inkomstenbelasting te verlagen verschuift IS0 naar IS1. Leg met behulp van de GA-curve uit dat de reële productie in Westland zal stijgen.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat door de verschuiving van de IS-curve een situatie van overbesteding ontstaat, waardoor de inflatie hoger wordt dan verwacht. (1p)
- Legt uit dat hierdoor de reële productiekosten dalen en de reële winstmarges stijgen, waardoor de productie stijgt (verschuiving langs de GA-curve). (1p)
Vraag 20 2 punten
De IS-curve geeft het verband weer tussen de reële rente en het reële inkomen. Hier is sprake van ruilen over de tijd. Leg uit dat het dalend verband van de IS-curve aantoont dat huishoudens ruilen over de tijd.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat bij een stijgende reële rente sparen aantrekkelijker wordt en lenen duurder, waardoor consumptie en investeringen afnemen; of: bij een dalende reële rente sparen minder aantrekkelijk wordt en lenen goedkoper, waardoor consumptie en investeringen toenemen. (1p)
- Legt uit dat huishoudens hun bestedingen daardoor uitstellen (of: naar voren halen), en dus ruilen over de tijd. (1p)
Figuur 3 Model Westland (uitwerkbijlage)

Model Westland met dezelfde assen als figuur 1 en 2, en een stippellijn bij Y* = 500. IS0 en IS1 zijn getekend. MB0 ligt op een reële rente van 4%. GA0 loopt van ongeveer 0,8% bij Y = 0 naar ongeveer 5% bij Y = 800. Hierin teken je de nieuwe GA-curve en de nieuwe MB-curve van Westland.
Vraag 21 3 punten
De wetenschapper concludeert: "Als ik enkel naar de figuren kijk, zie ik dat slechts één van deze drie variabelen verschilt als beide economieën weer naar Y* terug zijn gekeerd." Het model laat drie variabelen zien: de reële productie, de reële rente en de inflatie. Toon de conclusie van de wetenschapper aan. Werk de opdracht in de uitwerkbijlage als volgt uit: teken in figuur 3 de curven die de economie van Westland weergeven nadat de economie is teruggekeerd naar de potentiële productie (Y*); benoem de reële rente en inflatie in het nieuwe evenwicht voor beide landen.
Bekijk het antwoord
- Tekent de nieuwe GA-curve (GA1) van Westland, 0,5 procentpunt omhoog (naar een inflatie van 4%). (1p)
- Tekent de nieuwe MB-curve (MB1) van Westland, 2 procentpunt omhoog (naar een reële rente van 6%). (1p)
- Benoemt de evenwichtswaarden van de inflatie en de reële rente: Westland inflatie 4% en reële rente 6%; Oostland inflatie 4% en reële rente 4%. (1p)
Westland: de nieuwe GA-curve (GA1) ligt 0,5 procentpunt hoger dan GA0, bij een inflatie van 4%. De nieuwe MB-curve (MB1) ligt 2 procentpunt hoger dan MB0, bij een reële rente van 6%. Het nieuwe evenwicht bij Y* heeft een inflatie van 4% en een reële rente van 6%. Oostland: inflatie 4% en reële rente 4%.
2024, tijdvak 1: Groeien tot de top
Opgavetekst
Figuur 1 Economische kringloop (pijlen zijn geldstromen)

Schema met Y (nationaal inkomen) en EV (effectieve vraag) bovenaan, met een pijl van EV naar Y. Binnen een stippellijnkader staan C, I, O, E en M, met de tekens + en - ertussen. Buiten dat kader staan B (belastingen), met een pijl naar C. Onder het kader staan Co, lo en Oo, die met pijlen omhoog wijzen naar C, I en O. Pijlen geven geldstromen aan. De legenda staat in bron Legenda.
Legenda
| Y | nationaal inkomen | E | export |
|---|---|---|---|
| EV | effectieve vraag | M | import |
| C | consumptie | B | belastingen |
| I | investeringen | Co | autonome consumptie |
| O | overheidsbestedingen | lo | autonome investeringen |
| Oo | autonome overheidsbestedingen |
Vraag 26 2 punten
Een econoom kijkt met behulp van twee vereenvoudigde modellen naar de economische groei op korte termijn (figuur 1) en op de lange termijn (figuur 2). Figuur 1 is de economische kringloop met de legenda (pijlen zijn geldstromen). Leg uit of er bij figuur 1 sprake is van een Keynesiaans model of een Nieuw klassiek model.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat er sprake is van een Keynesiaans model, met een onderbouwing die uit het model volgt: een verhoging van de bestedingen (EV) leidt tot een verhoging van het inkomen (Y), dus bestedingen bepalen de groei. Ook goed: Nieuw klassieken veronderstellen dat bestedingen alleen effect hebben op de inflatie en niet op het inkomen, en dat de groei door structurele ontwikkelingen wordt bepaald; in dit model bepalen bestedingen de groei, dus het is Keynesiaans. (2p)
Vraag 27 2 punten
De econoom analyseert met behulp van figuur 1 twee opties om de economische groei op korte termijn te stimuleren: de autonome overheidsbestedingen stimuleren, en de autonome consumptie stimuleren. Leg uit welke optie het sterkste effect heeft op de groei van het nationaal inkomen.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat een toename van de autonome consumptie voor een deel weglekt naar het buitenland in de vorm van extra import. (1p)
- Legt uit dat dit bij de autonome overheidsbestedingen niet het geval is, zodat het stimuleren van de autonome overheidsbestedingen het sterkste effect (de grootste multiplier) op het nationaal inkomen heeft. (1p)
Vraag 29 2 punten
De econoom concludeert: "Door de R&D-investeringen te stimuleren, kan de totale factorproductiviteit op lange termijn stijgen. Daardoor zal de productiefunctie in figuur 2 van Y1 naar Y2 verschuiven." Leg de conclusie van de econoom uit.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat R&D-investeringen de totale factorproductiviteit verhogen: productieprocessen verlopen sneller en de factorproductiviteit stijgt. (1p)
- Legt uit dat een hogere factorproductiviteit betekent dat bij iedere inzet van arbeid een hogere productie wordt bereikt, waardoor de productiefunctie van Y1 naar Y2 verschuift. (1p)
2024, tijdvak 2: Beleidsdilemma
Opgavetekst
Figuur 1 Het IS-MB-GA-model van de eurozone in een laagconjunctuur

Het IS-MB-GA-model in twee delen. Bovenin de reële rente (r) tegen de productie (Y): de IS-curves IS0 en IS1 (IS1 ligt links van IS0, de pijl wijst naar links), de MB0-lijn op 4 procent, en de productieniveaus Y1 en Y0. Onderin de inflatie (π) tegen de productie (Y): de GA0-curve, die stijgt met de productie. De stippellijn bij Y0 loopt door beide delen. Y0 is de productie bij een output gap van nul (Y0 = Y*), Y1 is de productie in de laagconjunctuur.
Vraag 12 2 punten
De economie van de eurozone is vanuit een situatie met een output gap van nul (Y0=Y*) terechtgekomen in een laagconjunctuur (Y1). Een econoom gebruikt het IS-MB-GA-model om de regeringsleiders van de eurozone van economisch advies te voorzien. De econoom gaat ervan uit dat de landen naast een gezamenlijk monetair beleid ook een gezamenlijk begrotingsbeleid gaan voeren. De figuur bij deze opgave toont het IS-MB-GA-model van de eurozone in een laagconjunctuur.
Door de laagconjunctuur verschuift de IS-curve van IS0 naar IS1.
Leg uit dat de laagconjunctuur leidt tot een lagere inflatie en een lagere productie.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de laagconjunctuur leidt tot een lager inkomen en een negatieve output gap; omdat de geaggregeerde vraag lager is dan het geaggregeerde aanbod, daalt de inflatie (1p)
- Noemt dat de inflatie lager is dan de verwachte inflatie, waardoor de reële productiekosten stijgen en bedrijven hun productie verlagen (1p)
Vraag 13 2 punten
De economie van de eurozone is vanuit een situatie met een output gap van nul (Y0=Y*) terechtgekomen in een laagconjunctuur (Y1). Een econoom gebruikt het IS-MB-GA-model om de regeringsleiders van de eurozone van economisch advies te voorzien. De econoom gaat ervan uit dat de landen naast een gezamenlijk monetair beleid ook een gezamenlijk begrotingsbeleid gaan voeren. De figuur bij deze opgave toont het IS-MB-GA-model van de eurozone in een laagconjunctuur.
De regeringsleiders van de eurozone komen in crisisberaad bij elkaar om een gezamenlijk begrotingsbeleid te voeren. Een regeringsleider behoort tot de klassieke economen en beweert: “De productie zal niet reageren op stimulerend begrotingsbeleid. Er moet een curve in het IS-MB-GA-model anders worden getekend om dit duidelijk te maken.”
Geef aan welke curve anders had moeten worden getekend en leg uit hoe deze curve zal verlopen.
Bekijk het antwoord
- Geeft aan dat de GA-curve anders had moeten worden getekend, omdat de productie niet reageert op stimulerend begrotingsbeleid (1p)
- Legt uit dat de GA-curve verticaal verloopt, omdat er bij toenemende bestedingen een perfecte prijsaanpassing is en er dus geen effect is op Y (1p)
Vraag 14 2 punten
De economie van de eurozone is vanuit een situatie met een output gap van nul (Y0=Y*) terechtgekomen in een laagconjunctuur (Y1). Een econoom gebruikt het IS-MB-GA-model om de regeringsleiders van de eurozone van economisch advies te voorzien. De econoom gaat ervan uit dat de landen naast een gezamenlijk monetair beleid ook een gezamenlijk begrotingsbeleid gaan voeren. De figuur bij deze opgave toont het IS-MB-GA-model van de eurozone in een laagconjunctuur.
De gemiddelde staatsschuldquote van de eurozone is nu 84%. Beleggers schatten het risico van beleggen in staatsobligaties hoog in. De regeringsleiders stellen: “Door deze inschatting zal het voeren van stimulerend begrotingsbeleid niet haalbaar zijn.”
Leg de stelling van de regeringsleiders uit.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat stimulerend begrotingsbeleid de staatsschulden doet oplopen, waardoor het risico op wanbetaling toeneemt en beleggers een hogere rente op staatsobligaties eisen (1p)
- Noemt dat hogere rentelasten de overheidsuitgaven moeten verminderen, waardoor stimulerend beleid niet haalbaar is (1p)
Uitwerkbijlage Reële rente en inflatie bij een output gap van nul (na monetair beleid)

Lege uitwerkbijlage met het IS-MB-GA-model van figuur 1 bij opgave 3, met de legenda r, π en Y0 = Y*. Daaronder staat een tabel met twee lege regels: r = en π =. Teken de verschuivingen van de curven en vul de reële rente en de inflatie in bij een output gap van nul.
Vraag 15 3 punten
De economie van de eurozone is vanuit een situatie met een output gap van nul (Y0=Y*) terechtgekomen in een laagconjunctuur (Y1). Een econoom gebruikt het IS-MB-GA-model om de regeringsleiders van de eurozone van economisch advies te voorzien. De econoom gaat ervan uit dat de landen naast een gezamenlijk monetair beleid ook een gezamenlijk begrotingsbeleid gaan voeren. De figuur bij deze opgave toont het IS-MB-GA-model van de eurozone in een laagconjunctuur.
De econoom laat met het IS-MB-GA-model zien dat de inflatie en de rente zullen veranderen over de tijd, zodat er weer een output gap van nul ontstaat. Neem aan dat de centrale bank de nominale rente zo aanpast dat de reële rente (r) stapsgewijs met 1 procentpunt daalt. De centrale bank en de overheid voeren geen stimulerend beleid.
Geef de aanpassing van de economie weer over de tijd. Doe het als volgt:
- Teken in de uitwerkbijlage de verschuivingen van de relevante curven tot en met het moment dat de output gap weer nul wordt.
- Vul in de tabel in de uitwerkbijlage de reële rente (r) en de inflatie (π) in bij een output gap van nul.
Bekijk het antwoord
- Tekent GA1 en MB1 correct: de GA-curve verschuift met het verschil tussen de inflatieverwachting (5%) en de inflatie (4%), en de MB-curve verschuift met 1 procentpunt (1p)
- Tekent GA2 en MB2 correct: de GA-curve verschuift met het verschil tussen de inflatieverwachting (4%) en de inflatie (3,4%), en de MB-curve verschuift met 1 procentpunt (1p)
- Geeft bij Y0 de reële rente r = 2% en de inflatie π ongeveer 3,4% correct aan (1p)
In de uitwerkbijlage bij het IS-MB-GA-model: de MB-lijn schuift in twee stappen van 1 procentpunt naar beneden (van 4 naar 3 en naar 2 procent), en de GA-curve schuift per stap naar beneden (van GA0 naar GA1 en naar GA2), omdat de inflatieverwachting hoger is dan de inflatie. Bij de output gap van nul (Y0) is de reële rente r = 2% en de inflatie π ongeveer 3,4%.
Voor het derde scorepunt moet de geschatte inflatie boven 3,1% en onder 3,7% liggen.
2023, tijdvak 1: Belastingverhoging
Opgavetekst
Bron 16
De regering van een land discussieert over mogelijkheden om het bestaande overheidstekort terug te dringen. Een van de opties is het verlagen van de algemene heffingskorting bij de inkomstenbelasting, dat levert € 2 miljard extra autonome belastinginkomsten op. Econoom Maria Kempes onderzoekt deze optie, waarbij ze uitgaat van een gesloten economie.
Tabel 1 enkele uitkomsten van het model
| Rente | aanpassing algemene heffingskorting (in miljarden) | overheidsbestedingen (in miljarden) | consumptie (in miljarden) | bbp (in miljarden) |
|---|---|---|---|---|
| 8% | 100 | 180 | 330 | |
| 8% | –2 | 100 | 177 | 327 |
| 5,6% | –2 | 100 | 178,5 | 330 |
Figuur 1 grafische weergave van het IS-MB-GA-model

Twee grafieken onder elkaar.
Bovenste grafiek: reële rente (r, in %) op de verticale as en inkomen (Y) op de horizontale as, met 327 en 330 aangegeven. De IS0-lijn is de volle dalende lijn; de gestippelde IS1-lijn ligt links daarvan. De MB0-lijn ligt op 8,0% en de MB1-lijn op 5,6%.
Onderste grafiek: inflatie π (in %) op de verticale as en inkomen (Y) op de horizontale as, met 327 en 330 aangegeven. De GA0-lijn is de volle stijgende lijn; de gestippelde GA1-lijn ligt lager. Op de verticale as staan 1,3% en 2,0%.
Vraag 21 2 punten
Kempes verwacht dat de verlaging van de algemene heffingskorting leidt tot een afname van het bbp en dat na verloop van tijd de economie een nieuw evenwicht bereikt bij een rente van 5,6% en een stabiele inflatie van 1,3%. Dit analyseert ze met behulp van het IS-MB-GA-model zoals getoond in figuur 1. Leg de verschuiving langs de GA0-curve uit.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat door de onderbesteding de effectieve vraag daalt, waardoor de inflatie lager is dan verwacht (1,3% < 2%). (1p)
- Legt uit dat de productiekosten op korte termijn vastliggen en de verkoopprijs minder hard stijgt, waardoor de winstmarge afneemt (de reële productiekosten stijgen) en het aanbod daalt. Dit is een verschuiving langs de GA-curve. (1p)
Vraag 22 2 punten
Leg uit dat de GA-curve zal verschuiven over de tijd.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de inflatieverwachtingen zich over de tijd aanpassen: door een (verwachte) lagere inflatie worden lonen en inkoopprijzen opnieuw onderhandeld en lager vastgesteld. (1p)
- Legt uit dat hierdoor de reële productiekosten (gegeven de inflatieverwachting) dalen, zodat de GA-curve naar beneden schuift. (1p)
Vraag 24 2 punten
Econoom Gabriel Tango uit kritiek op de Keynesiaanse visie in het model van Kempes. Tango stelt: “Als je een monetaristische visie had gehad, zou de centrale bank de rente niet zo ver hoeven te verlagen om haar doelstelling te behalen.” Leg de stelling van Tango uit. Betrek de helling van de IS-curve in je antwoord.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de monetaristische visie uitgaat van een grotere rentegevoeligheid van de consumptie en investeringen dan de Keynesiaanse visie, waardoor de IS-curve bij de monetaristische visie vlakker is. (1p)
- Legt uit dat een relatief kleinere renteverlaging leidt tot eenzelfde stijging van de consumptie en investeringen, waardoor het bestedingsevenwicht en een stabiele inflatie worden bereikt. (1p)
2023, tijdvak 2: Macro-economische ontwikkelingen
Opgavetekst
Figuur 1

Kringloopmodel met de geldstromen tussen gezinnen, overheid, financiële instellingen, bedrijven en buitenland. Getallen in miljarden euro’s: eerst voor 2000, tussen haakjes voor 2019.
- C = 199 (260): van gezinnen naar bedrijven.
- B = 124 (160): van gezinnen naar de overheid.
- O = 106 (135): van de overheid naar bedrijven.
- Pijl met ‘...’: van de overheid naar financiële instellingen (zonder getal).
- S: van gezinnen naar financiële instellingen (zonder getal).
- I = 28 (46): van financiële instellingen naar bedrijven.
- Pijl van financiële instellingen naar het buitenland (zonder getal).
- E = 197 (211): van het buitenland naar bedrijven.
- M = 180 (202): van bedrijven naar het buitenland.
- Y: van bedrijven naar gezinnen (zonder getal).
Vraag 1 1 punt
De Ministers van Economische Zaken en Financiën willen van het Nationaal Bureau voor de Statistiek (NBS) weten hoe de macro-economische ontwikkeling van het land is geweest. Daarom hebben onderzoekers van het NBS een drietal onderzoeksvragen geformuleerd. Onderzoeksvraag 1: Heeft de economie van het land in de periode 2000-2019 beter of slechter gepresteerd dan de trendmatige groei van de voornaamste handelspartners? Het nationaal inkomen van de handelspartners groeide gemiddeld met 1% per jaar. De onderzoekers hebben een macro-economisch kringloopmodel ontwikkeld (zie figuur 1) voor de jaren 2000 en 2019. In beide onderzochte jaren was er sprake van bestedingsevenwicht. (Vervangingsinvesteringen en afschrijvingen blijven buiten beschouwing.) Laat met een berekening zien dat het nationaal inkomen € 350 miljard bedraagt in 2000.
Bekijk het antwoord
- Berekent het nationaal inkomen in 2000 met Y = C + I + O + E − M, met de waarden uit figuur 1 (199, 28, 106, 197 en 180), en komt uit op Y = 350 miljard euro (1p)
Vraag 3 2 punten
De onderzoekers hebben een macro-economisch kringloopmodel ontwikkeld (zie figuur 1) voor de jaren 2000 en 2019. In beide onderzochte jaren was er sprake van bestedingsevenwicht. Leg aan de hand van het kringloopmodel uit of de overheid in 2019 een positieve of negatieve bijdrage heeft geleverd aan het totaal van de bestedingen.
Bekijk het antwoord
- Concludeert dat de overheid in 2019 een negatieve bijdrage heeft geleverd, en onderbouwt dat met het overheidssaldo: de belastingen (B = 160) zijn groter dan de overheidsbestedingen (O = 135), het saldo van 25 miljard euro haalt dus bestedingen uit de kringloop (2p)
Vraag 4 2 punten
Het nationaal spaarsaldo is al jaren (sterk) positief. Vanuit het buitenland ontstaat er kritiek op het structureel positieve nationaal spaarsaldo. De onderzoekers beweren daarom: “Het nationaal spaarsaldo en het overheidssaldo in 2019 tonen aan dat de overheid begrotingsbeleid kan voeren om het handelsoverschot te beperken. Dit heeft vervolgens gevolgen voor de conjunctuur van het eigen land en de buurlanden.” Leg de bewering van de onderzoekers uit.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat het positieve nationaal spaarsaldo en overheidssaldo de overheid ruimte geeft om de overheidsuitgaven te verhogen zonder dat er een tekort ontstaat, waardoor de bestedingen en het inkomen stijgen en de conjunctuur van het eigen land verbetert (1p)
- Noemt dat het stijgende inkomen de consumptie en daarmee de import doet stijgen, waardoor de export van het buitenland toeneemt en de conjunctuur van het buitenland (ook) wordt gestimuleerd (1p)
Vraag 5 2 punten
De onderzoekers concluderen: “Bij eenzelfde inzet van productiefactoren kan door extra investeringen in R&D de structurele groei van de economie worden bevorderd.” Leg de conclusie van de onderzoekers uit. Betrek de totale factorproductiviteit in je antwoord.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat investeringen in R&D de productiviteit van de aanwezige productiefactoren (kapitaal en arbeid) verhogen, waardoor de totale factorproductiviteit stijgt (1p)
- Legt uit dat een stijgende factorproductiviteit bij gelijkblijvende inzet van productiefactoren de productiecapaciteit doet groeien, en daarmee de structurele groei (1p)
2023, tijdvak 2: Vertrouwen
Opgavetekst
Figuur 1

Drie diagrammen onder elkaar.
- Bovenste diagram (Keynesiaans kruis): verticale as EV, horizontale as inkomen (Y). Een 45°-lijn. Twee lijnen EV0 en EV1, waarbij EV1 lager ligt. EV0 snijdt de 45°-lijn bij Y0 (de potentiële productie); EV1 snijdt de 45°-lijn bij het lagere inkomen Y1.
- Middelste diagram (IS-MB-GA): verticale as rente (r), horizontale as inkomen (Y). MB0 is horizontaal op rente r0. IS0 daalt van links naar rechts. Het snijpunt ligt bij Y0.
- Onderste diagram: verticale as inflatie (π), horizontale as inkomen (Y). GA0 is stijgend. Bij Y0 hoort inflatie π0.
Vraag 21 2 punten
De afgelopen maanden is in een land onder invloed van maatschappelijke onrust het consumenten- en producentenvertrouwen sterk gedaald, waardoor de consumptie en de investeringen zijn gedaald. Econoom Ana Valderrama onderzoekt de macro-economische ontwikkelingen met behulp van het Keynesiaans kruis en het IS-MB-GA model. Figuur 1 toont de uitgangssituatie voor de daling van het vertrouwen, waarbij Y0 gelijk is aan de potentiële productie. De daling van de bestedingen is alleen nog in het Keynesiaans kruis weergegeven (zie figuur 1). Het Keynesiaans kruis toont aan dat het inkomen sterker daalt dan de autonome bestedingen. Leg uit dat het inkomen sterker daalt dan de autonome bestedingen.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat door het lagere consumenten- en producentenvertrouwen de autonome investeringen en consumptie dalen, waardoor de effectieve vraag en het inkomen dalen; door het lagere inkomen daalt de consumptie verder (multiplierwerking), zodat het inkomen meer daalt dan de autonome bestedingen (2p)
Vraag 22 2 punten
Econoom Ana Valderrama onderzoekt de macro-economische ontwikkelingen met behulp van het Keynesiaans kruis en het IS-MB-GA model (zie figuur 1). Vanuit het Keynesiaans kruis blijkt dat in het IS-MB-GA diagram een negatieve output gap ontstaat. De GA-curve toont daarbij aan dat de productie daalt. Leg aan de hand van de GA-curve uit dat de productie door de schok daalt.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat door de daling van het inkomen de inflatie daalt, waardoor de inflatie lager is dan verwacht en de reële productiekosten stijgen, omdat lonen en inkoopprijzen nog vastliggen (1p)
- Legt uit dat de hogere reële productiekosten het produceren duurder maken en de winstmarges doen dalen, waardoor de productie daalt (1p)
Figuur C

Leeg IS-MB-GA diagram in de uitwerkbijlage, met dezelfde drie diagrammen als figuur 1 bij opgave 5: bovenste diagram Keynesiaans kruis (EV0, EV1, 45°-lijn, Y0 en Y1), middelste diagram rente (r) tegen inkomen (Y) met MB0 op r0 en IS0 bij Y0, onderste diagram inflatie (π) tegen inkomen (Y) met GA0 en π0 bij Y0. De leerling tekent hierin de nieuwe curves en noteert Y*, r1 en π1.
Vraag 23 2 punten
In de uitgangssituatie (figuur C in de uitwerkbijlage) zijn IS0, MB0 en GA0 getekend bij Y0, dat gelijk is aan de potentiële productie. Econoom Valderrama stelt: “Ik neem aan dat de centrale bank de beleidsrente aanpast aan de verwachte inflatie en dat ze effectief de rente met één stap aanpassen zodanig dat deze de economie op een output gap van nul brengt.” Teken in de uitwerkbijlage (figuur C) de nieuwe IS-curve (IS1), MB-curve (MB1) en GA-curve (GA1) bij het nieuwe evenwicht. Noteer op de relevante assen in het tweede en/of derde diagram het nieuwe inkomen (Y*), rente (r1) en de inflatie (π1).
Bekijk het antwoord
- Tekent de GA-curve omlaag met precies het verschil tussen π0 en de lagere inflatie π1, en noteert bij het nieuwe inkomen Y* (= Y0) de nieuwe inflatie π1 (1p)
- Tekent de IS-curve naar links (IS1) en de MB-curve omlaag (MB1), waarbij het snijpunt van IS1 en MB1 bij Y0 = Y* ligt (1p)
Tweede diagram (rente tegen inkomen): de IS-curve verschuift naar links (IS1) en de MB-curve verschuift omlaag (MB1), zodat IS1 en MB1 elkaar snijden bij Y0 = Y*; op die plek is de rente r1 afgelezen. Derde diagram (inflatie tegen inkomen): de GA-curve verschuift omlaag (GA1) met precies het verschil tussen π0 en de lagere inflatie π1. Op de nieuwe GA-curve hoort bij het nieuwe inkomen Y* (= Y0) de nieuwe inflatie π1. Noteer Y*, r1 en π1 op de assen.
Vraag 24 2 punten
Econoom Valderrama stelt dat het aanpassingsmechanisme van de economie wordt bepaald door de economische visie van de centrale bank. Leg het verschil uit tussen de monetaristen en de Keynesianen met betrekking tot het aanpassingsmechanisme naar het nieuwe evenwicht.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat keynesianen menen dat monetair beleid zwak is en de rente bij een lagere inflatie weinig verlagen, waardoor de economie langzamer terugkeert, terwijl monetaristen de MB-curve sterker laten verschuiven bij een verandering van de inflatie, waardoor de economie sneller terugkeert naar de potentiële productie (2p)
Vraag 25 2 punten
Econoom Valderrama stelt: “De mate van onzekerheid en de trage transitie van de economie vloeien voort uit cao’s met een lange looptijd. Ik pleit daarom voor cao’s met een kortere looptijd, waardoor de GA-curve steiler wordt en de economie sneller naar het nieuwe evenwicht gaat.” Leg het pleidooi van de econoom uit.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat kortere cao’s vaker worden heronderhandeld, waardoor de prijzen zich sneller aan de inflatie aanpassen en de reële productiekosten minder veranderen bij een hogere of lagere inflatie (1p)
- Legt uit dat de GA-curve (Δπ/ΔY) steiler wordt, waardoor de productie minder reageert op een verandering van de inflatie en de economie sneller in evenwicht komt (1p)
2022, tijdvak 2: Een teken van conjunctuur
Opgavetekst
Tabel 1 Enkele macro-economische variabelen van Nederland in het derde kwartaal van 2018
| Variabele | Mutatie in procenten ten opzichte van het tweede kwartaal |
|---|---|
| Volume bruto binnenlands product (= reëel bbp) | +0,20 (gewogen gemiddelde) |
| Exportvolume | +0,50 |
| Consumptievolume huishoudens | +0,20 |
| Volume bruto overheidsbestedingen | +0,10 |
| Volume bruto bedrijfsinvesteringen | -0,10 |
| Importvolume | -0,40 |
| Inflatie | +0,30 |
Tabel 2 Enkele conjunctuurindicatoren van Nederland in het derde kwartaal van 2018
| Variabele | Ontwikkeling ten opzichte van het tweede kwartaal in 2018 |
|---|---|
| Orderportefeuille industrie | -- |
| Aantal faillissementen | - |
| Omzet uitzendbranche | + |
| Producentenvertrouwen | - |
| Gemiddelde verkoopprijs nieuwbouwwoning | ++ |
Toelichting: ++ = grote toename, + = toename, - = afname, -- = grote afname
Vraag 22 2 punten
Macro-economen gebruiken onder andere de publicaties van het CBS om de conjuncturele ontwikkeling te analyseren en de regering te adviseren. In 2018 is in kwartaal 3 de economische groei lager dan de trendmatige groei. Economen analyseren de conjunctuur aan de hand van de tabellen in de bronnen (enkele macro-economische variabelen en conjunctuurindicatoren van Nederland in het derde kwartaal van 2018). De Nederlandse economie is open en daardoor is de conjunctuur van Nederland in hoge mate afhankelijk van de conjuncturele ontwikkeling van het buitenland. Heeft het buitenland in kwartaal 3 ten opzichte van kwartaal 2 per saldo een negatieve of positieve invloed gehad op de conjunctuur van Nederland in 2018? Motiveer je keuze.
Bekijk het antwoord
- Kiest voor een positieve invloed en legt uit dat de bestedingen en het bbp toenemen, doordat de netto vraag uit het buitenland (E-M) zich positief heeft ontwikkeld: het exportvolume is toegenomen en het importvolume is afgenomen (2p)
Vraag 23 2 punten
Macro-economen analyseren de conjunctuur van Nederland in het derde kwartaal van 2018 aan de hand van de tabellen in de bronnen (enkele macro-economische variabelen en conjunctuurindicatoren). Noem twee conjunctuurindicatoren die een aanwijzing geven voor een mogelijke daling van de economische groei in het vierde kwartaal van 2018. Geef hiervoor een verklaring.
Bekijk het antwoord
- Noemt de orderportefeuille en het producentenvertrouwen, die beide zijn afgenomen in het derde kwartaal van 2018, en legt uit dat dit voorlopende indicatoren zijn die wijzen op een daling van de productie in het vierde kwartaal, waardoor de economische groei / het bbp daalt (2p)
Opmerking uit het correctievoorschrift: als de productie niet wordt verwoord, maximaal 1 scorepunt toekennen.
Vraag 25 2 punten
Economen Bootsman en Paridons vrezen voor de gevolgen van de onzekerheden in de Duitse economie. Paridons zegt: “Omdat het reële bbp van Duitsland in kwartaal 3 ten opzichte van kwartaal 2 met 0,1% is gekrompen – en ik denk dat deze ontwikkeling zich in Duitsland voortzet – kan de groei van de Nederlandse economie hiermee nog meer onder de trend komen.” Verklaar de bewering van econoom Paridons.
Bekijk het antwoord
- Verklaart dat de daling van het reële bbp in Duitsland naar verwachting aanhoudt, waardoor de Duitse import daalt en de vraag naar Nederlandse goederen en diensten daalt (1p)
- Verklaart dat de daling van de Nederlandse export de productie doet dalen, waardoor de groei van het bbp verder onder de trendmatige groei kan komen (1p)
Opmerking uit het correctievoorschrift: als de productie niet wordt verwoord, maximaal 1 scorepunt toekennen.
2022, tijdvak 3: Wijzer van de conjunctuurklok
Opgavetekst
Opgave 4 Wijzer van de conjunctuurklok
Hans is beleggingsadviseur bij een bank. Hij gebruikt een aangepaste versie van de conjunctuurklok (figuur 1) om de stand en het verloop van de economie te voorspellen. Hiermee kan hij inschatten hoe bijvoorbeeld aandelenkoersen zich zullen ontwikkelen en kan hij zijn beleggingsadviezen onderbouwen. Deze conjunctuurklok is samengesteld door een statistisch bureau en laat van een aantal indicatoren zien of deze duiden op een opgang of neergang van de conjunctuur. De symbolen staan op de plaats die de positie van de indicator in het laatste kwartaal van 2017 aangeeft.
De schaalverdeling op de assen geldt alleen voor de verandering van het reële bbp, de uitvoer en de reële investeringen. Voor consumentenvertrouwen en werkloosheid geldt een afwijkende schaal.
Zo geldt voor het consumentenvertrouwen dat dit zich in een hoogconjunctuur bevindt, maar wel is afgenomen ten opzichte van het vorige kwartaal.
Toelichting: de trendmatige ontwikkeling van het bbp is 0,3% reële groei per kwartaal.
Vraag 17 2 punten
Hans leest in een toelichting op de conjunctuurklok dat de werkloosheid een achterlopende indicator is. De werkloosheid begint pas af te nemen als er al enige tijd een opgaande conjunctuur is. Leg uit waarom de werkloosheid een achterlopende indicator is.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat een werkgever bij een opgaande conjunctuur niet direct personeel aanneemt, omdat hij moet investeren in de bedrijfsspecifieke kennis van het personeel, wil zien of de stijging van de vraag aanhoudt, eerst uit een voorraad verkoopt of een tijdelijke stijging van de productie opvangt met het bestaande personeel of uitzendkrachten; de werkloosheid neemt dan niet meteen af. Voorbeeld voor een neergaande conjunctuur: de werkgever ontslaat niet direct personeel, omdat hij in de kennis van zijn personeel heeft geïnvesteerd of niet meteen personeel kan ontslaan vanwege ontslagbescherming; de werkloosheid neemt dan niet meteen toe. (2p)
Figuur 1 Conjunctuurklok van kwartaal 4 (2017)
Klok met twee assen. Horizontale as: afname groei (links) tot toename groei (rechts) t.o.v. vorig kwartaal, van -0,4 tot 0,4 procentpunt. Verticale as: boven de trend (boven, 0,4) tot onder de trend (onder, -0,4), in procentpunt. Positie van de indicatoren als (horizontaal; verticaal): bbp (vierkant) 0,1; 0,2. Reële investeringen door bedrijven (ster) 0,1; -0,1. Consumentenvertrouwen (cirkel) -0,1; 0,2. Werkloosheid (driehoek) 0,1; 0,1. Uitvoer (ruit) 0,2; 0,3. De schaalverdeling geldt alleen voor bbp, uitvoer en reële investeringen; voor consumentenvertrouwen en werkloosheid geldt een afwijkende schaal.
Legenda: vierkant = procentuele stijging van het reële bbp ten opzichte van het voorafgaande kwartaal; ster = procentuele stijging van de reële investeringen door bedrijven; cirkel = consumentenvertrouwen; driehoek = werkloosheid; ruit = uitvoer.
Vraag 18 1 punt
Is de werkloosheid gedaald of gestegen in het laatste kwartaal van 2017 ten opzichte van een kwartaal eerder? Licht je antwoord toe met behulp van figuur 1 (de conjunctuurklok).
Bekijk het antwoord
- Antwoordt dat de werkloosheid is gedaald en licht toe: de indicator werkloosheid staat in het eerste kwadrant (rechtsboven), wat betekent dat de werkloosheidsontwikkeling zich in een hoogconjunctuur bevindt, dus een daling van de werkloosheid. (1p)
Vraag 19 2 punten
Bereken met behulp van figuur 1 de procentuele stijging van het reële bbp in het vierde kwartaal van 2017 ten opzichte van het tweede kwartaal van 2017. De trendmatige ontwikkeling van het bbp is 0,3% reële groei per kwartaal.
Bekijk het antwoord
- Berekent de stijging van het bbp in het vierde kwartaal ten opzichte van het derde kwartaal: $0,3% + 0,2% = 0,5%$. (1p)
- Berekent de stijging in het derde kwartaal ten opzichte van het tweede kwartaal: $0,3% + 0,1% = 0,4%$, en daarmee de totale stijging: $1,005 × 1,004 = 1,009$, dus 0,9% stijging. (1p)
Voor 0,5% + 0,4% wordt het tweede scorepunt ook toegekend.
Vraag 20 2 punten
Hans verwacht dat de investeringen van bedrijven in het eerste kwartaal van 2018 in het kwadrant rechtsboven zullen liggen. Hij baseert deze verwachting op een andere indicator in de conjunctuurklok. Geef een argument voor de verwachting van Hans over de investeringen.
Bekijk het antwoord
- Geeft een juist argument op basis van een andere indicator. Voorbeelden: het bbp stijgt al twee kwartalen, dus om de productie verder te laten groeien moet de productiecapaciteit worden uitgebreid en bouwen bedrijven genoeg vermogen op om te investeren; de uitvoer stijgt al twee kwartalen, dus de toenemende vraag uit het buitenland vraagt om uitbreiding van de productiecapaciteit, wat investeringen rechtsboven brengt. (2p)
Vraag 21 2 punten
Ondanks de hoogconjunctuur is Hans voorzichtig in zijn voorspellingen over de aandelenkoersen. Op basis van zijn analyse van de conjunctuurklok over het laatste kwartaal van 2017 voorspelt Hans een mogelijke daling van de aandelenkoersen in 2018 tegen de achtergrond van de ontwikkeling van het consumentenvertrouwen. Onderbouw de voorspelling van Hans in het advies.
Bekijk het antwoord
- Onderbouwt dat er weliswaar sprake is van een hoogconjunctuur, maar dat het consumentenvertrouwen al is gedaald; daaruit valt af te leiden dat het om het einde van een hoogconjunctuur gaat en dat de vraag zal gaan dalen. (1p)
- Legt uit dat daardoor de productie en de winst van bedrijven zullen dalen, waardoor aandelen minder aantrekkelijk worden en in koers dalen. (1p)
2021, tijdvak 1: Devaluatie van de wal in de sloot
Vraag 24 2 punten
De presidentskandidaat wil zijn plannen doorzetten: “Het voorstel van Liman ga ik niet uitvoeren. Hierdoor zou de werkloosheid al te zeer toenemen.” Liman stelt voor dat de overheid gaat bezuinigen om het tekort op de lopende rekening te verlagen. Leg uit dat het voorstel van Liman om de overheid te laten bezuinigen kan leiden tot toename van de werkloosheid.
Bekijk het antwoord
- Als de overheid gaat bezuinigen om het overheidstekort te verlagen, zal dat leiden tot een afname van de overheidsbestedingen en daarmee een afname van de productie (1p)
- Hierdoor kan de vraag naar arbeid afnemen, met toename van de werkloosheid als mogelijk gevolg (1p)
2021, tijdvak 1: Gelijkheid en groei
Opgavetekst
Tabel 1 primaire inkomensverdeling in land Alpha in 2016
| Inkomensklasse | Aantal personen | Gemiddeld primair jaarinkomen in A$ per persoon |
|---|---|---|
| 1 | 3 mln. | 2.500 |
| 2 | 2 mln. | 7.500 |
| 3 | 1 mln. | 15.000 |
| 4 | 0,75 mln. | 30.000 |
| 5 | 0,25 mln. | 50.000 |
Vraag 27 2 punten
In de jaren 1980-1990 behoorde Alpha tot de groep landen met de laagste inkomens ter wereld. De overheid van Alpha heeft daarom in 1990 besloten om een leerplicht in te voeren en scholing financieel te ondersteunen. Deze investeringen hebben geleid tot een toename van de economische groei. Leg uit hoe het invoeren van de leerplicht heeft geleid tot een toename van de economische groei.
Bekijk het antwoord
- De leerplicht zorgt ervoor dat jongeren langer naar school gaan en zich specialiseren en meer kennis vergaren, waardoor hun arbeidsproductiviteit stijgt. Dit leidt tot een toename van de productie (en kan tot een toename van de lonen leiden), waardoor de economische groei toeneemt. Of: dit zorgt voor lagere loonkosten per product, waardoor de concurrentiepositie verbetert, de export toeneemt en de stijging van de productie leidt tot een toename van de economische groei (2p)
Het begrip arbeidsproductiviteit hoeft niet expliciet genoemd te worden (aanvulling 2021-1). Beide genoemde verklaringen zijn gelijkwaardige antwoorden.
Vraag 29 2 punten
Na jaren van economische groei voorziet de regering van Alpha in 2017 een neergang van de conjunctuur en wil stimulerend begrotingsbeleid voeren. Er worden twee maatregelen bediscussieerd: i. verlaging van het algemene tarief van de inkomstenbelasting, met afschaffing van de algemene heffingskorting en ii. gelijk houden van het algemene tarief van de inkomstenbelasting, met verhoging van de algemene heffingskorting. Pikets gaat uit van de volgende aanname: mensen met een hoog inkomen sparen meer van een extra Alphaanse dollar netto-inkomen dan mensen met een laag inkomen. Welke maatregel is volgens de aanname van Pikets het meest effectief in de bestrijding van de neergaande conjunctuur? Betrek het effect van beide maatregelen in je antwoord.
Bekijk het antwoord
- Kiest maatregel ii. Maatregel ii komt relatief meer ten goede aan de lagere inkomensklassen, terwijl maatregel i per saldo de hogere inkomensklassen het meest bevoordeelt (1p)
- De consumptieve bestedingen stijgen bij maatregel ii meer dan bij maatregel i. De totale bestedingen en het bruto binnenlands product vertonen hierdoor een sterkere stijging (1p)
2021, tijdvak 2: Groei op de klippen
Opgavetekst
Opgave 3 Groei op de klippen
Turkije behoorde tot 2016 tot de economisch opkomende landen met een sterke groei van het bbp. Deze groei was vooral gebaseerd op investeringen in de bouwsector. Turkse bedrijven hebben deze investeringen gefinancierd door in de eurozone leningen af te sluiten tegen de lage rente die daar geldt. In 2017 verloren internationale beleggers het vertrouwen in de ontwikkeling van de Turkse economie. De Turkse lira daalde met 40% in waarde ten opzichte van de euro.
Vraag 13 2 punten
De analist geeft aan dat een recessie in Turkije gevolgen kan hebben voor het bbp van andere landen. Hij onderscheidt twee landengroepen: de voornaamste handelspartners Bulgarije, Iran en Georgië, en de eurolanden via het Europese bankwezen. Leg voor beide landengroepen uit welke gevolgen de Turkse recessie heeft voor hun bbp.
Bekijk het antwoord
- Voor de handelspartners Bulgarije, Iran en Georgië: Turkije importeert minder, waardoor deze landen minder exporteren; de bestedingen en de productie, en daarmee het bbp van deze landen, komen onder druk te staan. (1p)
- Voor de eurolanden via het Europese bankwezen: Europese banken hebben krediet uitstaan bij Turkse bedrijven; door de recessie kunnen die bedrijven niet aan hun verplichtingen voldoen, waardoor banken minder krediet kunnen verstrekken en/of hun winst daalt en daarmee de aandelenkoers en het vermogen van beleggers; dit drukt het bbp van de Europese landen. (1p)
Vraag 15 3 punten
Ten slotte merkt de analist in 2018 op dat een renteverhoging onvermijdelijk zal zijn om de inflatie te bestrijden. Over het effect daarvan op de ontwikkeling van een mogelijke recessie concludeert hij: „Een verhoging van de rente kan, via de valutamarkt, een recessie zowel verergeren als afzwakken.“ Onderbouw de conclusie van de analist.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat een hogere rente meer aanbod van internationaal kapitaal aantrekt, waardoor de vraag naar lira's stijgt en de koers van de lira (in euro's) stijgt. (1p)
- Onderbouwt de verergering: door de koersstijging van de lira worden Turkse exportproducten (in vreemde valuta) duurder, de export neemt af, het bbp daalt en de recessie wordt verergerd. (1p)
- Onderbouwt de afzwakking met één van de volgende, met het effect op het bbp: Turkse bedrijven met schulden in euro's hebben minder kredietkosten, waardoor de winstgevendheid en de investeringen op peil blijven; of import van grond- en hulpstoffen wordt goedkoper, waardoor de inflatie wordt beperkt en de concurrentiepositie verbetert, waardoor de export stijgt of de import daalt; of import wordt goedkoper en de koopkracht van consumenten blijft op peil, zodat de consumptie op peil blijft. (1p)
Als het effect op het bbp niet is benoemd in het tweede en derde deelantwoord, wordt maximaal 1 scorepunt toegekend.
2021, tijdvak 2: Recessie door het buurland
Opgavetekst
Opgave 4 Recessie door het buurland
In Hetland gaat het economisch voor de wind totdat bij het buurland (de belangrijkste handelspartner) een recessie optreedt. De overheid en de centrale bank van Hetland bekijken de situatie en overwegen in te grijpen.
Beide instanties hanteren het macro-economische model dat te zien is in figuur 1. Hierbij wordt uitgegaan van een flexibele arbeidsmarkt en een constante arbeidsproductiviteit. De overheid heeft als enige doelstelling de werkloosheid te bestrijden. De centrale bank heeft als enige doelstelling de prijsstabiliteit handhaven.
Figuur 1 effect van recessie in buurland op Hetland

Macro-economisch model met het reële bbp (Yr) op de horizontale as en het prijspeil (P) op de verticale as. Lijnen: GV0 (geaggregeerde vraag, oude situatie) en GV1 (geaggregeerde vraag, nieuwe situatie na de recessie in het buurland), GAkt0 (geaggregeerd aanbod op korte termijn, horizontaal bij prijspeil P0) en GAlt (geaggregeerd aanbod op lange termijn, verticaal bij Y0). GV1 ligt links van GV0. Het nieuwe evenwicht op korte termijn ligt bij productie Y1, lager dan Y0, op prijspeil P0.
Vraag 20 2 punten
In de analyse van de overheid wordt de lange-termijnaanbodcurve als constant geacht en kijkt men enkel naar de korte termijn. De overheid komt na overleg met de centrale bank met twee maatregelen, gericht op het herstel van de economie: verlaging van de tarieven van de inkomstenbelasting; verlaging van milieuheffingen voor bedrijven. Beargumenteer hoe beide maatregelen leiden tot herstel van de economie. Benoem het effect op de relevante lijnen in figuur 2.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat verlaging van de inkomstenbelasting de koopkracht van gezinnen vergroot en de GV-lijn bij elk prijspeil naar rechts verschuift. (1p)
- Legt uit dat verlaging van de milieuheffingen de kosten per eenheid product verlaagt, waardoor de korte-termijnaanbodlijn (GAkt) naar beneden verschuift. (1p)
2019, tijdvak 1: Als het geld niet wil rollen
Figuur 2 geaggregeerde vraag en aanbod, korte- en lange termijn
Assen: verticaal het prijspeil (pijl omhoog), horizontaal het reëel bbp (pijl naar rechts). Lijn GV: een steile dalende lijn, van linksboven naar rechtsonder. Lijn GAlt: een verticale lijn rechts van het snijpunt van GV en GAkt. Lijn GAkt: een horizontale lijn op één hoogte van het prijspeil. GAkt snijdt GV links van GAlt.
GV = geaggregeerde vraag; GAlt = geaggregeerd aanbod op de lange termijn; GAkt = geaggregeerd aanbod op de korte termijn
Vraag 9 1 punt
De econoom maakt in zijn verdere analyse van de te verwachten economische ontwikkelingen gebruik van figuur 2, met de geaggregeerde vraag- en aanbodlijnen voor de korte en lange termijn. De econoom licht toe dat de GAlt-lijn de productiecapaciteit van het land weergeeft. De GAkt-lijn wordt bepaald door de omvang van de feitelijke productie, gegeven de ervaring dat er op korte termijn sprake is van starheid van lonen en prijzen. Leg uit dat uit figuur 2 is af te leiden dat de economie zich nu in een laagconjunctuur bevindt.
Bekijk het antwoord
- Verklaart dat het snijpunt van GAkt en GV links van GAlt ligt, dus het bbp lager is dan de productiecapaciteit, wat wijst op een laagconjunctuur (1p)
2019, tijdvak 2: Gedeelde vreugd ...
Vraag 23 2 punten
In een ontwikkelingsland is de inkomensverdeling in de laatste jaren schever geworden. De minister van economische zaken wijt dit onder meer aan de vertraging van de economische groei in deze periode. Hij verwacht dat een herverdeling van hoge inkomens naar lage inkomens via belastingen, subsidies en uitkeringen zal leiden tot extra economische groei en hij laat een voorstel doorrekenen door het Planbureau (PB). Zonder de herverdeling is de verwachte groei van het bbp 1,1% per jaar. Dan zou na vijf jaar het bbp 5,62% hoger liggen. Het PB schat dat de voorgestelde herverdeling ertoe zal leiden dat de groei van het bbp in elk van de volgende jaren structureel 0,78 procentpunt hoger zal zijn.
Bereken op basis van de schatting hoeveel procent het bbp, in geval van de herverdeling, na vijf jaar hoger zal zijn dan bij ongewijzigd beleid.
Bekijk het antwoord
- Berekent de groei met de herverdeling: 1,1 + 0,78 = 1,88% per jaar. Na vijf jaar $1{,}0188^5 = 1{,}0976$. Ten opzichte van ongewijzigd beleid $1{,}0976 / 1{,}0562 = 1{,}039$, dus het bbp is na vijf jaar 3,9% hoger. (2p)
Voor een andere juiste wijze van afronden kunnen ook scorepunten worden toegekend.
2018, tijdvak 2: Huizenmarkt als financiële zeepbel
Opgavetekst
Tabel 1 verdeling eigen huizen en huurhuizen in het land Mantano
| jaar (per 31 december) | 2004 | 2009 | 2014 | 2016 |
|---|---|---|---|---|
| aantal woonhuizen | 5.400.000 | 5.700.000 | 5.925.000 | 6.000.000 |
| % eigen huizen | 35 | 40 | 42 | 44 |
| % huurhuizen | 65 | 60 | 58 | 56 |
Tabel 2 gebruik van hypothecaire lening bij aankoop eigen huis
| jaar (per 31 december) | 2004 | 2009 | 2014 | 2016 |
|---|---|---|---|---|
| percentage bezitters van een eigen huis met een uitstaande hypothecaire lening | 70 | 81 | 90 | 92 |
Tabel 3 omvang van hypothecaire lening en aankoopprijs van een eigen huis
| jaar (per 31 december) | 2004 | 2009 | 2014 | 2016 |
|---|---|---|---|---|
| omvang hypothecaire lening | 110.000 | 130.000 | 169.000 | 190.000 |
| aankoopprijs eigen huis | 150.000 | 165.000 | 180.000 | 200.000 |
gemiddelden omgerekend in euro’s
Vraag 14 2 punten
Het land Mantano kende in 2015 en 2016 een neergaande conjunctuur. Opmerkelijk is dat desondanks steeds meer mensen een eigen huis bleken te kopen, gefinancierd met een hypothecaire lening. De regering vraagt aan econoom Ron Estate om te onderzoeken of dit mogelijk procyclisch kan uitwerken. Estate verzamelt gegevens over de huizenmarkt en de hypothecaire leningen in Mantano en presenteert de onderstaande tabellen.
Estate komt tot de volgende bevindingen:
a In een neergaande conjunctuur daalt gewoonlijk het percentage ‘eigen huizen’ binnen het totale aantal woonhuizen.
b Mogelijk veroorzaakte de neergaande conjunctuur een verandering op de vermogensmarkt waardoor het percentage ‘eigen huizen’ per saldo toch steeg.
c De totale hypothecaire schuld van bezitters van een eigen huis was aan het eind van 2016 hoger dan het bruto binnenlands product (bbp), dat in datzelfde jaar € 450 miljard bedroeg.
d Een te grote verhouding tussen de totale hypothecaire leenschuld van eigen huizenbezitters en het bbp kan procyclisch uitwerken.
Verklaar waarom een te grote verhouding tussen de totale hypothecaire leenschuld van eigen huizenbezitters en het bbp in geval van een conjuncturele neergang procyclisch kan uitwerken.
Bekijk het antwoord
- Verklaart dat een conjuncturele neergang een daling van de (groei van het) reële bbp betekent, samen met een stijging van de werkloosheid. Naarmate de waarde van uitstaande hypothecaire leningen groter is in verhouding tot het bbp, wordt de kans op betalingsproblemen groter, of kan het consumentenvertrouwen verder afnemen. De vraag naar goederen en diensten, en daarmee het reële bbp, zal hierdoor nog minder groeien of sterker krimpen. (2p)
2018, tijdvak 2: Armer door muntunie
Opgavetekst
Figuur 1 cumulatieve procentuele groei reële bbp, 2007-2015
| Land | Groei |
|---|---|
| Duitsland | 6,5 |
| Nederland | 5 |
| Spanje | -3 |
| Griekenland | -25,5 |
| Portugal | -6,5 |
Vraag 17 1 punt
In 2016 ontstaat er discussie over de gevolgen van de muntunie voor de landen van de eurozone. De Economische en Monetaire Unie (EMU) is opgericht in de verwachting dat een gemeenschappelijke munt zou leiden tot verkleining van de verschillen in groeitempo van de deelnemende economieën. De econoom Joseph Stiglitz stelt daarentegen dat de muntunie en de afspraken binnen de EMU juist leiden tot vergroting van de ongelijkheid tussen de landen. Figuur 1 laat zien dat in de periode 2007-2015 het reële bruto binnenlands product (bbp) in Nederland en Duitsland (‘het Noorden’) is gegroeid, en in Griekenland, Portugal en Spanje (‘het Zuiden’) is gedaald.
Bereken de procentuele toename van de verhouding tussen het reële bbp van Duitsland en het reële bbp van Griekenland in de periode 2007-2015.
Bekijk het antwoord
- Berekent (106,5 / 74,5 − 1) × 100% = 43,0%. (1p)
Vraag 23 2 punten
In landen waar de economische groei langdurig laag blijft omdat op korte termijn aanpassingsmechanismen niet of onvoldoende werkzaam zijn, zal arbeidsmigratie optreden, vooral van hoger opgeleiden. Stiglitz waarschuwt dat dit kan leiden tot een verder uiteenlopen van de economische ontwikkeling tussen lidstaten binnen de Eurozone.
Leg uit dat er arbeidsmigratie binnen de Eurozone kan optreden en dat die ertoe zou kunnen leiden dat de economische groeipercentages tussen de lidstaten nog meer uiteen zullen lopen.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat met name hooggekwalificeerde arbeid vanuit de economisch zwakkere landen migreert naar de rijkere landen, om werkloosheid te vermijden of goede banen te vinden. (1p)
- Legt uit dat daardoor de (gemiddelde) arbeidsproductiviteit van de achterblijvende beroepsbevolking daalt, waardoor de concurrentiepositie in de economisch zwakkere landen verslechtert en het groeitempo daar verder achterblijft, of het groeitempo in de rijkere landen versnelt, waardoor de voorsprong wat betreft economische groei stijgt. (1p)
Hoe vaak conjunctuur in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 7, 13-14, 25-26 | 5 | 19% |
| 2026, tijdvak 2 | 15-16, 22 | 3 | 12% |
| 2025, tijdvak 1 | 19, 21-22, 25 | 4 | 14% |
| 2025, tijdvak 2 | 12, 24-25 | 3 | 11% |
| 2024, tijdvak 1 | 18, 20-21, 26-27, 29 | 6 | 21% |
| 2024, tijdvak 2 | 12-15 | 4 | 14% |
| 2023, tijdvak 1 | 21-22, 24 | 3 | 12% |
| 2023, tijdvak 2 | 1, 3-5, 21-25 | 9 | 32% |
| 2022, tijdvak 2 | 22-23, 25 | 3 | 11% |
| 2022, tijdvak 3 | 17-21 | 5 | 17% |
| 2021, tijdvak 1 | 24, 27, 29 | 3 | 10% |
| 2021, tijdvak 2 | 13, 15, 20 | 3 | 11% |
| 2019, tijdvak 1 | 9 | 1 | 3% |
| 2019, tijdvak 2 | 23 | 1 | 4% |
| 2018, tijdvak 2 | 14, 17, 23 | 3 | 11% |
In 15 van de 18 ingedeelde examens economie vwo staat een vraag over conjunctuur, samen 56 vragen (11% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2023, tijdvak 2: 9 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 15% van de vragen over conjunctuur, daarvoor 9%. Het onderwerp krijgt de laatste jaren meer ruimte.
Oefenen met conjunctuur
Maak de 15 nieuwste examenvragen over conjunctuur online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over conjunctuur
Andere onderwerpen economie vwo
- Overheid en belastingen
- Geld en inflatie
- Internationale handel
- Inkomen en consumptie
- Productie en kosten
- Risico en verzekeren
- Arbeidsmarkt
- Vraag en aanbod
- Speltheorie
- Marktvormen
Conjunctuur op andere niveaus
- Examenvragen conjunctuur economie havo
- Examenvragen conjunctuur economie vmbo-gl/tl
- Examenvragen conjunctuur economie vmbo-kb
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen economie vwo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Hoe ToetsChecker economie per vraagtype nakijkt, lees je op economie toetsen nakijken met AI.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op economie oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt conjunctuur voor in het eindexamen economie vwo?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 56 vragen over conjunctuur, 11% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 15 van die examens.
In welk examen economie vwo stonden de meeste vragen over conjunctuur?
In het examen van 2023, tijdvak 2, met 9 vragen: 1, 3-5, 21-25.
Hoe oefen ik examenvragen over conjunctuur?
Op deze pagina staan alle vragen over conjunctuur met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.