Examenvragen conjunctuur economie havo
31 vragen over conjunctuur uit 14 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Conjunctuur komt in 14 van de 18 examens economie havo voor, met 31 vragen (6% van alle examenvragen). Het meest in 2025, tijdvak 2 (4 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over conjunctuur
Per examen de vragen over conjunctuur, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Belastingen en herverdeling
Opgavetekst
Het Centraal Planbureau (CPB) onderzoekt het effect van het belastingstelsel voor verschillende inkomensgroepen in Nederland.
Het CPB kijkt hierbij naar het gemiddelde bruto-jaarinkomen, de betaalde belastingen, sociale premies en het gemiddeld belastingtarief.
Vraag 12 2 punten
Leg uit dat lagere belastingtarieven op arbeidsinkomen via de conjunctuurzijde van de economie kunnen leiden tot hogere economische groei.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
- Door lagere belastingtarieven op arbeidsinkomen zal het besteedbaar inkomen stijgen, waardoor de bestedingen stijgen / de effectieve vraag toeneemt. (1)
- Dit kan leiden tot hogere groei van de productie / het bbp. (1)
2026, tijdvak 2: Opgave 2 Wat te doen met de poen?
Opgavetekst
Uit een krant:
De Nederlandse overheid heeft in 2018 een positief overheidssaldo. Door de hoogconjunctuur zijn de overheidsinkomsten in 2018 met 15% gestegen ten opzichte van 2017 naar € 337 miljard. De overheidsuitgaven zijn in 2018 gestegen met 6,2% ten opzichte van 2017 naar € 326 miljard.
Onder economen heerst verdeeldheid over wat de overheid het beste met het overheidsoverschot kan doen: de staatsschuld verlagen of de overheidsbestedingen laten toenemen.
Econoom A is een voorstander van het verlagen van de staatsschuld en stelt:
I. Als de overheid in economisch goede tijden de staatsschuld verlaagt, ontstaat er ruimte om in economisch slechte tijden de overheidsuitgaven te verhogen.
II. Een verlaging van de staatsschuld kan via de vermogensmarkt tot een hogere consumptie leiden.
Vraag 12 2 punten
Leg uit dat econoom A volgens stelling I een voorstander is van een anticyclisch begrotingsbeleid.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
- Econoom A is voorstander van een anticyclisch begrotingsbeleid, want de overheid zal in economisch goede tijden de belastingen verhogen / de overheidsuitgaven verlagen, (waardoor de staatsschuld daalt) (1)
- Waardoor de overheidsuitgaven in economisch slechte tijden verhoogd kunnen worden en de staatsschuld kan stijgen. (1)
Vraag 13 2 punten
Leg stelling II uit.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
- De overheid leent minder om de overheidsschuld te financieren, waardoor de vraag naar vermogen daalt. (1)
- Daardoor zal de rente (op de vermogensmarkt) dalen en kunnen consumenten goedkoper lenen (dus de consumptie stijgt) (1)
of
- Door een daling van overheidsschuld, krijgen beleggers meer vertrouwen in de kredietwaardigheid van de overheid. (1)
- Daardoor zal de rente (op de vermogensmarkt) dalen en kunnen consumenten goedkoper lenen (dus de consumptie stijgt) (1)
2025, tijdvak 1: Analyse van het minimumuurloon
Opgavetekst
Nederland heeft een wettelijk minimumuurloon voor alle werknemers van 15 jaar en ouder. In een talkshow debatteren twee economen over de gevolgen van het verhogen van dit minimumuurloon.
Econoom 1: ‘Een hoger minimumuurloon kan leiden tot meer economische groei’.
Econoom 2: ‘Een hoger minimumuurloon kan leiden tot een verslechtering van de Nederlandse internationale concurrentiepositie’.
Bron 1 Minimumuurloon 2024
| leeftijd | minimumuurloon per 31 maart 2024 |
|---|---|
| 21 jaar en ouder | € 13,27 |
| 20 jaar | € 10,62 |
| 19 jaar | € 7,96 |
| 18 jaar | € 6,64 |
| 17 jaar | € 5,24 |
| 16 jaar | € 4,58 |
| 15 jaar | € 3,98 |
De economie van Nederland bevindt zich op het moment van het debat in een laagconjunctuur. Econoom 1 stelt dat de overheid naast het verhogen van het minimumuurloon, ook anticyclisch begrotingsbeleid kan voeren.
Vraag 6 2 punten
Noem twee voorbeelden van anticyclisch begrotingsbeleid van de overheid, in een laagconjunctuur.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van juiste antwoorden zijn:
- loonbelasting verlagen
- btw verlagen
- dividendbelasting verlagen
- vennootschapsbelasting verlagen
- uitkeringen verhogen
- overheidsuitgaven aan zorg verhogen
- overheidsuitgaven aan onderwijs verhogen
- overheidssubsidies verhogen
- ambtenarensalarissen verhogen
- meer ambtenaren in dienst nemen
per juist antwoord: 1
Opmerking: Het voeren van monetair beleid is onjuist.
2025, tijdvak 2: Vraag en aanbod van aandelen
Opgavetekst
Uit een krant:
Afgelopen maand daalden de aandelenkoersen in de Verenigde Staten (VS) zeer sterk. In één week zelfs gemiddeld met 8,5 procent. Deze daling wordt door een deel van de beursanalisten gezien als een ‘gezonde’ correctie. Andere analisten maken zich juist zorgen over het effect dat deze daling heeft op het consumentenvertrouwen.
De aandelenkoers wordt bepaald door vraag en aanbod van aandelen op de aandelenmarkt.
Vraag 11 2 punten
Leg uit dat door de daling van de aandelenkoersen, via het consumentenvertrouwen, het bbp kan afnemen.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
- Door de dalende aandelenkoersen daalt het vermogen van consumenten. Hierdoor zal het consumentenvertrouwen verslechteren.
- Hierdoor gaan consumenten / bedrijven minder besteden, waardoor de productie zal dalen.
De aanpassing van de rente heeft, via de conjunctuurzijde, invloed op de hoogte van de aandelenkoersen. De aanpassing heeft ook effect gehad op de structuurzijde van de economie.
Vraag 13 2 punten
Leg het negatieve verband uit tussen de rentestand en de aandelenkoersen via de conjunctuurzijde van de economie.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
- Een hogere / lagere rente leidt tot meer / minder sparen (of minder / meer lenen), waardoor de bestedingen afnemen / toenemen en de winstverwachting van bedrijven zal dalen / stijgen.
- Hierdoor zal de vraag naar aandelen van deze bedrijven dalen / stijgen. Dit leidt tot een daling / stijging van de aandelenkoersen.
Aanvulling: op pagina 8 van het correctievoorschrift, bij vraag 13 moeten altijd 2 scorepunten worden toegekend, ongeacht of er wel of geen antwoord gegeven is, en ongeacht het gegeven antwoord.
2025, tijdvak 2: Economisch beleid
Opgavetekst
De stemming op markten wordt vaak aangeduid als het marktsentiment. Dit sentiment wordt onder meer beïnvloed door politieke gebeurtenissen, economische cijfers en verwachtingen.
In een land kondigde de zojuist gekozen president haar nieuwe beleid aan. Zij heeft onder andere belastingverlagingen en omvangrijke investeringen in infrastructuur aangekondigd. De verwachting is dat door dit beleid het consumentenvertrouwen en het producentenvertrouwen zullen veranderen. Deze politieke aankondiging had grote invloed op het marktsentiment in het land.
Vraag 21 1 punt
Geef aan of het aangekondigde beleid van de president tot een negatief of positief marktsentiment leidt in het land. Motiveer je keuze.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
Een positief marktsentiment, want door het aangekondigde beleid zal het consumenten- of producentenvertrouwen toenemen.
Vraag 22 3 punten
Maak van onderstaand schema een economisch juiste redenering.
Doe het als volgt:
- Schrijf de letters a tot en met f op.
- Schrijf achter elke letter het nummer van het juiste economische verschijnsel.
Kies uit:
- 1 belastingverlaging
- 2 besteedbaar inkomen stijgt
- 3 binnenlandse bestedingen stijgen
- 4 grenzen productiecapaciteit bereikt
- 5 investeringen in infrastructuur
- 6 particuliere consumptie stijgt
Bekijk het antwoord
- a: 5 (investeringen in infrastructuur)
- b: 1 (belastingverlaging)
- c: 2 (besteedbaar inkomen stijgt)
- d: 6 (particuliere consumptie stijgt)
- e: 3 (binnenlandse bestedingen stijgen)
- f: 4 (grenzen productiecapaciteit bereikt)
indien alle zes antwoorden juist: 3 scorepunten; indien vijf of vier antwoorden juist: 2 scorepunten; indien drie of twee antwoorden juist: 1 scorepunt; indien een of geen antwoord juist: 0 scorepunten.
2024, tijdvak 1: Een valse start
Uit een krant
De huizenprijzen zijn in 2021 op een hoogtepunt na een lange periode van sterke prijsstijgingen. Nieuwkomers op de woningmarkt, ook wel starters genoemd, hebben nog geen vermogen opgebouwd en moeten de aankoop van een woning volledig financieren met een lening. Starters met een modaal inkomen kiezen er vaak voor om eerst een woning in de vrije sector te huren, voordat ze besluiten om een woning te kopen. In de vrije sector van de huurwoningenmarkt geldt geen maximale huurprijs. De woonlasten van deze huurders zijn doorgaans hoger dan de woonlasten van kopers van een vergelijkbare woning. Daarnaast groeit het vermogen van huurders niet mee met de stijging van de huizenprijzen. Hierdoor ontstaat een groeiende vermogensongelijkheid tussen kopers en huurders. Dat zorgt ervoor dat een toekomstige stap van huur naar koop alleen maar lastiger wordt.
Vraag 16 2 punten
Leg uit dat starters in een laagconjunctuur een voorkeur hebben voor huren boven kopen en lenen.
Bekijk het antwoord
- Bij laagconjunctuur hebben starters een laag consumentenvertrouwen, zijn starters pessimistisch over de waardeontwikkeling van woningen, of hebben starters ongunstige inkomensvooruitzichten. (1p)
- En dit maakt dat de starters minder bereid zijn om de risico’s / negatieve gevolgen van kopen en lenen te aanvaarden (en daarom hebben ze een voorkeur voor huren). (1p)
2023, tijdvak 2: Heffingskortingen inkomensafhankelijk
Opgavetekst
Bron 1 Heffingskortingen 2013 t/m 2017 (in euro’s)
Hoogte algemene heffingskorting
| Belastbaar inkomen | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 |
|---|---|---|---|---|---|
| 20.000 | 2.011 | 2.093 | 2.211 | 2.267 | 2.263 |
| 40.000 | 2.011 | 1.693 | 1.791 | 1.665 | 1.670 |
| 60.000 | 2.011 | 1.362 | 1.371 | 1.055 | 1.055 |
| 80.000 | 2.011 | 1.362 | 951 | 445 | 445 |
| 100.000 | 2.011 | 1.362 | 531 | 0 | 0 |
| 120.000 | 2.011 | 1.362 | 111 | 0 | 0 |
Hoogte arbeidskorting
| Belastbaar inkomen | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 |
|---|---|---|---|---|---|
| 20.000 | 1.723 | 2.097 | 2.228 | 2.501 | 2.674 |
| 40.000 | 1.723 | 2.097 | 2.228 | 2.501 | 2.674 |
| 60.000 | 933 | 1.325 | 1.484 | 1.775 | 1.966 |
| 80.000 | 550 | 525 | 684 | 975 | 1.166 |
| 100.000 | 550 | 367 | 184 | 175 | 366 |
| 120.000 | 550 | 367 | 184 | 0 | 0 |
Bron 3 Jaarlijkse verandering overheidsinkomsten als gevolg van aanpassing heffingskortingen (x miljoen euro)
Verandering overheidsinkomsten ten opzichte van het vorige jaar.
| Maatregel | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 |
|---|---|---|---|---|
| verhoging arbeidskorting | −2.281 | −2.941 | −4.357 | −5.162 |
| afbouw arbeidskorting hoogste inkomensgroepen | 159 | 266 | 343 | 363 |
| verhoging algemene heffingskorting | −1.749 | −2.805 | −2.969 | −2.481 |
| afbouw algemene heffingskorting hoogste inkomensgroepen | 2.083 | 2.558 | 3.609 | 3.601 |
Vraag 16 2 punten
Het Centraal Planbureau (CPB) voorspelde dat in 2014 en volgende jaren de Nederlandse economie zal groeien. Stel dat deze voorspelling uit is gekomen en dat in 2017 de Nederlandse economie in de fase van hoogconjunctuur verkeerde.
Gebruik bron 3.
Had de aanpassing van de beide heffingskortingen een procyclisch of anticyclisch effect op de conjuncturele ontwikkeling van Nederland in het jaar 2017? Leg je keuze uit met een berekening.
Bekijk het antwoord
- Berekent het effect op de belastingopbrengst in 2017: −5.162 + 363 − 2.481 + 3.601 = −3.679 miljoen euro, dus € 3.679 miljoen minder belasting ten opzichte van 2016. (1p)
- Concludeert dat dit de bestedingen verhoogt en daardoor de hoogconjunctuur versterkt: het effect is procyclisch. (1p)
2022, tijdvak 1: Studeren loont
Vraag 1 2 punten
Voor de economische ontwikkeling van Nederland is het nodig dat jongeren verder studeren. Een studiefinancieringsstelsel bevordert dat het hoger onderwijs voor zo veel mogelijk jongeren toegankelijk is.
Leg uit dat het de economische groei in Nederland bevordert als jongeren studeren.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat studeren het opleidingsniveau verhoogt en daarmee de arbeidsproductiviteit (1p)
- Legt uit dat dit leidt tot een hoger bbp (economische groei gekoppeld aan productie) (1p)
Aanvulling op het correctievoorschrift: als in het antwoord op een juiste wijze wordt verwoord dat extra vraag leidt tot economische groei doordat de productie toeneemt, moeten scorepunten worden toegekend. Voor toekenning van scorepunten is het noodzakelijk dat economische groei gekoppeld wordt aan productie.
2022, tijdvak 1: Kan de rente nog lager?
Opgavetekst
Bron 1 een model ter verklaring van economische groei

Een model met zes genummerde pijlen. Bovenaan staan drie vakjes: ‘prijzen koopwoningen’, ‘overheidsbestedingen’ en een vakje met alleen stippels (‘.....’). Pijl 1 (+) loopt van prijzen koopwoningen naar consumentenvertrouwen. Pijl 2 (+) loopt van overheidsbestedingen naar consumentenvertrouwen. Pijl 3 (−) loopt van het vakje met de stippels naar consumentenvertrouwen. Vanuit consumentenvertrouwen loopt pijl 4 naar besparingen bij consumenten en pijl 5 naar consumptie. Pijl 6 loopt van consumptie naar economische groei. Bij de pijlen 4, 5 en 6 staat geen teken.
Vraag 19 1 punt
Uit een weekblad, november 2013:
De Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) voorspelt in een rapport voor Nederland en de eurozone in de komende jaren deflatie en een stagnerende economische ontwikkeling. Een van de oorzaken van de stagnatie is een laag consumentenvertrouwen. De onderzoekers van de OESO hebben een model opgesteld waarin aan het consumentenvertrouwen een centrale rol is toebedeeld ter verklaring van economische groei (zie bron 1).
Gebruik bron 1.
Welke economische factor kan er boven pijl 3 worden ingevuld?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 20 1 punt
Uit een weekblad, november 2013:
De Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) voorspelt in een rapport voor Nederland en de eurozone in de komende jaren deflatie en een stagnerende economische ontwikkeling. Een van de oorzaken van de stagnatie is een laag consumentenvertrouwen. De onderzoekers van de OESO hebben een model opgesteld waarin aan het consumentenvertrouwen een centrale rol is toebedeeld ter verklaring van economische groei (zie bron 1).
Gebruik bron 1.
Leg uit hoe de overheidsbestedingen (pijl 2) van invloed zijn op het consumentenvertrouwen.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de overheid met meer bestedingen een voorbeeldrol vervult en vertrouwen uitstraalt, of dat meer overheidsbestedingen leiden tot meer productie, meer inkomen en dus meer bestedingsruimte en vertrouwen (1p)
2022, tijdvak 2: Crisis en inkomen
Opgavetekst
Bron 7
De economische crisis van 2008 ‒ 2012 heeft geleid tot een inkomensdaling voor huishoudens. Deze inkomensdaling was niet gelijk verdeeld over de verschillende inkomensgroepen. Het nominale inkomen van werknemers veranderde bijna niet, terwijl het nominale inkomen van zelfstandigen¹ wel sterk afhankelijk bleek van de conjunctuur. De nominale uitkeringen zijn gekoppeld aan de cao-lonen.
De inkomensverschillen in Nederland zijn kleiner geworden tijdens de economische crisis van 2008 − 2012. In bron 1 staan de Lorenzcurven van secundaire inkomens van vóór en van ná de crisis.
Volgens het CBS verdiende de 20 procent van de personen met de hoogste netto-inkomens in 2008 (aan het begin van de economische crisis) 2,8 keer zo veel als de groep van de 20 procent van de personen met de laagste netto-inkomens. In 2012 (aan het eind van de economische crisis) was dit 2,5 keer zo veel.
Het CBS heeft geconstateerd dat de groep met de 20 procent hoogste inkomens relatief veel zelfstandigen bevat.
noot 1 Een zelfstandige is een persoon die arbeid verricht voor eigen rekening of risico in een eigen bedrijf.
Vraag 26 2 punten
Leg met behulp van het begrip loonstarheid uit waarom het inkomen van zelfstandigen gevoeliger is voor conjunctuurschommelingen dan het inkomen van werknemers.
Gebruik het bericht van het CBS.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat bij zelfstandigen het inkomen een resultaat is van het marktmechanisme: bij minder vraag naar hun diensten of producten daalt het nominale inkomen bij een neergaande conjunctuur. (1p)
- Legt uit dat bij werknemers sprake is van loonstarheid (als gevolg van cao-afspraken), waardoor het nominale inkomen niet sterk daalt, omdat de lonen niet direct aan de economische situatie kunnen worden aangepast. (1p)
Vraag 27 2 punten
Maak van de onderstaande zinnen een economisch juiste tekst.
− In de geschetste situatie van een neergaande conjuncturele ontwikkeling zijn de nominale uitkeringen …(1)…. Het algemeen prijspeil is gestegen, en de reële uitkeringen, zijn …(2)….
− De uitkeringen zijn …(3)… welvaartsvast en …(4)… waardevast.
Kies uit:
bij (1) gelijk gebleven / gestegen / gedaald
bij (2) gelijk gebleven / gestegen / gedaald
bij (3) wel / niet
bij (4) wel / niet
Bekijk het antwoord
- Vult bij (1) gelijk gebleven en bij (2) gedaald in. (1p)
- Vult bij (3) wel en bij (4) niet in. (1p)
2021, tijdvak 1: Meer vrijhandel, meer groei
Vraag 6 1 punt
Noem een argument waarom het nominale bbp per hoofd van de bevolking een gebrekkige maatstaf kan zijn voor het meten van de welvaart in een land.
Bekijk het antwoord
- Noemt één van de volgende argumenten: het zegt niets over de verdeling van het inkomen over de inwoners; het zegt niets over de koopkracht van het inkomen; het zegt niets over de welvaart in ruime zin; het zegt niets over de informele economie (1p)
Bron 1 kerngegevens Indiase economie en bevolking
| 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| indexcijfer reëel bbp | 100 | 112 | 119,8 | 128,5 | 137,9 | 148,2 |
| consumentenprijsindexcijfer (CPI) | 100 | 109,9 | 120,2 | 127,3 | 133,7 | 140,8 |
| bevolkingsomvang (in miljoenen personen) | 1.264 | 1.279 | 1.295 | 1.311 | 1.327 | 1.342 |
Vraag 7 2 punten
Leg uit dat investeringen in de infrastructuur zowel de conjunctuur als de economische structuur van India beïnvloeden.
Gebruik bron 1.
Bekijk het antwoord
- Conjunctuur: een uitleg waaruit blijkt dat de investeringen leiden tot extra bestedingen (bestedingseffect) (1p)
- Economische structuur: een uitleg waaruit blijkt dat de investeringen leiden tot grotere productiecapaciteit (capaciteitseffect) / tot hogere productiviteit (1p)
Vraag 8 3 punten
Toon met een berekening aan dat het nominale bbp per hoofd van de bevolking in India in de periode 2012–2017 bijna is verdubbeld.
Bekijk het antwoord
- Berekent de nominale groei van het bbp, benaderd als reële groei + inflatie (48,2% + 40,8% = 89,0%), of exact via de indexcijfers (148,2 × 140,8 / 100 = 208,7) (1p)
- Berekent het indexcijfer van de bevolkingsomvang: 1.342 / 1.264 × 100 = 106,2 (1p)
- Berekent de nominale groei per hoofd van de bevolking (ongeveer 82,8% benaderd, of exact 96,5%) en concludeert dat het bbp per hoofd bijna is verdubbeld (een stijging van circa 80%, of 96,5%) (1p)
Het derde punt vereist zowel het laatste deel van de berekening als de vermelding van de conclusie.
2021, tijdvak 1: Overheidsfinanciën op koers?
Opgavetekst
Bron 1 overheidsfinanciën en bbp in de periode 2008–2015
| 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| overheidssaldo als % van het bbp | 0,2 | −5,1 | −5,2 | −4,4 | −3,9 | −2,9 | −2,2 | −2,0 |
| overheidssaldo in € miljard | 1 | −32 | −34 | −29 | −26 | −19 | −14 | −14 |
| overheidsschuld* als % van het bbp | 55 | 57 | 59 | 62 | 66 | 68 | 68 | …. |
| overheidsschuld* in € miljard | 354 | 355 | 379 | 401 | 432 | 447 | 456 | 446 |
| waarde bbp in € miljard | 647 | 625 | 639 | 650 | 653 | 660 | 672 | …. |
* peildatum 31/12. Toelichting: het betreft afgeronde getallen.
Bron 12

Schema met de vakjes a tot en met d, tussen de vakjes en het eindpunt banenverlies. Links staan de vakjes “verlagen overheidsuitgaven” en “verhogen belastingen”. Een pijl loopt van “verlagen overheidsuitgaven” naar vakje c. De keten loopt van a naar b, naar c, naar d en eindigt bij “banenverlies”.
Bron 3 maatregelen overheidsfinanciën in de periode 2010–2015
€ 25 miljard verlaging overheidsuitgaven zoals:
− minder ambtenaren
− geen salarisverhoging voor ambtenaren (nullijn)
− minder subsidies
− minder overheidsinvesteringen
€ 15 miljard verhoging indirecte belastingen en premies zoals:
− verhoging btw
− verhoging accijns
− verhoging sociale premies
Vraag 14 2 punten
Maak van het onderstaande schema een economisch juiste redenering.
Doe het als volgt:
− Schrijf de letters a tot en met d op.
− Schrijf achter elke letter het juiste economische verschijnsel.
Kies uit:
1 besteedbaar inkomen daalt
2 binnenlandse bestedingen dalen
3 binnenlandse productie daalt
4 consumptie daalt
Gebruik fragment 2 uit het economisch rapport en bron 3.
Bekijk het antwoord
- Schrijft achter de letters a tot en met d het juiste verschijnsel: a besteedbaar inkomen daalt; b consumptie daalt; c binnenlandse bestedingen dalen; d binnenlandse productie daalt (2p)
Indien vier antwoorden juist: 2 punten. Indien drie of twee antwoorden juist: 1 punt. Indien één of geen antwoord juist: 0 punten. Juist zijn: a = 1 (besteedbaar inkomen daalt), b = 4 (consumptie daalt), c = 2 (binnenlandse bestedingen dalen), d = 3 (binnenlandse productie daalt).
2021, tijdvak 2: Een handelsoorlog
Opgavetekst
Bron 5
Volgens de Verenigde Staten (VS) dumpt het buitenland staal op de Amerikaanse markt, waardoor de werkgelegenheid in deze sector in de VS onder druk staat. Deze dumping wordt mogelijk gemaakt door de exportsubsidies die buitenlandse overheden aan hun staalproducenten geven. Dumping is een van de oorzaken van het tekort op de lopende rekening van de betalingsbalans van de VS. De VS willen met protectionistische maatregelen proberen dit tekort tegen te gaan én de eigen werkgelegenheid te beschermen.
Met ingang van 1 juni 2018 stellen de VS daarom een importheffing in van 25% op staal uit onder andere de Europese Unie (EU). Een aantal maanden eerder hebben de VS deze heffing al doorgevoerd op staal uit China. Het opleggen van importheffingen door de VS wordt gezien als de start van een wereldwijde handelsoorlog. De buitenlandse handelspartners hebben namelijk plannen voor tegenmaatregelen, waarbij importheffingen geheven zullen worden op specifieke Amerikaanse producten.
uit een krant, 2018
Bron 6

Schema: importheffingen, daarna inflatie ↑, daarna rente ↑. De renteverhoging loopt via de binnenlandse bestedingen (…) en via de wisselkoers van de $ (…); beide leiden tot werkgelegenheid VS ↓.
Vraag 9 5 punten
Econoom Snoeks stelt dat het opleggen van importheffingen door de VS uiteindelijk leidt tot minder werkgelegenheid. De importheffingen leiden namelijk tot hogere binnenlandse inflatie, waardoor de Fed (de Amerikaanse Centrale Bank) zal ingrijpen via een renteverhoging. Leg uit hoe een renteverhoging door de Fed leidt tot lagere werkgelegenheid in de VS: via de binnenlandse bestedingen in de VS, en via de wisselkoers van de Amerikaanse dollar.
Bekijk het antwoord
- Via de binnenlandse bestedingen: de rente gaat omhoog, waardoor sparen toeneemt en lenen afneemt; hierdoor dalen de binnenlandse bestedingen (daalt de vraag). (1p)
- Via de binnenlandse bestedingen: waardoor de productie daalt (en de werkgelegenheid daalt). (1p)
- Via de wisselkoers: de renteverhoging trekt buitenlandse beleggers aan die in de VS gaan beleggen, waardoor de vraag naar de dollar stijgt en (bij een gelijkblijvend aanbod) de wisselkoers van de dollar stijgt. (1p)
- Dit leidt voor de VS tot een lagere export of hogere import. (1p)
- En dus lagere productie (en de werkgelegenheid daalt). (1p)
2019, tijdvak 1: Een crisis maakt verschil
Opgavetekst
Bron 5
Als gevolg van de kredietcrisis die eind 2008 begon, zijn in 2012 de inkomensverschillen tussen Nederlandse huishoudens veranderd. In 2012 was het totale inkomen van huishoudens 0,7 procent lager dan in 2008, maar deze inkomensdaling was niet gelijk verdeeld over de huishoudens. Bij werknemers is de inkomensdaling beperkt gebleven dankzij ingebouwde stabilisatoren zoals werkloosheidsuitkeringen en het progressieve belastingstelsel. Daarnaast is het inkomen van werknemers als gevolg van collectieve arbeidsovereenkomsten (cao’s) meestal erg vast. Gemiddeld gingen zij er door de kredietcrisis nauwelijks op achteruit, tenzij ze bijvoorbeeld hun baan kwijtraakten.
fragment uit een CBS-persbericht, 2015
Vraag 7 2 punten
Leg uit dat werkloosheidsuitkeringen een dempende invloed kunnen hebben op een neergaande conjunctuur.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat in een neergaande conjunctuur de bestedingen en inkomens afnemen, als gevolg van toenemende werkloosheid. (1p)
- Legt uit dat werkloosheidsuitkeringen dit effect beperken. (1p)
2019, tijdvak 1: 80 jaar bbp, 80 jaar discussie
Vraag 25 1 punt
Dow Chemical, een Amerikaans bedrijf, heeft een vestiging in de Rotterdamse haven. Wordt de productiewaarde van deze vestiging meegenomen in de berekening van het Nederlandse bbp of het Amerikaanse bbp? Maak een keuze.
Bekijk het antwoord
- Kiest het Nederlandse bbp. (1p)
Vraag 26 1 punt
Het bbp meet economische groei, maar wordt ook gebruikt als welvaartsmaatstaf. Daar is veel discussie over. Argumenten waarom het nominale bbp een beperkte welvaartsmaatstaf is, zijn: − Een stijging van het nominale bbp kan ook veroorzaakt zijn door prijsstijgingen. − Het bbp meet geen welzijn, zoals gezondheid en geluk. − Het bbp geeft geen informatie over de verdeling van de welvaart. Noem een ander argument dan in deze opgave genoemd waarom de omvang van het bbp een beperkte welvaartsmaatstaf is.
Bekijk het antwoord
- Noemt een ander juist argument waarom de omvang van het bbp een beperkte welvaartsmaatstaf is. (1p)
Een argument dat al in de opgave staat, telt niet mee. Voorbeelden van een juist argument: het (nominale) bbp is niet gecorrigeerd voor bevolkingsgroei of bevolkingsaantallen, of het (nominale) bbp geeft geen informatie over de welvaartsbijdrage van de informele economie.
Bron 1 procentuele groei nominaal bbp ten opzichte van het voorgaande jaar
| Jaar | Groei |
|---|---|
| 2012 | 2,7 |
| 2013 | 1,9 |
| 2014 | 2,8 |
| 2015 | 3,0 |
% bbp (nominaal)
Bron 1 ontwikkeling consumentenprijsindex (2011 is basisjaar)

| Jaar | Index |
|---|---|
| 2011 | 100 |
| 2012 | 102,3 |
| 2013 | 104,9 |
| 2014 | 107,6 |
| 2015 | 110,9 |
Vraag 27 2 punten
In 2014 steeg het bbp van de Verenigde Staten van Amerika (VS) met 2,8%, maar het is de vraag of de inwoners van de VS in dat jaar ook 2,8% welvarender zijn geworden. Gebruik bron 1. Bereken de reële groei van het Amerikaanse bbp in 2014 ten opzichte van 2013.
Bekijk het antwoord
- Berekent de inflatie in 2014: $\frac{107{,}6 - 104{,}9}{104{,}9} \cdot 100\% = 2{,}6\%$ (1p)
- Berekent de reële groei: $\frac{102{,}8}{102{,}6} \cdot 100 = 100{,}19$, dus de reële economische groei is 0,2%. (1p)
Voor 102,8 − 102,6 het tweede scorepunt ook toekennen. Voor een andere juiste manier van afronden ook scorepunten toekennen.
2019, tijdvak 2: Ruimte op de arbeidsmarkt?
Opgavetekst
Bron 1 Afbeelding 1

Zwart-witfoto van mensen die op een bank zitten, met tassen.
Bron 1 Afbeelding 2

Zwart-witfoto van een groot terrein met veel geparkeerde auto’s.
Bron 1 Afbeelding 3

Zwart-witfoto van dichtgetrokken rolluiken van winkels, met een fietser op de straat.
Bron 1 Afbeelding 4

Zwart-witfoto van een haven met containers en gebouwen op de achtergrond.
Vraag 8 2 punten
Gebruik bron 1.
Geef voor elke afbeelding aan of deze wel of geen effect op de structuurkant van de Nederlandse economie laat zien. Neem hiertoe de tabel over en vul deze in.
| afbeelding | wel / geen structuurkant |
|---|---|
| 1 | |
| 2 | |
| 3 | |
| 4 |
Bekijk het antwoord
- Vult de tabel juist in: afbeelding 1 geen structuurkant, afbeelding 2 wel, afbeelding 3 wel en afbeelding 4 geen structuurkant (2p)
Voor elke fout één scorepunt in mindering brengen.
Bron 2 Conjunctuurklok Nederlandse economie begin 2009 en begin 2017 (• = bbp)
Conjunctuurklok met op de horizontale as de afname van de groei (links) en de toename van de groei (rechts) ten opzichte van de vorige maand, in procentpunten, van −0,5 tot 0,5. Op de verticale as de afwijking van de groei boven de trend (boven 0, tot 3) en onder de trend (onder 0, tot −3), in procentpunten. De klok heeft vier fasen: fase III linksboven, fase II rechtsboven, fase I rechtsonder en fase IV linksonder. Punt A (•, bbp) ligt links, bij −0,5, onder de nullijn: afname van de groei en onder de trend. Punt B (•, bbp) ligt rechts van de nullijn en boven de nullijn: toename van de groei en boven de trend.
Vraag 9 1 punt
Begin 2017 neemt de krapte op de arbeidsmarkt echter weer toe, mede als gevolg van een aanhoudende economische groei. Deze conjunctuuromslag maakt het CBS zichtbaar door middel van de conjunctuurklok (zie bron 2).
Gebruik bron 2.
Geef voor begin 2017 aan of de letter A of B uit de conjunctuurklok hierbij hoort.
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
2018, tijdvak 1: Van nationaal rekenen naar nationaal beleid
Vraag 6 2 punten
Het bbp wordt ook vaak gebruikt om de welvaart te meten. Aan deze maatstaf kleven wel bezwaren, omdat sommige economische verschijnselen niet in het bbp zijn opgenomen. Dit kan betekenen dat de welvaart wordt onderschat of overschat.
Hieronder staan drie economische verschijnselen.
1 negatieve externe effecten
2 productie in het zwarte circuit
3 vrijwilligerswerk
Geef bij elk verschijnsel aan of het verschijnsel voor een onderschatting of een overschatting van de welvaart zorgt als deze gemeten wordt via het bbp.
Bekijk het antwoord
- Geeft bij de drie verschijnselen de juiste keuze: 1 overschatting, 2 onderschatting en 3 onderschatting (2p)
Indeling: drie juist 2 punten, twee juist 1 punt, minder dan twee juist 0 punten. De juiste antwoorden: (1) overschatting, (2) onderschatting, (3) onderschatting.
Bron 1 macro-economische indicatoren Nederland, 2012 en 2013
| 2012 | 2013 | ||
|---|---|---|---|
| bruto binnenlands product (bbp) | miljard euro | 640,6 | 642,9 |
| reële economische groei | % mutaties ten opzichte van het voorgaande jaar | −1,2 | −0,7 |
| bruto nationaal inkomen (bni) | miljard euro | 642,7 | 643,6 |
| per inwoner | euro | 39.281 | 38.874 |
| consumentenprijsindex (cpi) | % mutaties ten opzichte van het voorgaande jaar | 2,1 | … |
Vraag 7 3 punten
Gebruik bron 1.
Maak van de onderstaande zinnen een economisch juiste tekst.
Kies uit:
bij (1) de nominale waarde / het totale surplus
bij (2) koopkracht / totale bruto toegevoegde waarde
bij (3) groter / kleiner
Bekijk het antwoord
- 1. de nominale waarde
- 2. totale bruto toegevoegde waarde
- 3. groter
Bron 3 geldkringloop Nederland van 2013 in miljarden euro’s

Schema van de geldkringloop van Nederland in 2013 met de vakken bedrijven, financiële instellingen, gezinnen, overheid en buitenland. Bij de pijlen staan de bedragen 289,6; 192,6; 53,5; 94,3; 66,4 en 642,9. De letters (a), (b), (c) en (d) staan bij de pijlen en zijn de plekken die ingevuld moeten worden.
Vraag 9 3 punten
Als gevolg van de kredietcrisis en de daaropvolgende eurocrisis is het consumenten- en producentenvertrouwen in Nederland in 2013 laag. Dat uit zich in afnemende particuliere bestedingen (consumptie en investeringen), een toenemend nationaal spaaroverschot en een dalende inflatie.
Gebruik bron 2 en 3.
Welke getallen moeten worden ingevuld bij (a), (b), (c) en (d) in bron 3? Noteer je antwoord als volgt:
bij (a) …
bij (b) …
bij (c) …
bij (d) …
Bekijk het antwoord
- Vult bij (a) 533,2 en bij (b) 466,8 in (1p)
- Vult bij (c) 214,2 in (1p)
- Vult bij (d) 139,1 in (1p)
Bij (a) 533,2; bij (b) 466,8; bij (c) 214,2; bij (d) 139,1.
Vraag 11 2 punten
Als gevolg van de kredietcrisis en de daaropvolgende eurocrisis is het consumenten- en producentenvertrouwen in Nederland in 2013 laag. Dat uit zich in afnemende particuliere bestedingen (consumptie en investeringen), een toenemend nationaal spaaroverschot en een dalende inflatie. Een econoom stelt: “Op basis van deze gegevens zou de Nederlandse overheid er verstandig aan doen conjunctuurbeleid te voeren. Maar omdat Nederland zich moet houden aan het Stabiliteitspact van de Economische en Monetaire Unie (EMU), is conjunctuurbeleid vrijwel onmogelijk geworden.”
Noem twee manieren waarop een overheid conjunctuurbeleid kan voeren om de economische groei te stimuleren.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee manieren om de economische groei te stimuleren, bijvoorbeeld de overheidsuitgaven verhogen of de belastingen verlagen (2p)
Per juist antwoord 1 punt. Voorbeelden van juiste antwoorden: de overheidsuitgaven verhogen; de belastingen verlagen.
2018, tijdvak 2: Het Britse pond crasht
Opgavetekst
Het Britse pond crasht
De Britse bevolking sprak zich gisteren tijdens het referendum uit voor een vertrek uit de Europese Unie (EU). Deze aankondiging van de Brexit leidde tot een koersdaling van het Britse pond als gevolg van het gedrag van beleggers. Verder heeft een aantal banken aangekondigd hun hoofdvestiging van Londen naar het Europese vasteland te gaan verplaatsen.
De koersdaling van het Britse pond ten opzichte van de euro en de dollar heeft gevolgen voor de internationale handel van Groot Brittannië (GB). Er wordt bijvoorbeeld verwacht dat meer buitenlandse toeristen een weekend naar Londen zullen boeken. Daarnaast wordt verwacht dat de concurrentiepositie van onder meer Nederlandse agrariërs zal verslechteren, terwijl de concurrentiepositie van Britse agrariërs zal verbeteren. De koersdaling kan ook gevolgen hebben voor de inflatie in GB, die waarschijnlijk zal toenemen.
Uit een Nederlandse krant, 24 juni 2016
Vraag 12 2 punten
De Bank of England (de Britse Centrale Bank) heeft naar aanleiding van de Brexit de prognoses van de Britse economische groei bijgesteld. De president van de Bank of England doet de volgende uitspraak: “Het rentetarief wordt verlaagd van 0,5% naar 0,25%, waardoor de economische groei zich zal herstellen.”
Leg uit op welke twee manieren een renteverlaging kan bijdragen aan herstel van de economische groei.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee van de volgende manieren, elk met een juiste uitleg: (a) een renteverlaging maakt lenen goedkoper, waardoor de bestedingen worden gestimuleerd; (b) een renteverlaging maakt sparen minder aantrekkelijk, waardoor de bestedingen worden gestimuleerd; (c) een renteverlaging laat het Britse pond in waarde dalen, waardoor de export stijgt en de import daalt, wat ook kan bijdragen aan de economische groei. Per juiste manier met uitleg 1 punt, met een maximum van 2 punten. (2p)
Hoe vaak conjunctuur in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 12 | 1 | 4% |
| 2026, tijdvak 2 | 12-13 | 2 | 7% |
| 2025, tijdvak 1 | 6 | 1 | 4% |
| 2025, tijdvak 2 | 11, 13, 21-22 | 4 | 15% |
| 2024, tijdvak 1 | 16 | 1 | 4% |
| 2023, tijdvak 2 | 16 | 1 | 4% |
| 2022, tijdvak 1 | 1, 19-20 | 3 | 10% |
| 2022, tijdvak 2 | 26-27 | 2 | 6% |
| 2021, tijdvak 1 | 6-8, 14 | 4 | 14% |
| 2021, tijdvak 2 | 9 | 1 | 4% |
| 2019, tijdvak 1 | 7, 25-27 | 4 | 14% |
| 2019, tijdvak 2 | 8-9 | 2 | 7% |
| 2018, tijdvak 1 | 6-7, 9, 11 | 4 | 14% |
| 2018, tijdvak 2 | 12 | 1 | 4% |
In 14 van de 18 ingedeelde examens economie havo staat een vraag over conjunctuur, samen 31 vragen (6% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2025, tijdvak 2: 4 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 5% van de vragen over conjunctuur, daarvoor 6%. Dat aandeel is dus stabiel.
Oefenen met conjunctuur
Maak de 15 nieuwste examenvragen over conjunctuur online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over conjunctuur
Andere onderwerpen economie havo
- Overheid en belastingen
- Risico en verzekeren
- Vraag en aanbod
- Marktvormen
- Internationale handel
- Inkomen en consumptie
- Geld en inflatie
- Productie en kosten
- Arbeidsmarkt
- Speltheorie
Conjunctuur op andere niveaus
- Examenvragen conjunctuur economie vmbo-gl/tl
- Examenvragen conjunctuur economie vmbo-kb
- Examenvragen conjunctuur economie vwo
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen economie havo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Hoe ToetsChecker economie per vraagtype nakijkt, lees je op economie toetsen nakijken met AI.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op economie oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt conjunctuur voor in het eindexamen economie havo?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 31 vragen over conjunctuur, 6% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 14 van die examens.
In welk examen economie havo stonden de meeste vragen over conjunctuur?
In het examen van 2025, tijdvak 2, met 4 vragen: 11, 13, 21-22.
Hoe oefen ik examenvragen over conjunctuur?
Op deze pagina staan alle vragen over conjunctuur met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.