Examenvragen productie en kosten economie havo
37 vragen over productie en kosten uit 14 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Productie en kosten komt in 14 van de 18 examens economie havo voor, met 37 vragen (7% van alle examenvragen). Het meest in 2023, tijdvak 1 (5 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over productie en kosten
Per examen de vragen over productie en kosten, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 2: Opgave 1 Druiven
Opgavetekst
Fruit bevat veel gezonde voedingsstoffen en vitamines. Fruit wordt steeds populairder bij consumenten. Hierdoor is er sprake van een groei van deze markt.
De EU heeft kwaliteitseisen ingesteld voor druiven die ook gelden voor de import van de EU. Een van de kwaliteitseisen is een beperking van de hoeveelheid bestrijdingsmiddelen. De econoom stelt dat deze kwaliteitseis gevolgen heeft voor de productiekosten van druiven.
Vraag 4 2 punten
Leg uit wat het gevolg is van deze kwaliteitseis voor de productiekosten van druiven binnen de EU.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
- Het gevolg is dat het verminderen van bestrijdingsmiddelen kan leiden tot een toename van de arbeidskosten. (1)
- Omdat er meer onderhoud gedaan moet worden aan de akker, hierdoor zullen de productiekosten van druiven toenemen. (1)
2026, tijdvak 2: Opgave 5 Baanpolarisatie
Opgavetekst
Een econoom onderzoekt de gevolgen van globalisering voor de arbeidsmarkt. Globalisering leidt tot meer internationale handel.
Investeringen in menselijk kapitaal kunnen ook door de werkgever gedaan worden. Deze investeringen kunnen leiden tot verzonken kosten voor de werkgever.
Vraag 30 2 punten
Leg uit hoe de werkgever ervoor kan zorgen dat er geen verzonken kosten optreden.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
- De werkgever kan een clausule in het contract van de werknemer opnemen dat hij/zij een minimale periode in dienst moet blijven. (1)
- Op deze manier kan de werkgever de investering terugverdienen, waardoor er geen verzonken kosten optreden. (1)
2025, tijdvak 1: Fietsen op Bonaire
Opgavetekst
Fietsen op Bonaire wordt steeds populairder. Het wordt gezien als een gezond en duurzaam alternatief voor het vele autogebruik op het eiland. Toeristen maken graag gebruik van huurfietsen om het eiland te verkennen.
Op Bonaire is een beperkt aantal fietsverhuurbedrijven actief. Zij verhuren gewone fietsen voor toeristen die op de goed aangelegde wegen willen fietsen. Daarnaast verhuren de bedrijven speciale mountainbikes aan toeristen die op zandwegen of in nationale parken willen fietsen. Ook de lokale bevolking gebruikt de huurfietsen naast de eigen fiets.
Gebruik bovenstaande tekst.
Verhuurbedrijf Hopi Bon wil ook fietsen gaan verhuren. Het bedrijf gaat fietsenrekken plaatsen langs de kust en in enkele binnenlandse plaatsen. Toeristen kunnen fietsen huren en betalen per dag. Ze kunnen de fietsen overal op het eiland plaatsen in de daarvoor bestemde fietsenrekken. Ze kunnen dan eventueel overstappen op een ander type fiets. Hopi Bon rekent eenzelfde prijs voor de twee typen fietsen. De directeur van Hopi Bon maakt een analyse (zie bron 1).
Gebruik bron 1.
Vraag 9 2 punten
Zijn de variabele kosten degressief, proportioneel of progressief?
Leg je antwoord uit.
Grafiek van GO, MO, GTK en MK (in $) tegen het aantal verhuurde fietsen q van 0 tot 60. Bekijk in Bijlage, pagina 3
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
- De marginale kosten zijn bij elke hoeveelheid / elke q / steeds hetzelfde (weergegeven door een horizontale lijn in de grafiek).
- Daarom zijn de variabele kosten proportioneel (ten opzichte van q).
Opmerking: Het tweede scorepunt uitsluitend toekennen als het een logisch gevolg is van de eerste stap.
Hopi Bon heeft als doelstelling maximale winst.
Gebruik bron 1.
Vraag 10 3 punten
Bereken het resultaat per dag van Hopi Bon.
Bekijk het antwoord
Een juist antwoord bestaat uit:
- De afzet (q) bepalen bij maximale winst.
- De P en GTK bepalen bij maximale winst.
- Het resultaat berekenen bij maximale winst.
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
- (maximale winst wordt bereikt als MO = MK)
- MO = MK geeft q = 25
- Bij een q = 25 hoort een P = 28 en een GTK = 16.
- TW = 28 × 25 − 16 × 25 = $ 300 (per dag)
2025, tijdvak 1: CO₂-rechten
Opgavetekst
De landen van de Europese Unie (EU) hebben een akkoord gesloten waarin staat dat de uitstoot van CO₂ fors moet dalen. De EU geeft elke lidstaat een hoeveelheid CO₂-emissierechten. Een emissierecht geeft het recht tot uitstoot van één ton CO₂. De overheid van een lidstaat mag deze emissierechten verdelen onder haar bedrijven.
De bedrijven kunnen de emissierechten met elkaar verhandelen. Als een bedrijf meer CO₂ wil uitstoten, moet het rechten kopen van een bedrijf dat bereid is minder CO₂ uit te stoten (dan wat het aan emissierechten van de overheid heeft gekregen).
Investeringen in duurzame productiemethoden leiden tot hoge verzonken kosten. Hierdoor gaan bedrijven op zoek naar nieuwe markten, waardoor de totale CO₂-uitstoot niet daalt.
Vraag 17 2 punten
Leg uit dat de hoge verzonken kosten ervoor kunnen zorgen dat de totale CO₂-uitstoot niet daalt.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
- Door de (hoge) verzonken kosten zullen bedrijven alleen investeren als ze deze (specifieke) investeringen kunnen terugverdienen. Hierdoor willen bedrijven meer afzet / nieuwe markten zoeken.
- Hierdoor kan de productie (dusdanig) toenemen, dat (zelfs) bij een duurzamere productiemethode de CO₂-uitstoot kan toenemen waardoor de totale CO₂-uitstoot gelijk kan blijven.
2025, tijdvak 2: Vraag en aanbod van aandelen
Opgavetekst
Uit een krant:
Afgelopen maand daalden de aandelenkoersen in de Verenigde Staten (VS) zeer sterk. In één week zelfs gemiddeld met 8,5 procent. Deze daling wordt door een deel van de beursanalisten gezien als een ‘gezonde’ correctie. Andere analisten maken zich juist zorgen over het effect dat deze daling heeft op het consumentenvertrouwen.
De aandelenkoers wordt bepaald door vraag en aanbod van aandelen op de aandelenmarkt.
Vraag 14 2 punten
Leg het negatieve verband uit tussen de rentestand en de structuurzijde van de economie.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
- Een hogere / lagere rente leidt tot hogere / lagere bedrijfskosten.
- Dit leidt tot een daling / stijging van de investeringen in kapitaalgoederen, waardoor de productiecapaciteit zal dalen / stijgen.
2025, tijdvak 2: Verzekeraar neemt geen risico
Opgavetekst
In een land zijn mensen verplicht zich te verzekeren voor basiszorg. Zorgverzekeraars hebben een wettelijke acceptatieplicht voor de basiszorgverzekering.
De zorgverzekeraars richten zich in hun marketing op specifieke doelgroepen zoals studenten. Met name studenten zijn vanwege hun lage leeftijd over het algemeen gezond, waardoor ze weinig zorgkosten maken. Deze marketing gericht op bepaalde doelgroepen kan echter leiden tot ongewenste situaties op de zorgverzekeringsmarkt.
Zorgverzekeraars A en C zijn beide van plan om een campagne te voeren. Deze campagne is gericht op studenten. De kosten van de campagne zijn voor A en C gelijk vast bedrag. Een econoom maakt een pay-offmatrix (zie bron 2). In deze matrix zijn de winstveranderingen van de verzekeraars niet gelijk aan elkaar als één verzekeraar geen campagne voert en de andere verzekeraar wel.
Als verzekeraar A bijvoorbeeld wel campagne voert en verzekeraar C niet, zal de winst van verzekeraar A met 10% stijgen. Als verzekeraar A geen campagne voert en verzekeraar C wel, zal de winst van verzekeraar C met 9% stijgen.
Gebruik bron 1 en 2.
Bron 2 Pay-offmatrix: procentuele winstveranderingen van zorgverzekeraars
| C | |||
|---|---|---|---|
| geen campagne | wel campagne | ||
| A | geen campagne | 0% ; 0% | -5% ; +9% |
| A | wel campagne | +10% ; -6% | -1% ; -1% |
Vraag 17 2 punten
Leg dit verschil in winstveranderingen uit aan de hand van de gemiddelde constante kosten van de verzekeraars.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van juist antwoord is:
- Zorgverzekeraar A heeft een groter marktaandeel en kan daardoor de constante kosten van de campagne over meer klanten verspreiden, waardoor de gemiddelde constante kosten (voor A) lager zijn.
- Hierdoor is de kostprijs bij verzekeraar A lager. Als zorgverzekeraar A geen campagne voert en zorgverzekeraar C wel, dan zal zorgverzekeraar C studenten winnen (+9%), maar minder als zorgverzekeraar C geen campagne voert en zorgverzekeraar A wel (+10%).
2024, tijdvak 1: Een nieuwe cao
Opgavetekst
Uit een krant, januari 2020

Het gaat economisch goed in Nederland. De overgrote meerderheid van de bedrijven presenteert goede winstcijfers. De landelijke supermarktketens onderhandelen met de vakbonden over een nieuwe collectieve arbeidsovereenkomst (cao). De vakbonden eisen 3,5% loonsverhoging op het jaarsalaris, met een minimale stijging van € 1.000.
Vraag 3 2 punten
Barbara Berends: “U moet zich realiseren dat een loonkostenstijging van 3,5% binnen ons bedrijf, waar de loonkosten 40% van de totale kosten uitmaken, zal leiden tot een productiekostenstijging van 1,4%. De supermarktketens kunnen deze hoge looneis niet betalen.”
Jacco Jansen reageert met uitspraak 1: U spreekt over de nominale productiekostenstijging, maar de reële productiekostenstijging is lager.
Gebruik uitspraak 1 en bron 1.
Bereken de reële productiekostenstijging bij een nominale loonkostenstijging van 3,5% als de loonkosten 40% van de totale kosten uitmaken.
Bekijk het antwoord
- Deze vraag wordt altijd volledig goed gerekend: de scorepunten worden altijd toegekend, ongeacht of er een antwoord is gegeven en ongeacht het antwoord. (2p)
Bij deze vraag moeten de scorepunten altijd worden toegekend, ongeacht of er wel of geen antwoord is gegeven en ongeacht het gegeven antwoord. Het correctievoorschrift merkt op dat het onduidelijk is of de overige productiekosten nominaal of reëel gelijk blijven, waardoor de totale reële productiekosten zowel kunnen dalen als stijgen.
Vraag 4 2 punten
Jacco Jansen reageert met uitspraak 2: Bovendien leidt de gestegen arbeidsproductiviteit tot lagere productiekosten.
Gebruik uitspraak 2.
Leg uit dat een stijging van de arbeidsproductiviteit leidt tot lagere productiekosten.
Bekijk het antwoord
- Een stijging van de arbeidsproductiviteit betekent dat er minder arbeid nodig is om hetzelfde te produceren. (1p)
- Hierdoor dalen de loonkosten (per product), en dus de totale productiekosten. (1p)
2024, tijdvak 1: Speedpedelec
Bron 1 Kosten en opbrengsten voor speedpedelecs Sprinter4

Lijngrafiek. Horizontale as: q (x 100 stuks), van 0 tot 8. Verticale as: euro (x 1.000), van 0 tot 12. Lijnen: GTK, GO, MO en MK. MK is een horizontale lijn bij 3,5; punt A ligt op de verticale as bij 3,5. MO loopt van punt F (q = 0; 12) naar punt P op de horizontale as bij q = 5. GO loopt van F naar beneden tot ongeveer 2,5 bij q = 8. Bij q = 5 ligt punt J op de GO-lijn, op de verticale as bij prijs C (€ 6.000). Bij q = 5 ligt punt K op de GTK-lijn, op de verticale as bij B (€ 5.500). Punt L ligt bij q = 5 op de MK-lijn.
Vraag 9 2 punten
Gebruik bron 1.
Welk vlak geeft de totale winst van Sprinter weer, als het bedrijf streeft naar maximale omzet? Noteer de letters van de hoekpunten van het vlak en leg je keuze uit.
Bekijk het antwoord
- Verwoordt dat als het bedrijf streeft naar maximale omzet, de marginale opbrengst (MO) gelijk is aan 0. (1p)
- Noteert de letters BCJK en verwoordt dat bij q = 500 op de GO-lijn in punt J de prijs C (€ 6.000) af te lezen is, en op de GTK-lijn in punt K de gemiddelde totale kosten B (€ 5.500). De totale winst wordt weergegeven door de hoekpunten BCJK. (1p)
2024, tijdvak 1: Toerisme
Vraag 27 2 punten
Maak onderstaande redenering economisch juist:
De bruto toegevoegde waarde van de Nederlandse bedrijven in de toeristische sector kan worden berekend door te kijken naar het verschil tussen de omzet en de waarde van de …(1)….
Het bbp van een land bestaat uit de toegevoegde waarde van de bedrijven en de toegevoegde waarde van …(2)…. De laatste is gelijk aan …(3)….
Kies uit:
bij (1) ingekochte hulp- en grondstoffen / investeringen / primaire inkomens
bij (2) het buitenland / de overheid
bij (3) de ambtenarensalarissen / het saldo van de primaire inkomens uit het buitenland
Bekijk het antwoord
- (1) ingekochte hulp- en grondstoffen (1p)
- (2) de overheid en (3) de ambtenarensalarissen (1p)
2023, tijdvak 1: Wokakkoord
Vraag 7 2 punten
De Aziatische restaurants in Nederland kampen met een groot tekort aan specialiteitenkoks. Dit tekort is ontstaan doordat Aziatische restaurants in korte tijd zeer populair zijn geworden. Specialiteitenkoks zijn koks die in Azië zijn opgeleid en ervaring hebben met specialistische kooktechnieken. De zeer specialistische kennis en kunde kan tot op heden niet worden aangeleerd op Nederlandse scholen. Omscholingstrajecten van Nederlandse koks hebben ook nog geen specialiteitenkoks opgeleverd die op het vereiste hoge kwaliteitsniveau werken.
Leg uit dat bij de investering in omscholingstrajecten sprake is van verzonken kosten voor de sector van Aziatische restaurants.
Bekijk het antwoord
- Als omgeschoolde Nederlandse koks het door Aziatische restaurants gewenste niveau niet bereiken, kunnen zij niet worden ingezet als kok in deze restaurants (1p)
- De investeringskosten van de scholing kunnen op geen enkele andere manier worden terugverdiend (1p)
2023, tijdvak 1: Olieprijzenoorlog in het vat
Opgavetekst
Bron 9
De oliemarkt is een wispelturige markt, dit werd goed zichtbaar kort na de uitbraak van het coronavirus in 2020.
Uit een krant, maart 2020:
Een gigantische klap voor de olieprijs: binnen één dag met 30% gedaald naar US$ 30 per vat ruwe olie. Voor deze historische prijsdaling zijn twee belangrijke oorzaken. Ten eerste werd in China − vanwege een uitbraak van het coronavirus − een groot deel van de industrie tijdelijk stilgelegd. China is ’s werelds grootste importeur van olie. Ten tweede is tussen Rusland en Saoedi-Arabië een concurrentiestrijd om meer marktaandeel uitgebroken. Er is sprake van een beperkt aantal aanbieders die de oliemarkt domineren, namelijk Rusland, Saoedi-Arabië en de Verenigde Staten (VS).
Bron 2 Geschatte productiekosten per vat ruwe olie

Legenda: gemiddelde transport- en administratiekosten (proportioneel variabel); gemiddelde variabele productiekosten (proportioneel variabel); gemiddelde constante productiekosten.
| Land | Gemiddelde constante productiekosten | Gemiddelde variabele productiekosten | Gemiddelde transport- en administratiekosten |
|---|---|---|---|
| Rusland | 8,9 | 5,8 | 2,6 |
| Saoedi-Arabië | 4,5 | 2,7 | 2,7 |
| Verenigde Staten (VS) | 21,5 | 9,4 | 5,5 |
Vraag 24 2 punten
De dalende olieprijzen waren aanleiding voor Saoedi-Arabië en Rusland om met elkaar in overleg te gaan. De Saoedische minister van Energie stelde: “We bevinden ons in een gevangenendilemma. Daarom stel ik voor dat we afspraken maken over de maximale hoeveelheid olie die we aanbieden om zo de prijzen te verhogen.” De Russische minister van Energie reageerde op zijn Saoedische collega: “Laten we wachten met afspraken maken tot de VS hebben gereageerd op de prijsdaling. Als de VS de huidige productie handhaven, kunnen zij bij een prijsdaling van 30% naar US$ 30 per vat niet winstgevend produceren, terwijl zij dat bij de oude prijs wel konden. Ik verwacht dat de VS de oliemarkt zullen verlaten, zodat de concurrentie op lange termijn wordt beperkt.”
Gebruik bron 2.
Toon met een berekening aan dat de VS bij de nieuwe prijs niet winstgevend kunnen produceren, terwijl zij dat bij de oude prijs wel konden.
Bekijk het antwoord
- Berekent met bron 2 de gemiddelde totale kosten voor de VS: 21,5 + 9,4 + 5,5 = US$ 36,4; dat is meer dan de marktprijs van US$ 30, dus de productie is dan niet kostendekkend (1p)
- De oude marktprijs was 30 / 0,7 = US$ 42,86; dat is meer dan US$ 36,4, dus de productie was toen wel kostendekkend (en er werd winst gemaakt) (1p)
Vraag 25 2 punten
De dalende olieprijzen waren aanleiding voor Saoedi-Arabië en Rusland om met elkaar in overleg te gaan. De Saoedische minister van Energie stelde: “We bevinden ons in een gevangenendilemma. Daarom stel ik voor dat we afspraken maken over de maximale hoeveelheid olie die we aanbieden om zo de prijzen te verhogen.” De Russische minister van Energie reageerde op zijn Saoedische collega: “Laten we wachten met afspraken maken tot de VS hebben gereageerd op de prijsdaling. Als de VS de huidige productie handhaven, kunnen zij bij een prijsdaling van 30% naar US$ 30 per vat niet winstgevend produceren, terwijl zij dat bij de oude prijs wel konden. Ik verwacht dat de VS de oliemarkt zullen verlaten, zodat de concurrentie op lange termijn wordt beperkt.”
Zal de VS op korte termijn de olieproductie stoppen en de oliemarkt verlaten? Verklaar je antwoord.
Bekijk het antwoord
- Omdat de prijs hoger is dan de gemiddelde variabele kosten (en de constante kosten op korte termijn doorlopen) (1p)
- De VS blijft (niet stoppen maar) produceren om het verlies te minimaliseren: het verlies bij blijven produceren is lager dan het verlies bij stoppen (1p)
Het antwoord is nee.
2023, tijdvak 1: Treinmonopolie
Bron 1 Kosten- en opbrengstenstructuur treinvervoer tot 2008

Legenda:
Q = totale hoeveelheid reiskilometers (km) in miljoenen per jaar
GTK = gemiddelde totale kosten in euro’s per km
GVK = gemiddelde variabele kosten in euro’s per km
GO = gemiddelde opbrengst in euro’s per km
MO = marginale opbrengst in euro’s per km
MK = marginale kosten in euro’s per km
Grafiek: horizontale as Q (van 0 tot 3.500), verticale as euro’s per km (van 0,00 tot 1,00). GTK is een gebogen lijn die van boven naar rechts daalt. GVK en MK vallen samen in een horizontale lijn bij € 0,20. GO is een rechte lijn van € 0,60 bij Q = 0 tot € 0,30 bij Q = 3.000. MO is een rechte lijn van € 0,60 bij Q = 0 tot € 0,00 bij Q = 3.000. MO en MK snijden elkaar bij Q = 2.000.
Vraag 29 1 punt
Tot aan 2008 streefde de NS naar minimaal totaal verlies.
Gebruik bron 1.
Leg uit waarom de marginale kosten gelijk zijn aan de gemiddelde variabele kosten.
Bekijk het antwoord
- Verklaart dat de gemiddelde variabele kosten constant zijn (de variabele kosten zijn proportioneel variabel): ieder extra product brengt telkens dezelfde extra kosten met zich mee, dus MK = GVK (1p)
Het correctievoorschrift is aangevuld (aanvulling 2023-1): de juiste formulering is dat de variabele kosten constant zijn of proportioneel variabel.
Vraag 30 2 punten
Tot aan 2008 streefde de NS naar minimaal totaal verlies.
Gebruik bron 1.
Leg met behulp van bron 1 uit bij welke prijs er sprake is van een minimaal totaal verlies.
Bekijk het antwoord
- Het minimale verlies wordt bereikt bij de hoeveelheid Q waarbij MO = MK. (Het snijpunt ligt bij Q = 2.000 miljoen km) (1p)
- In de grafiek is bij Q = 2.000 te zien dat P = GO = € 0,40 per km; de gemiddelde opbrengst per km is lager dan de gemiddelde kosten per km, waardoor er verlies wordt geleden (1p)
De zin met Q = 2.000 staat tussen haakjes en hoeft niet genoemd te worden: het noemen van Q is niet expliciet gevraagd (aanvulling 2023-1).
2023, tijdvak 2: De prijs van medicijnen
Opgavetekst
Bron 1 Opbrengsten en kosten van Antibio

Grafiek met op de horizontale as Q: aantal doosjes Antibio x 1.000 (van 0 tot 900) en op de verticale as de prijs of kosten in dollars (van 0 tot 5.000).
Lijnen:
- GO: een rechte, stippellijn van ongeveer $ 4.000 bij Q = 0 naar $ 0 bij Q = 800.
- MO: een rechte, gestreepte lijn van $ 4.000 bij Q = 0 naar $ 0 bij Q = 400.
- MK: een horizontale, doorgetrokken lijn op $ 500.
- GTK: een doorgetrokken, dalende kromme die bij lage Q hoog begint en bij Q = 800 ongeveer $ 1.050 bereikt.
Afleesbaar: MO en MK snijden bij Q = 350. Bij Q = 350 is GO $ 2.250 en GTK $ 1.750.
Uit een krant
Medicijnfabrikant Fluid legt uit waarom ze veel winst op het medicijn Antibio moet maken. Dankzij het patent op dit medicijn verdient het bedrijf niet alleen de ontwikkelkosten terug, maar kan het ook winst maken. Met deze winst kan de ontwikkeling van weer andere, nieuwe medicijnen worden gefinancierd.
Voordat een medicijnfabrikant een nieuw medicijn op de Amerikaanse markt mag brengen, moet het eerst worden goedgekeurd door de U.S Food and Drug Administration (FDA).
Vraag 19 2 punten
Gebruik het bovenstaande krantenartikel.
Leg uit dat er bij de investeringen die door Fluid zijn gedaan voor medicijnontwikkeling sprake kan zijn van verzonken kosten.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat medicijnfabrikanten specifieke investeringen doen om een medicijn te ontwikkelen. (1p)
- Legt uit dat dit verzonken kosten zijn, omdat deze kosten op geen andere manier kunnen worden terugverdiend dan via verkoop op de Amerikaanse markt, of omdat ze niet terugverdiend kunnen worden als de FDA geen goedkeuring geeft om het medicijn te verkopen. (1p)
2022, tijdvak 1: Koko ziet er brood in
Vraag 5 2 punten
Het Nederlandse bedrijf Koko is momenteel de enige fabrikant ter wereld van kokosbrood, een broodbeleg dat alleen in Nederland wordt geconsumeerd. Een paar jaar geleden waren nog zeven bedrijven actief op de Nederlandse afzetmarkt. Koko was op die markt de fabrikant met de grootste afzet en wist daardoor concurrentievoordeel te behalen op de andere aanbieders. Deze aanbieders gingen failliet of werden door Koko overgenomen.
Leg uit hoe Koko door zijn bedrijfsomvang een concurrentievoordeel heeft kunnen behalen op de andere aanbieders van kokosbrood.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat door de grotere afzet de gemiddelde constante kosten dalen, of dat grondstoffen goedkoper ingekocht kunnen worden door de schaalvoordelen (1p)
- Legt uit dat Koko daardoor ruimte heeft om de prijs te verlagen, waardoor de concurrentiepositie verbetert (1p)
2022, tijdvak 1: Mag het iets meer zijn?
Opgavetekst
Bron 1 aantal supermarkten en winkelvloeroppervlak
| 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | |
|---|---|---|---|---|
| aantal supermarkten | 6.200 | 6.331 | 6.474 | 6.386 |
| winkelvloeroppervlakte x 1.000 m2 | 4.453 | 4.581 | 4.675 | 4.772 |
Vraag 11 2 punten
Er is sprake van schaalvergroting bij supermarkten: de gemiddelde grootte van supermarkten, gemeten in winkelvloeroppervlak, neemt toe. In dezelfde periode is het aantal supermarkten licht gestegen.
Gebruik bovenstaande tekst en bron 1.
Toon met een berekening aan dat er tussen 2017 en 2020 sprake was van schaalvergroting bij supermarkten.
Bekijk het antwoord
- Toont met een berekening aan dat het winkelvloeroppervlak verhoudingsgewijs meer is gestegen dan het aantal supermarkten (vloeroppervlak $\frac{4.772 - 4.453}{4.453} \times 100\% = 7{,}16\%$, aantal supermarkten $\frac{6.386 - 6.200}{6.200} \times 100\% = 3{,}00\%$), of dat het winkelvloeroppervlak per supermarkt is toegenomen (van 718 m2 in 2017 naar 747 m2 in 2020) (1p)
- Concludeert dat de omvang per winkel is gestegen, en dat er dus sprake is van schaalvergroting (1p)
Aanvulling op het correctievoorschrift: de berekening van de toename van het winkelvloeroppervlak is (4.772 - 4.453) / 4.453 x 100% = 7,16% (de noemer is 4.453). De eenheid van het winkelvloeroppervlak is m2. Voor het tweede scorepunt is een correcte onderbouwing van de gevolgtrekking noodzakelijk.
2022, tijdvak 2: De reisbranche in zwaar weer
Vraag 12 1 punt
Uit een krant, 2019:
IFLAS, een reisbureau met reiswinkels in een aantal Nederlandse steden, is failliet verklaard. Econoom Jessica van Min legt uit dat de gemiddelde winst van reisbureaus met een fysieke winkel is gedaald als gevolg van de toegenomen concurrentie met de online reisbureaus: op een all-inclusive reis naar Turkije wordt hooguit een tientje verdiend. Hierdoor zijn reisbureaus met een fysieke winkel kwetsbaar in hun voortbestaan.
Leg uit waarom de online reisbureaus lagere gemiddelde totale kosten (GTK) hebben dan reisbureaus met een fysieke winkel.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat online reisbureaus lagere vaste (constante) kosten hebben, bijvoorbeeld minder huisvestingskosten, waardoor hun gemiddelde totale kosten lager zijn. (1p)
2022, tijdvak 3: Krimpflatie
Opgavetekst
Bron 8
Uit een krant, december 2016:
‘Stille’ prijsopdrijvingen
Een reep chocolade die in gewicht is verlaagd van 225 naar 200 gram, maar nog steeds € 3,49 kost; toiletpapierrollen die 14% minder vellen tellen dan vroeger, maar nog steeds even duur zijn; koffiepads die 0,5 gram minder koffie bevatten, maar waarvoor de consument nog steeds evenveel betaalt. Economen hebben er een naam voor: krimpflatie, een samentrekking van krimp en inflatie.
Door de omvang of het gewicht van een product te verlagen, kunnen producenten voorkomen dat zij de prijzen van hun product moeten verhogen vanwege bijvoorbeeld een stijging van de grondstofkosten. Maar, het kan ook een manier zijn om meer winst te maken.
De krimpflatie werd ook dit jaar niet meegenomen in het standaardmandje van producten dat het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) gebruikt om de consumentenprijsindex (CPI) te bepalen. Woordvoerder Jaap Knoop van het CBS: “De consument is de dupe, want krimpflatie zorgt voor een daling van de koopkracht.”
Bron 2 Gegevens theezakjes van Roy Bos
| Vóór grondstofprijswijziging en inhoudswijziging | Ná grondstofprijswijziging en inhoudswijziging | |
|---|---|---|
| Inhoud doos | 20 theezakjes | 19 theezakjes |
| Afzet | 1.500.000 dozen per jaar | Er worden per jaar evenveel theezakjes verkocht. |
| Kosten per doos | loon € 0,30; verpakking € 0,08; productie € 0,12; grondstoffen € 0,10; overig € 0,06 | De grondstofprijs stijgt met 10%. Alle kosten zijn proportioneel variabel, dat wil zeggen dat ze evenredig dalen met het aantal theezakjes. |
| Gemiddelde winst per doos | € 0,54 | … |
| Verkoopprijs per doos | € 1,20 | € 1,20 |
Vraag 22 4 punten
Theeproducent Roy Bos wordt geconfronteerd met een stijging van de grondstofprijs van de theezakjes. Hij overweegt de inhoud van een doos te verminderen van 20 naar 19 theezakjes en de verkoopprijs te handhaven, omdat hij dan nog winst maakt.
Gebruik bron 2.
Bereken de winststijging per jaar in euro's voor Roy Bos na de grondstofprijswijziging en de inhoudswijziging.
Doe het als volgt:
- Bereken het effect van de grondstofprijswijziging op de gemiddelde totale kosten per doos (GTK).
- Bereken het effect van de inhoudswijziging op de gemiddelde totale kosten per doos (GTK).
- Bereken de nieuwe afzet (Q) en vervolgens de verandering in de totale winst (TW).
Bekijk het antwoord
- Berekent het effect van de grondstofprijsstijging op de GTK van een doos: 0,30 + 0,08 + 0,12 + 0,10 × 1,1 + 0,06 = € 0,67 (1p)
- Berekent het effect van de inhoudsvermindering op de GTK van een doos: 19/20 × € 0,67 = € 0,6365 (1p)
- Berekent de nieuwe afzet: 1.500.000 × 20/19 = 1.578.947 dozen (1p)
- Berekent de winststijging: TW oud = 1.500.000 × € 0,54 = € 810.000; TW nieuw = 1.578.947 × (€ 1,20 − € 0,6365) = € 889.737; winststijging € 79.737 per jaar (1p)
2022, tijdvak 3: Inkt, het zwarte goud?
Opgavetekst
Bron 12
Uit een tijdschrift:
In 2018 werd voor € 9,3 miljard aan inktpatronen omgezet in Europa. De omzet in 2021 is 5 procent hoger dan in 2018.
De prijzen voor inktpatronen zijn hoog. Consumenten zoeken naar een goedkopere, maar kwalitatief gelijkwaardige vervanging van originele inktpatronen, de zogenaamde ‘kloon-patronen’. De grote fabrikanten doen er alles aan om de ‘namakers’ te weren. Daarom zitten op sommige originele inktpatronen wel veertig tot vijftig patenten. Ook vervalt de garantie op de printer als er geen origineel inktpatroon is gebruikt.
Bron 1 Marktaandelen van inktpatronen in procenten van de totale omzet in 2021
| HP | Epson | Canon | Sister | overig | |
|---|---|---|---|---|---|
| Europa | 25 | 22 | 15 | 15 | 23 |
| de wereld | 15 | 16 | 30 | 20 | 19 |
Vraag 25 2 punten
Sister is wereldwijd een van de grotere fabrikanten van printers en inktpatronen met een omzet van meer dan 4 miljard euro.
Gebruik het tijdschriftbericht en bron 1.
Bereken de omzet van Sister-inktpatronen in Europa in 2021.
Bekijk het antwoord
- Berekent de totale omzet van inktpatronen in 2021: € 9.300.000.000 × 1,05 = € 9.765.000.000 (1p)
- Berekent de omzet van Sister in Europa: € 9.765.000.000 × 0,15 = € 1.464.750.000 (1p)
Bron 2 Aanmelden bij de mededingingsautoriteit ACM
De Autoriteit Consument & Markt (ACM) houdt toezicht op de concurrentie tussen bedrijven in Nederland. De ACM kan overnames van bedrijven verbieden om de concurrentie te waarborgen.
Bedrijven moeten een overname bij de ACM melden als aan de volgende twee voorwaarden is voldaan:
1 De wereldwijde omzet van de betrokken ondernemingen in een jaar is in totaal meer dan € 113.450.000.
2 Minstens twee van de betrokken ondernemingen hebben binnen Nederland elk een jaaromzet van minimaal € 30 miljoen.
Vraag 26 2 punten
Inktmarkt.nl is aanbieder van kloon-patronen. De marketingdirecteur legt uit waarom de kloon-patronen van Inktmarkt.nl zo populair zijn: “Wij leveren dezelfde kwaliteit inkt tegen minder dan 50% van de prijs van de originele patronen.”
Sister, met een jaaromzet van 65 miljoen euro op de Nederlandse markt, heeft plannen om de internetwinkel Inktmarkt.nl met een jaaromzet van 20 miljoen euro over te nemen. Inktmarkt.nl verkoopt alleen in Nederland. In bepaalde gevallen moeten overnames verplicht worden aangemeld bij de mededingingsautoriteit.
Gebruik bron 2 en overige informatie uit deze opgave.
Leg uit hoe het overnemen van Inktmarkt.nl voor Sister een mogelijk kostenvoordeel kan opleveren.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat Sister door de overname een grotere afzet (q) krijgt, wat kan leiden tot schaalvoordelen, of dat door de overname de productie van kloonpatronen door concurrenten daalt (1p)
- Noemt dat hierdoor de gemiddelde totale kosten (GTK) of de kostprijs dalen, of dat het minder noodzakelijk is om te innoveren, waardoor de GTK kunnen dalen (1p)
2021, tijdvak 1: Zo goud als een garnaal
Opgavetekst
Bron 1
Een garnalenkotter uit Arnemuiden vangt dagelijks duizenden kilo’s Hollandse garnalen. Op dit moment zijn ze “goud” waard. De prijzen rijzen de pan uit. “Ik heb dit nog nooit meegemaakt”, zegt schipper Rinus. “Verse garnalen zijn kort houdbaar. We brengen onze vangst altijd meteen naar de visveiling en hopen op een goede prijs. We hadden verwacht ongeveer € 3,50 per kilo te krijgen, nu stopt de veilingklok op € 8.” Rinus vermoedt dat de prijsstijging te maken heeft met de verminderde garnalenstand in de Noordzee als gevolg van ongunstige weersomstandigheden.
uit een krant
Bron 1 veranderingen vraag en aanbod Hollandse garnalen op de visveiling als gevolg van ongunstige weersomstandigheden

Vier grafieken (grafiek 1 t/m 4). Verticale as: prijs P (in €). Horizontale as: hoeveelheid Q (in kilogram). Lijnen: Qv (vraag), Qa (aanbod) en de verschoven lijnen Qv' en Qa'. Prijsaanduidingen: 8 en 3,50.
Bron 2 gegevens garnalenkotter van schipper John
| vóór voorgenomen aanpassing | effect van de voorgenomen aanpassing | |
|---|---|---|
| vangstcapaciteit kotter | 125.000 kilogram | + 50.000 kilogram |
| gemiddelde variabele kosten per kilogram | € 2,20 | + 25% |
| totale constante kosten | € 480.000 | + € 50.000 |
Vraag 3 3 punten
Schipper John wil maximaal profiteren van de hoge garnalenprijs. Hij overweegt om te investeren in een technische aanpassing van zijn garnalenkotter, zodat de vangstcapaciteit toeneemt. Met een grotere vangstcapaciteit denkt hij zijn maximale winst te kunnen verhogen.
Bereken met hoeveel procent John de maximale winst denkt te kunnen verhogen als hij de technische aanpassing realiseert.
Gebruik het inleidende krantenfragment en bron 2.
Bekijk het antwoord
- Berekent de winst in de huidige situatie: TO = 8 × 125.000 = € 1.000.000 en TK = 2,20 × 125.000 + 480.000 = € 755.000, dus TW = € 245.000 (1p)
- Berekent de winst in de nieuwe situatie: TO = 8 × 175.000 = € 1.400.000 en TK = 2,75 × 175.000 + 530.000 = € 1.011.250, dus TW = € 388.750 (1p)
- Berekent de winsttoename: (388.750 − 245.000) / 245.000 × 100% = 58,7% (1p)
2021, tijdvak 1: Stimuleren zonder effect
Opgavetekst
Bron 1 de hoogte van de fiscale bijtelling zakelijke leaseauto’s onder de oude en de nieuwe wetgeving

Staafdiagram. Horizontale as: 2016 en 2017 t/m 2020. Verticale as: fiscale bijtelling (%), van 0 tot 25. Legenda: volledig elektrische auto’s (0 gram CO2), hybride auto’s (1-50 gram CO2), overige auto’s (meer dan 51 gram CO2). Afleesbaar: 2016: elektrisch 4%, hybride 15%, overige 21%. 2017 t/m 2020: elektrisch 4%, hybride 22%, overige 22%.
Bron 2 advertentie over private lease
Hoe werkt private lease?
− In tegenstelling tot bij zakelijke lease heeft u geen fiscale bijtelling.
− De kosten van onderhoud, wegenbelasting en verzekering zijn inbegrepen in het maandbedrag van € 415.
− U rekent zelf de brandstof en/of de elektriciteit af.
Bron 3 belastingtarieven box 1 in 2018
| belastbaar jaarinkomen | percentage |
|---|---|
| € 0 t/m € 20.142 | 36,55% |
| € 20.143 t/m € 68.507 | 40,85% |
| € 68.508 of meer | 51,95% |
Vraag 29 2 punten
In het bedrijf van Jolanda van Dijk willen werknemers een positieve bijdrage leveren aan het klimaat. Daarom spreken de werknemers met elkaar af dat ze meer elektrisch gaan rijden met de zakelijke hybride leaseauto in plaats van op fossiele brandstof. Ze hangen een lijstje bij de koffieautomaat waar ze ieders brandstofverbruik op bijhouden.
In 2017 rijdt Jolanda van Dijk een hybride leaseauto van de zaak met een aanschafwaarde van € 45.000. Ze heeft geen andere fiscale bijtellingen of aftrekposten. Haar brutojaarinkomen bedraagt € 69.000 in 2018.
Vanwege de gestegen fiscale bijtelling vraagt Jolanda zich af of ze beter voor private lease in plaats van voor zakelijke lease kan kiezen. Ze bekijkt de voorwaarden van private lease van hetzelfde type auto in een advertentie (zie bron 2). Ook in het geval dat Jolanda kiest voor private lease blijft haar werkgever de kosten van brandstof en/of elektriciteit vergoeden.
Gebruik het tijdschriftartikel, voorgaande tekst, en bron 1, 2 en 3.
Toon met een berekening van de maandelijkse kosten aan wat de beste keuze voor Jolanda van Dijk is voor 2018: private lease of zakelijke lease.
Bekijk het antwoord
- Berekent de extra belasting bij zakelijke lease: 51,95% van 22% van € 45.000 = € 5.143, dat is € 5.143 / 12 = € 428 per maand (1p)
- Concludeert dat private lease de beste keuze is, omdat de kosten van private lease in 2018 € 415 per maand zijn, en zakelijke lease met € 428 per maand duurder is (1p)
2021, tijdvak 3: België prijst zich meer en meer uit de markt
Bron 3 gemiddelde prijsopbouw van een toetje bij Melcopack in 2019
| Post | Euro |
|---|---|
| winst | 0,18 |
| pacht fabriekspand | 0,16 |
| rentelasten machines, fabrieksinrichting en bedrijfsauto's | 0,10 |
| afschrijvingskosten machines, fabrieksinrichting en bedrijfsauto's | 0,08 |
| loonkosten | 0,52 |
| dienstverlening derde bedrijven (transport, schoonmaak, reclame e.d.) | 0,22 |
| energiekosten | 0,07 |
| verpakking | 0,01 |
| melk en andere grondstoffen | 0,11 |
| totaal | 1,45 |
Toelichting
bruto toegevoegde waarde = omzet − inkoopwaarde goederen & diensten
bruto toegevoegde waarde = som van de beloning voor productiefactoren + afschrijving
in euro's
Vraag 10 2 punten
De directeur van Melcopack besluit ondanks het loonkostenvoordeel van de buurlanden om Melcopack toch niet naar het buitenland te verplaatsen vanwege de hoge kosten van de verplaatsing. Om toch winstgevend te kunnen blijven, wil hij de loonkosten bewaken. Hiervoor stelt hij dat de loonkosten als percentage van de bruto toegevoegde waarde niet verder mogen stijgen.
Gebruik bron 3.
Laat met een berekening zien dat het aandeel van de loonkosten maximaal 50% van de bruto toegevoegde waarde van een toetje mag bedragen.
Bekijk het antwoord
- Berekent de bruto toegevoegde waarde: 1,45 − (0,22 + 0,07 + 0,01 + 0,11) = 1,04, of 0,18 + 0,16 + 0,10 + 0,08 + 0,52 = 1,04. (1p)
- Berekent het aandeel van de loonkosten: 0,52 / 1,04 = 0,5, dus 50%. (1p)
2021, tijdvak 3: Eigen energiecentrale
Bron 1 offerte aanleg windturbine
Aanvrager: Mevr. E van Buren, Schoolstraat 14, 5128 MM Oosterwijk.
Plaatsen van een viertal windturbines op het dak van de woning aan de Schoolstraat 14 te Oosterwijk ten behoeve van de opwekking van elektriciteit. Aansluiten van de installatie op het elektriciteitsnet van de woning.
| Omschrijving | Bedrag |
|---|---|
| 4 windturbines inclusief technische aanpassing in het huis | € 7.200,00 |
| Installatiekosten 6 arbeidsuren à € 52,- | € 312,00 |
| btw 6% over € 312,00 = € 18,72 | |
| btw 21% over € 7.200,00 = € 1.512,00 | |
| totaal btw | € 1.530,72 |
| totaal offerte | € 9.042,72 |
Bron 2 elektriciteitsnota 2019
Mevr. E van Buren, Schoolstraat 14, 5128 MM Oosterwijk.
| Omschrijving | Bedrag |
|---|---|
| Leveringsperiode 1-1-2019 tot en met 31-12-2019 | |
| Beginstand meter: 115.069 kWh | |
| Eindstand meter: 117.591 kWh | |
| Verbruikskosten: 2.522 x € 0,1634 per kWh | € 412,09 |
| Energiebelasting: 2.522 x € 0,0688 per kWh | € 173,51 |
| Vast tarief 365 x € 0,55 per dag | € 200,75 |
| Administratiekosten € 2,00 per maand | € 24,00 |
| totaal exclusief btw | € 810,35 |
| btw 21% | € 170,17 |
| totaal inclusief btw | € 980,52 |
Vraag 12 3 punten
Els overweegt om RidgeBlade windturbines te laten plaatsen op haar woning, zodat ze zelf energie kan opwekken. Ze vraagt een offerte aan bij een installateur (zie bron 1). Ze gaat ervan uit dat ze na de installatie 60 procent van haar elektriciteitsverbruik kan opwekken met de windturbines.
Gebruik bron 1 en bron 2.
Bereken in hoeveel jaar Els de kosten van de windturbines zou kunnen terugverdienen op basis van haar verbruik in 2019 en bij gelijkblijvende energietarieven.
Rond de uitkomst naar boven af op hele jaren.
Bekijk het antwoord
- Berekent het verbruik en de energiebelasting met de windturbines: (€ 412,09 + € 173,51) × 1,21 = € 708,58. (1p)
- Berekent de jaarlijkse besparing: 60% van € 708,58 = € 425,15 per jaar. (1p)
- Berekent de terugverdientijd: € 9.042,72 / € 425,15 = 21,3 jaar, naar boven afgerond op 22 jaar. (1p)
Het antwoord is 22 jaar (21,3 jaar, naar boven afgerond op hele jaren).
Vraag 14 1 punt
Leg uit waarom de gemiddelde constante kosten voor de RidgeBlade zullen dalen als de verkopen toenemen.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de totale constante kosten (TCK) over een groter aantal producten worden verdeeld, waardoor de gemiddelde constante kosten (GCK) lager worden. (1p)
2019, tijdvak 2: Vlees belast
Opgavetekst
Uit een krant, 2017
Vleesconsumptie heeft grote gevolgen voor de gezondheid en het milieu. Zo is de productie van vlees wereldwijd verantwoordelijk voor bijna een kwart van de uitstoot van CO2. In Nederland wordt veel vlees gegeten. Daarom pleit het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) voor een belastingheffing op vlees: de vleestaks. Duurder vlees betekent minder consumptie van vlees, is de overtuiging. “In de winkel letten consumenten alleen op de prijs. Bedrijven willen op hun beurt de consument dienen én winst maken, wat dan vaak ten koste gaat van milieubewust produceren”, aldus het RIVM.
Bron 2
De directie van vleesproducent Kuus bv heeft een onderzoeksrapport over de vleestaks bestudeerd. Daarin staat dat een vaste heffing op vlees van € 0,50 per kilo kan zorgen voor een flinke reductie van de uitstoot van CO2. De financieel directeur krijgt de opdracht door te rekenen welke invloed de invoering van deze heffing heeft op de winst van Kuus bv. De bedrijfsdoelstelling blijft maximale totale winst. De financieel directeur heeft de huidige financiële gegevens in een overzicht en in een figuur gezet (zie bron 1).
Bron 1 Financiële gegevens Kuus bv vóór doorberekening vleestaks van € 0,50 per kilo
| verkoopprijs | € 4 per kilo |
| afzet | 4.000.000 kilo |
| totale winst | € 5.750.000 |
| totale kosten | TK = 2Q + 2,25 (x € 1.000.000) |
| prijs-afzetfunctie | GO = −0,5Q + 6 |
| marginale opbrengsten | MO = −Q + 6 |
| Q is het aantal kilo’s vlees (× 1.000.000) |
Bron 1

Grafiek met op de verticale as de prijs (€ per kilo) en op de horizontale as de hoeveelheid (Q, x 1.000.000). Afleesbaar: de lijn GO (prijs-afzetfunctie) snijdt de prijsas bij 6 en de hoeveelheidsas bij 12. De lijn MO (marginale opbrengsten) snijdt de prijsas bij 6 en de hoeveelheidsas bij 6. De lijn MK = GVK is horizontaal bij een prijs van 2.
Vraag 3 2 punten
Gebruik bovenstaande tekst en bron 1 bij vraag 3 tot en met 6.
Leg uit dat door invoering van de heffing op vlees (de vleestaks) de gemiddelde variabele kosten stijgen.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de heffing van € 0,50 per kilo vlees elke kilo 50 cent duurder maakt om aan te bieden, waardoor de gemiddelde variabele kosten stijgen (2p)
Vraag 4 3 punten
Bereken hoeveel procent van de heffing (de vleestaks) ná invoering van de heffing wordt doorberekend in de verkoopprijs.
Bekijk het antwoord
- Past MO = MK toe op de nieuwe situatie (−Q + 6 = 2 + 0,50), berekent Q = 3,5 (x 1.000.000) en P = € 4,25 (2p)
- Berekent het doorberekende deel van de heffing: (4,25 − 4) / 0,50 × 100% = 50% (1p)
Zonder toepassing van MO = MK geen volledig aantal scorepunten toekennen.
Vraag 5 2 punten
Bereken het bedrag van de verandering van de winst als gevolg van de heffing.
Bekijk het antwoord
- Berekent de winst na de heffing: TO = 4,25 × 3.500.000 = € 14.875.000 en TK = 2,5 × 3.500.000 + 2.250.000 = € 11.000.000, dus de winst (TW) is € 3.875.000 (1p)
- Berekent de afname van de winst: € 5.750.000 − € 3.875.000 = € 1.875.000 (1p)
Bij doorwerkfouten uit vraag 3 of vraag 4 (Q en GVK) geen scorepunt in mindering brengen.
2018, tijdvak 1: Hoe duur is de suiker?
Opgavetekst
Bron 1 fragment uit het SMS-ondernemingsplan 2013
- 1. investeringsprogramma in 2013 van 1.000 miljoen Surinaamse dollar (SRD) in landbouwgrond en in installaties om suikerriet te kunnen omzetten in suiker en/of biobrandstof
- 2. jaarlijks 42.000.000 kg (= 42.000 ton) suikerriet verbouwen
- 3. dit suikerriet verwerken tot suiker, onder de voorwaarde dat de minimale opbrengst 760 United States dollars (USD) per ton suiker is
- 4. indien deze opbrengst niet gerealiseerd kan worden, het suikerriet verwerken tot biobrandstof
Opmerking bij punt 3:
Vanwege de geringe binnenlandse vraag zal het grootste gedeelte van de suikerproductie geëxporteerd moeten worden naar de Europese Unie (EU) en/of de Verenigde Staten (VS).
Bron 2 wisselkoers euro ten opzichte van US dollar (USD) en Surinaamse dollar (SRD) (jaargemiddelden)
| jaar | euro | USD | SRD |
|---|---|---|---|
| 2011 | 1 | 1,32 | 3,64 |
| 2012 | 1 | 1,34 | 4,56 |
| 2013 | 1 | 1,37 | 4,24 |
| 2014 | 1 | 1,35 | 4,38 |
| 2015 | 1 | 1,38 | 4,41 |
Vraag 14 2 punten
Suriname wil weer gaan meetellen als producent van suiker. Suikerriet wordt sinds 1980 nog maar mondjesmaat verbouwd in Suriname, terwijl Suriname gedurende een lange periode daarvoor een belangrijke suikerproducent was. Suikerriet is een grondstof voor suiker, maar van suikerriet kan ook biobrandstof worden gemaakt. Biobrandstof wordt gebruikt als energiebron voor bijvoorbeeld auto’s en elektriciteitscentrales. De Staatsolie Maatschappij Suriname (SMS) heeft al fors geïnvesteerd om vanaf 2016 suikerriet te kunnen omzetten in suiker en/of biobrandstof. Dat blijkt uit het SMS-ondernemingsplan van 2013 (zie bron 1).
Gebruik bron 1 en 2.
Bereken hoeveel US dollar er door SMS in 2013 is geïnvesteerd in het suikerrietproject.
Bekijk het antwoord
- Berekent de investering in USD: 1.000 miljoen SRD ⋅ 1,37 / 4,24 = 323,1 miljoen USD (2p)
Een voorbeeld van een juiste berekening: 1.000 miljoen SRD ⋅ 1,37 / 4,24 = 323,1 miljoen USD.
Bron 3 wereldmarktprijs van suiker in US dollar (jaargemiddelden)

| Jaar | Prijs |
|---|---|
| 2008 | 0,12 |
| 2009 | 0,18 |
| 2010 | 0,22 |
| 2011 | 0,27 |
| 2012 | 0,21 |
| 2013 | 0,14 |
Vraag 15 2 punten
Suriname wil weer gaan meetellen als producent van suiker. SMS produceert suiker onder de voorwaarde dat de minimale opbrengst 760 United States dollars (USD) per ton suiker is (zie bron 1). Op de wereldmarkt wordt suiker gemeten in de Engelse inhoudsmaat pound. SMS waardeert in haar ondernemingsplan van 2013 de opbrengst van suiker in kilogrammen (kg).
Gebruik bron 3.
Wordt in 2013 voldaan aan de voorwaarde van een minimale opbrengst van 760 US dollar per ton suiker? Toon dit aan met een berekening.
Bekijk het antwoord
- Concludeert dat er in 2013 niet aan de voorwaarde van 760 US dollar per ton wordt voldaan (1p)
- Toont met een berekening aan dat de wereldmarktprijs in 2013 uitkomt op 0,14 / 0,454 = 0,31 US dollar per kilo, dus 310 US dollar per ton (1p)
Het antwoord is nee: er wordt niet aan de voorwaarde voldaan. Een voorbeeld van een juiste berekening: wereldmarktprijs van suiker in 2013: 0,14 / 0,454 = 0,31 US dollar per kilo = 310 US dollar per ton.
2018, tijdvak 2: Brabantse nachten zijn lang
Opgavetekst
Bron 1 verwachte opbrengsten en kosten van de Brabantse Avond

Grafiek met op de horizontale as het aantal kaartjes (x 1.000), van 0 tot 13, en op de verticale as euro, van 0 tot 100. De lijn GO (gemiddelde opbrengst per kaartje) en de lijn MO (marginale opbrengst) beginnen allebei bij 80 euro bij 0 kaartjes. GO loopt af tot 0 bij 12 (x 1.000 kaartjes), MO tot 0 bij 6 (x 1.000 kaartjes). De horizontale lijn MK = GVK ligt op 10 euro.
Hierbij geldt:
| Grootheid | Formule |
|---|---|
| verwachte vraag naar kaartjes | Qv = −150P + 12.000 |
| capaciteit locatie | 6.000 bezoekers |
| verwachte totale kosten | TK = 10Q + 123.750 |
P = prijs van een kaartje in euro's
GO = gemiddelde opbrengst per kaartje
Q = aantal kaartjes
MO = marginale opbrengst
MK = marginale kosten
GVK = gemiddelde variabele kosten
Vraag 1 2 punten
Voetbalvereniging Z8G uit de Brabantse Kempen viert binnenkort haar 60-jarig jubileum. De feestcommissie is van plan een spectaculaire Brabantse Avond te organiseren met een optreden van Guus Meeuwis als hoofdact. De locatie hiervoor is het sportpark en de naastgelegen weilanden die worden gehuurd. De penningmeester heeft een inschatting gemaakt van de opbrengsten en kosten (zie bron 1).
Geef een voorbeeld van vaste (constante) kosten van de Brabantse Avond en licht toe waarom deze kosten constant zijn.
Bekijk het antwoord
- Noemt een voorbeeld van vaste kosten van de Brabantse Avond, zoals de huur van de weilanden, het podium of de tent, of de gage van Guus Meeuwis. (1p)
- Licht toe dat deze kosten onafhankelijk zijn van het aantal verkochte toegangskaartjes. (1p)
Vraag 3 2 punten
Voetbalvereniging Z8G uit de Brabantse Kempen viert binnenkort haar 60-jarig jubileum. De feestcommissie is van plan een spectaculaire Brabantse Avond te organiseren met een optreden van Guus Meeuwis als hoofdact. De locatie hiervoor is het sportpark en de naastgelegen weilanden die worden gehuurd. De penningmeester heeft een inschatting gemaakt van de opbrengsten en kosten (zie bron 1).
Gebruik de uitspraak van de secretaris en bron 1. Toon aan met een berekening dat de verwachte totale constante kosten van de Brabantse Avond € 123.750 bedragen.
Bekijk het antwoord
- Berekent met P = € 25 de gemiddelde constante kosten: GCK = € 25 − € 10 = € 15. (1p)
- Berekent Qv = 8.250 bij P = € 25 en de totale constante kosten als TCK = € 15 · 8.250 = € 123.750. (1p)
Vraag 4 2 punten
Voetbalvereniging Z8G uit de Brabantse Kempen viert binnenkort haar 60-jarig jubileum. De feestcommissie is van plan een spectaculaire Brabantse Avond te organiseren met een optreden van Guus Meeuwis als hoofdact. De locatie hiervoor is het sportpark en de naastgelegen weilanden die worden gehuurd. De penningmeester heeft een inschatting gemaakt van de opbrengsten en kosten (zie bron 1).
Gebruik bron 1. Bereken de winst van de Brabantse avond bij het voorstel van de locatiebeheerder (zie de uitspraken van de feestcommissie).
Bekijk het antwoord
- Berekent met Q = 6.000 de prijs P = € 40 uit de vraagfunctie Qv = −150P + 12.000. (1p)
- Berekent de winst als TW = TO − TK = € 240.000 − € 183.750 = € 56.250. (1p)
Vraag 5 2 punten
Voetbalvereniging Z8G uit de Brabantse Kempen viert binnenkort haar 60-jarig jubileum. De feestcommissie is van plan een spectaculaire Brabantse Avond te organiseren met een optreden van Guus Meeuwis als hoofdact. De locatie hiervoor is het sportpark en de naastgelegen weilanden die worden gehuurd. De penningmeester heeft een inschatting gemaakt van de opbrengsten en kosten (zie bron 1).
Gebruik bron 1. Toon aan met een berekening dat de locatie bij het voorstel van de penningmeester maar voor 87,5% wordt benut.
Bekijk het antwoord
- Toont met een berekening aan dat de bezettingsgraad 5.250 / 6.000 · 100% = 87,5% is, waarbij 5.250 het aantal kaartjes is waarbij MO = MK (maximale totale winst), afgelezen uit bron 1. (2p)
Hoe vaak productie en kosten in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 2 | 4, 30 | 2 | 7% |
| 2025, tijdvak 1 | 9-10, 17 | 3 | 12% |
| 2025, tijdvak 2 | 14, 17 | 2 | 7% |
| 2024, tijdvak 1 | 3-4, 9, 27 | 4 | 14% |
| 2023, tijdvak 1 | 7, 24-25, 29-30 | 5 | 16% |
| 2023, tijdvak 2 | 19 | 1 | 4% |
| 2022, tijdvak 1 | 5, 11 | 2 | 7% |
| 2022, tijdvak 2 | 12 | 1 | 3% |
| 2022, tijdvak 3 | 22, 25-26 | 3 | 11% |
| 2021, tijdvak 1 | 3, 29 | 2 | 7% |
| 2021, tijdvak 3 | 10, 12, 14 | 3 | 10% |
| 2019, tijdvak 2 | 3-5 | 3 | 11% |
| 2018, tijdvak 1 | 14-15 | 2 | 7% |
| 2018, tijdvak 2 | 1, 3-5 | 4 | 14% |
In 14 van de 18 ingedeelde examens economie havo staat een vraag over productie en kosten, samen 37 vragen (7% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2023, tijdvak 1: 5 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 7% van de vragen over productie en kosten, daarvoor 8%. Dat aandeel is dus stabiel.
Oefenen met productie en kosten
Maak de 15 nieuwste examenvragen over productie en kosten online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over productie en kosten
Andere onderwerpen economie havo
- Overheid en belastingen
- Risico en verzekeren
- Vraag en aanbod
- Marktvormen
- Internationale handel
- Inkomen en consumptie
- Geld en inflatie
- Arbeidsmarkt
- Conjunctuur
- Speltheorie
Productie en kosten op andere niveaus
- Examenvragen productie en kosten economie vmbo-bb
- Examenvragen productie en kosten economie vmbo-gl/tl
- Examenvragen productie en kosten economie vmbo-kb
- Examenvragen productie en kosten economie vwo
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen economie havo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Hoe ToetsChecker economie per vraagtype nakijkt, lees je op economie toetsen nakijken met AI.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op economie oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt productie en kosten voor in het eindexamen economie havo?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 37 vragen over productie en kosten, 7% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 14 van die examens.
In welk examen economie havo stonden de meeste vragen over productie en kosten?
In het examen van 2023, tijdvak 1, met 5 vragen: 7, 24-25, 29-30.
Hoe oefen ik examenvragen over productie en kosten?
Op deze pagina staan alle vragen over productie en kosten met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.