Examenvragen marktvormen economie havo

49 vragen over marktvormen uit 18 centrale examens van 2018 tot en met 2026.

Kort antwoord

Marktvormen komt in 18 van de 18 examens economie havo voor, met 49 vragen (10% van alle examenvragen). Het meest in 2021, tijdvak 3 (6 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.

Alle examenvragen over marktvormen

Per examen de vragen over marktvormen, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.

Oefen de vragen over dit onderwerp online

2026, tijdvak 1: Suikertaks

Opgavetekst

Een gezondheidsbureau in Groot-Brittannië onderzoekt een heffing op suikerhoudende voeding (de suikertaks).

Gebruik figuur 3.

Vraag 29 3 punten

Bereken de verandering van de maximale winst van de frisdrankproducent nadat de suikertaks is ingevoerd.

Lijngrafiek met de lijnen MO, MK en GO van de frisdrankproducent tegen het aantal liters frisdrank in miljoenen liters. Bekijk in Opgaven, pagina 10

Bekijk het antwoord

Een voorbeeld van een juist antwoord is:

  • De oude winst is (bij MO = MK) gelijk aan 9 x (2,75 − 0,5) = £ 20,25 miljoen. (1)
  • De MK stijgt naar 1, waarbij de nieuwe winst gelijk is aan 8 x (3 − 1) = £ 16 miljoen. (1)
  • De winst verandert met 16 miljoen − 20,25 miljoen = −£ 4,25 miljoen. (1)

Opmerking: Als de leerling met een oude prijs van 2,7 of 2,8 rekent, kan de maximale score worden behaald.

Opmerking: Als de leerling de verandering van de winst in procenten berekent, kan de maximale score worden behaald.

Vraag 29 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Opgave 4 Stop: verkeersbordenkartel

Opgavetekst

De overheid van Nederland doet een aanbesteding voor nieuwe verkeersborden. Hiervoor vraagt ze alle vijf ondernemingen die actief zijn op deze markt, om een bod uit te brengen. De ondernemingen weten niet van elkaar wat de hoogte is van het bod dat zij gaan uitbrengen. De overheid kiest voor het laagste bod, omdat de productie en levering bij elke onderneming hetzelfde is.

Afbeelding bij Opgave 4 Stop: verkeersbordenkartel (opgaven-p8-1.webp).

Vraag 21 2 punten

Maak van onderstaande tekst een economisch juiste redenering. De markt voor verkeersborden heeft kenmerken van de marktvorm ...(1)… met een …(2)… product. Bij deze aanbesteding is er sprake van …(3)… en als gevolg hiervan leidt deze aanbesteding tot een …(4)… bod.

Kies uit:

bij (1) volledige mededinging / monopolistische concurrentie / oligopolie

bij (2) homogeen / heterogeen

bij (3) asymmetrische informatie / averechtse selectie

bij (4) laag / hoog

Bekijk het antwoord

(1) oligopolie

(2) homogeen

(3) asymmetrische informatie

(4) laag

  • (1) en (2) juist (1)
  • (3) en (4) juist (1)

Vraag 21 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Fietsen op Bonaire

Opgavetekst

Fietsen op Bonaire wordt steeds populairder. Het wordt gezien als een gezond en duurzaam alternatief voor het vele autogebruik op het eiland. Toeristen maken graag gebruik van huurfietsen om het eiland te verkennen.

Op Bonaire is een beperkt aantal fietsverhuurbedrijven actief. Zij verhuren gewone fietsen voor toeristen die op de goed aangelegde wegen willen fietsen. Daarnaast verhuren de bedrijven speciale mountainbikes aan toeristen die op zandwegen of in nationale parken willen fietsen. Ook de lokale bevolking gebruikt de huurfietsen naast de eigen fiets.

Gebruik bovenstaande tekst.

Vraag 8 2 punten

Maak van onderstaande tekst een economisch juiste redenering.

De Bonairiaanse fietsverhuurmarkt kan worden gezien als ...(1).... De huurfietsen kunnen worden gezien als ...(2)... producten. Huurfietsen en eigen fietsen kunnen worden gezien als ...(3)... goederen.

Kies uit:

  • bij (1) volkomen concurrentie / monopolistische concurrentie / oligopolie
  • bij (2) homogene / heterogene
  • bij (3) substitutie / complementaire
Bekijk het antwoord
  • (1) oligopolie
  • (2) heterogene
  • (3) substitutie

Vraag 8 in het hele examen

De welvaart die ontstaat op deze fietsverhuurmarkt kan worden gemeten aan de hand van het consumenten- en producentensurplus. Door een prijsverlaging stijgt de welvaart.

Gebruik bron 1.

Vraag 11 3 punten

Leg het welvaartseffect uit als Hopi Bon een lagere prijs rekent dan de prijs bij maximale winst.

Doe het als volgt:

  • Leg het effect van een lagere prijs uit op het consumentensurplus.
  • Leg het effect van een lagere prijs uit op het dalende producentensurplus.
  • Leg het effect van een lagere prijs uit op het stijgende producentensurplus.
Bekijk het antwoord

Een voorbeeld van een juist antwoord is:

  • Door een lagere prijs wordt het verschil tussen de betalingsbereidheid en de prijs groter / worden er meer producten verhuurd, waardoor het consumentensurplus zal stijgen.
  • Door een lagere prijs wordt het verschil tussen de leveringsbereidheid / MK en de prijs kleiner, waardoor het producentensurplus zal dalen.
  • Door een lagere prijs worden er meer producten verhuurd, waardoor het producentensurplus zal stijgen.

Vraag 11 in het hele examen

De directeur wil de lokale bevolking een jaarabonnement aanbieden, zodat ook zij meer gebruik kunnen maken van de huurfietsen. Dit jaarabonnement voor de inwoners is persoonsgebonden. De inwoners betalen een lagere prijs per dag dan de toeristen.

Vraag 13 2 punten

Leg uit of het plan van de directeur voldoet aan de twee voorwaarden van prijsdiscriminatie.

Bekijk het antwoord

Een juist antwoord bevat:

  • een uitleg dat er wordt voldaan aan het scheiden van deelmarkten.
  • een uitleg of er wordt voldaan aan het vermijden van onderlinge doorverkoop.

Een voorbeeld van een juist antwoord is:

  • De inwoners moeten aan kunnen tonen dat zij een inwoner zijn, dus is er sprake van gescheiden deelmarkten.
  • De (goedkopere) abonnementen kunnen niet worden doorverkocht aan toeristen, want deze zijn persoonsgebonden. Aan beide voorwaarden wordt voldaan, dus prijsdiscriminatie is succesvol.

of

  • De (goedkopere) abonnementen kunnen door de inwoners worden doorverkocht aan de toeristen. Slechts aan een van beide voorwaarden wordt voldaan, dus prijsdiscriminatie is niet succesvol.

Vraag 13 in het hele examen

2025, tijdvak 1: AI in de verzekeringssector

Opgavetekst

Door de steeds grotere beschikbaarheid van gegevens en de sterk toegenomen rekenkracht van computers heeft artificiële intelligentie (AI) zich sinds 2023 snel ontwikkeld. Met behulp van artificiële intelligentie kunnen grote hoeveelheden gegevens worden geanalyseerd. Steeds meer verzekeraars maken gebruik van artificiële intelligentie bij het beoordelen van individuele risico’s van verzekerden en daardoor bij het vaststellen van een premie per verzekerde.

Gebruik bovenstaande tekst.

Vraag 26 1 punt

Geef een verklaring waarom de verzekeringsmarkt een markt is van onvolkomen concurrentie.

Bekijk het antwoord

Voorbeelden van een juist antwoord zijn:

  • Op een markt van onvolkomen concurrentie heeft de aanbieder invloed op de prijs. Uit de tekst blijkt dat de verzekeraar de premie kan vaststellen (met behulp van artificiële intelligentie).
  • Op een markt van onvolkomen concurrentie is er geen sprake van transparantie. Uit de tekst blijkt dat de verzekeraar artificiële intelligentie gebruikt om risico’s in te schatten en dus is de markt niet transparant.

Vraag 26 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Verzekeraar neemt geen risico

Opgavetekst

In een land zijn mensen verplicht zich te verzekeren voor basiszorg. Zorgverzekeraars hebben een wettelijke acceptatieplicht voor de basiszorgverzekering.

De zorgverzekeraars richten zich in hun marketing op specifieke doelgroepen zoals studenten. Met name studenten zijn vanwege hun lage leeftijd over het algemeen gezond, waardoor ze weinig zorgkosten maken. Deze marketing gericht op bepaalde doelgroepen kan echter leiden tot ongewenste situaties op de zorgverzekeringsmarkt.

Gebruik bovenstaande tekst en bron 1.

27,822,516,214,419,1ABCDoverige
Bron 1 Marktaandeel als percentage van de totale afzet van de verschillende zorgverzekeraars in Nederland

Vraag 16 2 punten

Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste redenering.

Op de markt van basiszorgverzekeringen is er sprake van …(1)… solidariteit. De zorgverzekeraars zijn actief op een …(2)…. Op deze markt is er sprake van …(3)… concurrentie. Het aantrekken van studenten leidt tot …(4)… voor de zorgverzekeraar die de studenten aantrekt.

Kies uit:

  • bij (1) verplichte / vrijwillige
  • bij (2) oligopolistische markt / markt van monopolistische concurrentie
  • bij (3) volkomen / onvolkomen
  • bij (4) averechtse selectie / risico-aversie / kostenvoordeel
Bekijk het antwoord
  • (1) verplichte
  • (2) oligopolistische markt
  • (3) onvolkomen
  • (4) kostenvoordeel

indien (1) en (4) juist: 1 scorepunt; indien (2) en (3) juist: 1 scorepunt.

Vraag 16 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Speedpedelec

Vraag 8 2 punten

De drie grootste aanbieders van speedpedelecs hebben gezamenlijk 70% van de markt van speedpedelecs in handen. Iedere aanbieder heeft binnen het assortiment keuzemogelijkheden, zoals design, vermogen en sterkte van de accu.
Sprinter is een van de aanbieders van speedpedelecs. Over type Sprinter4 zijn de volgende gegevens bekend:
Marginale kosten (MK) € 3.500
Totale constante kosten (TCK) € 1.000.000
Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst.
− De marktvorm van de markt van speedpedelecs wordt …(1)… genoemd.
− Een speedpedelec is een …(2)… goed.
− Bij type Sprinter4 is sprake van …(3)… variabele kosten.
Kies uit:
bij (1) volkomen concurrentie / monopolistische concurrentie / oligopolie
bij (2) homogeen / heterogeen
bij (3) proportioneel / progressief / degressief

Bekijk het antwoord
  • (1) oligopolie en (2) heterogeen (1p)
  • (3) proportioneel (1p)

Vraag 8 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Een valse start

Vraag 15 2 punten

Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst.
− Op de woningmarkt zijn veel individuele vragers en aanbieders actief. De aangeboden woningen zijn …(1)… goederen. De woningmarkt kan daarom het best worden omschreven als …(2)….
− De inkomenselasticiteit van de vraag naar huurwoningen in de vrije sector is voor starters op de Nederlandse woningmarkt gelijk aan -0,5. Dit betekent dat starters een huurwoning als een …(3)… goed beschouwen.
Kies uit:
bij (1) heterogene / homogene
bij (2) monopolistische concurrentie / oligopolie / volkomen concurrentie
bij (3) inferieur / luxe / primair

Bekijk het antwoord
  • (1) heterogene en (2) monopolistische concurrentie (1p)
  • (3) inferieur (1p)

Vraag 15 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Toerisme

Vraag 30 2 punten

Adviesbureau De Toerist heeft onderzocht hoe het toerisme beter kan worden gespreid over het hele land. Het blijkt dat buitenlandse toeristen in Nederland relatief weinig met het openbaar vervoer reizen. Het adviesbureau pleit ervoor om buitenlandse toeristen via prijsdiscriminatie aan te zetten tot meer gebruik van het openbaar vervoer.
Leg uit dat het toepassen van prijsdiscriminatie in het openbaar vervoer ertoe kan leiden dat het groen bbp stijgt.

Bekijk het antwoord
  • Verwoordt een correcte redenering dat een lagere prijs (P) leidt tot een hogere afzet (Q): indien buitenlandse toeristen een lagere prijs betalen (dan Nederlanders), zullen zij sneller bereid zijn het openbaar vervoer te gebruiken. (1p)
  • Legt een correcte relatie tussen reizen per openbaar vervoer en het groen bbp: hierdoor is er minder overbelasting van het wegennet / minder vervuiling / minder drukte op bepaalde plekken, waardoor schade aan het milieu daalt (en daardoor kan het groen bbp stijgen). (1p)

Vraag 30 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Cashewnoten

Vraag 1 2 punten

Cashewnoten zijn een belangrijk exportproduct voor Tanzania en een belangrijke bron van inkomsten voor de vele cashewnotenboeren in dat land. De cashewnotenboeren bieden hun oogst aan op een veiling. De veilingklok laat een hoge startprijs zien. Daarna zakt de prijs per kilogram, totdat een koper akkoord is en de cashewnoten koopt voor de aangegeven prijs. Alle cashewnoten zijn van dezelfde soort en kwaliteit. Van welke marktvorm is sprake op de cashewnotenmarkt? Geef twee kenmerken van deze marktvorm.

Bekijk het antwoord
  • Noemt volledige mededinging (volkomen concurrentie) en twee juiste kenmerken van die marktvorm. (2p)

Puntentabel uit het correctievoorschrift: volledige mededinging en twee juiste kenmerken: 2 punten. Volledige mededinging en één juist kenmerk: 1 punt. Geen volledige mededinging, maar wel twee juiste kenmerken: 1 punt. Alle andere antwoorden: 0 punten. Juiste kenmerken zijn onder meer: veel aanbieders; een homogeen product; transparantie (vragers en aanbieders kunnen de gehele markt overzien); vrije toe- en uittreding; verkopers hebben geen marktmacht en zijn prijsnemers.

Vraag 1 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Kiezen voor een tandarts

Vraag 8 2 punten

Uit een krant, januari 2024: De overheid van een land wil meer marktwerking in de tandzorg. Vandaar dat er vanaf 1 januari 2024 nieuw beleid van kracht is, waarbij de aanbieders van tandzorg (tandartsen) zelf de tarieven voor hun diensten mogen bepalen. Tandartsen zijn voorstander van dit nieuwe beleid, omdat ze zich dan beter kunnen onderscheiden op kwaliteit. Voorheen werden de tarieven vastgesteld door de overheid. De overheid verwacht dat de marktwerking ertoe zal leiden dat vragers van tandzorg (patiënten) vaker gaan veranderen van tandarts. Er zijn in het land ongeveer 9.000 tandartsen werkzaam en dat is volgens de overheid voldoende om aan de vraag naar tandzorg te voldoen. De markt voor tandzorg in dit land vertoont sinds 1 januari 2024 kenmerken van monopolistische concurrentie. Noem twee relevante kenmerken van de marktvorm monopolistische concurrentie en licht die toe aan de hand van het krantenbericht.

Bekijk het antwoord
  • Noemt twee relevante kenmerken van monopolistische concurrentie, elk met een toelichting op basis van het krantenbericht. (2p)

Puntentabel uit het correctievoorschrift: twee relevante kenmerken met bijpassende toelichting: 2 punten. Één relevant kenmerk met bijpassende toelichting: 1 punt. Alle andere antwoorden: 0 punten. Voorbeelden van relevante kenmerken met toelichting: prijszetting, want elke aanbieder bepaalt zelf de tarieven; een groot aantal aanbieders, want er zijn in het land ongeveer 9.000 tandartsen werkzaam; een heterogeen product, want er is sprake van verschillende diensten, service en een vertrouwensband tussen tandarts en klant.

Vraag 8 in het hele examen

Vraag 9 2 punten

Uit een krant, januari 2024: De overheid van een land wil meer marktwerking in de tandzorg. Vandaar dat er vanaf 1 januari 2024 nieuw beleid van kracht is, waarbij de aanbieders van tandzorg (tandartsen) zelf de tarieven voor hun diensten mogen bepalen. Tandartsen zijn voorstander van dit nieuwe beleid, omdat ze zich dan beter kunnen onderscheiden op kwaliteit. Voorheen werden de tarieven vastgesteld door de overheid. De overheid verwacht dat de marktwerking ertoe zal leiden dat vragers van tandzorg (patiënten) vaker gaan veranderen van tandarts. Er zijn in het land ongeveer 9.000 tandartsen werkzaam en dat is volgens de overheid voldoende om aan de vraag naar tandzorg te voldoen. De markt voor tandzorg in dit land vertoont sinds 1 januari 2024 kenmerken van monopolistische concurrentie. Enkele gezondheidseconomen reageren op het nieuwe beleid van de overheid en doen de volgende uitspraken: 1 “Marktwerking zal leiden tot lagere prijzen van tandzorg.” 2 “Als veel patiënten tegen de kosten van tandzorg zijn verzekerd, zal marktwerking niet leiden tot lagere prijzen.” 3 “De overheid zal erop moeten toezien dat tandartsen geen prijsafspraken met elkaar maken.” Leg uitspraak 1 uit.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat door marktwerking (het vrijgeven van de tarieven) concurrentie ontstaat tussen de tandartsen als aanbieders. (1p)
  • Legt uit dat deze concurrentie leidt tot lagere prijzen, omdat de patiënten op zoek gaan naar goedkopere zorg bij gelijke kwaliteit. (1p)

Vraag 9 in het hele examen

Vraag 10 2 punten

Uit een krant, januari 2024: De overheid van een land wil meer marktwerking in de tandzorg. Vandaar dat er vanaf 1 januari 2024 nieuw beleid van kracht is, waarbij de aanbieders van tandzorg (tandartsen) zelf de tarieven voor hun diensten mogen bepalen. Tandartsen zijn voorstander van dit nieuwe beleid, omdat ze zich dan beter kunnen onderscheiden op kwaliteit. Voorheen werden de tarieven vastgesteld door de overheid. De overheid verwacht dat de marktwerking ertoe zal leiden dat vragers van tandzorg (patiënten) vaker gaan veranderen van tandarts. Er zijn in het land ongeveer 9.000 tandartsen werkzaam en dat is volgens de overheid voldoende om aan de vraag naar tandzorg te voldoen. De markt voor tandzorg in dit land vertoont sinds 1 januari 2024 kenmerken van monopolistische concurrentie. Enkele gezondheidseconomen reageren op het nieuwe beleid van de overheid en doen de volgende uitspraken: 1 “Marktwerking zal leiden tot lagere prijzen van tandzorg.” 2 “Als veel patiënten tegen de kosten van tandzorg zijn verzekerd, zal marktwerking niet leiden tot lagere prijzen.” 3 “De overheid zal erop moeten toezien dat tandartsen geen prijsafspraken met elkaar maken.” Leg uitspraak 2 uit.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat wanneer de verzekeraar de kosten vergoedt, de patiënt geen sterke prijsprikkel heeft en niet op zoek gaat naar de goedkoopste aanbieder. (1p)
  • Legt uit dat de tandarts, die veel zorg levert aan patiënten met een verzekering, geen sterke prikkel heeft om lagere tarieven te hanteren. (1p)

Vraag 10 in het hele examen

Vraag 11 2 punten

Uit een krant, januari 2024: De overheid van een land wil meer marktwerking in de tandzorg. Vandaar dat er vanaf 1 januari 2024 nieuw beleid van kracht is, waarbij de aanbieders van tandzorg (tandartsen) zelf de tarieven voor hun diensten mogen bepalen. Tandartsen zijn voorstander van dit nieuwe beleid, omdat ze zich dan beter kunnen onderscheiden op kwaliteit. Voorheen werden de tarieven vastgesteld door de overheid. De overheid verwacht dat de marktwerking ertoe zal leiden dat vragers van tandzorg (patiënten) vaker gaan veranderen van tandarts. Er zijn in het land ongeveer 9.000 tandartsen werkzaam en dat is volgens de overheid voldoende om aan de vraag naar tandzorg te voldoen. De markt voor tandzorg in dit land vertoont sinds 1 januari 2024 kenmerken van monopolistische concurrentie. Enkele gezondheidseconomen reageren op het nieuwe beleid van de overheid en doen de volgende uitspraken: 1 “Marktwerking zal leiden tot lagere prijzen van tandzorg.” 2 “Als veel patiënten tegen de kosten van tandzorg zijn verzekerd, zal marktwerking niet leiden tot lagere prijzen.” 3 “De overheid zal erop moeten toezien dat tandartsen geen prijsafspraken met elkaar maken.” Noem twee gevolgen van prijsafspraken tussen tandartsen die nadelig zijn voor consumenten.

Bekijk het antwoord
  • Noemt hogere prijzen als nadelig gevolg van prijsafspraken voor consumenten. (1p)
  • Noemt minder concurrentie op kwaliteit als nadelig gevolg van prijsafspraken voor consumenten. (1p)

Vraag 11 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Olieprijzenoorlog in het vat

Opgavetekst

Bron 9

De oliemarkt is een wispelturige markt, dit werd goed zichtbaar kort na de uitbraak van het coronavirus in 2020.

Uit een krant, maart 2020:

Een gigantische klap voor de olieprijs: binnen één dag met 30% gedaald naar US$ 30 per vat ruwe olie. Voor deze historische prijsdaling zijn twee belangrijke oorzaken. Ten eerste werd in China − vanwege een uitbraak van het coronavirus − een groot deel van de industrie tijdelijk stilgelegd. China is ’s werelds grootste importeur van olie. Ten tweede is tussen Rusland en Saoedi-Arabië een concurrentiestrijd om meer marktaandeel uitgebroken. Er is sprake van een beperkt aantal aanbieders die de oliemarkt domineren, namelijk Rusland, Saoedi-Arabië en de Verenigde Staten (VS).

Vraag 21 2 punten

Van welke marktvorm is er sprake op de markt voor ruwe olie? Verklaar je antwoord aan de hand van twee relevante kenmerken van deze marktvorm.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de marktvorm oligopolie en verklaart dit met relevante kenmerken van die marktvorm (2p)

Oligopolie genoemd en twee kenmerken juist: 2 punten. Oligopolie genoemd en één kenmerk juist: 1 punt. Overige antwoorden: 0 punten. Relevante kenmerken: er is een beperkt aantal aanbieders; er zijn toetredingsbarrières (beschikking over oliebronnen is voorwaarde voor toetreding); er is sprake van marktmacht (dit blijkt uit de concurrentiestrijd om marktaandeel).

Vraag 21 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Treinmonopolie

Vraag 28 1 punt

Koning Willem I (koning van 1815 tot 1840) besloot dat er passagiersvervoer per trein moest komen in Nederland in 1835. Er bleken geen particuliere investeerders te zijn en daarom richtte de overheid de Hollandsche IJzeren Spoorwegmaatschappij op (voorloper van de Nederlandse Spoorwegen). De overheid financierde daarmee de aanleg van het spoorwegennet, en zorgde ervoor dat het treinkaartje betaalbaar was. De Nederlandse Spoorwegen (NS) hebben het wettelijk monopolie op passagiersvervoer per spoor gehad tot 2008.

Maak van de onderstaande zin een economisch juiste redenering.
De overheid heeft een wettelijk monopolie ingesteld vanwege de hoge …(1)… en vanwege de mogelijkheid invloed uit te oefenen op de …(2)….
Kies uit:
bij (1) constante kosten / variabele kosten
bij (2) omzet / prijs / winst

Bekijk het antwoord
  • Kiest bij (1) constante kosten en bij (2) prijs (1p)

Vraag 28 in het hele examen

Vraag 31 1 punt

Vanaf 2008 heeft de overheid besloten dat ook andere vervoerders dan de NS passagiersvervoer in Nederland mogen aanbieden. Daartoe heeft de overheid Nederland in regio’s ingedeeld. Per regio verkoopt de overheid één concessie (vergunning) om in die regio passagiersvervoer te verzorgen. De NS en andere vervoersmaatschappijen kunnen bieden op een concessie (vergunning) om in die regio passagiersvervoer te verzorgen. De prijs van de concessie is een vergoeding voor het gebruik van het eerder aangelegde spoorwegennet.

Leg uit van welke marktvorm er sprake is op de markt van passagiersvervoer per trein vanaf 2008.

Bekijk het antwoord
  • Monopolie, omdat er voor elk traject of elke regio steeds één aanbieder van passagiersvervoer is (1p)

Vraag 31 in het hele examen

2023, tijdvak 2: De prijs van medicijnen

Opgavetekst

Bron 1 Opbrengsten en kosten van Antibio

Opbrengsten en kosten van Antibio
Bron 1 GO = gemiddelde opbrengst (prijsafzetlijn) MO = marginale opbrengst GTK = gemiddelde totale kosten MK = marginale kosten

Grafiek met op de horizontale as Q: aantal doosjes Antibio x 1.000 (van 0 tot 900) en op de verticale as de prijs of kosten in dollars (van 0 tot 5.000).

Lijnen:

  • GO: een rechte, stippellijn van ongeveer $ 4.000 bij Q = 0 naar $ 0 bij Q = 800.
  • MO: een rechte, gestreepte lijn van $ 4.000 bij Q = 0 naar $ 0 bij Q = 400.
  • MK: een horizontale, doorgetrokken lijn op $ 500.
  • GTK: een doorgetrokken, dalende kromme die bij lage Q hoog begint en bij Q = 800 ongeveer $ 1.050 bereikt.

Afleesbaar: MO en MK snijden bij Q = 350. Bij Q = 350 is GO $ 2.250 en GTK $ 1.750.

Vraag 18 2 punten

De prijs van medicijnen op de Amerikaanse markt is onderwerp van discussie. Zijn de prijzen zo hoog omdat medicijnfabrikanten hoge kosten hebben of omdat ze hoge winsten willen maken?

Het Amerikaanse bedrijf Fluid heeft recent de prijs van een flesje van zijn antibioticum Antibio sterk verhoogd. Nadat Fluid een aantal andere bedrijven met patenten voor andere antibiotica heeft opgekocht, ontstond een monopolie voor het medicijn Antibio. Hierdoor ontstond een nieuwe prijsafzetfunctie voor Antibio (zie bron 1).

Fluid streeft bij het aanbod van Antibio naar maximale totale winst.

Gebruik bron 1.

Bereken de maximale totale winst die Fluid maakt met Antibio.

Bekijk het antwoord
  • Bepaalt de gemiddelde totale kosten bij Q = 350.000: GTK = $ 1.750. (1p)
  • Berekent de totale winst: (GO − GTK) x Q = ($ 2.250 − $ 1.750) x 350.000 = $ 175.000.000. (1p)

Als bij de berekening de duizendtallen ontbreken (TW = $ 175.000), maximaal een scorepunt toekennen.

Vraag 18 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Koko ziet er brood in

Vraag 6 2 punten

Het Nederlandse bedrijf Koko is momenteel de enige fabrikant ter wereld van kokosbrood, een broodbeleg dat alleen in Nederland wordt geconsumeerd. Een paar jaar geleden waren nog zeven bedrijven actief op de Nederlandse afzetmarkt. Koko was op die markt de fabrikant met de grootste afzet en wist daardoor concurrentievoordeel te behalen op de andere aanbieders. Deze aanbieders gingen failliet of werden door Koko overgenomen.

Maak van de onderstaande zinnen een economisch juiste tekst.

Voordat Koko zijn concurrenten overnam, was er sprake van …(1)…. Op dit moment spreken we van …(2)…. Door de overnames heeft Koko nu meer marktmacht, en is prijszetter geworden. Bij een prijsverhoging zal het consumentensurplus …(3)….

Kies uit:
bij (1) monopolistische concurrentie / een oligopolie / een monopolie
bij (2) monopolistische concurrentie / een oligopolie / een monopolie
bij (3) kleiner worden / gelijk blijven / groter worden

Bekijk het antwoord
  • Vult bij (1) een oligopolie in en bij (2) een monopolie (1p)
  • Vult bij (3) kleiner worden in (1p)

Vraag 6 in het hele examen

Vraag 9 3 punten

De supermarktketens zullen minder pakjes kokosbrood inkopen als hun inkoopprijs is gestegen. De financieel directeur van Koko heeft de verwachte financiële gevolgen uitgewerkt. Hij stelt dat de prijs van een pakje kokosbrood niet met 10 eurocent moet worden verhoogd maar met 5 eurocent.

Gebruik bron 2.

Toon met een berekening aan dat Koko de prijs van een pakje kokosbrood met 5 eurocent zou moeten verhogen om maximale winst te behalen.

Bekijk het antwoord
  • Stelt de marginale kosten gelijk aan de variabele kosten per pakje: MK = 0,50 (1p)
  • Stelt MO gelijk aan MK: $-0{,}4Q + 2 = 0{,}50$, dus Q = 3,75 (x 1 miljoen pakjes) (1p)
  • Berekent de prijs: $P = -0{,}2 \times 3{,}75 + 2 = 1{,}25$, dus de prijs moet met € 1,25 − € 1,20 = € 0,05 worden verhoogd (1p)

Vraag 9 in het hele examen

Vraag 10 2 punten

De supermarktketens zullen minder pakjes kokosbrood inkopen als hun inkoopprijs is gestegen. De financieel directeur van Koko heeft de verwachte financiële gevolgen uitgewerkt. Hij stelt dat de prijs van een pakje kokosbrood niet met 10 eurocent moet worden verhoogd maar met 5 eurocent.

Gebruik bron 2.

Bereken de winst van Koko wanneer de prijs van een pakje kokosbrood voor de supermarkt met 5 eurocent wordt verhoogd.

Bekijk het antwoord
  • Bepaalt de totale constante kosten met de situatie voor kostenstijging: $3{,}6 = TCK + 0{,}40 \times 4{,}0$, dus TCK = 2,0 (miljoen euro) (1p)
  • Berekent de winst: $TO = 1{,}25 \times 3{,}75 = 4{,}6875$, $TK = 0{,}50 \times 3{,}75 + 2{,}0 = 3{,}875$ en $TW = 4{,}6875 - 3{,}875 = 0{,}8125$ (miljoen euro) (1p)

Bij een doorwerkfout uit vraag 9 geen scorepunt in mindering brengen.

Vraag 10 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Mag het iets meer zijn?

Opgavetekst

Bron 1 aantal supermarkten en winkelvloeroppervlak

2017201820192020
aantal supermarkten6.2006.3316.4746.386
winkelvloeroppervlakte x 1.000 m24.4534.5814.6754.772

Bron 2 aantal supermarkten en marktaandelen in 2018

inkooporganisatieaantal winkelsmarktaandeel (in % van de omzet)
Albert Heijn97134,7
Superunie1.70028,1
Jumbo62619,1
Aldi5016,8
Lidl42510,9
overige supermarkten300,4

Vraag 12 2 punten

Er is sprake van schaalvergroting bij supermarkten: de gemiddelde grootte van supermarkten, gemeten in winkelvloeroppervlak, neemt toe. In dezelfde periode is het aantal supermarkten licht gestegen.

Gebruik bron 2.

Hoe blijkt uit bron 2 dat de supermarkten van Albert Heijn in 2018 gemiddeld een grotere omzet halen dan de supermarkten die zijn aangesloten bij Superunie?

Bekijk het antwoord
  • Stelt vast dat Albert Heijn met minder winkels (971) dan Superunie (1.700) een grotere totale omzet behaalt (marktaandeel 34,7% tegenover 28,1%) (1p)
  • Concludeert dat de gemiddelde omzet per winkel bij Albert Heijn daardoor groter is dan bij Superunie, met een correcte onderbouwing (1p)

Voor toekenning van het tweede scorepunt is een correcte onderbouwing van de gevolgtrekking noodzakelijk (aanvulling op het correctievoorschrift).

Vraag 12 in het hele examen

2022, tijdvak 2: De reisbranche in zwaar weer

Vraag 13 2 punten

Uit een krant, 2019:
IFLAS, een reisbureau met reiswinkels in een aantal Nederlandse steden, is failliet verklaard. Econoom Jessica van Min legt uit dat de gemiddelde winst van reisbureaus met een fysieke winkel is gedaald als gevolg van de toegenomen concurrentie met de online reisbureaus: op een all-inclusive reis naar Turkije wordt hooguit een tientje verdiend. Hierdoor zijn reisbureaus met een fysieke winkel kwetsbaar in hun voortbestaan.
Leg met behulp van het marktevenwicht uit waarom de gemiddelde winst voor alle reisbureaus is gedaald door de toename van het aantal reisbureaus.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat door de toename van het aantal reisbureaus het aanbod van reizen toeneemt. (1p)
  • Legt uit dat hierdoor een lagere (evenwichts)prijs voor reizen ontstaat, en dat de gemiddelde winst daalt doordat de prijs daalt bij gelijkblijvende kosten. (1p)

Vraag 13 in het hele examen

Vraag 14 3 punten

Uit een krant, 2019:
IFLAS, een reisbureau met reiswinkels in een aantal Nederlandse steden, is failliet verklaard. Econoom Jessica van Min legt uit dat de gemiddelde winst van reisbureaus met een fysieke winkel is gedaald als gevolg van de toegenomen concurrentie met de online reisbureaus: op een all-inclusive reis naar Turkije wordt hooguit een tientje verdiend. Hierdoor zijn reisbureaus met een fysieke winkel kwetsbaar in hun voortbestaan.
In voorgaande jaren zijn steeds meer online reisbureaus toegetreden tot de markt, doordat ze aantrekkelijke winsten konden behalen.
Leg uit hoe de toetreding van online reisbureaus via lagere gemiddelde totale kosten (GTK) uiteindelijk kon leiden tot lagere gemiddelde winst voor alle reisbureaus.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat online reisbureaus lagere gemiddelde totale kosten hebben dan reisbureaus met een fysieke winkel, en bij een gegeven gemiddelde omzet (GO) dus een hogere gemiddelde winst (GW = GO − GTK). (1p)
  • Legt uit dat de hogere gemiddelde winst nieuwe online reisbureaus aantrekt, waardoor het aanbod bij elke prijs (verder) stijgt en de aanbodlijn naar rechts verschuift. (1p)
  • Legt uit dat hierdoor de gemiddelde omzet en de prijs dalen en dus de gemiddelde winst daalt (GW = GO − GTK). (1p)

Vraag 14 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Kamertje verhuren

Vraag 16 1 punt

Uit onderzoek blijkt dat studentenkamers in Amsterdam het duurst van Nederland zijn. Kamers in Amsterdam zijn zo gewild, dat huisbazen studenten zelfs tegen elkaar op laten bieden. Degene die het hoogste biedt krijgt de kamer.
Noem een kenmerk van monopolistische concurrentie en laat met een voorbeeld zien dat dit kenmerk van toepassing is op de markt van studentenkamers in Amsterdam.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een kenmerk van monopolistische concurrentie, bijvoorbeeld veel aanbieders, een heterogeen product, beperkte transparantie of vrije toetreding, en laat dat met een voorbeeld op de markt van studentenkamers zien. (1p)

Vraag 16 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Inkt, het zwarte goud?

Opgavetekst

Bron 12

Uit een tijdschrift:
In 2018 werd voor € 9,3 miljard aan inktpatronen omgezet in Europa. De omzet in 2021 is 5 procent hoger dan in 2018.
De prijzen voor inktpatronen zijn hoog. Consumenten zoeken naar een goedkopere, maar kwalitatief gelijkwaardige vervanging van originele inktpatronen, de zogenaamde ‘kloon-patronen’. De grote fabrikanten doen er alles aan om de ‘namakers’ te weren. Daarom zitten op sommige originele inktpatronen wel veertig tot vijftig patenten. Ook vervalt de garantie op de printer als er geen origineel inktpatroon is gebruikt.

Vraag 27 3 punten

Sister is wereldwijd een van de grotere fabrikanten van printers en inktpatronen met een omzet van meer dan 4 miljard euro. Sister, met een jaaromzet van 65 miljoen euro op de Nederlandse markt, heeft plannen om de internetwinkel Inktmarkt.nl met een jaaromzet van 20 miljoen euro over te nemen. In bepaalde gevallen moeten overnames verplicht worden aangemeld bij de mededingingsautoriteit.
Gebruik bron 2.
Waren de bedrijven verplicht de overname te melden bij de mededingingsautoriteit? Leg je antwoord uit aan de hand van de twee voorwaarden die in bron 2 zijn vermeld.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat voorwaarde 1 is voldaan: de wereldwijde omzet van Sister is meer dan 4 miljard euro, ruim boven € 113.450.000 (1p)
  • Noemt dat voorwaarde 2 niet is voldaan, omdat Inktmarkt.nl een jaaromzet van € 20 miljoen heeft, lager dan € 30 miljoen (1p)
  • Concludeert dat de bedrijven de overname niet hoeven te melden, omdat slechts een van de twee voorwaarden van toepassing is; een juiste uitleg van beide voorwaarden is hiervoor vereist (1p)

Vraag 27 in het hele examen

Vraag 28 2 punten

Noem twee voordelen voor de consument van meer concurrentie op de markt.

Bekijk het antwoord
  • Noemt twee van de volgende voordelen voor de consument: een lagere prijs; een betere kwaliteit, betere service of innovatieve producten; meer keuze (2p)

Per juist voorbeeld 1 scorepunt. Een betere prijs-kwaliteitverhouding telt voor twee scorepunten.

Vraag 28 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Zo goud als een garnaal

Opgavetekst

Bron 1

Een garnalenkotter uit Arnemuiden vangt dagelijks duizenden kilo’s Hollandse garnalen. Op dit moment zijn ze “goud” waard. De prijzen rijzen de pan uit. “Ik heb dit nog nooit meegemaakt”, zegt schipper Rinus. “Verse garnalen zijn kort houdbaar. We brengen onze vangst altijd meteen naar de visveiling en hopen op een goede prijs. We hadden verwacht ongeveer € 3,50 per kilo te krijgen, nu stopt de veilingklok op € 8.” Rinus vermoedt dat de prijsstijging te maken heeft met de verminderde garnalenstand in de Noordzee als gevolg van ongunstige weersomstandigheden.

uit een krant

Bron 1 veranderingen vraag en aanbod Hollandse garnalen op de visveiling als gevolg van ongunstige weersomstandigheden

veranderingen vraag en aanbod Hollandse garnalen op de visveiling als gevolg van ongunstige weersomstandigheden
Bron 1

Vier grafieken (grafiek 1 t/m 4). Verticale as: prijs P (in €). Horizontale as: hoeveelheid Q (in kilogram). Lijnen: Qv (vraag), Qa (aanbod) en de verschoven lijnen Qv' en Qa'. Prijsaanduidingen: 8 en 3,50.

Vraag 1 2 punten

Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst.
− Hollandse garnalen die op de visveiling worden aangeboden zijn …(1)… goederen.
− Omdat op deze markt veel individuele aanbieders actief zijn en er geen belemmeringen voor nieuwe aanbieders zijn, kan de marktvorm het best omschreven worden als …(2)….
− De individuele aanbieders, zoals Rinus, kunnen de marktprijs …(3)… beïnvloeden.
Kies uit:
bij (1) homogene / heterogene
bij (2) volkomen concurrentie / monopolie / monopolistische concurrentie / oligopolie
bij (3) niet / wel
Gebruik het inleidende krantenfragment en bron 1.

Bekijk het antwoord
  • Vult de drie gaten juist in: (1) homogene, (2) volkomen concurrentie, (3) niet (2p)

Indien drie antwoorden juist: 2 punten. Indien twee antwoorden juist: 1 punt. Indien één of geen antwoord juist: 0 punten. Juist zijn: (1) homogene, (2) volkomen concurrentie, (3) niet.

Vraag 1 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Eigen risico en aanvullende verzekering

Opgavetekst

Bron 1

Iedereen die in Nederland woont of werkt, moet een basisverzekering voor zorg - kortweg basispakket - afsluiten. De overheid bepaalt wat onder het basispakket valt en wat niet.

Daarnaast kunnen mensen een aanvullende zorgverzekering afsluiten om kosten te verzekeren die buiten het basispakket vallen, zoals tandzorg, fysiotherapie, hulpmiddelen of alternatieve geneeswijzen.

Het basispakket heeft een verplicht eigen risico van minimaal € 385 per persoon per jaar. Verzekerden die kiezen voor een vrijwillig verhoogd eigen risico, krijgen korting op de premie.

De gezamenlijke zorgverzekeringsmaatschappijen zien een trend dat verzekerden zich steeds rationeler gedragen:

  • Klanten verzekeren zich alleen nog voor aanvullende zorg waarvan zij (bijna) zeker weten dat zij die gaan gebruiken.
  • Gezonde mensen kiezen steeds vaker voor een verhoogd eigen risico bij het basispakket.

uit een krant, december 2017

Bron 1 marktaandelen zorgverzekeringsmaatschappijen als percentage van de 17 miljoen verzekerden (2017)

marktaandelen zorgverzekeringsmaatschappijen als percentage van de 17 miljoen verzekerden (2017)
Bron 1 noot 1 op de markt voor basisverzekeringen voor zorg

Cirkeldiagram met het marktaandeel per zorgverzekeringsmaatschappij, als percentage van de 17 miljoen verzekerden (2017). Achmea 30,4%; VGZ 23,8%; CZ 21,1%; Menzis 13,0%; DSW 3,5%; ONVZ 2,7%; Zorg en Zekerheid 2,6%; ASR 2,1%; Eno 0,8%.

Vraag 2 1 punt

Van welke marktvorm is er sprake op de markt voor basisverzekeringen voor zorg? Leg het antwoord uit.

Bekijk het antwoord
  • Noemt oligopolie en legt dit uit met een van de voorbeelden: vier (grootste) verzekeringsmaatschappijen hebben gezamenlijk bijna (88% van) de gehele markt; drie bedrijven hebben gezamenlijk driekwart van de markt; twee bedrijven hebben ruim de helft van de markt. (1p)

Vraag 2 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Boter van buiten

Opgavetekst

Bron 1

In Noorwegen is een botercrisis ontstaan, waarbij de prijs van roomboter uitzonderlijk hoog is geworden. Het aanbod is in handen van één producent, de zuivelondernemer Tine. De productiekosten van Tine zijn gestegen, doordat er na de recente natte zomer minder veevoer van goede kwaliteit was, en dus minder aanbod van melk en een hogere melkprijs.

De prijsstijging van roomboter is nog versterkt doordat de Noren tijdens kerst en de jaarwisseling veel lekkernijen bereiden met roomboter. Het importeren van roomboter is geen echt alternatief, omdat Noorwegen de invoer van roomboter met een hoog tarief belast.

Uit een krant, december

Bron 1 kosten en opbrengsten voor zuivelondernemer Tine bij monopolie

kosten en opbrengsten voor zuivelondernemer Tine bij monopolie
Bron 1 GO = de gemiddelde opbrengst. MO = de marginale opbrengst. MK = de marginale kosten.

Grafiek met de prijs op de verticale as en de hoeveelheid op de horizontale as. De GO-lijn loopt van F, via M en N, naar K. De MO-lijn loopt van F, via L, naar H. De MK-lijn is horizontaal op het niveau van D. Op de prijsas staan van boven naar beneden F, E en D. Op de hoeveelheidsas staan O (oorsprong), G, J, H en K. Punt M ligt op de GO-lijn op het niveau van E. Punt L is het snijpunt van de MO-lijn en de MK-lijn, boven G. Punt N is het snijpunt van de GO-lijn en de MK-lijn, boven J.

Vraag 3 2 punten

Zuivelondernemer Tine stelt in december de prijs van roomboter vast op het niveau waarbij de totale winst wordt gemaximeerd. De totale variabele kosten stijgen proportioneel met de productie.

Gebruik bron 1.

Welk vlak geeft de omzet weer die Tine behaalt bij winstmaximering? Noteer de letters van de hoekpunten van het vlak.

Bekijk het antwoord
  • Noemt het vlak OEMG (hoekpunten O, E, M en G) als de omzet die Tine behaalt bij winstmaximering. (2p)

Uitsluitend 2 of 0 scorepunten toekennen.

Vraag 3 in het hele examen

Vraag 4 2 punten

Zuivelondernemer Tine stelt in december de prijs van roomboter vast op het niveau waarbij de totale winst wordt gemaximeerd. De totale variabele kosten stijgen proportioneel met de productie.

Gebruik bron 1.

Leg uit dat het consumentensurplus van kopers van Noorse roomboter gelijk is aan het vlak EFM.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat het consumentensurplus het totale (cumulatieve) verschil is tussen de prijs E die geldt bij winstmaximering en de betalingsbereidheid van de kopers. (1p)
  • Noemt dat de betalingsbereidheid van alle kopers bij prijs E gelijk is aan lijnstuk FM. (1p)

Vraag 4 in het hele examen

Bron 2 vraag en aanbod op de Noorse markt voor roomboter bij volkomen concurrentie

vraag en aanbod op de Noorse markt voor roomboter bij volkomen concurrentie
Bron 2 Toelichting: De punten O, D, E, F, G, J, K, L, M, N komen overeen met de punten met dezelfde letter in bron 1.

Grafiek met de prijs op de verticale as en de hoeveelheid op de horizontale as. De vraaglijn is dalend en loopt van linksboven, via M en N, naar K. De aanbodlijn is stijgend en loopt van R, via U, naar rechts. Op de prijsas staan van boven naar beneden E, D, S en R. Op de hoeveelheidsas staan O, G, J, T en K. Punt M ligt op de vraaglijn op het niveau van E, boven G. Punt N ligt op de vraaglijn op het niveau van D, boven J. Punt U is het snijpunt van vraaglijn en aanbodlijn, op het niveau van S, boven T. Punt L is een los punt op het niveau van D, boven G.

Vraag 5 2 punten

Om iets aan de hoge prijs van roomboter te doen, besluit de Noorse regering de belasting op de invoer van roomboter op te heffen. Hierdoor treden veel buitenlandse aanbieders toe tot de roombotermarkt in Noorwegen en ontstaat er een markt van volkomen concurrentie. De nieuwe toetreders hebben een andere kostenstructuur dan Tine.

In het bronnenboekje wordt de situatie op de roombotermarkt onder monopolie (bron 1) en de situatie onder volkomen concurrentie (bron 2) weergegeven. De verandering van de marktstructuur heeft gevolgen voor zowel het consumentensurplus als het producentensurplus.

Gebruik bron 1 en bron 2.

Leid uit de grafieken af dat het totale surplus toeneemt als de roombotermarkt verandert van monopolie naar volkomen concurrentie.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat het consumentensurplus fors toeneemt (van driehoek EFM naar driehoek SFU). Het producentensurplus wijzigt relatief weinig (van rechthoek DEML naar driehoek RSU). (1p)
  • Concludeert dat het totale surplus toeneemt (van DFML naar RFU), zodat de som van het consumenten- en het producentensurplus toeneemt. (1p)

De redenering via de oppervlakken (het totale surplus bij monopolie is DFML, bij volkomen concurrentie is het RFU, en RFU is groter dan DFML) levert ook 2 punten op.

Vraag 5 in het hele examen

Vraag 6 2 punten

Om iets aan de hoge prijs van roomboter te doen, besluit de Noorse regering de belasting op de invoer van roomboter op te heffen. Hierdoor treden veel buitenlandse aanbieders toe tot de roombotermarkt in Noorwegen en ontstaat er een markt van volkomen concurrentie. De nieuwe toetreders hebben een andere kostenstructuur dan Tine.

In het bronnenboekje wordt de situatie op de roombotermarkt onder monopolie (bron 1) en de situatie onder volkomen concurrentie (bron 2) weergegeven. De verandering van de marktstructuur heeft gevolgen voor zowel het consumentensurplus als het producentensurplus.

Gebruik bron 1 en bron 2.

Leid uit de grafieken af welke gevolgen de situatie van volkomen concurrentie heeft voor het marktaandeel van Tine. Ga ervan uit dat de kostenstructuur van Tine niet verandert.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat de marginale opbrengsten (S) van Tine nu lager zijn dan haar marginale kosten (D), of dat de marginale kosten (S) van de buitenlandse aanbieders lager zijn dan die van Tine. (1p)
  • Concludeert dat Tine onder volkomen concurrentie van de markt wordt gedrukt. (1p)

Vraag 6 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Eigen energiecentrale

Bron 9

Els onderhandelt met de verkoper van de RidgeBlade over de offerte.

Els: “De offerteprijs voor de windturbines is erg hoog. Kan dat goedkoper?”

De verkoper: “Bedenk wel dat we hier te maken hebben met nieuwe technologie. Er rust een patent op omdat de fabrikant de innovatiekosten terug moet verdienen.”

Els: “Dus dan kan ik beter wachten met de aanschaf totdat het patent is afgelopen?”

De verkoper: “Dat kan, maar dat duurt nog vijf jaar en in die jaren loopt u de energiebesparing mis.”

Vraag 13 2 punten

Leg uit hoe het patent de producent in staat stelt de innovatiekosten terug te verdienen.

Gebruik het gesprek.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat het patent de producent tijdelijk het alleenrecht geeft om het product als enige aan te bieden. (1p)
  • Legt uit dat er door het monopolie geen concurrentie is, zodat de producent invloed heeft op de prijs en zo de innovatiekosten kan terugverdienen. (1p)

Vraag 13 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Een keur aan keurmerken

Opgavetekst

Bron 16

De markt voor kleding kent steeds meer keurmerken. Keurmerken zijn ontstaan om asymmetrische informatie over de kwaliteitsaspecten van kleding op te heffen. De wildgroei die vervolgens is ontstaan, zorgt weer voor meer onduidelijkheid. De diversiteit aan keurmerken maakt de markt met aanbod uit alle delen van de wereld minder transparant. De keurmerken gaan bijvoorbeeld over eerlijke handel of over mens- en milieuvriendelijke productie. Voor de klant is het lastig om al deze keurmerken met elkaar te vergelijken, en dus is het lastig om te kiezen tussen kleding met verschillende keurmerken.

Anderzijds concluderen onderzoekers dat consumenten in Nederland maar beperkt bereid zijn meer te betalen voor een beter geproduceerd kledingstuk dan voor een kledingstuk dat minder verantwoord is geproduceerd, maar in eenzelfde behoefte kan voorzien.

Vraag 26 2 punten

Gebruik bovenstaande tekst bij de volgende twee vragen.

Leg uit dat er op de markt voor kleding met keurmerken sprake is van monopolistische concurrentie.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat er sprake is van producten met verschillende keurmerken, dus heterogene producten. (1p)
  • Noemt dat er veel (verschillende) producenten of aanbieders zijn. (1p)

Vraag 26 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Papier hier!

Opgavetekst

Bron 1

Het aantal papieren krantenabonnementen is in de periode 2005-2012 enorm gedaald. Dat is onder andere het gevolg van een toenemend aantal alternatieve nieuwsbronnen zoals televisie, internet en gratis papieren kranten. De compensatie voor deze daling wordt door de dagbladaanbieders voornamelijk gezocht in het aanbieden van digitale kranten. Hierdoor kan de lezer sinds 2012 bij veel dagbladaanbieders kiezen tussen twee typen abonnementen:
− een papierplus-abonnement (papieren + digitale krant)
− een digitaal abonnement (alleen digitale krant).

uit Nieuwsvoornop.nl, december 2014

Bron 1 marktaandelen op basis van de omzet van de drie grootste dagbladaanbieders van papieren krantenabonnementen

Lijngrafiek met drie reeksen over de jaren 2005 tot en met 2012. Op de horizontale as de jaren, op de verticale as het marktaandeel op basis van omzet in procenten, van 20 tot 90.
Drie grootste dagbladen (Hollands Dagblad, 7Provincien en Krant van Vandaag): 2005 = 75, 2012 = 83. Tussen 2006 en 2008 ongeveer 63 tot 65, in 2009 tot en met 2011 ongeveer 70 tot 72.
Twee grootste dagbladen (Hollands Dagblad en 7Provincien): 2005 = 55, 2012 = 60. Tussen 2006 en 2011 ongeveer 47 tot 52.
Grootste dagblad (Hollands Dagblad): 2005 = 34, 2012 = 38. Tussen 2006 en 2011 ongeveer 28 tot 32.

Legenda: grootste dagblad (%), twee grootste dagbladen (%), drie grootste dagbladen (%). Verticale as: marktaandeel op basis van omzet in procenten.

Vraag 2 2 punten

In de periode 2005-2012 zagen de drie grootste dagbladaanbieders, het Hollands Dagblad, de 7Provinciën en de Krant van Vandaag, hun gezamenlijk marktaandeel veranderen. Gebruik bron 1. Bereken de procentuele verandering van het gezamenlijk marktaandeel van deze drie dagbladaanbieders in de periode 2005-2012 en geef aan of deze verandering een daling of een stijging betreft.

Bekijk het antwoord
  • Berekent de procentuele verandering: $\frac{83 - 75}{75} \cdot 100\% = 10{,}67\%$ en geeft aan dat het een stijging betreft. (2p)

Voor een andere juiste manier van afronden ook scorepunten toekennen.

Vraag 2 in het hele examen

Bron 2 gegevens van het papierplus-jaarabonnement van de Krant van Vandaag (periode 2012-2014)

201220132014
prijs papierplus-jaarabonnement in euro’s390398409
aantal papierplus-jaarabonnementen713.000696.600………
prijselasticiteit vraag papierplus-jaarabonnement−1,1−1,1−1,1

Vraag 3 3 punten

Vanaf 2012 verkoopt de Krant van Vandaag zowel een papierplus-abonnement als een digitaal abonnement. Door stijgende papierprijzen en toenemende distributiekosten is het papierplus-abonnement in de periode 2012-2014 duurder geworden (zie bron 2), terwijl de prijs van een digitaal abonnement gelijk is gebleven (zie bron 3). Gebruik bron 2. Bereken het aantal papierplus-abonnementen van de Krant van Vandaag in 2014.

Bekijk het antwoord
  • Berekent de prijsstijging 2013-2014: $\frac{409}{398} - 1 = 2{,}8\%$ (1p)
  • Berekent de afzetverandering: $-1{,}1 \cdot 2{,}8\% = -3{,}1\%$ (1p)
  • Berekent het aantal papierplus-abonnementen in 2014: $696.600 \cdot 0{,}969 = 675.005$ (1p)

Voor een andere juiste manier van afronden ook scorepunten toekennen.

Vraag 3 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Dat kost energie

Vraag 23 2 punten

We gaan ervan uit dat EnerGas en Green Energy de enige aanbieders zijn op de energiemarkt. Ze opereren dus op een oligopolistische markt. Leg uit waarom EnerGas en Green Energy zich vooral met hun product en niet met hun prijs zullen proberen te onderscheiden.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat bij enkele aanbieders van een homogeen product het risico op een prijzenoorlog groot is: de bedrijven verliezen dan omzet en winst, en kiezen daarom eerder voor een productonderscheiding. (2p)

Vraag 23 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Vlees belast

Opgavetekst

Uit een krant, 2017

Vleesconsumptie heeft grote gevolgen voor de gezondheid en het milieu. Zo is de productie van vlees wereldwijd verantwoordelijk voor bijna een kwart van de uitstoot van CO2. In Nederland wordt veel vlees gegeten. Daarom pleit het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) voor een belastingheffing op vlees: de vleestaks. Duurder vlees betekent minder consumptie van vlees, is de overtuiging. “In de winkel letten consumenten alleen op de prijs. Bedrijven willen op hun beurt de consument dienen én winst maken, wat dan vaak ten koste gaat van milieubewust produceren”, aldus het RIVM.

Vraag 2 1 punt

Gebruik het krantenbericht.
Zien consumenten vlees als een homogeen goed of als een heterogeen goed volgens de uitspraak van het RIVM? Licht je keuze toe.

Bekijk het antwoord
  • Kiest homogeen goed en licht toe: consumenten letten bij de aanschaf van vlees alleen op de prijs, en dus niet op de heterogene aspecten van vlees (1p)

Vraag 2 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Wie zorgt er voor de zorgkosten?

Opgavetekst

Inleidende tekst

In een land is iedere inwoner verplicht verzekerd voor de kosten van basiszorg en is er een wettelijk minimum van het eigen risico. Inwoners mogen zelf hun verzekeraar kiezen. Voor de ziektekostenverzekering wordt een contract met een looptijd van een jaar afgesloten, dat ingaat op 1 januari van het nieuwe kalenderjaar. Er zijn twee zorgverzekeraars op deze markt actief: Anderzorg en Beterzorg. Zij worden door de overheid verplicht vóór half november de voorwaarden en premies van de ziektekostenverzekeringen voor het nieuwe jaar bekend te maken. De overheid heeft deze deadline ingesteld om verzekerden de kans te geven de verzekeringen goed te vergelijken, zodat op tijd eventueel overgestapt kan worden naar de andere zorgverzekeraar.

Vraag 24 1 punt

Is er op deze markt van ziektekostenverzekeringen sprake van monopolistische concurrentie of van oligopolie? Licht je keuze toe.

Bekijk het antwoord
  • Kiest oligopolie en licht toe: er zijn twee verzekeraars die de hele markt in handen hebben (1p)

Vraag 24 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Slapend rijk worden?

Vraag 1 2 punten

De Nederlandse onderneming Pil&Pill (P&P) is van plan het product Metolani op de markt te brengen. Metolani is een pil om slaapproblemen te verhelpen. Het product is beschermd met een Europees octrooi. Metolani zal, zonder doktersrecept, uitsluitend verkrijgbaar zijn bij drogisterijen in Nederland en Duitsland. Drogisterijen in Nederland en Duitsland zijn vergelijkbare winkels.
Zijn drogisterijen actief op een markt van volkomen concurrentie of op een markt van monopolistische concurrentie? Licht je keuze toe aan de hand van een kenmerk van de gekozen marktvorm.

Bekijk het antwoord
  • Kiest voor de marktvorm monopolistische concurrentie (1p)
  • Noemt een juist kenmerk van drogisterijen als deze marktvorm: heterogeen assortiment, heterogene dienstverlening of geringe transparantie (1p)

Het correctievoorschrift noemt als voorbeelden van een juist kenmerk: heterogeen assortiment, heterogene dienstverlening en geringe transparantie. Het juiste antwoord is monopolistische concurrentie.

Vraag 1 in het hele examen

Bron 1 kosten Metolani

constante kosten:
− ontwikkelkosten€ 20 miljoen
− management- & personeelskosten€ 15 miljoen
− verzekeringspremies€ 5 miljoen
− overige constante kosten€ 17 miljoen
variabele kosten (proportioneel):
− per verpakking van 1.000 pillen€ 50

Bron 2 prijsafzet- en MO-functie Metolani van drogisterijen op de Nederlandse markt

P = -25Q + 230

P (prijs) en MO (marginale opbrengsten) in euro’s per verpakking
P = prijs die de drogisterij betaalt aan de fabrikant

MO = -50Q + 230

Q in miljoenen verpakkingen

Vraag 2 2 punten

P&P wil Metolani in verpakkingen van duizend pillen aan de drogisterijen verkopen. Concurrenten van P&P bieden in Duitsland echter ook pillen met een vergelijkbare werking aan drogisterijen aan. Daarom stelt de financieel manager van P&P het volgende voor:
− Op de Duitse markt hoeven alleen de variabele kosten terugverdiend te worden, zodat we in Duitsland een lagere prijs kunnen vragen dan in Nederland. De vaste (constante) kosten (zie bron 1) zullen dan op de Nederlandse markt terugverdiend moeten worden.
− Op de Nederlandse markt vragen we een prijs waarbij er maximale totale winst wordt behaald.
Gebruik bron 1 en 2.
Bereken wat de prijs per verpakking Metolani op de Nederlandse markt wordt als het voorstel van de financieel manager wordt uitgevoerd.

Bekijk het antwoord
  • Stelt MO = MK op (MK = 50) en berekent Q = 3,6 miljoen verpakkingen uit −50Q + 230 = 50 (1p)
  • Berekent de prijs per verpakking op de Nederlandse markt: P = −25 ⋅ 3,6 + 230 = € 140 (1p)

MO = MK is noodzakelijk voor het toekennen van scorepunten. Een voorbeeld van een juiste berekening: MO = MK, −50Q + 230 = 50, Q = 3,6 miljoen verpakkingen; P = −25 ⋅ 3,6 + 230 = € 140.

Vraag 2 in het hele examen

Bron 3 vraaglijn Metolani van drogisterijen op de Duitse markt

vraaglijn Metolani van drogisterijen op de Duitse markt
Bron 3
HoeveelheidPrijs
0100
100

Vraag 3 2 punten

P&P wil Metolani in verpakkingen van duizend pillen aan de drogisterijen verkopen. Op de Duitse markt hoeven alleen de variabele kosten terugverdiend te worden, zodat er in Duitsland een lagere prijs gevraagd kan worden dan in Nederland. De vaste (constante) kosten (zie bron 1) zullen dan op de Nederlandse markt terugverdiend moeten worden.
Gebruik bron 1 en 3.
Bereken de omzet die P&P op de Duitse markt zal behalen als het voorstel van de financieel manager wordt uitgevoerd.

Bekijk het antwoord
  • Berekent de omzet op de Duitse markt: € 50 ⋅ 5 miljoen = € 250 miljoen, met P = € 50 en Q = 5 miljoen verpakkingen (2p)

Alleen de GVK hoeven gedekt te worden, dus P = € 50 en Q = 5 miljoen verpakkingen (aflezen uit de vraaglijn in bron 3). Een voorbeeld van een juiste berekening is € 50 ⋅ 5 miljoen = € 250 miljoen.

Vraag 3 in het hele examen

Vraag 4 1 punt

De directeur reageert op het voorstel van de financieel manager: “Ik vraag me af of we prijsdiscriminatie kunnen toepassen, omdat er dan voldaan moet worden aan bepaalde voorwaarden.”
Noem een voorwaarde waaraan moet worden voldaan om op een markt prijsdiscriminatie te kunnen toepassen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een juiste voorwaarde voor prijsdiscriminatie: gescheiden deelmarkten, of een product dat niet kan worden doorverkocht (1p)

Eén van de volgende voorwaarden is voldoende: er moet sprake zijn van gescheiden deelmarkten, of het product moet niet kunnen worden doorverkocht.

Vraag 4 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Brabantse nachten zijn lang

Opgavetekst

Bron 1 verwachte opbrengsten en kosten van de Brabantse Avond

verwachte opbrengsten en kosten van de Brabantse Avond
Bron 1

Grafiek met op de horizontale as het aantal kaartjes (x 1.000), van 0 tot 13, en op de verticale as euro, van 0 tot 100. De lijn GO (gemiddelde opbrengst per kaartje) en de lijn MO (marginale opbrengst) beginnen allebei bij 80 euro bij 0 kaartjes. GO loopt af tot 0 bij 12 (x 1.000 kaartjes), MO tot 0 bij 6 (x 1.000 kaartjes). De horizontale lijn MK = GVK ligt op 10 euro.

Hierbij geldt:

GrootheidFormule
verwachte vraag naar kaartjesQv = −150P + 12.000
capaciteit locatie6.000 bezoekers
verwachte totale kostenTK = 10Q + 123.750

P = prijs van een kaartje in euro's
GO = gemiddelde opbrengst per kaartje
Q = aantal kaartjes
MO = marginale opbrengst
MK = marginale kosten
GVK = gemiddelde variabele kosten

Vergadering van de feestcommissie

Tijdens een vergadering van de feestcommissie wordt er gediscussieerd over de prijs van het toegangskaartje.

− De voorzitter:
“Mijn voorstel is om iedereen die lid is van onze vereniging een korting te geven op het toegangskaartje.”

− De secretaris:
“Ik stel voor de prijs vast te stellen op € 25, dan is er sprake van een break-even situatie.”

− De locatiebeheerder:
“Maar dan hebben we een capaciteitsprobleem. Ik stel voor de prijs zodanig vast te stellen dat de Brabantse Avond wordt uitverkocht, zonder vraagoverschot.”

− De penningmeester:
“Ik stel voor de winst te maximaliseren. Maar dan wordt de capaciteit van de locatie maar voor 87,5% benut.”

− De voorzitter:
“Wij hebben te maken met een tegenvaller. De verwachte vraag naar onze toegangskaartjes is bepaald vóórdat de datum van de finale van het Europees Kampioenschap (EK) voetbal bekend werd.”

De voorzitter vervolgt zijn betoog.

Vraag 2 2 punten

Voetbalvereniging Z8G uit de Brabantse Kempen viert binnenkort haar 60-jarig jubileum. De feestcommissie is van plan een spectaculaire Brabantse Avond te organiseren met een optreden van Guus Meeuwis als hoofdact. De locatie hiervoor is het sportpark en de naastgelegen weilanden die worden gehuurd. De penningmeester heeft een inschatting gemaakt van de opbrengsten en kosten (zie bron 1).

Tijdens een vergadering van de feestcommissie wordt er gediscussieerd over de prijs van het toegangskaartje. Gebruik de uitspraak van de voorzitter.

Geef twee voorwaarden waaraan moet zijn voldaan om, zoals in het voorstel van de voorzitter, prijsdiscriminatie te kunnen toepassen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt als voorwaarde dat er gescheiden deelmarkten zijn, bijvoorbeeld doordat het lidmaatschap van de vereniging moet kunnen worden aangetoond. (1p)
  • Noemt als voorwaarde dat de (goedkopere) kaartjes niet kunnen worden doorverkocht aan niet-leden. (1p)

Vraag 2 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Prijzenoorlog

Opgavetekst

Prijzenoorlog

Er is een parkeertarievenoorlog uitgebroken tussen de twee parkeergelegenheden bij vliegveld Aeroport. Vorige week opende prijsvechter Budget Parking (BP) de slagbomen van haar gloednieuwe parkeergelegenheid, een kilometer verwijderd van het vliegveld. Nog geen week later heeft BP haar parkeertarieven al verlaagd. Victor Valet, eigenaar van BP: “Bij ons leidt een prijsverlaging tot meer omzet. Onze parkeergelegenheid ligt iets verder van het vliegveld af dan die van onze concurrent Central Parking (CP), maar de consument let bij parkeren uitsluitend op de prijs en zal daarom massaal kiezen voor BP. En massa is kassa. Acht uur parkeren is bij BP bijna 80% goedkoper dan bij CP.”

De woordvoerder van CP kondigt aan dat CP zal reageren met een tariefsverlaging.

Uit een krant, februari 2017

Vraag 24 2 punten

Is er na toetreding van Budget Parking (BP) op de parkeermarkt rondom het vliegveld Aeroport sprake van monopolistische concurrentie of van oligopolie? Licht je keuze toe.

Bekijk het antwoord
  • Kiest voor oligopolie. (1p)
  • Licht toe dat er sprake is van een beperkt aantal (twee) aanbieders. (1p)

Vraag 24 in het hele examen

Vraag 25 2 punten

Zien consumenten, volgens Victor Valet, parkeren bij vliegveld Aeroport als een homogeen goed of als een heterogeen goed? Licht je keuze toe.

Bekijk het antwoord
  • Kiest voor een homogeen goed. (1p)
  • Licht toe dat volgens Victor Valet de consument uitsluitend op basis van de prijs een afweging maakt. (1p)

Vraag 25 in het hele examen

Bron 1 tariefstelling Budget Parking (BP) en Central Parking (CP)

ParkeertariefBPCP
20 minuten of een gedeelte hiervan€ 1,50€ 2
Maximale dagtarief€ 10€ 50

Vraag 27 2 punten

Gebruik bron 1. Toon aan met een berekening dat acht uur parkeren bij BP inderdaad bijna 80% goedkoper is dan bij Central Parking (CP).

Bekijk het antwoord
  • Berekent het tarief van BP bij acht uur (€ 10) en het tarief van CP bij acht uur: (3 · € 2) · 8 = € 48. (1p)
  • Berekent het verschil: (€ 10 − € 48) / € 48 · 100% = −79,2%. (1p)

Vraag 27 in het hele examen

Hoe vaak marktvormen in het examen komt

Vragen over marktvormen per centraal examen economie havo. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
ExamenVragenAantalAandeel
2026, tijdvak 12914%
2026, tijdvak 22113%
2025, tijdvak 18, 11, 13, 26415%
2025, tijdvak 21614%
2024, tijdvak 18, 15, 30311%
2024, tijdvak 21, 8-11518%
2023, tijdvak 121, 28, 31310%
2023, tijdvak 21814%
2022, tijdvak 16, 9-10, 12414%
2022, tijdvak 213-14, 16310%
2022, tijdvak 327-2827%
2021, tijdvak 1113%
2021, tijdvak 2214%
2021, tijdvak 33-6, 13, 26620%
2019, tijdvak 12-3, 23311%
2019, tijdvak 22, 2427%
2018, tijdvak 11-4414%
2018, tijdvak 22, 24-25, 27414%

In 18 van de 18 ingedeelde examens economie havo staat een vraag over marktvormen, samen 49 vragen (10% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2021, tijdvak 3: 6 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 9% van de vragen over marktvormen, daarvoor 10%. Dat aandeel is dus stabiel.

Oefenen met marktvormen

Maak de 15 nieuwste examenvragen over marktvormen online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.

Oefen de vragen over marktvormen

Andere onderwerpen economie havo

Marktvormen op andere niveaus

Nakijken als docent

  1. Kies het examen in de vragenbank

    In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen economie havo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Hoe ToetsChecker economie per vraagtype nakijkt, lees je op economie toetsen nakijken met AI.

Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op economie oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak komt marktvormen voor in het eindexamen economie havo?

In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 49 vragen over marktvormen, 10% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 18 van die examens.

In welk examen economie havo stonden de meeste vragen over marktvormen?

In het examen van 2021, tijdvak 3, met 6 vragen: 3-6, 13, 26.

Hoe oefen ik examenvragen over marktvormen?

Op deze pagina staan alle vragen over marktvormen met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.