Examenvragen overheid en belastingen economie havo
96 vragen over overheid en belastingen uit 18 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Overheid en belastingen komt in 18 van de 18 examens economie havo voor, met 96 vragen (19% van alle examenvragen). Het meest in 2023, tijdvak 2 (13 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over overheid en belastingen
Per examen de vragen over overheid en belastingen, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Belastingen en herverdeling
Opgavetekst
Het Centraal Planbureau (CPB) onderzoekt het effect van het belastingstelsel voor verschillende inkomensgroepen in Nederland.
Het CPB kijkt hierbij naar het gemiddelde bruto-jaarinkomen, de betaalde belastingen, sociale premies en het gemiddeld belastingtarief.
Vraag 7 3 punten
Maak van de onderstaande zinnen een economisch juiste tekst.
- Er is een progressief belastingstelsel. Een stijging van het inkomen leidt tot een ...(1)... van het gemiddeld belastingtarief. Secundaire inkomens zullen ...(2)....
- Lage inkomens consumeren een groter deel van hun inkomen dan hoge inkomens. Hierdoor dragen lage inkomens een ...(3)... deel van hun inkomen af aan ...(4)... belastingen, zoals btw en accijnzen.
- Bij de premies sociale zekerheid betaalt iedereen hetzelfde percentage over het belastbaar inkomen tot € 38.000. Over het inkomen daarboven wordt geen premie betaald. Dit betekent dat er sprake is van een ...(5)... premiestelsel.
Kies uit:
- bij (1) daling / stijging
- bij (2) denivelleren / nivelleren
- bij (3) groter / kleiner
- bij (4) directe / indirecte
- bij (5) degressief / progressief / proportioneel
Bekijk het antwoord
- (1) stijging
- (2) nivelleren
- (3) groter
- (4) indirecte
- (5) degressief
(1) en (2) juist: 1 scorepunt. (3) en (4) juist: 1 scorepunt. (5) juist: 1 scorepunt.
Het CPB gebruikt uitsluitend gegevens uit tabel 1 voor de berekening van het gemiddeld belastingtarief.
| Schijflengte | Belastingtarief | |
|---|---|---|
| Schijf 1 | Van € 0 - € 76.817 | 37,5% |
| Schijf 2 | Vanaf € 76.817 | 49,5% |
Gebruik tabel 1.
Vraag 8 2 punten
Bereken het gemiddeld belastingtarief bij een belastbaar inkomen van € 142.854.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juiste berekening is:
- Schijf 1 = 76.817 x 0,375 = 28.806
- Schijf 2 = (142.854 − 76.817) x 0,495 = 32.688
- Totale belasting = 28.806 + 32.688 = 61.494 (1)
- Gemiddeld belastingtarief = (61.494 / 142.854) x 100% = 43% (1)
Opmerking: Als de leerling met niet-afgeronde bedragen rekent kan de maximumscore worden behaald.
De overheid gebruikt de belastingopbrengsten om inkomen te herverdelen.
Vraag 9 1 punt
Geef een voorbeeld van een overheidsuitgave waarmee inkomen wordt herverdeeld.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van een juist antwoord zijn:
- toeslagen (voor zorg / huur)
- (sociale) uitkeringen
- subsidies en persoonsgebonden overdrachten
- bijstand
Het verlagen van belastingtarieven kan leiden tot een hogere economische groei.
Vraag 11 2 punten
Leg uit dat lagere belastingtarieven op arbeidsinkomen via de structuurzijde van de economie kunnen leiden tot een hogere economische groei.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
- Door lagere belastingtarieven op arbeidsinkomen neemt de prikkel om (meer) te werken toe / groeit het arbeidsaanbod. (1)
- Dit kan leiden tot een hogere groei van de productiecapaciteit en daarmee de productie / het bbp. (1)
2026, tijdvak 1: Suikertaks
Opgavetekst
Een gezondheidsbureau in Groot-Brittannië onderzoekt een heffing op suikerhoudende voeding (de suikertaks).
Vraag 26 3 punten
Maak van de onderstaande tekst een economisch juiste redenering.
Door de suikertaks zal het producentensurplus ...(1)... en zal het consumentensurplus ...(2)... op de markt voor suikerhoudende voeding. De overheidsinkomsten zullen ...(3).... Als het inkomen van consumenten stijgt, leidt dit tot een relatief kleine toename van de vraag naar suikerhoudende voeding. Consumenten zien deze goederen als ... (4)... goederen. Er is dan sprake van een ... (5) ... inkomenselasticiteit.
Kies uit:
- bij (1) afnemen / toenemen / gelijk blijven
- bij (2) afnemen / toenemen / gelijk blijven
- bij (3) afnemen / toenemen / gelijk blijven
- bij (4) inferieure / primaire / luxe
- bij (5) positieve / negatieve
Bekijk het antwoord
- (1) afnemen
- (2) afnemen
- (3) toenemen
- (4) primaire
- (5) positieve
Indien alle vijf antwoorden juist: 3 scorepunten; indien vier of drie antwoorden juist: 2 scorepunten; indien twee antwoorden juist: 1 scorepunt; indien minder dan twee antwoorden juist: 0 scorepunten.
In Groot-Brittannië wordt de suikertaks ingevoerd, met als doel de negatieve externe effecten van suikerconsumptie te verminderen. Suikerhoudende dranken waarvan het suikergehalte minder is dan 5% per liter worden niet belast. Voor dranken met 5% of meer suiker per liter geldt wel een suikertaks. Producenten verlagen daarom het suikergehalte in een deel van de dranken tot 4,9%.
Vraag 27 2 punten
Leg uit of het doel van de suikertaks wordt bereikt.
Bekijk het antwoord
Een juist antwoord bevat in relatie tot de context:
- Een juiste beschrijving van de gevolgen van de suikertaks voor de suikerconsumptie. (1)
- Een juiste gevolgtrekking over de omvang van de negatieve externe effecten / negatieve gevolgen en het al dan niet bereiken van het doel. (1)
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
- Producenten verlagen het suikergehalte in dranken, waardoor de suikerconsumptie afneemt. (1)
- Hierdoor zullen de negatieve gevolgen van suikerconsumptie dalen en daarmee is het doel bereikt. (1)
of
- Producenten maken extra reclame voor de dranken met een lager suikergehalte, daardoor neemt de gevraagde hoeveelheid naar deze drank toe. Hierdoor kan de suikerconsumptie gelijk blijven / stijgen. (1)
- Hierdoor zullen de negatieve gevolgen van suikerconsumptie niet verminderen / toenemen en daarmee is het doel niet bereikt. (1)
2026, tijdvak 2: Opgave 2 Wat te doen met de poen?
Opgavetekst
Uit een krant:
De Nederlandse overheid heeft in 2018 een positief overheidssaldo. Door de hoogconjunctuur zijn de overheidsinkomsten in 2018 met 15% gestegen ten opzichte van 2017 naar € 337 miljard. De overheidsuitgaven zijn in 2018 gestegen met 6,2% ten opzichte van 2017 naar € 326 miljard.
Vraag 9 2 punten
Bereken voor 2017 en voor 2018 de verandering van de Nederlandse staatsschuld in miljarden euro’s.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juiste berekening is:
- 2018: € 337 − € 326 = € 11 miljard (afname) (1)
- 2017: overheidsinkomsten: € 337 / 1,15 = € 293,04 miljard overheidsuitgaven: € 326 / 1,062 = € 306,97 miljard verandering staatsschuld is € 293,04 − € 306,97 = − € 13,93 miljard (toename) (1)
Automatische stabilisatoren hebben invloed op het overheidssaldo.
Vraag 10 2 punten
Noem twee automatische stabilisatoren.
Bekijk het antwoord
- het (progressieve) belastingstelsel (1)
- sociale uitkeringen (1)
Het bruto binnenlands product van Nederland in 2020 is € 772,7 miljard. De staatsschuldquote is op dat moment 52,4%. De Nederlandse overheid zou meer kunnen besteden als zij besluit de staatsschuld te laten oplopen naar de EMU-norm van 60%.
Vraag 11 2 punten
Bereken hoeveel miljarden euro’s de Nederlandse overheid meer zou kunnen besteden in 2020.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juiste berekening is:
- Werkelijke staatsschuld: € 772,7 x 0,524 = € 404,9 miljard (1)
- Toegestane staatsschuld: € 772,7 x 0,60 = € 463,6 miljard Verschil in euro’s = € 463,6 − € 404,9 = € 58,7 miljard (1)
2026, tijdvak 2: Opgave 3 Venezuela
Opgavetekst
Venezuela is een land dat te maken heeft met een hoge inflatie. Daarnaast heeft Venezuela een hoge werkloosheid (zie figuur 2).

Gebruik figuur 2.
Venezuela heeft een staatsschuldquote van 126% van het bbp en kan niet meer aan de rentebetalingen voldoen. De overheid vraagt daarom aan buitenlandse beleggers of zij een deel van de schuld willen kwijtschelden. Hierdoor zou er financiële ruimte ontstaan voor economische groei, waardoor de overige staatsschuld wel kan worden afbetaald.
Vraag 20 2 punten
Leg uit dat er een risico is op moral hazard van de Venezolaanse overheid.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
- Als de buitenlandse beleggers een deel van de staatsschuld kwijtschelden, kan de overheid denken dat haar schulden telkens worden kwijtgescholden. (1)
- Dit geeft een prikkel voor de Venezolaanse overheid om meer financiële risico’s aan te gaan / minder sterk te werken aan het terugdringen van de staatsschuld. (1)
2025, tijdvak 1: AOW-leeftijd
Opgavetekst
De AOW is een basispensioen voor ouderen. Door de vergrijzing verslechtert de betaalbaarheid van de AOW: er zijn minder werkenden die premie betalen waarmee de uitkeringen in dat jaar worden betaald. De Nederlandse overheid heeft daarom een aantal jaar geleden besloten de AOW-leeftijd geleidelijk te verhogen van 65 naar 67 jaar en daarna te koppelen aan de levensverwachting. De AOW-leeftijd stijgt dan mee met de gemiddelde levensverwachting.
Bron 1 Maatregelen en doorrekening van de gevolgen bij verlaging van de pensioenleeftijd
| maatregelen | gevolgen |
|---|---|
| 1. Bespaar op de collectieve zorguitgaven door versobering van de basisverzekering. Dit betekent dat minder geneeskundige handelingen worden vergoed. Het geld dat hiermee vrijkomt, wordt gebruikt om de betaalbaarheid van de AOW te verbeteren. | A. Dit leidt op langere termijn tot hogere collectieve zorguitgaven. |
| 2. Verlaag de AOW-uitkering tot het niveau van een bijstandsuitkering. Een bijstandsuitkering is een uitkering voor mensen die niet genoeg geld hebben om in hun levensonderhoud te voorzien, en ook niet in aanmerking komen voor een andere uitkering. | B. Er wordt € 4 miljard per jaar bespaard op de AOW-uitkeringen. Dit gaat ten koste van de koopkracht van gepensioneerden. |
| 3. Laat iedereen de AOW-premie betalen. Dit betekent dat ook AOW’ers premie AOW gaan betalen. In de huidige situatie zijn AOW’ers hiervan vrijgesteld. | C. Dit leidt ertoe dat het netto-inkomen van alle AOW’ers daalt. |
Bron 2 AOW- en bijstandsuitkeringen per maand
| bedrag bijstandsuitkering* | bedrag AOW-uitkering* | |
|---|---|---|
| alleenstaande | € 1.195,66 | € 1.330,76 |
| (echt)paar | € 1.708,08 | € 1.807,20 |
* De bedragen zijn inclusief vakantiegeld.
Bron 3 tarieven box 1 niet-AOW’ers en AOW’ers
niet-AOW’ers
| schijf | belastbaar inkomen per jaar | tarief |
|---|---|---|
| 1 | tot € 73.032 | 36,93% |
| 2 | vanaf € 73.032 | 49,50% |
AOW’ers
| schijf | belastbaar inkomen per jaar | tarief |
|---|---|---|
| 1 | tot € 38.704 | 19,03%* |
| 2 | vanaf € 38.704 tot € 73.032 | 36,93% |
| 3 | vanaf € 73.032 | 49,50% |
* AOW’ers betalen geen AOW-premie, waardoor hun tarief over de eerste € 38.704 19,03% is in plaats van 36,93%.
Vraag 21 1 punt
Wordt de AOW-uitkering volgens het kapitaaldekkingsstelsel of het omslagstelsel gefinancierd? Motiveer je keuze.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van een juist antwoord zijn:
- Omslagstelsel, want de in een jaar ontvangen premies worden gebruikt om de AOW-uitkeringen in hetzelfde jaar te betalen.
- Omslagstelsel, want de werkenden van nu betalen voor de AOW’ers van nu.
Vraag 22 2 punten
Leg uit dat het verhogen van de AOW-leeftijd de betaalbaarheid van de AOW verbetert. Maak in je antwoord gebruik van zowel de inkomsten als de uitgaven van de overheid.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
- De inkomsten van de overheid nemen toe, omdat werkenden later met pensioen gaan, waardoor er meer premie wordt betaald.
- De uitgaven van de overheid nemen af, omdat de duur van de pensioentijd / het aantal AOW-uitkeringen afneemt. (Hierdoor verbetert de betaalbaarheid.)
Een deel van de bevolking wil terug naar een AOW-leeftijd van 65 jaar. Een onderzoeker analyseert hoe de extra kosten van een verlaging van de AOW-leeftijd kunnen worden gefinancierd en heeft van drie maatregelen de gevolgen doorgerekend (zie bron 1).
Gebruik bron 1.
Vraag 23 2 punten
Leg uit dat maatregel 1 op langere termijn kan leiden tot hogere collectieve zorguitgaven.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
- Bij het niet vergoeden van bepaalde geneeskundige handelingen zullen mensen zich minder vaak laten behandelen.
- Dit kan leiden tot een verergering van het ziektebeeld en dus tot hogere zorgkosten in de toekomst.
De onderzoeker zegt over maatregel 3: “Dit leidt ertoe dat een alleenstaande oudere met een AOW-uitkering als enige inkomstenbron, jaarlijks een paar duizend euro meer belasting in box 1 moet betalen ten opzichte van de huidige situatie.”
Gebruik bron 1, 2 en 3.
Vraag 25 2 punten
Bereken hoeveel euro een alleenstaande oudere extra in box 1 moet betalen door maatregel 3.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van een juiste berekening zijn:
- Belasting met maatregel 3: 1.330,76 × 12 = 15.969,12; 15.969,12 × 0,3693 = 5.897
- Belasting zonder maatregel 3: 1.330,76 × 12 = 15.969,12; 15.969,12 × 0,1903 = 3.038
- 5.897 − 3.038 = 2.859
of
- 1.330,76 × 12 = 15.969,12
- 15.969,12 × (0,3693 − 0,1903) = 2.858
Opmerking: Als de kandidaat met niet afgeronde getallen rekent kan de maximale score worden behaald.
2025, tijdvak 2: Macro-dilemma’s
Opgavetekst
In veel EMU-landen is sprake van een laagconjunctuur, in enkele landen zelfs van een recessie. Daarom pleiten economen in verschillende EMU-landen voor het voeren van anticyclisch begrotingsbeleid.
De EMU-landen kunnen geen anticyclisch begrotingsbeleid voeren, als hun overheidstekort dan uitkomt boven de afgesproken grens van maximaal 3% van het bbp.
Vraag 1 2 punten
Leg uit dat regeringen door de afgesproken grens voor het overheidstekort, tijdens een recessie, beleid moeten voeren dat de recessie juist groter maakt.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
- Door de recessie krijgt de overheid minder belastingontvangsten, hierdoor neemt het overheidstekort toe. Om de begrotingsafspraak na te komen moeten regeringen bezuinigen / de belastingtarieven verhogen.
- Hierdoor nemen de bestedingen / neemt de effectieve vraag af en daalt het bbp verder, waardoor de recessie groter wordt.
Als landen anticyclisch begrotingsbeleid gaan voeren, heeft dit ook invloed op het overheidssaldo. In onderstaande tabel is de invloed van anticyclisch begrotingsbeleid op het overheidssaldo weergegeven.
Verandering overheidssaldo van Nederland en EMU-landen
| Andere EMU-landen voeren anticyclisch begrotingsbeleid. | Andere EMU-landen voeren geen anticyclisch begrotingsbeleid. | |
|---|---|---|
| Nederland voert anticyclisch begrotingsbeleid. | ↓ ; ↓ | ↓↓ ; ↑ |
| Nederland voert geen anticyclisch begrotingsbeleid. | ↑ ; ↓↓ | = ; = |
Noot: een pijl omhoog betekent een verbetering van het overheidssaldo en een pijl omlaag betekent een verslechtering.
Vraag 3 3 punten
Verklaar de uitkomst in de cel linksonder.
Doe het als volgt:
- Leg uit waarom het overheidssaldo van Nederland stijgt.
- Leg uit waarom het overheidssaldo van andere EMU-landen sterker daalt.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
- Een deel van de overheidsbestedingen van andere EMU-landen komt via hun import terecht in Nederland. Hierdoor stijgen de productie en het inkomen in Nederland. De belastingopbrengsten hiervan verbeteren het Nederlandse overheidssaldo.
- Als andere EMU-landen anticyclisch begrotingsbeleid gaan voeren zullen zij de belastingen verlagen of de uitgaven verhogen waardoor het overheidssaldo verslechtert.
Aanvulling: volgens het erratumblad bij de opgaven moet in het opgavenboekje, op pagina 2, bij vraag 3, het derde opsommingsstreepje met de vraag “Leg uit waarom het overheidssaldo sterker daalt.” geschrapt worden.
Als overheden besluiten anticyclisch begrotingsbeleid te voeren, worden extra uitgaven veelal gefinancierd met leningen, wat leidt tot een hogere staatsschuld.
Vraag 4 2 punten
Zullen de overheidsbestedingen in de toekomst door het huidige anticyclisch begrotingsbeleid toenemen of afnemen? Leg je keuze uit.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
- Door anticyclisch begrotingsbeleid zullen overheden nu lenen. Deze leningen / rentebetalingen worden in de toekomst afbetaald.
- In de toekomst hebben overheden minder te besteden aan goederen / diensten / salarissen, waardoor de overheidsbestedingen zullen afnemen.
of
- Door anticyclisch begrotingsbeleid zullen de bestedingen in het land toenemen, waardoor de productie stijgt.
- Door het toegenomen bbp zal de overheid in de toekomst meer belastingen ontvangen, waardoor de overheidsbestedingen zullen toenemen.
2025, tijdvak 2: Neem accijns met een korreltje suiker
Opgavetekst
Uit een krant:
De Mexicaanse overheid heeft op 1 januari 2014 een suikeraccijns ingevoerd om de negatieve externe effecten van overmatige suikerconsumptie terug te dringen. Sindsdien betalen Mexicanen een heffing in de vorm van een vast bedrag per pond¹⁾ suiker.
De invoering van een suikeraccijns heeft in Mexico het gewenste effect gehad: over heel 2014 nam de verkoop van suiker met gemiddeld 6 procent af, wat neerkomt op een verminderde consumptie van 1,5 pond per persoon. Deze lagere consumptie blijkt niet evenredig te zijn verdeeld over de verschillende inkomensgroepen, want de vraag naar suiker van mensen met een laag inkomen is prijselastischer dan die van mensen met een hoog inkomen.
noot 1 een pond = 500 gram
Vraag 6 2 punten
Leg uit dat overmatige suikerconsumptie tot negatieve externe effecten leidt.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
- Overmatige suikerconsumptie (met diabetes / overgewicht / tandbederf tot gevolg) leidt tot hogere zorgkosten.
- Deze kosten worden niet (of slechts gedeeltelijk) door de suikerconsumenten zelf betaald.
2025, tijdvak 2: Economisch beleid
Opgavetekst
De stemming op markten wordt vaak aangeduid als het marktsentiment. Dit sentiment wordt onder meer beïnvloed door politieke gebeurtenissen, economische cijfers en verwachtingen.
In een land kondigde de zojuist gekozen president haar nieuwe beleid aan. Zij heeft onder andere belastingverlagingen en omvangrijke investeringen in infrastructuur aangekondigd. De verwachting is dat door dit beleid het consumentenvertrouwen en het producentenvertrouwen zullen veranderen. Deze politieke aankondiging had grote invloed op het marktsentiment in het land.
Door de aangekondigde belastingverlaging ontstaat er een overheidstekort.
Vraag 23 2 punten
Leg uit dat een overheidstekort kan worden gezien als uitgestelde belastingheffing.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
- Het overheidstekort leidt tot een toename van de overheidsschuld die toekomstige verplichtingen (rentelasten en aflossing) veroorzaakt.
- Deze verplichtingen moeten (uiteindelijk) met toekomstige belastingontvangsten worden betaald.
De aangekondigde belastingverlaging bestaat uit twee maatregelen. De eerste maatregel is het verlagen van het belastingtarief. De tweede maatregel is het verhogen van de inkomensafhankelijke algemene heffingskorting. Beide maatregelen staan in onderstaande tabel.
| schijf | belastbaar inkomen | oud tarief | oude heffingskorting | nieuw tarief | nieuwe heffingskorting |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | $ 0 - $ 44.725 | 32% | $ 1.250 | 20% | $ 2.375 |
| 2 | $ 44.726 - $ 95.375 | 38% | $ 750 | 24% | $ 1.350 |
| 3 | $ 95.376 - $ 182.100 | 42% | $ 500 | 32% | $ 750 |
| 4 | $ 182.101 en hoger | 48% | $ 0 | 35% | $ 0 |
Vraag 24 2 punten
Bereken hoeveel belasting iemand betaalt bij een belastbaar inkomen van $ 50.000 na de belastingmaatregelen.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juiste berekening is:
- schijf 1 = $ 44.725 x 0,20 = $ 8.945; schijf 2 = ($ 50.000 – $ 44.725) x 0,24 = $ 1.266; totale belasting van de schijven = $ 8.945 + $ 1.266 = $ 10.211
- totale verschuldigde belasting = $ 10.211 – $ 1.350 (heffingskorting) = $ 8.861
Door de aanpassing verandert het gemiddelde belastingtarief van iemand met een belastbaar inkomen van $ 40.000.
Vraag 25 3 punten
Bereken de verandering van het gemiddelde belastingtarief in procentpunten van iemand met een belastbaar inkomen van $ 40.000.
Bekijk het antwoord
Een juist antwoord bevat:
- het correct berekenen van het oude en nieuwe belastingbedrag.
- het correct berekenen van de gemiddelde belastingtarieven.
- het correct berekenen van het verschil in procentpunten.
Een voorbeeld van een juiste berekening is:
- oud belastingbedrag: $ 40.000 x 0,32 = $ 12.800; $ 12.800 – $ 1.250 = $ 11.550; nieuw belastingbedrag: $ 40.000 x 0,20 = $ 8.000; $ 8.000 – $ 2.375 = $ 5.625
- oud gemiddeld belastingtarief: $ 11.550 / $ 40.000 x 100% = 28,9%; nieuw gemiddeld belastingtarief: $ 5.625 / $ 40.000 x 100% = 14,1%
- het verschil in procentpunten: 28,9% – 14,1% = 14,8 procentpuntendaling.
2024, tijdvak 1: Een valse start
Bron 7
Woningbezitters mogen de betaalde hypotheekrente aftrekken van de inkomstenbelasting. Dit belastingvoordeel bevordert eigenwoningbezit, en belemmert een goed functionerende verhuurmarkt. De overheid wil een evenwichtige woningmarkt bevorderen, en past daarom de tarieven van de hypotheekrenteaftrek aan. Zo wordt het marginale belastingtarief waartegen de hypotheekrente maximaal kan worden afgetrokken geleidelijk afgebouwd van 49,50% naar 37,05%.
| Belastbaar inkomen | Marginaal tarief hypotheekrenteaftrek nu | Marginaal tarief hypotheekrenteaftrek na afbouw |
|---|---|---|
| € 0 - € 69.398 | 37,05% | 37,05% |
| € 69.399 en hoger | 49,50% | 37,05% |
Vraag 17 2 punten
Gebruik bovenstaande tekst en uitspraak 1 van de econoom.
Uitspraak 1: “Door de tariefaanpassing wordt de secundaire inkomensverdeling gelijker.”
Leg uit dat de tariefaanpassing leidt tot een gelijkere secundaire inkomensverdeling binnen de groep van woningbezitters.
Bekijk het antwoord
- Voor woningbezitters met een hoog inkomen neemt het belastingvoordeel van de hypotheekrenteaftrek af, waardoor zij meer belasting gaan betalen. (1p)
- Voor lage inkomens verandert er niets, waardoor de verschillen tussen lage inkomens en hoge inkomens (na belasting) kleiner worden. (1p)
Vraag 18 2 punten
Gebruik uitspraak 2 van de econoom.
Uitspraak 2: “Op de lange termijn kan de tariefaanpassing bijdragen aan de betaalbaarheid van koopwoningen.”
Leg uit dat de tariefaanpassing via de vraagzijde van de woningmarkt kan leiden tot een daling van de verkoopprijs van koopwoningen.
Bekijk het antwoord
- Door de tariefaanpassing wordt het financieren van een koopwoning duurder. (1p)
- Hierdoor daalt de vraag naar koopwoningen (bij elke prijs), en dit leidt (bij gelijkblijvend aanbod) tot een daling van de verkoopprijs van woningen. (1p)
2024, tijdvak 2: Cashewnoten
Vraag 5 1 punt
Cashewnoten zijn een belangrijk exportproduct voor Tanzania en een belangrijke bron van inkomsten voor de vele cashewnotenboeren in dat land. De cashewnotenboeren bieden hun oogst aan op een veiling. De veilingklok laat een hoge startprijs zien. Daarna zakt de prijs per kilogram, totdat een koper akkoord is en de cashewnoten koopt voor de aangegeven prijs. Alle cashewnoten zijn van dezelfde soort en kwaliteit. Op de veiling is een gemiddelde marktprijs van 1.550 Tanzaniaanse shilling per kilogram tot stand gekomen. Volgens de boeren is deze marktprijs te laag om de productiekosten te dekken. Om de boeren te behoeden voor faillissement, kondigt de president van Tanzania een minimumprijs van 3.300 Tanzaniaanse shilling per kilogram aan. Het overschot dat als gevolg van de minimumprijs ontstaat, zal worden opgekocht door de overheid. Bij het besluit om in te grijpen in de markt, heeft de overheid een afweging gemaakt tussen de belangen van verschillende groepen in de samenleving. Een econoom stelt dat twee groepen financieel nadeel ondervinden van de ingreep: de kopers van de cashewnoten en de burgers van het land. Geef een reden waarom het opkoopprogramma financieel nadelig is voor de burgers van het land.
Bekijk het antwoord
- Noemt een reden waarom het opkoopprogramma financieel nadelig is voor de burgers, bijvoorbeeld: het wordt betaald uit belastingafdrachten, waardoor die kunnen toenemen; of het kan ten koste gaan van andere overheidsbestedingen waar burgers belang bij hebben. (1p)
2024, tijdvak 2: Studiekosten
Vraag 13 2 punten
De overheid van een land stimuleert de scholing van volwassenen. Daarom kent het land een regeling waarbij scholingskosten aftrekbaar zijn voor de inkomstenbelasting. Een voorwaarde voor belastingaftrek is dat de studie gericht moet zijn op een beroep en niet op een hobby. Leg uit dat de overheid met deze regeling ruilt over de tijd.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de overheid minder belastinginkomsten heeft (van belastingplichtigen die scholingskosten aftrekken, of die minder gaan werken om te studeren) en daardoor meer moet lenen of minder kan aflossen. (1p)
- Legt uit dat de hogere verdiencapaciteit van de belastingplichtige later leidt tot hogere belastingontvangsten, en daarmee tot de mogelijkheid om meer af te lossen. (1p)
Opmerking uit het correctievoorschrift: een redenering via een beperking van de overheidsbestedingen nu, in ruil voor meer bestedingen later, is ook juist.
Bron 1 Belastingschijven en de bijbehorende belastingtarieven

De afbeelding toont drie schijven van het belastbaar inkomen, elk met een tarief:
| Belastbaar inkomen | Belastingtarief |
|---|---|
| € 0 tot € 37.149 | 19,03% |
| € 37.149 tot € 73.031 | 36,93% |
| vanaf € 73.031 | 49,50% |
Vraag 15 2 punten
De overheid van een land stimuleert de scholing van volwassenen. Daarom kent het land een regeling waarbij scholingskosten aftrekbaar zijn voor de inkomstenbelasting. Een voorwaarde voor belastingaftrek is dat de studie gericht moet zijn op een beroep en niet op een hobby. Een econoom stelt dat mensen in de hoogste inkomenscategorie meer gebruikmaken van de regeling dan mensen in de lagere inkomenscategorieën. Dit wordt versterkt doordat het land een progressief belastingstelsel kent met drie schijven, zie bron 1. Gebruik bron 1 en bovenstaande tekst. Geef twee argumenten die de stelling van de econoom onderbouwen.
Bekijk het antwoord
- Noemt als argument dat mensen uit lagere inkomenscategorieën minder financiële ruimte hebben om een studie te bekostigen dan mensen uit de hoogste inkomenscategorie. (1p)
- Noemt als argument dat de aftrekpost voor de hoogste inkomenscategorie procentueel een groter voordeel oplevert (49,5%) dan voor mensen met een lager inkomen (19,03% of 36,93%). (1p)
Vraag 16 2 punten
De overheid van een land stimuleert de scholing van volwassenen. Daarom kent het land een regeling waarbij scholingskosten aftrekbaar zijn voor de inkomstenbelasting. Een voorwaarde voor belastingaftrek is dat de studie gericht moet zijn op een beroep en niet op een hobby. Denise heeft haar hbo-studie pedagogiek met succes afgerond en is inmiddels een aantal jaren werkzaam als leerlingbegeleider. Zij overweegt om volgend jaar in de avonduren te gaan studeren voor een universitaire master orthopedagogiek. Ze wil graag weten wat deze studie haar volgend jaar zou kosten. De kosten voor de eenjarige master orthopedagogiek zijn: collegegeld € 2.300; studiematerialen € 400. Denise mag de kosten boven de drempel van € 300 aftrekken. Ze heeft volgend jaar een bruto-inkomen van € 36.000. Zij heeft geen andere aftrekposten. Gebruik bron 1. Bereken de netto-studiekosten van Denise.
Bekijk het antwoord
- Berekent de aftrekbare kosten: studiekosten € 2.300 + € 400 = € 2.700, minus de drempel van € 300, is € 2.400. (1p)
- Berekent het belastingvoordeel (het inkomen valt in de eerste schijf): € 2.400 x 0,1903 = € 456,72, en daarmee de netto-studiekosten: € 2.700 - € 456,72 = € 2.243,28. (1p)
2024, tijdvak 2: Zorgen om morgen
Opgavetekst
Bron 1 Grijze druk

Lijndiagram van de grijze druk in procenten (verticale as, van 0 tot 50%) tegen de jaren (horizontale as, van ongeveer 1950 tot 2060). De lijn stijgt van ongeveer 14% rond 1950 naar ongeveer 20% rond 1980. Daarna stijgt hij sterker naar ongeveer 35% rond 2020 en bereikt rond 2040 ongeveer 50%. Na 2040 daalt de lijn licht tot ongeveer 48% in 2060. Legenda: grijze druk.
Vraag 21 2 punten
Door een stijgende levensverwachting en minder geboorten verandert de samenstelling van de Nederlandse bevolking. Het Centraal Planbureau (CPB) analyseert de gevolgen hiervan voor de overheidsfinanciën en voor de solidariteit tussen generaties. Hiervoor kijkt het CPB naar het houdbaarheidssaldo. Het houdbaarheidssaldo geeft aan of het huidige niveau van de overheidsvoorzieningen op lange termijn betaalbaar en houdbaar is, zonder dat de overheidsschuld oploopt of de belastinginkomsten moeten worden verhoogd. Voorbeelden van gelijkblijvende overheidsvoorzieningen zijn: dat er in de toekomst voor elke leerling evenveel leraren zijn als nu, dat er voor elke oudere evenveel handen aan het bed zijn als nu, dat uitkeringen welvaartsvast zijn. Als er een houdbaarheidstekort is, dan betekent dit dat de voorzieningen in de toekomst slechter betaalbaar zijn. Het CPB constateert dat de leeftijdsopbouw van de bevolking verandert en dat het aantal 67-plussers als percentage van het aantal 20- tot 66-jarigen in de periode tot 2040 sterk zal stijgen (zie bron 1). Gebruik bron 1. Leg uit dat het houdbaarheidssaldo kan verslechteren als gevolg van de ontwikkeling van de grijze druk.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat 67-plussers gemiddeld meer gebruikmaken van overheidsuitgaven (AOW, zorg) en minder belasting afdragen dan de 20- tot 66-jarigen. (1p)
- Legt uit dat daardoor de overheidsuitgaven stijgen en de overheidsinkomsten dalen, zodat het toekomstige overheidssaldo daalt en het houdbaarheidssaldo verslechtert (bij een gelijkblijvend voorzieningenniveau). (1p)
Vraag 22 2 punten
Door een stijgende levensverwachting en minder geboorten verandert de samenstelling van de Nederlandse bevolking. Het Centraal Planbureau (CPB) analyseert de gevolgen hiervan voor de overheidsfinanciën en voor de solidariteit tussen generaties. Hiervoor kijkt het CPB naar het houdbaarheidssaldo. Het houdbaarheidssaldo geeft aan of het huidige niveau van de overheidsvoorzieningen op lange termijn betaalbaar en houdbaar is, zonder dat de overheidsschuld oploopt of de belastinginkomsten moeten worden verhoogd. Voorbeelden van gelijkblijvende overheidsvoorzieningen zijn: dat er in de toekomst voor elke leerling evenveel leraren zijn als nu, dat er voor elke oudere evenveel handen aan het bed zijn als nu, dat uitkeringen welvaartsvast zijn. Als er een houdbaarheidstekort is, dan betekent dit dat de voorzieningen in de toekomst slechter betaalbaar zijn. Aan de andere kant verwacht het CPB dat het aanbod van arbeid binnen de groep van 20- tot 66-jarigen zal toenemen, doordat een groter deel van die groep besluit te gaan werken. Leg uit dat deze ontwikkeling zowel kan leiden tot hogere toekomstige overheidsinkomsten alsook tot lagere toekomstige overheidsuitgaven.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de toekomstige overheidsuitgaven aan uitkeringen dalen als het arbeidsaanbod van de 20- tot 66-jarigen toeneemt. (1p)
- Legt uit dat de toekomstige overheidsinkomsten uit belastingen stijgen als het arbeidsaanbod van de 20- tot 66-jarigen toeneemt. (1p)
Vraag 24 2 punten
De recente verhoging van de pensioenleeftijd lost het houdbaarheidstekort gedeeltelijk op. Om de betaalbaarheid van overheidsvoorzieningen verder te verbeteren, stelt een econoom een aantal beleidsopties voor aan de Nederlandse regering: 1 Verhoog het tarief van alle belastingschijven in het progressieve belastingstelsel met 1 procentpunt. 2 Verlaag de uitkeringen, inclusief de AOW. Een van de twee beleidsopties leidt tot denivellering. Leg uit welke van de twee beleidsopties leidt tot denivellering.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat bij beleidsoptie 2 (uitkeringen verlagen) het besteedbaar inkomen van uitkeringsgerechtigden lager wordt, terwijl het besteedbaar inkomen van werkenden gelijk blijft. (1p)
- Legt uit dat hierdoor het relatieve verschil tussen lage en hoge (secundaire) inkomens groter wordt, dus dat het beleid leidt tot denivellering. (1p)
Opmerking uit het correctievoorschrift: beleidsoptie 1 leidt tot nivellering en is daarom onjuist.
2023, tijdvak 1: Auto van de zaak
Opgavetekst
Bron 1 Fiscale bijtelling auto van de zaak vanaf 2023
| Bijtelling als percentage van de aanschafwaarde | CO2-uitstoot benzineauto’s (gram per km) | CO2-uitstoot dieselauto’s (gram per km) |
|---|---|---|
| 0% | < 51 | < 51 |
| 14% | 51-95 | 51-88 |
| 20% | 96-124 | 89-112 |
| 25% | > 124 | > 112 |
noot 1 De fiscale bijtelling is het percentage van de aanschafwaarde van de auto dat in de jaarlijkse belastingaangifte moet worden opgeteld bij het bruto jaarinkomen.
Vraag 13 2 punten
Uit een krant, december 2022:
Als een werknemer zijn auto van de zaak ook privé gebruikt, wordt dat door de belastingdienst gezien als extra inkomen uit arbeid. Daarom moet een bepaald percentage van de aanschafwaarde van de auto jaarlijks bij het bruto jaarinkomen worden opgeteld, waardoor het belastbaar inkomen stijgt: de zogenoemde fiscale bijtelling.
De overheid van een land houdt zich aan het klimaatakkoord. Daarom zal vanaf 1 januari 2023 deze fiscale bijtelling afhankelijk worden van de CO2-uitstoot van de auto en het type brandstof dat de auto verbruikt. Volgens de overheid heeft deze nieuwe regeling ook een gunstig effect op de technologische vooruitgang en daarmee op de structurele groei van de economie.
Gebruik bron 1.
Leg uit dat de nieuwe regeling van fiscale bijtelling de negatieve externe effecten van het autorijden kan terugdringen.
Bekijk het antwoord
- CO2-uitstoot is een negatief extern effect van autorijden, omdat de vervuiling niet tot uitdrukking komt in de prijs van autorijden (en dat leidt tot maatschappelijke kosten) (1p)
- Doordat de fiscale bijtelling uitstootafhankelijk wordt (zie bron 1), betaalt de vervuiler meer voor meer CO2-uitstoot; de werknemer wordt via het prijsmechanisme gestimuleerd een auto met minder CO2-uitstoot te kiezen, zodat de CO2-uitstoot afneemt, of de vervuiling wordt geïnternaliseerd, waardoor er minder negatieve externe effecten zijn (1p)
Volgens de aanvulling 2023-1 tellen de twee deelscores samen: de koppeling van negatieve externe effecten aan de prijs van autorijden (1 punt) en het effect van de uitstootafhankelijke bijtelling (1 punt).
Vraag 14 2 punten
Uit een krant, december 2022:
Als een werknemer zijn auto van de zaak ook privé gebruikt, wordt dat door de belastingdienst gezien als extra inkomen uit arbeid. Daarom moet een bepaald percentage van de aanschafwaarde van de auto jaarlijks bij het bruto jaarinkomen worden opgeteld, waardoor het belastbaar inkomen stijgt: de zogenoemde fiscale bijtelling.
De overheid van een land houdt zich aan het klimaatakkoord. Daarom zal vanaf 1 januari 2023 deze fiscale bijtelling afhankelijk worden van de CO2-uitstoot van de auto en het type brandstof dat de auto verbruikt. Volgens de overheid heeft deze nieuwe regeling ook een gunstig effect op de technologische vooruitgang en daarmee op de structurele groei van de economie.
Gebruik bron 1.
Leg uit dat de nieuwe regeling van fiscale bijtelling een gunstig effect kan hebben op innovatie en daarmee op de structurele groei van de economie.
Bekijk het antwoord
- Door de nieuwe regeling kiezen consumenten en werknemers voor een auto met een lage uitstoot, en worden autofabrikanten uitgedaagd nieuwe technieken te ontwikkelen om minder milieubelastende auto’s te produceren (1p)
- Nieuwe technieken en economische activiteiten leiden tot een hogere kwaliteit of kwantiteit van de productiefactoren, en daarmee tot een structurele groei van de economie (1p)
Bron 2 CO2-uitstoot, brandstof en aanschafwaarde diverse automerken
| merk | Hyundai | Kia | Opel | Renault |
|---|---|---|---|---|
| model | i20 | Rio | Corsa | Clio |
| CO2-uitstoot (gram per km) | 84 | 85 | 89 | 89 |
| brandstof | diesel | diesel | diesel | diesel |
| aanschafwaarde in € | 14.065 | 15.805 | 15.595 | 15.865 |
Bron 3 Schijventarief inkomstenbelasting box 1 in 2023
| Schijven | Schijflengte | Tarief |
|---|---|---|
| Schijf 1 | € 0 - € 68.507 | 37,1% |
| Schijf 2 | > € 68.507 | 49,5% |
Vraag 15 2 punten
Meryem krijgt van haar werkgever de beschikking over een auto van de zaak per 1 januari 2023. De werkgever geeft haar een lijst met auto’s waaruit zij mag kiezen (zie bron 2). Zij gaat deze auto ook privé gebruiken. Meryem kiest de auto met de laagste fiscale bijtelling. Ze is benieuwd hoeveel extra belasting ze moet betalen in 2023. Meryem heeft een bruto-inkomen van € 35.000. Aftrekposten en overige fiscale bijtellingen heeft ze niet.
Gebruik bron 1, 2 en 3.
Bereken hoeveel belasting Meryem in 2023 extra moet betalen als gevolg van de door haar gekozen auto van de zaak.
Bekijk het antwoord
- Kiest de Hyundai, vanwege de laagste aanschafwaarde en de laagste bijtelling: bijtelling van 14% van de aanschafwaarde (€ 14.065 x 0,14 = € 1.969) (1p)
- Bijtelling 14% van € 14.065 = € 1.969,10; ook met de bijtelling valt haar inkomen in schijf 1, dus de extra belasting is 37,1% van € 1.969,10 = € 730,54 (1p)
Kiest ze een andere auto dan de Hyundai: maximaal 1 scorepunt. Een andere manier van afronden telt ook goed.
2023, tijdvak 2: Stoppen met aardgas dwingt tot keuzes
Vraag 1 2 punten
De overheid van een land heeft het klimaatakkoord van Parijs getekend. De overheid heeft daarom het besluit genomen om de eigen gasproductie versneld af te bouwen en gezinnen en bedrijven in het land te stimuleren om het verbruik van gas sterk te verminderen. Voor de overheid leidt de terugval in aardgasinkomsten tot een financiële tegenvaller op de begroting van miljarden euro’s per jaar. Zonder extra maatregelen ontstaat hierdoor een overheidstekort.
Leg uit dat de overheid ruilt over de tijd indien er een overheidstekort ontstaat.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de overheid bij een overheidstekort meer moet lenen. (1p)
- Noemt dat het huidige niveau van overheidsbestedingen toekomstige overheidsbestedingen beperkt, omdat er extra moet worden afgelost. (1p)
Bron 1 Prijsopbouw van gas per kubieke meter (m3) vóór verhoging van de energiebelasting
| Tussenbedrag | Totaalbedrag | |
|---|---|---|
| levering en transport gas | € 0,452 | |
| energiebelasting | € 0,346 + | |
| SUBTOTAAL: tarief exclusief 21% btw | € 0,798 | |
| btw 21% over € 0,798 | € 0,168 + | |
| TOTAAL: tarief inclusief 21% btw | € 0,966 |
Vraag 2 3 punten
De overheid van een land heeft het klimaatakkoord van Parijs getekend. De overheid heeft daarom het besluit genomen om de eigen gasproductie versneld af te bouwen en gezinnen en bedrijven in het land te stimuleren om het verbruik van gas sterk te verminderen. Voor de overheid leidt de terugval in aardgasinkomsten tot een financiële tegenvaller op de begroting van miljarden euro’s per jaar. Zonder extra maatregelen ontstaat hierdoor een overheidstekort.
Met een verhoging van de energiebelasting op gasverbruik kan de overheid gezinnen en bedrijven stimuleren om minder gas te verbruiken en te kiezen voor alternatieve energiebronnen. Het effect ervan is afhankelijk van de prijselasticiteit van de vraag naar gas. Voor een gemiddeld gezinshuishouden is de prijselasticiteit van de vraag naar gas −0,1. Het jaarlijkse gasverbruik is gemiddeld 1.466 m3 per gezinshuishouden.
De overheid stelt zich ten doel het gasverbruik in kubieke meter (m3) van een gemiddeld gezinshuishouden te verminderen met 5% en wil daartoe de huidige energiebelasting op gas met 75% verhogen.
Gebruik bron 1 en bovenstaande tekst.
Bereken of een verhoging van de huidige energiebelasting met 75% voldoende is om de doelstelling van de overheid te halen.
Bekijk het antwoord
- Berekent het nieuwe gastarief inclusief btw: de nieuwe energiebelasting is 1,75 x € 0,346 = € 0,606, en het nieuwe tarief inclusief 21% btw is € 1,280. (1p)
- Berekent de stijging van de gasprijs: (€ 1,280 − € 0,966) / € 0,966 x 100% = 32,5%. (1p)
- Berekent de daling van de vraag: 0,1 x 32,5% = 3,3%, en concludeert dat dit minder is dan de doelstelling van 5%, dus een verhoging van 75% is niet voldoende. (1p)
Vraag 3 2 punten
Een analist van het ministerie van economische zaken benadrukt dat economische groei van invloed is op de effectiviteit van het overheidsbeleid om de vraag naar gas van gezinnen en bedrijven te verminderen. De analist doet drie uitspraken:
− Uitspraak 1: Economische groei kan enerzijds tot meer gasverbruik en anderzijds tot minder gasverbruik leiden.
− Uitspraak 2: Economische groei maakt het voor de overheid makkelijker om subsidies te financieren.
− Uitspraak 3: Subsidies op energiezuinige productietechnologieën en de verhoging van de energiebelasting op gasverbruik van gezinnen en bedrijven, hebben zelf ook weer effect op de economische groei van het land.
Leg uitspraak 1 uit.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat economische groei (toename van het bbp / de productie) tot meer gasverbruik kan leiden, doordat het gasverbruik van bedrijven kan toenemen. (1p)
- Noemt dat economische groei (toename van het bbp en het binnenlands inkomen) tot minder gasverbruik kan leiden, doordat gezinnen of bedrijven de middelen hebben om hun woningen of productie te verduurzamen en gasbesparende investeringen te doen. (1p)
Vraag 4 1 punt
Een analist van het ministerie van economische zaken benadrukt dat economische groei van invloed is op de effectiviteit van het overheidsbeleid om de vraag naar gas van gezinnen en bedrijven te verminderen. De analist doet drie uitspraken:
− Uitspraak 1: Economische groei kan enerzijds tot meer gasverbruik en anderzijds tot minder gasverbruik leiden.
− Uitspraak 2: Economische groei maakt het voor de overheid makkelijker om subsidies te financieren.
− Uitspraak 3: Subsidies op energiezuinige productietechnologieën en de verhoging van de energiebelasting op gasverbruik van gezinnen en bedrijven, hebben zelf ook weer effect op de economische groei van het land.
Leg uitspraak 2 uit.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juiste verklaring: economische groei verhoogt de belastingontvangsten van de overheid (inkomstenkant, het bbp en het inkomen nemen toe), waardoor er meer geld is voor subsidies; of economische groei verlaagt de uitgaven aan werkloosheidsuitkeringen (uitgavenkant, de productie en de werkgelegenheid nemen toe), waardoor er meer financiële ruimte is voor subsidies. (1p)
Vraag 5 2 punten
Een analist van het ministerie van economische zaken benadrukt dat economische groei van invloed is op de effectiviteit van het overheidsbeleid om de vraag naar gas van gezinnen en bedrijven te verminderen. De analist doet drie uitspraken:
− Uitspraak 1: Economische groei kan enerzijds tot meer gasverbruik en anderzijds tot minder gasverbruik leiden.
− Uitspraak 2: Economische groei maakt het voor de overheid makkelijker om subsidies te financieren.
− Uitspraak 3: Subsidies op energiezuinige productietechnologieën en de verhoging van de energiebelasting op gasverbruik van gezinnen en bedrijven, hebben zelf ook weer effect op de economische groei van het land.
Leg uitspraak 3 uit. Betrek in je antwoord een positief effect en een negatief effect.
Bekijk het antwoord
- Noemt een positief effect op de economische groei: de vraag naar en de productie van energiezuinige technologie stijgt door de subsidie, wat het bbp of de productie kan verhogen. (1p)
- Noemt een negatief effect op de economische groei: de energiebelasting brengt hogere kosten voor bedrijven (minder investeringen) of hogere energieuitgaven voor gezinnen (minder besteedbaar inkomen voor overige consumptie) met zich mee, wat het bbp of de productie kan verlagen. (1p)
Als bij de beantwoording van het positieve en het negatieve effect het bbp of de productie niet genoemd is, maximaal 1 scorepunt toekennen.
2023, tijdvak 2: Vliegtaks
Vraag 6 1 punt
Uit een krant: De Nederlandse overheid heeft het plan om een vliegbelasting van € 7,50 per vliegticket in te voeren voor alle vluchten vanaf een Nederlandse luchthaven: de vliegtaks. De luchtvaartmaatschappijen berekenen de heffing door in de eindprijs van een vliegticket en moeten vervolgens per verkocht ticket € 7,50 afdragen aan de belastingdienst. Het doel van de vliegtaks is om het vliegen voor passagiers minder aantrekkelijk te maken en zo de uitstoot van broeikasgassen te verlagen.
Een onderzoeksbureau analyseert de effecten van de vliegtaks op het milieu en trekt de conclusie dat deze op de korte termijn verwaarloosbaar klein zijn als bij elke vlucht alleen de bezettingsgraad van de vliegtuigen zal dalen.
noot bezettingsgraad = het feitelijke aantal bezette stoelen afgezet tegen het beschikbare aantal stoelen
Geef een verklaring voor de conclusie van het onderzoeksbureau.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat er op korte termijn evenveel vluchten zijn als voorheen, zodat de uitstoot van broeikasgassen (vrijwel) gelijk blijft, ook al daalt de bezettingsgraad. (1p)
Vraag 8 2 punten
Volgens een aantal politieke partijen kan het directe effect van de vliegtaks op het milieu worden vergroot door de hoogte van de vliegtaks af te laten hangen van de afstand van de vlucht. Twee politieke partijen gaan met elkaar in debat.
− De Gele Partij zegt: Om eenzelfde daling van de vraag te realiseren, is voor lange vluchten een andere vliegtaks op vliegtickets nodig dan voor korte vluchten, omdat de vraag naar tickets voor lange vluchten minder prijselastisch is dan die naar tickets voor korte vluchten.
− De Witte Partij zegt: Belast juist de tickets voor korte vluchten met een hogere vliegtaks. Een partijlid stelt: “Deze maatregel zal leiden tot een grotere daling van de vraag naar vliegtickets, omdat er voor kortere vluchten meer substitutiegoederen en -diensten zijn.”
Leg uit of de vliegtaks op tickets voor lange vluchten volgens de Gele Partij hoger of lager moet zijn dan de vliegtaks op tickets voor korte vluchten.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de vraag naar tickets voor lange vluchten (procentueel) minder sterk reageert op eenzelfde prijsverandering dan de vraag naar tickets voor korte vluchten. (1p)
- Concludeert dat de vliegtaks op tickets voor lange vluchten (procentueel) hoger moet zijn dan op tickets voor korte vluchten, om dezelfde daling van de vraag te realiseren. Antwoord: hoger. (1p)
Vraag 10 3 punten
De luchtvaartmaatschappijen protesteren tegen de voorgestelde vliegtaks van € 7,50 per vliegticket, en stellen dat deze taks ten koste gaat van hun winst en alleen goed is voor de Nederlandse schatkist. Om het effect op de winst te verklaren, tonen zij een marktmodel met een vraag- en aanbodfunctie.
Marktmodel met vraag- en aanbodfuncties
Q_v = -P + 480
Q_{a,\text{voor invoering vliegtaks}} = 2P - 105
Q_{a,\text{na invoering vliegtaks}} = 2P - 120
Er geldt dat $Q_v = Q_a$
P = gemiddelde prijs van een vliegticket in euro’s
Q = aantal vliegtickets vanuit Nederlandse luchthavens x 10.000
Op basis van dit marktmodel stellen de luchtvaartmaatschappijen dat ze de vliegtaks niet volledig kunnen doorberekenen in de prijs van een vliegticket.
Bereken hoeveel procent van de vliegtaks voor rekening van de luchtvaartmaatschappijen komt. Bereken daartoe eerst de oude en de nieuwe evenwichtsprijs.
Bekijk het antwoord
- Berekent de evenwichtsprijs vóór invoering: −P + 480 = 2P − 105, dus P = € 195. (1p)
- Berekent de evenwichtsprijs na invoering: −P + 480 = 2P − 120, dus P = € 200. (1p)
- Berekent het deel van de vliegtaks voor rekening van de luchtvaartmaatschappijen: € 7,50 − (€ 200 − € 195) = € 2,50, dat is 2,50 / 7,50 x 100% = 33,3% (33%). (1p)
Vraag 11 2 punten
De luchtvaartmaatschappijen protesteren tegen de voorgestelde vliegtaks van € 7,50 per vliegticket, en stellen dat deze taks ten koste gaat van hun winst en alleen goed is voor de Nederlandse schatkist. Om het effect op de winst te verklaren, tonen zij een marktmodel met een vraag- en aanbodfunctie.
Marktmodel met vraag- en aanbodfuncties
Q_v = -P + 480
Q_{a,\text{voor invoering vliegtaks}} = 2P - 105
Q_{a,\text{na invoering vliegtaks}} = 2P - 120
Er geldt dat $Q_v = Q_a$
P = gemiddelde prijs van een vliegticket in euro’s
Q = aantal vliegtickets vanuit Nederlandse luchthavens x 10.000
Op basis van dit marktmodel stellen de luchtvaartmaatschappijen dat ze de vliegtaks niet volledig kunnen doorberekenen in de prijs van een vliegticket.
Bereken de opbrengst van de vliegtaks voor de Nederlandse schatkist.
Bekijk het antwoord
- Berekent het aantal verkochte vliegtickets bij een prijs van € 200: Qv = (−200 + 480) x 10.000 = 2.800.000 (of Qa = 2 x 200 − 120 = 280 x 10.000 = 2.800.000). (1p)
- Berekent de opbrengst: € 7,50 x 2.800.000 = € 21 miljoen. (1p)
Als bij de uitwerking sprake is van doorwerkfouten uit de vorige vraag, dan geen scorepunt in mindering brengen.
2023, tijdvak 2: Heffingskortingen inkomensafhankelijk
Opgavetekst
Bron 1 Heffingskortingen 2013 t/m 2017 (in euro’s)
Hoogte algemene heffingskorting
| Belastbaar inkomen | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 |
|---|---|---|---|---|---|
| 20.000 | 2.011 | 2.093 | 2.211 | 2.267 | 2.263 |
| 40.000 | 2.011 | 1.693 | 1.791 | 1.665 | 1.670 |
| 60.000 | 2.011 | 1.362 | 1.371 | 1.055 | 1.055 |
| 80.000 | 2.011 | 1.362 | 951 | 445 | 445 |
| 100.000 | 2.011 | 1.362 | 531 | 0 | 0 |
| 120.000 | 2.011 | 1.362 | 111 | 0 | 0 |
Hoogte arbeidskorting
| Belastbaar inkomen | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 |
|---|---|---|---|---|---|
| 20.000 | 1.723 | 2.097 | 2.228 | 2.501 | 2.674 |
| 40.000 | 1.723 | 2.097 | 2.228 | 2.501 | 2.674 |
| 60.000 | 933 | 1.325 | 1.484 | 1.775 | 1.966 |
| 80.000 | 550 | 525 | 684 | 975 | 1.166 |
| 100.000 | 550 | 367 | 184 | 175 | 366 |
| 120.000 | 550 | 367 | 184 | 0 | 0 |
Vraag 12 2 punten
Iedereen in Nederland die inkomstenbelasting moet betalen, heeft recht op één of meer heffingskortingen. Naast de algemene heffingskorting hebben belastingplichtigen die betaald werk verrichten ook recht op een arbeidskorting. Tussen 2014 en 2017 heeft de regering de hoogte van beide heffingskortingen inkomensafhankelijker gemaakt (zie bron 1). Dit heeft effect op de arbeidsmarkt. De regering stelt: “De aanpassing van de arbeidskorting voor inkomens tot en met € 80.000 kan ertoe leiden dat meer mensen zich zullen aanbieden op de arbeidsmarkt.”
Gebruik bron 1.
Leg de stelling van de regering uit.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat uit bron 1 blijkt dat de arbeidskorting door de jaren heen hoger is geworden (voor inkomens tot en met € 80.000), waardoor het netto-inkomen uit arbeid voor deze inkomens stijgt. (1p)
- Noemt dat werken daardoor aantrekkelijker wordt en het arbeidsaanbod toeneemt (aanzuigeffect). (1p)
Oorzaak-gevolg schema

Oorzaak-gevolgschema met het beginpunt 'arbeidskorting stijgt', dat via een splitsing naar twee zijden loopt en eindigt bij 'vraag naar arbeid neemt toe'. Vanaf 'arbeidskorting stijgt' gaat een pijl naar het vakje (a). Vanuit (a) lopen twee pijlen: naar boven naar het vakje (b) aan de conjunctuurzijde, en naar onder naar het vakje (d) aan de structuurzijde. Bovenste tak: (b) naar (c). Onderste tak: (d) naar (e) naar (f). Beide takken lopen samen naar het vakje 'productie stijgt', dat naar 'vraag naar arbeid neemt toe' gaat. Het bovenste kader heet 'conjunctuurzijde' en het onderste 'structuurzijde'.
Vraag 13 2 punten
Onderstaand oorzaak-gevolg schema toont de invloed van de verhoogde arbeidskorting (bij inkomens tot en met € 80.000) op de arbeidsvraag.
Maak van het schema een economisch juiste redenering.
Doe het als volgt:
− schrijf de letters a t/m f op;
− schrijf achter iedere letter het juiste economische verschijnsel.
Kies uit:
1 looneisen worden gematigd
2 nettoloon stijgt
3 internationale concurrentiepositie verbetert
4 koopkracht neemt toe
5 binnenlandse vraag naar goederen neemt toe
6 vraag naar exportgoederen neemt toe
Bekijk het antwoord
- Koppelt de letters aan de juiste verschijnselen: (a) 2 nettoloon stijgt; (b) 4 koopkracht neemt toe; (c) 5 binnenlandse vraag naar goederen neemt toe; (d) 1 looneisen worden gematigd; (e) 3 internationale concurrentiepositie verbetert; (f) 6 vraag naar exportgoederen neemt toe. (2p)
Altijd 2 scorepunten toekennen, ongeacht of er een antwoord is gegeven en ongeacht het gegeven antwoord. Dit volgt uit de aanvulling op het correctievoorschrift bij vraag 13. De aanwijzing 'gebruik de uitspraak van partij 1' is uit de vraagstelling gehaald.
Vraag 14 2 punten
Iedereen in Nederland die inkomstenbelasting moet betalen, heeft recht op één of meer heffingskortingen. Naast de algemene heffingskorting hebben belastingplichtigen die betaald werk verrichten ook recht op een arbeidskorting. Tussen 2014 en 2017 heeft de regering de hoogte van beide heffingskortingen inkomensafhankelijker gemaakt (zie bron 1).
Gebruik bron 1.
Leg uit of het gemiddelde belastingtarief van een werknemer met een inkomen van € 20.000 hoger of lager wordt na de belastingwijziging.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat door de verhoging van de heffingskortingen de te betalen inkomstenbelasting bij een inkomen van € 20.000 afneemt. (1p)
- Concludeert dat het gemiddelde belastingtarief daardoor daalt (belastingbedrag gedeeld door het bruto-inkomen), dus het wordt lager. (1p)
Bron 2 Inkomstenbelasting in 2013 en in 2014 voordat de heffingskortingen zijn toegepast

Staafdiagram met per belastbaar jaarinkomen (in €) de inkomstenbelasting (in €) in 2013 en in 2014, voordat de heffingskortingen zijn toegepast. De waarden staan bij de staven.
| Belastbaar jaarinkomen | 2013 | 2014 |
|---|---|---|
| 20.000 | 7.417 | 7.270 |
| 40.000 | 15.816 | 15.667 |
| 60.000 | 24.617 | 24.415 |
| 80.000 | 35.017 | 34.815 |
| 100.000 | 45.417 | 45.216 |
| 120.000 | 55.817 | 55.616 |
Vraag 15 2 punten
Belastingheffing kan een nivellerend effect hebben op de inkomensverdeling. Een belastbaar inkomen van € 120.000 is zes keer zo hoog als een belastbaar inkomen van € 20.000 (zie bron 1 en bron 2). Een werknemer met een belastbaar inkomen van € 120.000 had in 2013 een netto-inkomen van € 66.744. Een werknemer met een belastbaar inkomen van € 20.000 had in 2013 een netto-inkomen van € 16.317. Daarmee was het netto-inkomen van het hogere inkomen 4,1 keer zo hoog als het netto-inkomen van het lagere inkomen. Door de belastingwijziging is er in 2014 sprake van een toegenomen nivellering voor de belastbare inkomens € 120.000 en € 20.000.
Gebruik bron 1 en bron 2.
Toon met een berekening aan dat er door de belastingwijziging in 2014 sprake is van toegenomen nivellering voor de inkomens € 120.000 en € 20.000.
Bekijk het antwoord
- Berekent het netto-inkomen in 2014: bij € 20.000 belastbaar inkomen € 16.920 (€ 20.000 − € 7.270 + € 2.093 + € 2.097) en bij € 120.000 € 66.113 (€ 120.000 − € 55.616 + € 1.362 + € 367). (1p)
- Berekent de verhouding van het netto-inkomen: 66.113 / 16.920 = 3,9 keer, kleiner dan 4,1 keer, dus is er sprake van toegenomen nivellering. (1p)
2022, tijdvak 1: Studeren loont
Bron 1
| categorie | gemiddeld belastbaar jaarinkomen per jaar¹ | geschatte gemiddelde belastingheffing | geschatte gemiddelde heffingskorting |
|---|---|---|---|
| Mensen zonder afgeronde studie | € 28.000 | 37,10% | € 5.375 |
| Mensen met afgeronde studie | € 50.000 | 41,50% | € 1.900 |
Noot 1 De inflatie blijft buiten beschouwing. De belastingopbrengsten worden geschat op basis van gemiddelde belastingtarieven en heffingskortingen zoals die in de tabel bij beide inkomens worden vermeld. De verwachting is dat iemand met een afgeronde studie gemiddeld 40 jaar werkt, en dat iemand zonder afgeronde studie gemiddeld 45 jaar werkt.
Vraag 4 3 punten
Partij 1 wil aantonen dat het stelsel zichzelf op termijn terugbetaalt, en laat onderzoeken hoe groot het verschil in belastingopbrengsten is tussen mensen met en zonder afgeronde studie. Een onderzoeksbureau levert gegevens aan met betrekking tot de gemiddelde inkomens en de inkomensheffing bij die inkomens (zie de tabel).
Bereken de extra belastingopbrengsten over het gehele werkzame leven voor een persoon met een afgeronde studie ten opzichte van een persoon zonder afgeronde studie.
Bekijk het antwoord
- Berekent de belastingopbrengst per persoon met een afgeronde studie: 41,5% van € 50.000 minus de heffingskorting van € 1.900 is € 18.850 per jaar (1p)
- Berekent de belastingopbrengst per persoon zonder afgeronde studie: 37,1% van € 28.000 minus de heffingskorting van € 5.375 is € 5.013 per jaar (1p)
- Berekent de extra belastingopbrengsten over het werkzame leven: 40 jaar × € 18.850 = € 754.000 minus 45 jaar × € 5.013 = € 225.585, dus € 528.415 (1p)
2022, tijdvak 1: Repareer het dak wanneer de zon schijnt
Opgavetekst
Bron 1 de geldkringloop op basis van de Italiaanse begroting voor 2019
| Van | Naar | Proces |
|---|---|---|
| gezinnen | bedrijven | 740 (pijl 1) |
| overheid | bedrijven | 820 (pijl 2) |
| gezinnen | overheid | 770 (pijl 3) |
| financiële instellingen | overheid | ..... (pijl 4) |
| financiële instellingen | bedrijven | 150 (pijl 5) |
| gezinnen | financiële instellingen | 220 (pijl 6) |
| financiële instellingen | buitenland | 20 (pijl 7) |
| buitenland | bedrijven | 520 (pijl 8) |
| bedrijven | buitenland | 500 (pijl 9) |
| bedrijven | gezinnen | 1730 (pijl 10) |
Verwachtingen volgens Italië voor de economische kringloop van dit land in 2019 met daarin opgenomen de ontwerpbegroting 2019. De getallen zijn geldstromen in miljarden euro’s.
Vraag 25 2 punten
Uit een tijdschrift, december 2018:
In het stabiliteitspact van de EMU zijn normen afgesproken voor het overheidstekort en de staatsschuld van de lidstaten. De ontwerpbegrotingen van de lidstaten worden ter beoordeling voorgelegd aan de Europese Commissie. De afspraken met Italië zijn dat het overheidstekort in 2019 maximaal 1,6% van het bbp mag bedragen en dat de staatschuldquote moet worden verlaagd. In 2018 is de Italiaanse staatschuld 130% van het bbp. De regering van Italië wil de overheidsuitgaven in 2019 met 35 miljard euro verhogen tot 820 miljard euro (zie bron 1). Het overheidstekort in 2019 wordt hierdoor hoger dan wat met de EMU was afgesproken.
De regering van Italië is niet van plan de begroting aan te passen en doet de volgende 3 beweringen:
1 Een hoger tekort op de begroting in 2019 zal leiden tot meer economische groei.
2 Hogere economische groei leidt in de toekomst tot een lager overheidstekort.
3 Hogere economische groei leidt op twee manieren tot een lagere staatsschuldquote.
Gebruik bron 1.
Toon met een berekening aan dat het begrote overheidstekort van Italië in 2019 hoger is dan 1,6% van het bbp.
Bekijk het antwoord
- Berekent het overheidstekort: overheidsuitgaven (pijl 2) 820 - belastingontvangsten (pijl 3) 770 = 50 miljard euro (1p)
- Berekent het tekort in procenten van het bbp: 50 / 1.730 × 100% = 2,89%, dat is hoger dan 1,6% (1p)
Vraag 26 2 punten
Uit een tijdschrift, december 2018:
In het stabiliteitspact van de EMU zijn normen afgesproken voor het overheidstekort en de staatsschuld van de lidstaten. De ontwerpbegrotingen van de lidstaten worden ter beoordeling voorgelegd aan de Europese Commissie. De afspraken met Italië zijn dat het overheidstekort in 2019 maximaal 1,6% van het bbp mag bedragen en dat de staatschuldquote moet worden verlaagd. In 2018 is de Italiaanse staatschuld 130% van het bbp. De regering van Italië wil de overheidsuitgaven in 2019 met 35 miljard euro verhogen tot 820 miljard euro (zie bron 1). Het overheidstekort in 2019 wordt hierdoor hoger dan wat met de EMU was afgesproken.
De regering van Italië is niet van plan de begroting aan te passen en doet de volgende 3 beweringen:
1 Een hoger tekort op de begroting in 2019 zal leiden tot meer economische groei.
2 Hogere economische groei leidt in de toekomst tot een lager overheidstekort.
3 Hogere economische groei leidt op twee manieren tot een lagere staatsschuldquote.
Leg bewering 1 uit van de Italiaanse regering.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat een hoger overheidstekort betekent dat de overheid meer bestedingen doet (1p)
- Legt uit dat daardoor de productie groter is en het bbp hoger (1p)
Een antwoord dat zegt dat een hoger overheidstekort betekent dat de overheid de belasting verlaagt, waardoor de bestedingen en de productie toenemen, krijgt geen scorepunten (opmerking op het correctievoorschrift).
Vraag 27 1 punt
Uit een tijdschrift, december 2018:
In het stabiliteitspact van de EMU zijn normen afgesproken voor het overheidstekort en de staatsschuld van de lidstaten. De ontwerpbegrotingen van de lidstaten worden ter beoordeling voorgelegd aan de Europese Commissie. De afspraken met Italië zijn dat het overheidstekort in 2019 maximaal 1,6% van het bbp mag bedragen en dat de staatschuldquote moet worden verlaagd. In 2018 is de Italiaanse staatschuld 130% van het bbp. De regering van Italië wil de overheidsuitgaven in 2019 met 35 miljard euro verhogen tot 820 miljard euro (zie bron 1). Het overheidstekort in 2019 wordt hierdoor hoger dan wat met de EMU was afgesproken.
De regering van Italië is niet van plan de begroting aan te passen en doet de volgende 3 beweringen:
1 Een hoger tekort op de begroting in 2019 zal leiden tot meer economische groei.
2 Hogere economische groei leidt in de toekomst tot een lager overheidstekort.
3 Hogere economische groei leidt op twee manieren tot een lagere staatsschuldquote.
Leg bewering 2 uit van de Italiaanse regering.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat door de economische groei de belastingontvangsten toenemen of de overheidsuitgaven aan uitkeringen dalen, waardoor het overheidstekort afneemt (1p)
Vraag 28 2 punten
Uit een tijdschrift, december 2018:
In het stabiliteitspact van de EMU zijn normen afgesproken voor het overheidstekort en de staatsschuld van de lidstaten. De ontwerpbegrotingen van de lidstaten worden ter beoordeling voorgelegd aan de Europese Commissie. De afspraken met Italië zijn dat het overheidstekort in 2019 maximaal 1,6% van het bbp mag bedragen en dat de staatschuldquote moet worden verlaagd. In 2018 is de Italiaanse staatschuld 130% van het bbp. De regering van Italië wil de overheidsuitgaven in 2019 met 35 miljard euro verhogen tot 820 miljard euro (zie bron 1). Het overheidstekort in 2019 wordt hierdoor hoger dan wat met de EMU was afgesproken.
De regering van Italië is niet van plan de begroting aan te passen en doet de volgende 3 beweringen:
1 Een hoger tekort op de begroting in 2019 zal leiden tot meer economische groei.
2 Hogere economische groei leidt in de toekomst tot een lager overheidstekort.
3 Hogere economische groei leidt op twee manieren tot een lagere staatsschuldquote.
Leg bewering 3 uit van de Italiaanse regering.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat door hogere economische groei het overheidstekort daalt en de staatsschuld minder snel toeneemt, waardoor de staatsschuldquote daalt (1p)
- Legt uit dat hogere economische groei leidt tot een stijging van het bbp, waardoor de staatsschuldquote daalt (1p)
Bron 2 De rating van staatsobligaties door kredietbeoordelaars
Kredietbeoordelaars zoals Moody’s en Standard & Poor’s beoordelen de kredietwaardigheid van overheden die leningen aangaan met obligaties. De kredietbeoordelaars schatten in hoe groot het risico is dat deze overheden hun betalingsverplichtingen niet kunnen nakomen en geven vervolgens een rapportcijfer (beoordeling ofwel rating) voor de kredietwaardigheid van deze overheden. Deze rating is van belang voor beleggers in overheidsobligaties zoals pensioenfondsen en particulieren. Afhankelijk van de rating zullen beleggers tegen meer of minder strenge voorwaarden geld uitlenen aan deze overheid.
Rating en de betekenis:
| Rating | Betekenis |
|---|---|
| A-rating | Obligaties van overheden met deze rating hebben de hoogste kwaliteit met minimaal risico voor beleggers. Deze overheden zullen altijd de verplichtingen van rentebetaling en aflossing nakomen. |
| B-rating | Beleggers in obligaties met deze rating lopen enig risico dat de overheid de verplichtingen van rentebetaling en aflossing niet volledig nakomt. Beleggen in deze obligaties is daarom enigszins speculatief (het kan goed aflopen, het kan slecht aflopen). |
| C-rating | Obligaties met deze rating kennen een groot risico dat de overheid niet kan voldoen aan de verplichtingen van rentebetaling en aflossing. Beleggen in deze obligaties is zeer speculatief. |
Vraag 29 2 punten
Uit een tijdschrift, december 2018:
In het stabiliteitspact van de EMU zijn normen afgesproken voor het overheidstekort en de staatsschuld van de lidstaten. De ontwerpbegrotingen van de lidstaten worden ter beoordeling voorgelegd aan de Europese Commissie. De afspraken met Italië zijn dat het overheidstekort in 2019 maximaal 1,6% van het bbp mag bedragen en dat de staatschuldquote moet worden verlaagd. In 2018 is de Italiaanse staatschuld 130% van het bbp. De regering van Italië wil de overheidsuitgaven in 2019 met 35 miljard euro verhogen tot 820 miljard euro (zie bron 1). Het overheidstekort in 2019 wordt hierdoor hoger dan wat met de EMU was afgesproken.
De regering van Italië is niet van plan de begroting aan te passen en doet de volgende 3 beweringen:
1 Een hoger tekort op de begroting in 2019 zal leiden tot meer economische groei.
2 Hogere economische groei leidt in de toekomst tot een lager overheidstekort.
3 Hogere economische groei leidt op twee manieren tot een lagere staatsschuldquote.
De Europese Commissie stuurt aan op handhaving van de afspraken van het stabiliteitspact. De Commissie kijkt ook naar de gevolgen van de hoge staatsschuld op de lange termijn. Bovendien is het niet nakomen van de afspraken over het overheidstekort ongunstig voor de kredietwaardigheid van Italië. De lage kredietwaardigheid zal tot uitdrukking komen in de ratings van Italiaanse staatsobligaties door kredietbeoordelaars. Op dit moment hebben deze obligaties nog een B-rating (zie bron 2).
Gebruik bron 2.
Leg uit welk effect de lagere rating van kredietbeoordelaars zal hebben op de staatschuld van de Italiaanse overheid.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat een lagere rating leidt tot strengere voorwaarden of een hogere rente voor de overheid, waardoor de rente-uitgaven op de staatsschuld stijgen (of dat lagere obligatiekoersen leiden tot verliezen voor Italiaanse banken) (1p)
- Legt uit dat de staatsschuld groeit doordat de overheid meer moet lenen (of doordat staatssteun aan Italiaanse banken, die door de verliezen in problemen komen, de staatsschuld doet stijgen) (1p)
2022, tijdvak 2: Kamertje verhuren
Vraag 17 2 punten
De gemeente Amsterdam vindt de hoge huren ongewenst. De gemeente vraagt een adviesbureau te onderzoeken welke maatregelen hiertegen genomen kunnen worden. Het adviesbureau constateert dat de huren op de meest gewilde locaties weliswaar hoog zijn, maar dat vraag en aanbod op de markt in evenwicht zijn. Er zijn geen toetredingsbarrières geconstateerd en de aanbieders hebben een verwaarloosbaar kleine invloed op de prijs. Daarom gaan ze er in de analyse van uit dat de markt voor studentenkamers zich min of meer gedraagt als een markt van volkomen concurrentie.
Het bureau stelt in een rapport de volgende drie opties voor om de hoge huren tegen te gaan:
1 De gemeente gaat zelf studentenkamers bouwen en verhuren.
2 De gemeente grijpt in op deze markt middels prijsregulering
3 De gemeente grijpt niet in omdat studenten steeds langer bij hun ouders willen blijven wonen en de huurprijzen van studentenkamers daardoor vanzelf zullen dalen.
Leg uit dat studentenkamers die door de gemeente worden gebouwd geen collectieve goederen zijn. Betrek de twee kenmerken van collectieve goederen in je antwoord.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat anderen dan de (betalende) huurder uitgesloten kunnen worden van het gebruik van de studentenkamer. (1p)
- Legt uit dat huurders van studentenkamers rivaliseren om het gebruik: zij kunnen de kamer niet tegelijk gebruiken of bewonen. (1p)
Vraag 19 1 punt
De gemeente Amsterdam vindt de hoge huren ongewenst. Het adviesbureau constateert dat de huren op de meest gewilde locaties weliswaar hoog zijn, maar dat vraag en aanbod op de markt in evenwicht zijn. Er zijn geen toetredingsbarrières geconstateerd en de aanbieders hebben een verwaarloosbaar kleine invloed op de prijs. Daarom gaan ze er in de analyse van uit dat de markt voor studentenkamers zich min of meer gedraagt als een markt van volkomen concurrentie.
Het bureau stelt in een rapport de volgende drie opties voor om de hoge huren tegen te gaan:
1 De gemeente gaat zelf studentenkamers bouwen en verhuren.
2 De gemeente grijpt in op deze markt middels prijsregulering
3 De gemeente grijpt niet in omdat studenten steeds langer bij hun ouders willen blijven wonen en de huurprijzen van studentenkamers daardoor vanzelf zullen dalen.
Leg uit welke vorm van prijsregulering (optie 2) de gemeente moet inzetten om de hoge huren tegen te gaan.
Bekijk het antwoord
- Noemt een maximumprijs (prijsplafond) voor de huurprijs die lager is dan de huidige hoge huur, dus lager dan de evenwichtsprijs. (1p)
2022, tijdvak 2: Crisis en inkomen
Opgavetekst
Bron 7
De economische crisis van 2008 ‒ 2012 heeft geleid tot een inkomensdaling voor huishoudens. Deze inkomensdaling was niet gelijk verdeeld over de verschillende inkomensgroepen. Het nominale inkomen van werknemers veranderde bijna niet, terwijl het nominale inkomen van zelfstandigen¹ wel sterk afhankelijk bleek van de conjunctuur. De nominale uitkeringen zijn gekoppeld aan de cao-lonen.
De inkomensverschillen in Nederland zijn kleiner geworden tijdens de economische crisis van 2008 − 2012. In bron 1 staan de Lorenzcurven van secundaire inkomens van vóór en van ná de crisis.
Volgens het CBS verdiende de 20 procent van de personen met de hoogste netto-inkomens in 2008 (aan het begin van de economische crisis) 2,8 keer zo veel als de groep van de 20 procent van de personen met de laagste netto-inkomens. In 2012 (aan het eind van de economische crisis) was dit 2,5 keer zo veel.
Het CBS heeft geconstateerd dat de groep met de 20 procent hoogste inkomens relatief veel zelfstandigen bevat.
noot 1 Een zelfstandige is een persoon die arbeid verricht voor eigen rekening of risico in een eigen bedrijf.
Vraag 30 2 punten
Nederland kent een progressief belastingsysteem.
Leg uit hoe het progressieve belastingsysteem ertoe bijdraagt dat de secundaire inkomens gelijker verdeeld zijn dan de primaire inkomens.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat iemand met een hoger inkomen procentueel meer belasting betaalt dan iemand met een lager inkomen. (1p)
- Legt uit dat de inkomensverschillen na belasting daardoor kleiner zijn dan vóór belasting. (1p)
Vraag 31 1 punt
De overheid kan belastinginkomsten gebruiken om de welvaart in ruime zin te verhogen.
Laat met een voorbeeld zien hoe belastingen kunnen leiden tot een hogere welvaart in ruime zin.
Bekijk het antwoord
- Geeft een juist voorbeeld: de overheid gebruikt de belastinginkomsten voor beter onderwijs, betere zorg, een beter milieu of herverdeling van inkomen, waardoor de welvaart in ruime zin stijgt. (1p)
2022, tijdvak 3: Van drie naar twee schijven!
Opgavetekst
Bron 1
In 2020 is een nieuw belastingstelsel ingevoerd in Nederland. Het belangrijkste doel van de hervorming is om werken meer lonend te maken. Daarom is de belasting op arbeid verlaagd en de belasting op consumptie verhoogd. Het nieuwe stelsel bevat de volgende maatregelen:
1 Het aantal belastingschijven is teruggebracht van drie naar twee met aanpassing van de marginale belastingtarieven (zie bron 1).
2 Tegelijkertijd veranderde de hoogte van de arbeidskorting en de algemene heffingskorting (zie bron 2).
3 De hypotheekrenteaftrek1) wordt verlaagd naar het tarief in de eerste schijf.
4 Het lage btw-tarief2) is verhoogd van 6 naar 9 procent. De overige btw-tarieven blijven ongewijzigd.
noot 1 Hypotheekrenteaftrek is een aftrekpost voor de inkomstenbelasting: de betaalde hypotheekrente voor de eigen woning mag onder voorwaarden afgetrokken worden van het bruto-inkomen om het belastbaar inkomen te bepalen.
noot 2 Het lage btw-tarief is het tarief dat geheven wordt op de eerste levensbehoeften en op arbeidsintensieve diensten zoals die van de kapper, schilder en fietsenmaker.
Bron 1 schijvenstelsels van het oude en het nieuwe belastingsysteem
| Oud: schijf | Oud: belastbaar inkomen | Oud: percentage | Nieuw: schijf | Nieuw: belastbaar inkomen | Nieuw: percentage |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | € 0 − € 20.142 | 36,55% | 1 | € 0 − € 68.600 | 36,93% |
| 2 | € 20.143 − € 68.600 | 40,85% | 2 | € 68.601 en hoger | 49,50% |
| 3 | € 68.601 en hoger | 51,95% |
Vrij naar belastingdienst.nl - Heffingskortingen, boxen en tarieven
Vraag 1 3 punten
Gebruik de tekst en bron 1.
Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste redenering.
- De inkomstenbelasting is een instrument om de …(1)… inkomens te herverdelen.
- In het nieuwe stelsel …(2)… het marginale tarief van de lage inkomens tot en met € 20.142, …(3)… het marginale tarief van de hoge inkomens vanaf € 68.601, en …(4)… het marginale tarief van de middengroep.
- De aanpassingen van de marginale tarieven hebben een …(5)… effect op de inkomensverdeling.
- De maatregel om de hypotheekrenteaftrek te verlagen naar het tarief in de eerste schijf heeft een …(6)… effect op de inkomensverdeling.
- In het nieuwe belastingstelsel …(7)… de indirecte belastingen.
Kies uit:
bij (1) primaire / secundaire
bij (2) stijgt / daalt
bij (3) stijgt / daalt
bij (4) stijgt / daalt
bij (5) denivellerend / nivellerend
bij (6) denivellerend / nivellerend
bij (7) stijgen / dalen
Bekijk het antwoord
- Vult alle zeven gaten juist in: (1) primaire, (2) stijgt, (3) daalt, (4) daalt, (5) denivellerend, (6) nivellerend, (7) stijgen (3p)
Telt het aantal juist ingevulde gaten: zeven juist is 3 punten, zes of vijf juist 2 punten, vier of drie juist 1 punt, minder dan drie juist 0 punten.
Bron 2 heffingskortingen van het oude en het nieuwe belastingsysteem
| Belastbaar inkomen van | Tot en met | Oud: algemene heffingskorting | Oud: arbeidskorting | Nieuw: algemene heffingskorting | Nieuw: arbeidskorting |
|---|---|---|---|---|---|
| € 0 | € 20.000 | € 2.265 | € 3.153 | € 2.382 | € 3.211 |
| € 20.001 | € 40.000 | € 1.336 | € 2.978 | € 1.406 | € 2.857 |
| € 40.001 | € 60.000 | € 399 | € 2.258 | € 423 | € 1.657 |
| € 60.001 | € 80.000 | € 0 | € 1.538 | € 0 | € 457 |
| € 80.001 | € 100.000 | € 0 | € 818 | € 0 | € 0 |
| € 100.001 | en hoger | € 0 | € 0 | € 0 | € 0 |
Vrij naar belastingdienst.nl - Heffingskortingen, boxen en tarieven
Vraag 2 2 punten
Een medewerker van een politieke partij wil nagaan of de gemiddelde belastingdruk op arbeid bij werknemers in de middengroep inderdaad daalt onder het nieuwe inkomstenbelastingstelsel. De medewerker berekent dat bij een belastbaar inkomen uit arbeid van € 40.000 en zonder aftrekposten, de gemiddelde belastingdruk bij het oude belastingsysteem 27,9% was.
Gebruik bron 1 en 2.
\text{gemiddelde belastingdruk} = \frac{\text{te betalen belasting}}{\text{belastbaar inkomen}} \times 100\%
Toon aan de hand van een berekening aan of bij een belastbaar inkomen uit arbeid van € 40.000 de gemiddelde belastingdruk onder het nieuwe belastingsysteem is gedaald.
Bekijk het antwoord
- Berekent de te betalen belasting bij € 40.000: 0,3693 × € 40.000 = € 14.772, minus de heffingskortingen (€ 1.406 + € 2.857), dus € 10.509 (1p)
- Berekent de gemiddelde belastingdruk: € 10.509 / € 40.000 × 100% = 26,3%, en concludeert dat dit lager is dan 27,9%, dus de belastingdruk is gedaald (1p)
Vraag 4 2 punten
Door de toegenomen vraag naar arbeid daalt de werkloosheid. Een econoom stelt: “De daling van de werkloosheid als gevolg van het nieuwe belastingstelsel is minder sterk dan de stijging van de werkgelegenheid.”
Leg de stelling van de econoom uit.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat er extra arbeidsaanbod ontstaat, doordat meer mensen die eerder niet op zoek waren zich aanbieden door de hogere netto beloning, of doordat werknemers in deeltijd zich voor extra uren aanbieden, of doordat werklozen een andere opleiding of andere kwaliteiten hebben dan de gevraagde arbeid (kwalitatieve werkloosheid) (1p)
- Verklaart dat dit extra aanbod het effect van de daling van de werkloosheid verkleint, of dat de toegenomen werkgelegenheid maar ten dele vervuld kan worden door werklozen, zodat de daling van de werkloosheid minder sterk is dan de stijging van de werkgelegenheid (1p)
2022, tijdvak 3: Huisvuil ophalen kan goedkoper?
Opgavetekst
Bron 4
De huisvuilophaaldienst van de gemeente Voordonk heeft een wettelijk monopolie op het ophalen van huisvuil bij de 2.500 huishoudens in de gemeente. De huisvuilophaaldienst slaagt er op dit moment niet in om kostendekkend te werken.
De jaarlijkse kosten en opbrengsten van het ophalen van huisvuil door de dienst zijn:
| Post | Bedrag | Per |
|---|---|---|
| Gemeentelijke heffing voor het ophalen van huisvuil | € 300 | per huishouden, per jaar |
| Loonkosten twee werknemers | 2 x € 40.000 = € 80.000 | per jaar |
| Afschrijving vrachtwagen | € 50.000 | per jaar |
| Gemiddelde kosten voor brandstof, reiniging en onderhoud vrachtwagen | € 130 | per huishouden, per jaar |
| Gemiddelde kosten voor de verwerking afval | € 120 | per huishouden, per jaar |
| Administratieve kosten | € 10 | per huishouden, per jaar |
Vraag 6 2 punten
Bereken het jaarlijkse financiële tekort van de huisvuilophaaldienst in de gemeente Voordonk.
Bekijk het antwoord
- Berekent de totale kosten: TK = 2.500 × (€ 130 + € 120 + € 10) + € 130.000 = € 780.000 (1p)
- Berekent de totale opbrengsten: TO = 2.500 × € 300 = € 750.000, en het tekort: TO − TK = € 750.000 − € 780.000 = − € 30.000 (1p)
Vraag 7 3 punten
De wethouder van Milieuzaken stelt in de gemeenteraad voor om de huisvuilophaaldienst meer te automatiseren. Daarvoor moet aan de gemeentelijke vuilnisvrachtwagen een technische aanpassing worden aangebracht in de vorm van een automatische grijparm, en de chauffeur moet een speciale training volgen. De wethouder verwacht de volgende veranderingen in de kosten en opbrengsten:
- De constante kosten nemen toe met € 20.000 per jaar voor de technische aanpassing aan de vrachtwagen en de training.
- Na deze automatisering is nog maar één werknemer nodig om de huisvuilroute te rijden in plaats van twee.
- De kans op gezondheidsklachten bij het personeel neemt af.
De wethouder legt aan de gemeenteraad uit dat de kostenreductie, in combinatie met de verwachte groei van het aantal huishoudens, ertoe zal leiden dat de huisvuilophaaldienst kostendekkend kan gaan werken. De wethouder gaat ervan uit dat de overige kosten en opbrengsten hetzelfde blijven.
Met hoeveel huishoudens moet de gemeente groeien om kostendekkend te kunnen werken volgens het automatiseringsplan van de wethouder? Schrijf je berekening op.
Bekijk het antwoord
- Berekent de veranderingen in de kosten: verminderde loonkosten € 40.000 en toegenomen investeringskosten € 20.000 (1p)
- Stelt het break-evenpunt op en berekent het: € 300 × Q = € 260 × Q + € 110.000, dus € 40 × Q = € 110.000 en Q = 2.750 huishoudens (1p)
- Concludeert dat de gemeente 250 huishoudens moet groeien (van 2.500 naar 2.750 huishoudens) om kostendekkend te werken (1p)
Vraag 8 2 punten
Tijdens een inspraakavond in de gemeente wordt verschillend gedacht over het plan van de wethouder. Mevrouw van Buren stelt dat de gemeente de investering uit moet stellen totdat het nieuwe systeem zich in andere gemeentes voldoende heeft bewezen, om zodoende te voorkomen dat de gemeente te maken krijgt met verzonken kosten.
Leg de stelling van mevrouw van Buren uit.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de scholing van de chauffeur (of de technische aanpassing aan de vrachtwagen) heel specifiek is (1p)
- Noemt dat als het experiment mislukt, de investeringskosten van die scholing (of van die aanpassing) niet terugverdiend kunnen worden (1p)
Vraag 9 2 punten
Tijdens een inspraakavond in de gemeente wordt verschillend gedacht over het plan van de wethouder. De heer Jastek stelt dat de afgenomen kans op gezondheidsklachten bij personeel leidt tot een daling van de negatieve externe effecten.
Leg de stelling van de heer Jastek uit.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat werknemers door de verminderde kans op bedrijfsongevallen (of gezondheidsklachten) minder beroep doen op (publieke) voorzieningen, zoals zorg of een arbeidsongeschiktheidsuitkering (1p)
- Noemt dat er kosten zijn die (deels) door de samenleving betaald moeten worden en niet verdisconteerd zijn in de prijs voor het ophalen van huisvuil (1p)
2022, tijdvak 3: Banken buiten spel?
Opgavetekst
Bron 5
Een van de oorzaken van de kredietcrisis in 2008 was dat banken te veel krediet verleenden in verhouding tot hun eigen vermogen. Daardoor hadden banken te weinig reserves om verliezen bij de kredietverlening op te vangen. Na de kredietcrisis stelde de toezichthouder, de Europese Centrale Bank (ECB), strengere eisen aan banken. Een van die eisen is de vermogenseis, die stelt dat banken tegenover elke euro verleend krediet tenminste 10 eurocent eigen vermogen op de balans moeten hebben.
Een bank heeft de volgende bezittingen en schulden op de balans (bedragen × € 1 miljoen):
| Bezittingen | Bedrag | Schulden | Bedrag |
|---|---|---|---|
| Verleende kredieten | € 2.000 | Eigen vermogen | € 150 |
| Overige bezittingen | € 1.000 | Vreemd vermogen | € 2.850 |
| € 3.000 | € 3.000 |
Vraag 14 2 punten
Ondanks de opkomst van kredietunies hebben veel mkb-ondernemingen moeite om aan krediet te komen ter financiering van hun investeringen. De overheid wil stimuleren dat mkb-ondernemingen blijven investeren, en werkt daarom mee aan de oprichting van een investeringsfonds voor het mkb. Het investeringsfonds wordt gevuld door pensioenfondsen en andere verzekeringsmaatschappijen. Een ondernemer kan voor een deel van zijn investering geld lenen bij dat fonds. De overheid geeft garanties voor terugbetaling aan het investeringsfonds, als ondernemers hun verplichtingen niet kunnen nakomen.
Leg uit dat de garantstelling van de overheid aan het investeringsfonds gunstig kan zijn voor zowel de inkomsten als voor de uitgaven van de overheid.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de overheid meer belastinginkomsten krijgt, doordat bedrijven (door de kredietverlening) inkomen of omzet genereren (1p)
- Noemt dat de overheid minder uitgaven heeft aan werkloosheidsuitkeringen, doordat (door de kredietverlening en meer investeringen) mensen aan het werk komen die anders werkloos blijven, of doordat minder bedrijven failliet gaan (1p)
2022, tijdvak 3: Het begrotingstekort daalt eindelijk
Opgavetekst
Bron 6
Uit een krant, 2015:
In het voorjaar van 2013 voorspelde het Centraal Planbureau (CPB) dat het overheidstekort van Nederland zou uitkomen op 3,1% van het bruto binnenlands product (bbp) in 2013. De voorspelling bleek onjuist, want eind 2013 was het overheidstekort van Nederland weer onder de 3% gekomen. Daarmee voldeed Nederland voor het eerst sinds de economische en financiële crisis weer aan de norm voor het overheidstekort van het Stabiliteits- en Groeipact (SGP) (zie kader).
Het Stabiliteits- en Groeipact (SGP) en de boeteclausule
De lidstaten die deel uitmaken van de Economische en Monetaire Unie (EMU) moeten zich vanaf 2013 opnieuw1) houden aan de volgende afspraken:
- Het overheidstekort mag niet meer bedragen dan 3% van het bbp.
- De overheidsschuld mag niet hoger zijn dan 60% van het bbp.
Als een lidstaat de beide normen van overheidstekort en overheidsschuld overschrijdt, dan legt de EMU aan de lidstaat een boete op van 0,2% van het bbp van het voorafgaande jaar.
noot 1 De EMU ging tijdens de voorafgaande crisis soepeler om met de normen en legde toen geen boete op.
Vanaf 2014 lag de economische groei in Nederland boven de trendmatige groei.
De overheidsschuld als percentage van het bbp kwam in 2013 en 2014 nog steeds ruim boven de norm van het SGP uit (zie bron 1). Ondanks het overschrijden van de norm van de overheidsschuld, heeft Nederland in 2013 en 2014 geen boete van de EMU gehad.
Bron 1 Ontwikkeling bbp, overheidsschuld en overheidstekort

Staafdiagram per jaar met drie reeksen: bbp, overheidsschuld en overheidstekort, in miljard euro. Afleesbaar: 2012: bbp 599, overheidsschuld 427, overheidstekort 25. 2013 voorspelling: bbp 606, overheidsschuld 450, overheidstekort 19. 2013 gerealiseerd: bbp 603, overheidsschuld 443, overheidstekort 17. 2014 voorspelling: bbp 615, overheidsschuld 459, overheidstekort 18. 2015 voorspelling: bbp 632, overheidsschuld 471, overheidstekort 13.
Vraag 15 2 punten
In een havo 5-klas bespreken leerlingen de ontwikkeling van het overheidstekort in Nederland en de toepassing van de boeteclausule voor ons land.
Amira: Had Nederland in 2013 die 3%-norm niet gehaald, dan zou Nederland een boete hebben gekregen van ruim 1,5 miljard euro.
Gebruik bron 1.
Laat met behulp van een berekening zien of de uitspraak van Amira juist is.
Bekijk het antwoord
- Noemt het bbp van het voorafgaande jaar (2012): € 599 miljard (1p)
- Berekent de boete als 0,2% van dat bbp: 0,002 × € 599 miljard = € 1,198 miljard, en concludeert dat de boete minder dan € 1,5 miljard is, dus de uitspraak van Amira is onjuist (1p)
Volgens de aanvulling op het correctievoorschrift (pagina 10) gaat de boete over het bbp van het voorafgaande jaar: 2012, € 599 miljard. Het bbp van 2013 (€ 603 miljard) is daarom niet het juiste grondtal.
Vraag 16 2 punten
Oscar: Als we in 2014 een boete opgelegd hadden gekregen, dan zou die boete vanaf 2014 een procyclische werking hebben op de conjunctuur van Nederland.
Gebruik bron 1.
Leg uit of de uitspraak van Oscar juist is.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de boete ertoe kan leiden dat bepaalde overheidsbestedingen in het jaar daarop verdrongen worden (1p)
- Verklaart dat de boventrendmatige groei (hoogconjunctuur) wordt afgeremd doordat de overheidsbestedingen dalen, dus de werking is anticyclisch en de uitspraak van Oscar is onjuist (1p)
Vraag 17 2 punten
In de klas wordt gediscussieerd over de ruimte voor nieuwe overheidsuitgaven die ontstaat als het overheidstekort onder de SGP-norm is gedaald. Veel leerlingen vinden dat er dan ruimte ontstaat voor nieuwe overheidsuitgaven. Laura is het daar beslist niet mee eens. Haar standpunt is dat het overheidstekort in verband met de vergrijzing verder moet worden verlaagd.
Leg het standpunt van Laura uit.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat door de vergrijzing toekomstige generaties te maken krijgen met hogere overheidsuitgaven (aan AOW of zorgkosten) of met lagere overheidsinkomsten, doordat het aandeel van de werkzame beroepsbevolking daalt (1p)
- Concludeert dat het overheidstekort nu alvast verlaagd moet worden om te voorkomen dat de staatsschuld verder stijgt en toekomstige generaties de lasten van de hogere staatsschuld moeten dragen (1p)
Vraag 18 2 punten
Een van de voorwaarden van het SGP is erop gericht om de omvang van de overheidsschuld te beheersen. De verwachte economische groei in de jaren na de crisis helpt mee om de norm van het SGP te bereiken. Als de Nederlandse regering erin zou slagen om de overheidsschuld van Nederland niet verder te laten toenemen, dan zal uiteindelijk de norm kunnen worden gehaald.
Gebruik bron 1.
Bereken de groei van het bbp in procenten die Nederland na 2015 zou moeten realiseren om weer te voldoen aan de norm van het SGP, als de overheidsschuld in euro's gelijk zou blijven aan het niveau van 2015.
Bekijk het antwoord
- Berekent het bbp dat nodig is: de overheidsschuld van € 471 miljard / 0,60 = € 785 miljard (1p)
- Berekent de groei ten opzichte van het bbp van 2015 (€ 632 miljard): 785 / 632 × 100% = 124,2%, dus een groei van 24,2% (1p)
2021, tijdvak 1: Overheidsfinanciën op koers?
Opgavetekst
Bron 1 overheidsfinanciën en bbp in de periode 2008–2015
| 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| overheidssaldo als % van het bbp | 0,2 | −5,1 | −5,2 | −4,4 | −3,9 | −2,9 | −2,2 | −2,0 |
| overheidssaldo in € miljard | 1 | −32 | −34 | −29 | −26 | −19 | −14 | −14 |
| overheidsschuld* als % van het bbp | 55 | 57 | 59 | 62 | 66 | 68 | 68 | …. |
| overheidsschuld* in € miljard | 354 | 355 | 379 | 401 | 432 | 447 | 456 | 446 |
| waarde bbp in € miljard | 647 | 625 | 639 | 650 | 653 | 660 | 672 | …. |
* peildatum 31/12. Toelichting: het betreft afgeronde getallen.
Vraag 11 1 punt
In 2010 heeft het overheidstekort van € 34 miljard geleid tot een toename van de overheidsschuld van minder dan € 34 miljard (zie bron 1).
Noem een mogelijke oorzaak waardoor de toename van de overheidsschuld minder kon zijn dan € 34 miljard.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de overheid in 2010 heeft afgelost op de overheidsschuld (1p)
Vraag 12 2 punten
Leg uit dat een overheidstekort gezien kan worden als uitgestelde belastingheffing.
Bekijk het antwoord
- Het tekort leidt tot een toename van de overheidsschuld die verplichtingen (rentelasten en aflossing) veroorzaakt (1p)
- welke uiteindelijk met toekomstige belastingontvangsten betaald moeten worden (1p)
Fragment 2
Om aan de eisen van het Stabiliteitspact (zie bron 2) van de Economische en Monetaire Unie (EMU) te voldoen, heeft de Nederlandse overheid in de periode 2010–2015 diverse maatregelen genomen. Zo werden de overheidsuitgaven verlaagd en de overheidsinkomsten verhoogd (zie bron 3), waardoor de begroting van 2015 redelijk op orde is gekomen (zie bron 1). Maar als gevolg van die maatregelen zijn er wel bijna 400.000 banen verloren gegaan.
uit een economisch rapport
Bron 2 voorwaarden Stabiliteitspact EMU
Om de stabiliteit van de euro te garanderen moeten landen die de euro hebben ingevoerd (EMU-landen), voldoen aan de volgende voorwaarden:
overheidsschuld ≤ 60% van het bbp
overheidstekort ≤ 3% van het bbp
Vraag 13 3 punten
Toon voor elk van beide eisen van het Stabiliteitspact aan of de overheidsfinanciën in 2015 hieraan voldoen.
Gebruik bron 1 en bron 2.
Bekijk het antwoord
- Berekent het overheidstekort in 2015: 2,0% van het bbp, dus voldoet aan de eis van ≤ 3% (1p)
- Berekent het bbp in 2015: € 14 mld / 0,02 = € 700 mld (1p)
- Berekent de overheidsschuld als percentage van het bbp: € 446 mld / € 700 mld × 100% = 64%, en concludeert dat de overheidsschuld niet voldoet aan de eis van ≤ 60% (1p)
Het laatste deel van de berekening en de vermelding van een juiste conclusie zijn beide noodzakelijk voor het derde scorepunt.
2021, tijdvak 1: Alcohol baat en schaadt
Opgavetekst
Fragment 1 Kosten en baten van alcoholgebruik
In 2013 waren de kosten van alcoholgebruik 2.624 miljoen euro hoger dan de baten. Dit is één van de uitkomsten van een zogeheten maatschappelijke kosten-batenanalyse waarbij de welvaartseffecten van alcoholgebruik in kaart zijn gebracht. Maatschappelijke kosten van alcoholgebruik kunnen bijvoorbeeld ontstaan door een lagere arbeidsproductiviteit, inzet van politie en justitie en verkeersongevallen. De baten van alcoholgebruik bestaan uit het consumentensurplus, het producentensurplus, en de accijnsopbrengsten voor de overheid (zie bron 1).
uit een onderzoeksrapport, 2016
Bron 1 kosten en baten van alcoholgebruik in 2013 (in miljoenen €)
| Kosten | miljoenen € | Baten | miljoenen € |
|---|---|---|---|
| verkeersongevallen | 1.039 | consumentensurplus | 3.800 |
| vroegtijdig overlijden | 2.122 | producentensurplus | 700 |
| productiviteitsverliezen | 1.929 | accijnzen | … |
| verlies kwaliteit van leven | 1.059 | ||
| zorgkosten | 425 | ||
| studievertraging | 69 | ||
| politie en justitie | 1.501 | ||
| overheid | 20 | saldo | 2.624 |
| totaal | 8.164 | totaal | … |
Bron 2 overzicht van consumentenuitgaven aan alcohol in 2013
| Product | consumentenuitgaven (in miljoenen €, afgerond) | accijnzen als % van de consumentenuitgaven |
|---|---|---|
| bier | … | |
| wijn | 1.740 | |
| sterke drank | 916 | |
| totaal | … | 27,8% |
Vraag 15 2 punten
Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst.
− “Het saldo van de kosten en baten van 2.624 miljoen euro zoals genoemd in het rapport komt mede voort uit …(1)….
− Het consumentensurplus is berekend door de …(2)… te verminderen met de …(3)… van alcohol.”
Kies uit:
bij (1) externe effecten / verzonken kosten
bij (2) betalingsbereidheid / marktprijs / kostprijs
bij (3) betalingsbereidheid / marktprijs / kostprijs
Gebruik fragment 1 uit het onderzoeksrapport en bron 1 en 2.
Bekijk het antwoord
- (1) externe effecten (1p)
- (2) betalingsbereidheid en (3) marktprijs (1p)
Fragment 2
Door een verhoging van de accijns op alcohol kan het negatieve saldo van kosten en baten van alcoholgebruik omslaan naar een positief saldo, dus hogere baten dan kosten. Het effect van zo’n accijnsverhoging is sterk afhankelijk van de prijs- en inkomenselasticiteiten van alcoholgebruik (zie bron 3).
uit een onderzoeksrapport, 2016
Bron 3 overzicht van prijs- en inkomenselasticiteiten van alcohol
| Product | prijselasticiteit van de vraag | inkomenselasticiteit |
|---|---|---|
| bier | −0,30 | 0,5 |
| wijn | −0,45 | 1,1 |
| sterke drank | −0,55 | 1,1 |
| alcohol, algemeen | −0,50 | 0,6 |
Vraag 19 3 punten
Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst.
− Een accijnsverhoging op …(1)… heeft relatief het grootste effect op het alcoholgebruik.
− Wijn en sterke drank worden door consumenten als een …(2)… goed beschouwd.
− Bij een prijsverhoging van …(3)… zou alcoholgebruik in het algemeen volledig ophouden te bestaan.
Kies uit:
bij (1) bier / wijn / sterke drank
bij (2) inferieur / luxe / primair
bij (3) 50% / 100% / 200%
Gebruik fragment 2 uit het onderzoeksrapport en bron 3.
Bekijk het antwoord
- (1) sterke drank (1p)
- (2) luxe (1p)
- (3) 200% (1p)
Bron 18
In andere landen is onderzocht of het negatieve saldo van kosten en baten van alcoholgebruik kan worden omgezet naar een positief saldo. Uit deze onderzoeken blijkt dat een minimumprijs van 45 cent per eenheid alcohol (1 centiliter) leidt tot een afname van alcoholgebruik met 19%. Door de invoering van de minimumprijs ontstaat een aanbodoverschot. Indien de overheid het ontstane aanbodoverschot opkoopt, neemt het producentensurplus toe.
uit een reactie van een deskundige
Bron 4 vereenvoudigde weergave alcoholmarkt

Grafiek met de prijs per eenheid (in €) op de verticale as en de hoeveelheid alcohol (in centiliter) op de horizontale as. Lijnen: aanbod (stijgend) en vraag (dalend). Horizontale lijn bij € 0,45 met het label P min. De vlakken zijn met de letters a tot en met j aangeduid in de figuur.
Vraag 20 2 punten
Welk vlak of welke combinatie van vlakken geeft de genoemde toename van het producentensurplus juist weer? Noteer de letter(s).
Gebruik de reactie van de deskundige en bron 4.
Bekijk het antwoord
- Noteert de letters g, h en i (of e, h en i) als het vlak of de combinatie van vlakken die de toename van het producentensurplus weergeeft (2p)
Uitsluitend 2 of 0 scorepunten toekennen. Juist zijn: g, h en i, of e, h en i (aanvulling op het correctievoorschrift).
2021, tijdvak 1: Stimuleren zonder effect
Opgavetekst
Bron 1 de hoogte van de fiscale bijtelling zakelijke leaseauto’s onder de oude en de nieuwe wetgeving

Staafdiagram. Horizontale as: 2016 en 2017 t/m 2020. Verticale as: fiscale bijtelling (%), van 0 tot 25. Legenda: volledig elektrische auto’s (0 gram CO2), hybride auto’s (1-50 gram CO2), overige auto’s (meer dan 51 gram CO2). Afleesbaar: 2016: elektrisch 4%, hybride 15%, overige 21%. 2017 t/m 2020: elektrisch 4%, hybride 22%, overige 22%.
Vraag 26 2 punten
Leg met behulp van het begrip externe effecten uit hoe het rijden op fossiele brandstof de welvaart beïnvloedt.
Gebruik bron 1.
Bekijk het antwoord
- Rijden op fossiele brandstoffen leidt tot vervuiling / uitputting van natuurlijke hulpbronnen en daarmee tot extra kosten (1p)
- en die effecten zijn extern, want ze raken de welvaart van anderen / de samenleving / zijn niet in de prijs inbegrepen (1p)
Bron 22
Nederland heeft ruim acht miljoen personenauto’s, die kunnen worden ingedeeld in de volgende categorieën:
− auto’s die volledig elektrisch rijden (stekkerauto’s);
− auto’s die uitsluitend op fossiele brandstof (benzine, gas en diesel) rijden;
− hybride auto’s die zowel op elektriciteit als op fossiele brandstof kunnen rijden.
Ruim een miljoen Nederlanders rijden een ‘auto van de zaak’, beter bekend als een zakelijke leaseauto. Een leaseauto is een auto die tegen een vaste vergoeding voor langere tijd ter beschikking wordt gesteld aan een gebruiker. Bij zakelijke lease betaalt de werkgever de volledige rekening van het leasen, inclusief kosten van onderhoud, brandstof, verzekering en wegenbelasting. De werknemer hoeft dan zelf niets meer te betalen voor het gebruik van de auto. De werknemer moet wel extra inkomstenbelasting betalen over een bepaald percentage van de waarde van de leaseauto, de zogenaamde fiscale bijtelling.
De overheid heeft de afgelopen jaren de CO2-uitstoot van fossiele brandstoffen proberen te beperken via lagere fiscale bijtellingen voor elektrische en hybride leaseauto’s. Als gevolg van dit belastingvoordeel worden er fors meer hybride auto’s geleaset.
Toch blijven leaserijders met een hybride leaseauto nog te veel op fossiele brandstoffen rijden in plaats van op elektriciteit, omdat er met een volle tank nu eenmaal meer kilometers kunnen worden gereden dan met een volle batterij. De overheid heeft besloten om, vanwege het tegenvallende klimaateffect van de stimuleringsmaatregel, de fiscale bijtellingen voor de periode 2017–2020 via nieuwe wetgeving aan te passen.
uit een tijdschrift, december 2016
Vraag 27 2 punten
Op welke wijze probeert de overheid met de nieuwe wetgeving haar klimaatdoelstelling alsnog te bereiken? Licht je antwoord toe.
Bekijk het antwoord
- In de nieuwe wetgeving is de fiscale bijtelling van hybride leaseauto’s opgetrokken (naar het niveau van de leaseauto met fossiele brandstoffen) (1p)
- zodat er alleen fiscaal voordeel gehaald kan worden bij een volledig elektrische leaseauto (waarmee geen fossiele brandstoffen getankt kunnen worden) (1p)
2021, tijdvak 2: Een flexibele AOW?
Vraag 12 2 punten
Nederland kent bij de financiering van het ouderdomspensioen de volgende uitgangspunten: een basispensioen voor iedereen volgens de Algemene Ouderdomswet (AOW), waarbij met de ontvangen premies in een jaar direct de uitkeringen in dat jaar worden betaald; een bedrijfspensioen afhankelijk van het looninkomen, waarbij door een pensioenfonds op basis van belegde premies de uitkering wordt verstrekt; een vrijwillige aanvullende pensioenverzekering, waarbij er zelf wordt gespaard voor extra pensioen. Maak van de onderstaande zinnen een economisch juiste tekst. AOW-uitkeringen worden in Nederland gefinancierd op basis van het …(1)…. Er vindt herverdeling van inkomen plaats tussen leeftijdsgroepen. Hierbij is sprake van …(2)… tussen generaties. Bedrijfspensioenen worden uitgekeerd door een pensioenfonds op basis van belegde premies. De werknemer spaart zelf voor zijn pensioen, en wordt daarbij geholpen door de werkgever die meebetaalt aan de pensioenpremie. Hierbij is sprake van …(3)…. Kies uit: bij (1) kapitaaldekkingsstelsel / omslagstelsel; bij (2) verplichte solidariteit / vrijwillige solidariteit; bij (3) directe ruil / intertemporele ruil.
Bekijk het antwoord
- Vult de drie gaten juist in: (1) omslagstelsel, (2) verplichte solidariteit, (3) intertemporele ruil. (2p)
Drie juiste antwoorden: 2 punten; twee juiste: 1 punt; één of geen juist: 0 punten. De juiste antwoorden zijn: (1) omslagstelsel, (2) verplichte solidariteit, (3) intertemporele ruil.
Vraag 13 2 punten
De AOW-gerechtigde leeftijd was in de wet van 1956 vastgesteld op 65 jaar. Maar als gevolg van de vergrijzing1) en de ontgroening2) staat de betaalbaarheid onder druk. De beroepsbevolking neemt in verhouding tot het aantal AOW-gerechtigden af. De Nederlandse overheid heeft daarom enkele jaren geleden besloten de AOW-leeftijd geleidelijk te verhogen tot 67 jaar in 20223). noot 1 ‘Vergrijzing’ betekent dat het aandeel ouderen in de samenleving stijgt. noot 2 ‘Ontgroening’ betekent dat het aandeel jongeren in de samenleving daalt. noot 3 De genoemde gegevens kunnen afwijken van de politieke actualiteit. Leg uit hoe een hogere AOW-leeftijd de AOW betaalbaar kan houden. Betrek in je antwoord de gevolgen voor zowel de overheidsinkomsten als de overheidsuitgaven.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juist argument over de overheidsinkomsten: wanneer een AOW-gerechtigde een aantal jaren doorwerkt, draagt hij een aantal jaren langer AOW-premie af, waardoor de overheidsinkomsten kunnen stijgen. (1p)
- Noemt een juist argument over de overheidsuitgaven: wanneer een AOW-gerechtigde een aantal jaren doorwerkt, ontvangt hij een aantal jaren korter de AOW-uitkering, waardoor de overheidsuitgaven kunnen dalen. (1p)
Bron 9
Het verhogen van de AOW-leeftijd leidt tot veel negatieve reacties in de samenleving. Er is juist een toenemende behoefte om de AOW-leeftijd flexibel te maken. Bijvoorbeeld elk jaar dat je de AOW later laat ingaan dan 67 jaar, gaat de uitkering per jaar dat je later stopt 6,5% omhoog. Elk jaar dat je de AOW eerder laat ingaan dan 67 jaar, gaat de uitkering per jaar 6,5% omlaag (zie bron 1).
De voorzitter van de Ouderenbond is voorstander van zo’n flexibele AOW. De staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid is minder enthousiast.
De voorzitter van de Ouderenbond en de staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid discussieerden in januari 2021 met elkaar in een televisieprogramma.
- De voorzitter: “Mijn buurman Henk is laag opgeleid en heeft een fysiek zwaar beroep. Hij wil in goede gezondheid samen met zijn vrouw van zijn oude dag genieten, ook al moet hij daarvoor een deel van zijn pensioenuitkering inleveren. Op 3 januari 2022 wordt hij 65 jaar. Hij zou dan graag met pensioen gaan. Een flexibele AOW maakt dat mogelijk.”
- De staatssecretaris: “Hoogopgeleiden hebben, in tegenstelling tot Henk, vaak geen fysiek zwaar beroep. Een flexibele AOW kan daardoor leiden tot een nog grotere inkomensongelijkheid tussen laag- en hoogopgeleiden.”
uit een krant
Bron 1 plan flexibele AOW-uitkering

Plan van de flexibele AOW-uitkering per leeftijd: 64 jaar −19,5%; 65 jaar −13%; 66 jaar −6,5%; 67 jaar 100%; 68 jaar +6,5%; 69 jaar +13%; 70 jaar +19,5%. Links van 67 jaar staat ‘AOW gaat eerder in’, rechts ‘AOW gaat later in’.
Bron 2 maandelijkse bedragen AOW-uitkering per 1-1-2022
| Bruto-AOW-uitkering per maand | U woont alleen (alleenstaand) | U bent getrouwd of woont samen met uw partner |
|---|---|---|
| Bedrag per 1-1-2022 | € 1.234,05 | € 847,57 |
AOW-uitkeringen zijn waardevast.
Bron 3 verwachte inflatie ten opzichte van het voorafgaande jaar
| Jaar | Inflatie |
|---|---|
| 2020 | 1,4% |
| 2021 | 1,5% |
| 2022 | 1,5% |
| 2023 | 1,6% |
Vraag 14 2 punten
Gebruik de uitspraak van de voorzitter, bron 1, bron 2 en bron 3. Bereken de maandelijkse bruto-AOW-uitkering die Henk in 2022 zou ontvangen als hij gebruik kan maken van een flexibele AOW.
Bekijk het antwoord
- Eerste deelscore: het uitgangsbedrag (€ 847,57 in 2021) en de berekening van de uitkering in 2022 met de inflatie (€ 847,57 × 1,015 = € 860,28). (1p)
- Tweede deelscore: een berekening waarin de korting van 2 × 6,5% = 13% juist is toegepast op de bruto-AOW-uitkering (bijvoorbeeld € 860,28 × 0,87 = € 748,44). (1p)
Eerste deelscore: altijd 1 scorepunt, ongeacht of er een antwoord is en ongeacht het gegeven antwoord (aanvulling op het correctievoorschrift). De datum in de titel van bron 2 maakt dat bron 3 niet hoeft te worden gebruikt. Tweede deelscore: een punt voor een berekening waarin de korting juist is toegepast (2 × 6,5% = 13% korting, bijvoorbeeld € 860,28 × 0,87 = € 748,44). De inflatiecorrectie hoeft niet te zijn toegepast: de korting mag op de berekende of gekozen bruto-AOW-uitkering worden toegepast.
2021, tijdvak 2: Zelfstandigen niet solidair?
Opgavetekst
Bron 13
Op de Nederlandse arbeidsmarkt zijn steeds meer zelfstandige ondernemers zonder personeel (zzp’ers) actief. Deze groep Nederlanders werkt niet in loondienst bij een werkgever maar werkt voor eigen rekening voor opdrachtgevers. Je komt zzp’ers in alle sectoren tegen: van de bouwsector en de zorg tot de advocatuur. In 2008 waren er 810 duizend zzp’ers, wat overeenkwam met 9% van de werkzame beroepsbevolking. Dat aantal is in tien jaar tijd, zowel in economisch slechte tijden als in economisch goede tijden, sterk gegroeid.
De solidariteit binnen het stelsel van sociale zekerheid in Nederland komt onder druk te staan door de groei van het aandeel zzp’ers binnen de werkzame beroepsbevolking. In de eerste plaats gelden voor zzp’ers geen verplichte collectieve verzekeringen tegen arbeidsongeschiktheid en ziekte, zoals die er wel zijn voor werknemers. Particuliere verzekeringen zijn duur, en daarom verzekert een grote groep zzp’ers zich niet. In de tweede plaats gelden er belastingvoordelen voor zzp’ers, waardoor zij minder bijdragen aan collectieve regelingen zoals de bijstandsuitkering en het basispensioen voor ouderen (AOW).
uit een krant
Bron 1 indexcijfers zzp’ers en werkzame beroepsbevolking

Staafdiagram per jaar, 2008 tot en met 2017, met indexcijfers (2008 = 100). Legenda: zzp’ers (lichte staven) en werkzame beroepsbevolking (donkere staven). Afleesbaar: in 2008 zijn beide reeksen 100; in 2017 is het indexcijfer van de zzp’ers 130,2 en dat van de werkzame beroepsbevolking 102,1. De zzp’ers stijgen van jaar tot jaar; de werkzame beroepsbevolking schommelt rond 100.
Bron 2 de inkomensheffing
Het belastbare jaarinkomen van de zzp’er. Zzp’ers betalen over het belastbare jaarinkomen (de belastbare winst) in box 1 inkomensheffing. Voor hen zijn er extra aftrekposten, namelijk ondernemersaftrek en mkb-vrijstelling, die niet gelden voor werknemers.
- A: bruto-jaarinkomen
- B: aftrekposten a) en b)
- a) Ondernemersaftrek: zelfstandigenaftrek € 7.280; startersaftrek € 2.123
- b) Mkb-vrijstelling: 14% van het bruto-jaarinkomen, nadat dit is verminderd met de ondernemersaftrek
- C = A − B: belastbaar jaarinkomen
Belastingtarieven box 1 in 2018
| Percentage | Belastbaar jaarinkomen |
|---|---|
| 36,55% | € 0 t/m € 20.142 |
| 40,85% | € 20.143 t/m € 68.507 |
| 51,95% | € 68.508 of meer |
Heffingskortingen in 2018
| Heffingskorting | Bedrag |
|---|---|
| Algemene heffingskorting | € 2.203 |
| Arbeidskorting (noot 1) | € 2.220 |
noot 1 Arbeidskorting voor de gehele werkzame beroepsbevolking
Vraag 21 3 punten
Gebruik bron 2. Bereken hoeveel minder Zacharia als startende zelfstandige betaalt aan inkomensheffing vergeleken met Willem als ze beiden € 33.333 per jaar zouden verdienen. Je hoeft geen rekening te houden met andere aftrekposten dan in de bron genoemd.
Bekijk het antwoord
- Berekent de fiscale aftrekmogelijkheden van Zacharia: 7.280 + 2.123 + 0,14 × (33.333 − 7.280 − 2.123) = € 12.753,20. (1p)
- Gebruikt voor zowel Zacharia als Willem het tarief van 40,85%: het belastbaar jaarinkomen van Zacharia is € 33.333 − € 12.753,20 = € 20.579,80, en dat valt in de tweede schijf (€ 20.143 t/m € 68.507), net als het belastbaar inkomen van Willem. (1p)
- Berekent het fiscale voordeel van Zacharia ten opzichte van Willem: 40,85% × € 12.753,20 = € 5.209,68. (1p)
Er is geen eis aan de afronding: elke juiste manier van afronding is goed.
2021, tijdvak 2: Lenen voor je studie
Opgavetekst
Bron 1 de vraag naar studieleningen

De verwachte collectieve vraag naar studieleningen (leningen aan hbo- en wo-studenten door de overheid) in 2022 kan worden weergegeven door de onderstaande vergelijking: Qv = −2,0 r + 3,0. Hierin is Qv het collectief gevraagde bedrag aan studieleningen in miljarden euro’s per jaar en r het jaarlijkse rentepercentage in %. Daarbij geldt dat de vraagfunctie gedefinieerd is voor waarden van r tussen 0% en 0,5%. Voor het jaar 2022 wordt een rentepercentage van 0,3% verwacht. In de grafiek is de collectieve vraag naar studieleningen bij onder meer dit rentepercentage weergegeven.
In de grafiek: verticale as rente (%) van 0 tot 0,6, horizontale as Qv (x € 1 mld) van 0 tot 3,5. De vraaglijn loopt van (Qv 2,0; r 0,5%) naar (Qv 3,0; r 0%), met een stip bij (Qv 2,4; r 0,3%).
Vraag 25 2 punten
Het bestaande sociaal leenstelsel voor de studieleningen kent een aantal voorwaarden: a Het maximaal te lenen bedrag bedraagt in 2022 circa € 1.075 per maand. b De aflossingsperiode is 35 jaar. c De terugbetaling is afhankelijk van draagkracht. Leerling Bert uit 5 havo bespreekt de consequenties van het sociaal leenstelsel in het kader van zijn profielwerkstuk. Bert: “Het sociaal leenstelsel helpt studenten over hun leenaversie heen.” Gebruik de voorgaande tekst bij deze vraag: Kies een voorwaarde voor studieleningen onder het sociaal leenstelsel die de uitspraak van Bert ondersteunt. Licht je antwoord toe.
Bekijk het antwoord
- Kiest voorwaarde b (de aflossingsperiode van 35 jaar) of voorwaarde c (de terugbetaling is afhankelijk van draagkracht). (1p)
- Licht toe: omdat afgestudeerden hierdoor later minder snel in betalingsmoeilijkheden komen als ze nu grote leningen aangaan. (1p)
2021, tijdvak 2: Zoek de zon op
Vraag 26 2 punten
Zonnepanelen zorgen voor een duurzame opwekking van energie. De Nederlandse overheid heeft de toepassing van zonnepanelen op woonhuizen in het verleden met een financieel programma gestimuleerd. De subsidieregeling bestaat al enige jaren niet meer. Voorzitter Carlein Solis van de stichting ‘NL Duurzaam’ stelt: “De terugkeer van de subsidieregeling is nodig voor de ontwikkeling naar een duurzaam Nederland.” Leg uit dat er sprake is van ruilen over de tijd als de overheid subsidie geeft voor de duurzame opwekking van energie.
Bekijk het antwoord
- Legt uit met een van de drie redeneringen die elk volledig juist zijn: (1) de duurzame opwekking van energie vergroot de welvaart van toekomstige generaties (door behoud van natuurlijke hulpbronnen, gezonde lucht of verminderde CO2-uitstoot), en die wordt via de belastingheffing betaald door de huidige generatie; of (2) als de overheid de subsidie met een lening financiert, betalen toekomstige generaties via de belasting, terwijl de huidige generatie (de gezinnen die de subsidie ontvangen) het meeste voordeel heeft; of (3) overheidssubsidie leidt tot investeringen door huishoudens of bedrijven, waarbij nu kosten worden gemaakt die later worden geruild voor lagere (energie)kosten. In alle gevallen is er daarmee sprake van ruilen over de tijd. (2p)
Vraag 28 1 punt
Voorzitter Carlein Solis stelt: “Het herinvoeren van de subsidieregeling zal leiden tot een sterke stijging van de omzet voor producenten van zonnepanelen. De subsidie wordt verstrekt aan de producent. Zeker is ook dat het consumentensurplus zal toenemen doordat de subsidie wordt doorgegeven aan de consument. Bovendien heeft het positieve gevolgen voor de werkgelegenheid in andere sectoren van de economie.” Gebruik bron 1. Geef met een letter of combinatie van letters de toename van het consumentensurplus aan bij herinvoering van de subsidieregeling.
Bekijk het antwoord
- Noemt de letters b en d. (1p)
2021, tijdvak 3: Eigen energiecentrale
Vraag 11 2 punten
Het zonnepaneel heeft er een broertje bij: de RidgeBlade. Dit is een innovatie op het gebied van energieopwekking uit duurzame bronnen. Duurzame energiebronnen, zoals wind en zon, raken nooit op en blijven dus ook voor de toekomstige generaties beschikbaar. De RidgeBlade is een kleine windturbine die op de nok van een schuin dak wordt aangebracht. Voor een gemiddeld woonhuis zijn vier van deze windturbines naast elkaar nodig. Daarmee kan gemiddeld 60 procent van de benodigde elektriciteit van een huishouden opgewekt worden.
De overheid stimuleert investeringen in systemen voor duurzame energieopwekking. De overheid rechtvaardigt het ingrijpen in de energiemarkt vanuit de veronderstelling dat vrijemarktwerking niet leidt tot de overgang van fossiele energiebronnen naar duurzame energiebronnen omdat er sprake is van externe effecten.
Leg uit hoe vrijemarktwerking de overgang naar gebruik van duurzame energiebronnen belemmert.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat milieuschade of uitputting van energiebronnen niet automatisch in de prijs is verwerkt. (1p)
- Legt uit dat de prijs van niet-duurzame energie daardoor lager kan zijn dan die van duurzame energiebronnen. (1p)
2021, tijdvak 3: Meer is minder
Vraag 21 2 punten
Zes miljard euro extra was er nodig om het overheidstekort van Nederland in 2013 onder drie procent van het bruto binnenlands product (bbp) te krijgen. De drie procentnorm is een afspraak uit het Stabiliteitspact tussen de eurolanden.
Sinds de kredietcrisis (2008) had Nederland tot aan 2013 deze norm niet meer gehaald. Volgens de Europese Unie (EU) moest de Nederlandse overheid zo snel mogelijk orde op zaken stellen, anders zou er een boete volgen.
Om het tekort van zes miljard euro aan te vullen heeft de Nederlandse overheid nieuwe belastingverhogingen doorgevoerd.
Maak van de onderstaande zinnen een economisch juiste tekst.
Doordat, sinds de kredietcrisis, de overheidsuitgaven de overheidsinkomsten overtroffen ontstond er een overheidstekort.
- Dit tekort kan worden gezien als een vorm van …(1)….
- De overheid kon het tekort financieren met de …(2)… van obligaties.
- Er is dan sprake van ruilen over de tijd, waarbij de overheid bestedingen verschuift …(3)…, en waarbij de kopers van obligaties bestedingen verschuiven …(4)…
Kies uit:
bij (1) uitgestelde belastingheffing / besparing
bij (2) aflossing / uitgifte
bij (3) van het heden naar de toekomst / van de toekomst naar het heden
bij (4) van het heden naar de toekomst / van de toekomst naar het heden
Bekijk het antwoord
- Noemt bij (1) uitgestelde belastingheffing en bij (2) uitgifte. (1p)
- Noemt bij (3) van de toekomst naar het heden en bij (4) van het heden naar de toekomst. (1p)
Bron 1 Geen hogere tarieven, toch meer betalen
Niets is zo slecht voor de populariteit van een regering als het opschroeven van de inkomstenbelasting, die met een toptarief van 52% tot de hoogste in Europa behoort. Vandaar dat de regering maatregelen gevonden heeft om de burger toch meer te laten betalen, zonder de huidige tarieven (figuur 1) te verhogen. De maatregelen zijn onder andere:
- 1. het 42% en het 52% tarief eerder laten ingaan
- 2. de inkomensgrenzen niet corrigeren voor inflatie
- 3. ….………………..…..
- 4. de heffingskorting inkomensafhankelijk maken
De vierde maatregel behoeft toelichting. De overheid wil jaarlijks in kleine stapjes (tot 2017) zowel de algemene heffingskorting als de arbeidskorting voor hogere inkomens verminderen (figuur 2). Deze maatregel heeft invloed op de gemiddelde belastingdruk en op de marginale belastingdruk voor de belastingbetaler.
fragmenten uit een artikel van een opinieblad uit 2013 over inkomstenbelasting in Nederland
Figuur 1

Gestapelde weergave van de schijven van het belastbaar inkomen, met de grenzen € 0, € 19.645, € 33.363 en € 55.900. Van onder naar boven de tarieven 37%, 42%, 42% en 52%. Het deel tot € 19.645 is belast tegen 37%, het deel van € 19.645 tot € 33.363 tegen 42%, het deel van € 33.363 tot € 55.900 tegen 42% en het deel boven € 55.900 tegen 52%.
Vraag 22 2 punten
In de periode 2008-2012 heeft de Nederlandse overheid al diverse belastingverhogingen doorgevoerd. Zo zijn de accijnzen op alcohol en brandstof gestegen, is het btw-tarief verhoogd naar 21% en gingen de assurantiebelastingen omhoog.
De belastingverhoging van 2013 betrof de inkomstenbelasting (zie bron 1). Een verhoging van die belasting veroorzaakte veel ophef in de media.
Gebruik bron 1.
Leg uit dat maatregel 2 kan leiden tot meer belastinginkomsten.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de inkomensgrenzen van de belastingschijven niet gecorrigeerd worden voor inflatie, terwijl de lonen wel stijgen als gevolg van de inflatie. (1p)
- Legt uit dat een groter deel van de inkomens van belastingbetalers in de hogere schijven terechtkomt, waardoor de belastingontvangsten van de overheid toenemen. (1p)
Vraag 23 2 punten
Noem een maatregel die bij 3 ingevuld kan worden en licht je antwoord toe.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juiste maatregel die leidt tot hogere belastinginkomsten, zoals het beperken van de aftrekposten of het verlagen van de heffingskortingen. (1p)
- Licht toe: bij het beperken van de aftrekposten kan het belastbaar inkomen toenemen, en bij het verlagen van de heffingskorting het te betalen belastingbedrag; de belastingontvangsten van de overheid nemen daardoor toe. (1p)
Een juiste maatregel met volledige uitleg levert 2 punten op; een juiste maatregel met onvolledige of ontbrekende uitleg 1 punt; alle andere antwoorden 0. Variaties op maatregel 1, 2 en 4 uit de bron tellen niet als juiste maatregel.
Figuur 2

Gestapeld staafdiagram. Verticale as: inkomen in euro's, van 0 tot 100.000. Per staaf van onder naar boven: besteedbaar inkomen exclusief de kortingen, te betalen belasting, en algemene heffingskorting en arbeidskorting (donkere bovenste laag). Afleesbare waarden:
| Bruto-inkomen | Jaar | Besteedbaar inkomen exclusief de kortingen | Te betalen belasting | Algemene heffingskorting en arbeidskorting |
|---|---|---|---|---|
| 35.000 | 2013 | 21.282 | 11.167 | 2.551 |
| 35.000 | 2017 | 21.282 | 11.217 | 2.501 |
| 100.000 | 2013 | 54.581 | 42.868 | 2.551 |
| 100.000 | 2017 | 54.581 | 45.050 | 369 |
Vraag 24 3 punten
Gebruik bron 1.
Beredeneer op basis van figuur 2 met behulp van een berekening of maatregel 4 over de periode 2013-2017 een nivellerend of denivellerend effect op de inkomensverdeling tussen belastingplichtigen heeft gehad.
Ga als volgt te werk:
- Bereken eerst de gemiddelde belastingdruk voor beide jaren en voor beide bruto-inkomens die in figuur 2 van bron 1 vermeld staan;
- Leid uit je berekeningen een conclusie af over het effect op de inkomensverdeling.
Bekijk het antwoord
- Berekent de gemiddelde belastingdruk voor beide jaren en beide bruto-inkomens: $\frac{\text{te betalen belasting}}{\text{bruto-inkomen}} \times 100\%$ (€ 35.000: 31,9% in 2013 en 32,0% in 2017; € 100.000: 42,9% in 2013 en 45,1% in 2017). (2p)
- Concludeert dat er sprake is van inkomensnivellering: voor het hogere bruto-inkomen (€ 100.000) is de gemiddelde belastingdruk meer gestegen dan voor het lagere bruto-inkomen (€ 35.000). (1p)
Bij de eerste deelscore (2 punten) uitsluitend 2 punten toekennen als voor beide jaren zowel teller als noemer juist zijn gebruikt. Verwachte uitkomsten: bij € 35.000 is de gemiddelde belastingdruk 31,9% (2013) en 32,0% (2017); bij € 100.000 is die 42,9% (2013) en 45,1% (2017).
Bron 2 Laffercurve

De Laffercurve geeft het theoretische verband weer tussen het belastingpercentage en de belastingontvangsten. De curve is genoemd naar de Amerikaanse econoom Arthur Laffer, die betoogde dat belastingverhoging tot een bepaald punt zou leiden tot een hogere belastingopbrengst. Als dit punt echter bereikt was, dan zou verdere belastingverhoging leiden tot een daling van de belastingopbrengst als gevolg van een verminderde prikkel tot werk en productie, en als gevolg van een toename in belastingontduiking.
Grafiek met het belastingpercentage (0 tot 100%) op de horizontale as en de belastingopbrengst op de verticale as. De curve stijgt vanaf 0% tot een hoogste punt bij ongeveer 40%, en daalt daarna tot bijna nul bij 100%. Een stippellijn loopt verticaal bij 40%.
Vraag 25 2 punten
Een econoom reageert ook op de belastingverhoging via een ingezonden stuk in een krant. Hij begint zijn brief als volgt:
“Sinds de kredietcrisis in 2008 zijn talloze lastenverzwaringen doorgevoerd. Ondanks deze maatregelen blijft het overheidstekort oplopen. Verhoging van het 52%-tarief van de inkomstenbelasting lijkt op het eerste gezicht een oplossing, maar hierdoor zal het tekort alleen maar verder oplopen. Dat heeft te maken met een verschijnsel waar de Amerikaanse econoom Laffer de aandacht op heeft gevestigd en dat wordt weergegeven door de curve die naar hem is vernoemd (zie bron 2). Ik ben van mening dat de overheid het hoogste belastingtarief juist moet verlagen naar bijvoorbeeld 40% ……”
Gebruik bron 2.
Schrijf het vervolg van de brief van de econoom. Daarin moeten de volgende aspecten aan de orde komen:
- het effect van een verlaging van het hoogste belastingtarief op de belastingopbrengst in Nederland;
- een verklaring voor dit effect.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat een verlaging van het hoogste belastingtarief in Nederland (van 52% naar 40%) leidt tot een toenemende belastingopbrengst. (1p)
- Verklaart dat het vermijdingsgedrag (ontduiken en ontwijken) van de belastingbetaler afneemt en dat de belastingbetaler geprikkeld wordt om meer te werken door de verlaging van het belastingpercentage. (1p)
2019, tijdvak 1: De zon schijnt niet altijd op Aruba
Bron 2 enkele gegevens van Aruba, 2013
| omvang bevolking | 111.000 personen |
| bbp per hoofd (nominaal) | 24.430 $ |
| bbp per hoofd (reëel, in prijzen van 2012) | 21.739 $ |
| overheidsschuld | 67% van het bbp (nominaal) |
| overheidstekort | 6% van het bbp (nominaal) |
| vaste wisselkoers dollar - florin | 1 $ = 1,79 AWG |
Vraag 19 3 punten
Omdat de Arubaanse overheid in 2012 de economische terugval met investeringen heeft geprobeerd te compenseren, is de overheidsschuld in 2013 sterk opgelopen. Gebruik bron 2. Bereken de Arubaanse overheidsschuld in florin in 2013.
Bekijk het antwoord
- Berekent het bbp in dollar: 24.430 ⋅ 111.000 = $ 2.711.730.000. (1p)
- Rekent het bbp om naar florin: $ 2.711.730.000 ⋅ 1,79 = 4.853.996.700 AWG. (1p)
- Berekent de overheidsschuld: 4.853.996.700 ⋅ 0,67 = 3.252.177.789 AWG. (1p)
Voor een andere juiste manier van afronden ook scorepunten toekennen.
2019, tijdvak 2: Vlees belast
Opgavetekst
Uit een krant, 2017
Vleesconsumptie heeft grote gevolgen voor de gezondheid en het milieu. Zo is de productie van vlees wereldwijd verantwoordelijk voor bijna een kwart van de uitstoot van CO2. In Nederland wordt veel vlees gegeten. Daarom pleit het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) voor een belastingheffing op vlees: de vleestaks. Duurder vlees betekent minder consumptie van vlees, is de overtuiging. “In de winkel letten consumenten alleen op de prijs. Bedrijven willen op hun beurt de consument dienen én winst maken, wat dan vaak ten koste gaat van milieubewust produceren”, aldus het RIVM.
Vraag 1 2 punten
Gebruik het krantenbericht.
Leg uit dat de uitstoot van CO2 bij de productie van vlees als negatief extern effect kan worden aangemerkt.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de productie van vlees CO2-uitstoot veroorzaakt die nadelig is voor gezondheid en milieu, en dat dit negatief is (1p)
- Noemt dat de kosten van deze schade niet verrekend zijn in de prijs van vlees, maar ten laste van de samenleving komen (maatschappelijke kosten zijn extern) (1p)
Vraag 6 1 punt
Bereken het bedrag aan heffing dat Kuus bv moet afdragen aan de overheid.
Bekijk het antwoord
- Berekent de heffing: € 0,50 × 3.500.000 = € 1.750.000 (1p)
Bij doorwerkfouten uit vraag 4 (Q) geen scorepunt in mindering brengen.
2019, tijdvak 2: Ruimte op de arbeidsmarkt?
Opgavetekst
Bron 1 Afbeelding 1

Zwart-witfoto van mensen die op een bank zitten, met tassen.
Bron 1 Afbeelding 2

Zwart-witfoto van een groot terrein met veel geparkeerde auto’s.
Bron 1 Afbeelding 3

Zwart-witfoto van dichtgetrokken rolluiken van winkels, met een fietser op de straat.
Bron 1 Afbeelding 4

Zwart-witfoto van een haven met containers en gebouwen op de achtergrond.
Vraag 13 2 punten
Een voorbeeld van een maatregel die de overheid heeft genomen om het levenslange leren te bevorderen, is het fiscaal aftrekbaar maken van de scholingsuitgaven voor de werknemer. Het Centraal Planbureau (CPB) heeft in opdracht van de overheid onderzoek gedaan naar de effecten van deze overheidsmaatregel voor verschillende inkomensgroepen. Geconcludeerd wordt dat met name de volwassenen uit de lagere-inkomensgroepen weinig gebruik maken van de fiscale aftrekbaarheid voor scholingsuitgaven. Een alternatieve manier om scholing van deze volwassenen te stimuleren is een vouchersysteem: een vast scholingsbedrag voor werknemers.
Beargumenteer waarom een vouchersysteem een betere manier is dan het fiscaal aftrekbaar maken van scholingsuitgaven om scholing van volwassenen uit de lagere-inkomensgroepen te stimuleren.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat lagere inkomens een laag marginaal tarief hebben, waardoor een relatief klein deel van de scholingskosten wordt vergoed (1p)
- Noemt dat bij een vouchersysteem een vast bedrag geldt, waardoor het volledige maximale scholingsbedrag wordt vergoed (1p)
2018, tijdvak 1: Van nationaal rekenen naar nationaal beleid
Bron 4 onderdeel van het Stabiliteitspact EMU
Om de stabiliteit van de euro te garanderen moeten landen die de euro hebben ingevoerd (EMU-landen) voldoen aan de volgende voorwaarden:
| overheidsschuld | ≤ 60% van het bbp |
|---|---|
| overheidstekort | ≤ 3% van het bbp |
Vraag 12 2 punten
Als gevolg van de kredietcrisis en de daaropvolgende eurocrisis is het consumenten- en producentenvertrouwen in Nederland in 2013 laag. Een econoom stelt: “Op basis van deze gegevens zou de Nederlandse overheid er verstandig aan doen conjunctuurbeleid te voeren. Maar omdat Nederland zich moet houden aan het Stabiliteitspact van de Economische en Monetaire Unie (EMU), is conjunctuurbeleid vrijwel onmogelijk geworden.”
Gebruik bron 3 en 4.
Leg uit met behulp van een berekening dat de Nederlandse overheid in 2013, binnen de regels van het Stabiliteitspact, geen anticyclisch conjunctuurbeleid kan voeren.
Bekijk het antwoord
- Berekent het overheidstekort als percentage van het bbp: 53,5 / 642,9 ⋅ 100% = 8,3% (1p)
- Concludeert dat het overheidstekort hoger is dan het toegestane percentage van 3% van het bbp (1p)
Een voorbeeld van een juiste berekening: het overheidstekort in 2013 bedraagt 53,5 / 642,9 ⋅ 100% = 8,3% van het bbp. Dat is hoger dan het toegestane percentage van 3% binnen de regels van het Stabiliteitspact.
2018, tijdvak 1: Hoe duur is de suiker?
Opgavetekst
Bron 1 fragment uit het SMS-ondernemingsplan 2013
- 1. investeringsprogramma in 2013 van 1.000 miljoen Surinaamse dollar (SRD) in landbouwgrond en in installaties om suikerriet te kunnen omzetten in suiker en/of biobrandstof
- 2. jaarlijks 42.000.000 kg (= 42.000 ton) suikerriet verbouwen
- 3. dit suikerriet verwerken tot suiker, onder de voorwaarde dat de minimale opbrengst 760 United States dollars (USD) per ton suiker is
- 4. indien deze opbrengst niet gerealiseerd kan worden, het suikerriet verwerken tot biobrandstof
Opmerking bij punt 3:
Vanwege de geringe binnenlandse vraag zal het grootste gedeelte van de suikerproductie geëxporteerd moeten worden naar de Europese Unie (EU) en/of de Verenigde Staten (VS).
Vraag 13 2 punten
Suriname wil weer gaan meetellen als producent van suiker. Suikerriet wordt sinds 1980 nog maar mondjesmaat verbouwd in Suriname, terwijl Suriname gedurende een lange periode daarvoor een belangrijke suikerproducent was. Suikerriet is een grondstof voor suiker, maar van suikerriet kan ook biobrandstof worden gemaakt. Biobrandstof wordt gebruikt als energiebron voor bijvoorbeeld auto’s en elektriciteitscentrales. De Staatsolie Maatschappij Suriname (SMS) heeft al fors geïnvesteerd om vanaf 2016 suikerriet te kunnen omzetten in suiker en/of biobrandstof. Dat blijkt uit het SMS-ondernemingsplan van 2013 (zie bron 1).
Is de suiker die het staatsbedrijf SMS produceert wel of geen collectief goed? Licht je keuze toe.
Bekijk het antwoord
- Kiest: de suiker is geen collectief goed (1p)
- Geeft een juiste toelichting: suiker is rivaliserend, mensen kunnen van het gebruik ervan worden uitgesloten, of suiker kan per eenheid worden afgerekend (1p)
De suiker is geen collectief goed. Voorbeelden van een juiste toelichting: suiker is een rivaliserend goed; mensen kunnen van consumptie van suiker worden uitgesloten; suiker kan per eenheid worden afgerekend en kan dus door de marktsector worden geleverd.
2018, tijdvak 2: Eilanden van verschil
Opgavetekst
**Bron 1 secundaire-inkomensverhouding* in de BES-eilanden en in 'Europees' Nederland (2011)**
| Gebied | inkomensverhouding 1e kwartiel ten opzichte van 4e kwartiel ** |
|---|---|
| 'Europees' Nederland | 1 : 6,7 |
| Bonaire | 1 : 9,1 |
| Saba | 1 : 9,8 |
| St. Eustatius | 1 : 10,8 |
| BES-eilanden | 1 : … |
* Onder 'secundaire-inkomensverhouding' wordt hier verstaan de inkomensverhouding van het 1e ten opzichte van het 4e kwartiel.
** De huishoudens zijn ingedeeld in vier kwartielen. Eén kwartiel is een groep van 25%.
Bron 2 secundaire-inkomensverdeling op Saba (2011)

Lorenzcurve. Horizontale as: cumulatief percentage huishoudens, van 0 tot 100. Verticale as: cumulatief percentage inkomen, van 0 tot 100. De stippellijn van (0 ; 0) naar (100 ; 100) is de lijn van een gelijke verdeling. De doorgetrokken curve ligt daaronder. Punt A ligt op de curve bij (75 ; 46,1), met een stippellijn naar de horizontale as bij 75.
Bron 3 secundaire-inkomensverdeling op Bonaire, St. Eustatius en Saba (2011)
| Gebied | kwartiel* 1 | kwartiel 1 en 2 | kwartiel 1, 2 en 3 | kwartiel 1, 2, 3 en 4 |
|---|---|---|---|---|
| Bonaire | 6,0% | 20,4% | 45,6% | 100% |
| St. Eustatius | 5,1% | 19,2% | 44,8% | 100% |
| Saba | 5,5% | … | … | 100% |
* De huishoudens zijn ingedeeld in vier kwartielen. Een kwartiel is een groep van 25%.
Bron 4 verdeling van de huishoudens over de BES-eilanden

Ringdiagram met de verdeling van de huishoudens over de BES-eilanden:
| Eiland | Aandeel |
|---|---|
| Bonaire | 80% |
| Sint Eustatius | 13% |
| Saba | 7% |
Vraag 23 2 punten
Bonaire, Sint Eustatius en Saba (de BES-eilanden) zijn sinds 2010 bijzondere gemeentes van Nederland. Deze BES-eilanden hebben gezamenlijk circa 24.000 inwoners. Nuestra en Mateo, twee havoleerlingen van het Bonairecollege, onderzoeken of er verschillen in inkomensverdeling bestaan tussen de eilanden onderling en tussen de eilanden als geheel en ‘Europees’ Nederland. Op internet vinden Nuestra en Mateo de volgende gegevens: − een tabel met de secundaire-inkomensverhouding op Bonaire, Saba, St. Eustatius en ‘Europees’ Nederland (zie bron 1) − een Lorenzcurve van de secundaire-inkomensverdeling op Saba (zie bron 2) − een tabel met de secundaire-inkomensverdeling op Bonaire, Saba en St. Eustatius (zie bron 3) − een diagram met de verdeling van de huishoudens over de BES-eilanden (zie bron 4)
Nuestra en Mateo schrijven in hun profielwerkstuk als conclusie: “De verdeling van het secundaire inkomen op de BES-eilanden is schever dan die in ‘Europees’ Nederland door het verschil in belastingstelsels. ‘Europees’ Nederland heeft een progressief belastingstelsel, terwijl de BES-eilanden een proportioneel belastingstelsel hebben voor inkomens tot ruim een kwart miljoen US dollar.”
Leg de bovenstaande conclusie van Nuestra en Mateo uit. Betrek in je uitleg beide belastingstelsels.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat bij een progressief belastingstelsel (zoals in 'Europees' Nederland) voor hogere inkomens een hoger belastingtarief geldt dan voor lagere inkomens, waardoor de verschillen in secundair inkomen kleiner worden. (1p)
- Legt uit dat bij een proportioneel belastingstelsel (zoals op de BES-eilanden) voor elke hoogte van het inkomen hetzelfde belastingtarief geldt, waardoor de verschillen even groot blijven. (1p)
Hoe vaak overheid en belastingen in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 7-9, 11, 26-27 | 6 | 22% |
| 2026, tijdvak 2 | 9-11, 20 | 4 | 14% |
| 2025, tijdvak 1 | 21-23, 25 | 4 | 15% |
| 2025, tijdvak 2 | 1, 3-4, 6, 23-25 | 7 | 26% |
| 2024, tijdvak 1 | 17-18 | 2 | 7% |
| 2024, tijdvak 2 | 5, 13, 15-16, 21-22, 24 | 7 | 25% |
| 2023, tijdvak 1 | 13-15 | 3 | 10% |
| 2023, tijdvak 2 | 1-6, 8, 10-15 | 13 | 50% |
| 2022, tijdvak 1 | 4, 25-29 | 6 | 21% |
| 2022, tijdvak 2 | 17, 19, 30-31 | 4 | 13% |
| 2022, tijdvak 3 | 1-2, 4, 6-9, 14-18 | 12 | 43% |
| 2021, tijdvak 1 | 11-13, 15, 19-20, 26-27 | 8 | 28% |
| 2021, tijdvak 2 | 12-14, 21, 25-26, 28 | 7 | 25% |
| 2021, tijdvak 3 | 11, 21-25 | 6 | 20% |
| 2019, tijdvak 1 | 19 | 1 | 4% |
| 2019, tijdvak 2 | 1, 6, 13 | 3 | 11% |
| 2018, tijdvak 1 | 12-13 | 2 | 7% |
| 2018, tijdvak 2 | 23 | 1 | 4% |
In 18 van de 18 ingedeelde examens economie havo staat een vraag over overheid en belastingen, samen 96 vragen (19% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2023, tijdvak 2: 13 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 18% van de vragen over overheid en belastingen, daarvoor 19%. Dat aandeel is dus stabiel.
Oefenen met overheid en belastingen
Maak de 15 nieuwste examenvragen over overheid en belastingen online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over overheid en belastingen
Andere onderwerpen economie havo
- Risico en verzekeren
- Vraag en aanbod
- Marktvormen
- Internationale handel
- Inkomen en consumptie
- Geld en inflatie
- Productie en kosten
- Arbeidsmarkt
- Conjunctuur
- Speltheorie
Overheid en belastingen op andere niveaus
- Examenvragen overheid en belastingen economie vmbo-gl/tl
- Examenvragen overheid en belastingen economie vmbo-kb
- Examenvragen overheid en belastingen economie vwo
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen economie havo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Hoe ToetsChecker economie per vraagtype nakijkt, lees je op economie toetsen nakijken met AI.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op economie oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt overheid en belastingen voor in het eindexamen economie havo?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 96 vragen over overheid en belastingen, 19% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 18 van die examens.
In welk examen economie havo stonden de meeste vragen over overheid en belastingen?
In het examen van 2023, tijdvak 2, met 13 vragen: 1-6, 8, 10-15.
Hoe oefen ik examenvragen over overheid en belastingen?
Op deze pagina staan alle vragen over overheid en belastingen met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.