Examenvragen productie en kosten economie vmbo-gl/tl
87 vragen over productie en kosten uit 18 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Productie en kosten komt in 18 van de 18 examens economie vmbo-gl/tl voor, met 87 vragen (12% van alle examenvragen). Het meest in 2021, tijdvak 3 (10 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over productie en kosten
Per examen de vragen over productie en kosten, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Benzineprijs stijgt verder
Opgavetekst
Door de hogere benzineprijzen wordt autorijden steeds duurder voor mensen met een benzineauto. De prijs van een liter benzine bestaat voor ongeveer de helft uit belastingen.
De hoge benzineprijs raakt vooral werknemers die moeten reizen voor hun werk. De vakbond eist van de werkgevers een hogere kilometervergoeding voor het woon-werkverkeer. De vergoeding is nu € 0,19 per kilometer.
| kosten woon-werkverkeer van een gemiddelde werknemer |
|---|
| rijdt 9.540 kilometer (km) per jaar |
| gemiddeld verbruik benzineauto: 1 liter op 15 km |
| gemiddelde benzineprijs: € 2,43 per liter |
| overige kosten: € 0,32 per km |
Vraag 13 2 punten
Een werknemer krijgt niet alle reiskosten vergoed. Bereken de reiskosten die een gemiddelde werknemer per jaar wel maakt, maar niet vergoed krijgt. Schrijf ook je berekening op.
Bekijk het antwoord
voorbeelden van een juiste berekening:
\frac{\text{€ }2{,}43}{15} = \text{€ }0{,}162 \text{ per km}
€ 0,162 + € 0,32 = € 0,482 per km
9.540 km × (€ 0,482 – € 0,19) = € 2.785,68
of
\frac{9.540 \text{ km}}{15} = 636 \text{ liter benzine}
636 × € 2,43 = € 1.545,48
overige kosten: 9.540 × € 0,32 = € 3.052,80
totale kosten € 4.598,28
vergoeding van werkgever: 9.540 × € 0,19 = € 1.812,60
zelf betalen: € 4.598,28 – € 1.812,60 = € 2.785,68
Een Nederlandse organisatie voor duurzaamheid denkt dat een hogere kilometervergoeding zal leiden tot meer benzineverbruik. Zij zien liever dat de overheid investeert in de elektrische auto.
Vraag 14 1 punt
Door de hogere benzineprijs zullen automobilisten sneller overstappen naar elektrische auto's. Hier staan vijf economische verschijnselen:
- 1 De benzineprijs stijgt.
- 2 De kosten per kilometer van een benzineauto stijgen.
- 3 De vraag naar elektrische auto's stijgt.
- 4 Een elektrische auto wordt vergeleken met een benzineauto relatief goedkoper.
- 5 Er worden meer elektrische auto's verkocht.
In welke regel staan deze verschijnselen zo, dat er een logische gedachtegang ontstaat?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
B
2026, tijdvak 1: Brainport Eindhoven
Opgavetekst
Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms gebruikmaken van informatiebron 4 in de bijlage.
Brainport Eindhoven is een samenwerking tussen bedrijven, het onderwijs en de overheid in de regio Eindhoven. De bedrijven zijn voornamelijk moderne technische bedrijven met een hoge arbeidsproductiviteit.
Vraag 15 1 punt
Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes staan.
De arbeidsproductiviteit heeft invloed op de ...(1)... (inkoopwaarde van de omzet / loonkosten per product). De arbeidsproductiviteit stijgt door ...(2)... (een betere arbeidsverdeling / meer werknemers aan te nemen).
Bekijk het antwoord
- (1) loonkosten per product
- (2) een betere arbeidsverdeling
Vraag 16 1 punt
Om op zorgkosten te besparen werken ziekenhuizen samen met moderne technische bedrijven. Ziekenhuisbehandelingen kunnen nu en in de toekomst goedkoper worden uitgevoerd door de samenwerking met Brainport Eindhoven. Hier staan vijf economische verschijnselen:
- 1 Ziekenhuizen werken samen met moderne technische bedrijven.
- 2 De arbeidsproductiviteit in ziekenhuizen neemt toe.
- 3 De artsen kunnen medische handelingen sneller uitvoeren.
- 4 Ziekenhuizen gebruiken nieuwe medische technologie.
- 5 Ziekenhuisbehandelingen worden goedkoper.
In welke regel staan deze verschijnselen zo, dat er een logische gedachtegang ontstaat?
Bekijk het antwoord
Antwoord: F
F
2026, tijdvak 1: Energiearmoede
Opgavetekst
Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms gebruikmaken van informatiebron 5 in de bijlage.
Volgens een rapport van TNO leeft ongeveer 7% van alle huishoudens in Nederland in energiearmoede. Een huishouden met energiearmoede heeft drie kenmerken:
- een slecht geïsoleerd woonhuis
- een laag inkomen
- hoge energiekosten
In het rapport is er sprake van een laag inkomen als het besteedbaar inkomen lager is dan 130% van het sociaal minimum. Het sociaal minimum bedraagt € 1.500 per maand.
Karen is sinds kort eigenaar van een woning. Ze heeft een overzicht gemaakt van haar maandelijkse inkomsten en uitgaven.
| inkomsten | uitgaven | ||
|---|---|---|---|
| nettoloon | € 1.608 | dagelijkse huishoudelijke uitgaven | € 240 |
| zorgtoeslag | € 112 | vaste lasten | € 960 |
| incidentele uitgaven | € 520 | ||
| besteedbaar inkomen | € 1.720 | totaal uitgaven | € 1.720 |
Karen beseft dat zij een huishouden heeft dat veel energie gebruikt. Ze wil daar iets aan doen door te investeren in energiebesparende maatregelen, maar dat is afhankelijk van de terugverdientijd.
Vraag 22 1 punt
De terugverdientijd is de tijd die het duurt om een investering terug te verdienen. Deze terugverdientijd hangt onder andere af van de gasprijs.
Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes staan.
Door een stijgende gasprijs wordt de besparing op de energiekosten in euro’s per jaar ...(1)... (groter / kleiner). Hierdoor zal het ...(2)... (langer / minder lang) duren voordat een investering is terugverdiend.
Bekijk het antwoord
- (1) groter
- (2) minder lang
2026, tijdvak 1: Bakkerij in nood
Opgavetekst
Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms gebruikmaken van informatiebron 6 in de bijlage.
Mariska heeft 10 jaar geleden de bakkerij overgenomen van haar vader. De bakkerij heeft nog steeds dezelfde naam, bakkerij Van de Ven. De afgelopen jaren draaide het bedrijf financieel goed. Maar de financiële vooruitzichten voor het komende jaar zijn slecht. Vooral omdat de energie- en grondstofprijzen enorm zijn gestegen.
Vraag 26 1 punt
Bakkerij Van de Ven heeft te maken met gestegen overige bedrijfskosten. Wat is de juiste manier om de overige bedrijfskosten te berekenen?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
B
Mariska moet de gestegen kosten doorberekenen in de verkoopprijs van haar brood. Ze heeft onderstaande gegevens over haar productie van tarwebrood verzameld.
| vaste kosten per jaar | € 45.000 |
| variabele kosten per tarwebrood | € 0,70 |
| aantal tarwebroden per jaar | 50.000 tarwebroden |
Vraag 28 1 punt
Bereken de kostprijs van een tarwebrood op basis van deze gegevens. Schrijf ook je berekening op.
Bekijk het antwoord
voorbeeld van een juiste berekening:
\frac{\text{€ }45.000}{50.000} + \text{€ }0{,}70 = \text{€ }1{,}60
Samen met de boekhouder maakt Mariska een financieel overzicht voor komend jaar.
| verwachte omzet | € 190.000 |
| kosten in % van de omzet: | |
| inkoopwaarde | 50% |
| personeelskosten | 25% |
| huisvestingskosten | 15% |
| overige kosten | 25% |
Vraag 30 2 punten
Bereken het verwachte nettoresultaat voor het komend jaar. Schrijf ook je berekening op.
Bekijk het antwoord
voorbeelden van een juiste berekening:
omzet: € 190.000
inkoopwaarde: € 190.000 × 0,50 = € 95.000
personeelskosten: € 190.000 × 0,25 = € 47.500
huisvestingskosten: € 190.000 × 0,15 = € 28.500
overige kosten: € 190.000 × 0,25 = € 47.500
nettoresultaat: – € 28.500
of
totale kosten in % van omzet: 50% + 25% + 15% + 25% = 115%
100% omzet – 115% kosten = 15% verlies
nettoresultaat: € 190.000 × 0,15 = € 28.500 verlies
2026, tijdvak 2: Wie is de baas?
Opgavetekst
Wieke en Zeb hebben beiden het mbo afgerond. Nu zijn ze gediplomeerde meubelmakers. Wieke werkt bij een internationale meubelmaker: Tables du Nord. Zeb is voor zichzelf begonnen, hij is liever eigen baas.
Vraag 2 1 punt
Al snel krijgt Zeb zijn eerste opdrachten. Zijn meubels vallen in de smaak en mensen informeren naar de verkoopprijzen.
Wat moet Zeb weten voordat hij zijn verkoopprijs kan bepalen?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
A
Vraag 3 1 punt
Zeb heeft bij zijn opleiding geleerd hoe hij een bedrijfsplan moet maken en sorteert zijn uitgaven.
→ Wat heeft invloed op de hoogte van de nettowinst van Zeb? Doe het zo: Noteer alleen de nummers van de juiste antwoorden. 1 af te dragen btw 2 de huur van de werkplaats 3 de inkoopwaarde van hout 4 de premies voor de bedrijfsverzekeringen
Bekijk het antwoord
2, 3, 4
indien drie antwoorden juist (1)
indien twee, een of geen antwoord(en) juist (0)
Opmerking
Indien een andere combinatie aan cijfers genoemd is, geen scorepunt toekennen.
Vraag 4 1 punt
Zeb koopt een zaagmachine voor € 3.000. Hij berekent de afschrijvingskosten van deze zaagmachine. Hij verwacht 5 jaar met de machine te kunnen werken. Daarna heeft de zaagmachine nog een restwaarde van € 800.
→ Bereken de jaarlijkse afschrijvingskosten van de zaagmachine. Schrijf ook je berekening op.
Bekijk het antwoord
voorbeeld van een juiste berekening: € 3.000 − € 800 = € 440 5
Vraag 5 1 punt
Zeb berekent de vaste en variabele bedrijfskosten. Hij ziet dat de vaste kosten per product dalen bij een grotere productie.
→ Verklaar dat de vaste kosten per product dalen bij een grotere productie.
Bekijk het antwoord
voorbeeld van een juiste verklaring:
Bij een grotere productie worden de vaste kosten verdeeld over een groter aantal producten en dalen de vaste kosten per product.
2026, tijdvak 2: Dure paaseieren
Opgavetekst
Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms gebruikmaken van informatiebron 3 in de bijlage.
informatiebron 3 bedrijfskolom chocolade

Gemeente met budgetproblemen
Nederland is de grootste importeur van cacaobonen ter wereld. Van de bonen wordt onder andere chocolade gemaakt. Een deel van deze chocolade wordt door Nederland geëxporteerd.
Gebruik informatiebron 3.
Vraag 13 1 punt
Bereken de toegevoegde waarde van de chocoladefabrieken in procenten van de inkoopwaarde. Schrijf ook je berekening op.
Bekijk het antwoord
voorbeeld van een juiste berekening: € 2,8 miljard − € 1,5 miljard × 100% = 86,7% € 1,5 miljard
Opmerking
Een andere manier van afronden ook goed rekenen.
2025, tijdvak 1: Dog4fun
Opgavetekst
Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms gebruikmaken van informatiebron 5 en 6 in de bijlage.
Economieklas 4b start een project: een eigen onderneming. Na lang overleg heeft de klas besloten een honden uitlaatservice te beginnen. Ilja en Klaas schrijven het bedrijf in bij de Kamer van Koophandel onder de naam Dog4fun.
Ilja stelt een verwacht resultaat op van de eerste vier weken.
verwacht resultaat Dog4fun van de eerste vier weken
| omzet | € 672 |
| inkoopwaarde hondenbrokken | € 10 |
| afschrijvingskosten twee fietskarren | € 7 |
| huur terrein | € 30 |
| loonkosten | € 360 |
| winst | € 265 |
Vraag 19 1 punt
In deze tabel staat winst genoemd. Gaat het om de nettowinst of de brutowinst?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
D
Gebruik bovenstaande tabel.
Vraag 20 2 punten
De fietskarren zijn aangeschaft voor in totaal € 200. Na twee jaar zijn de twee fietskarren samen nog € 18 waard. Toon met een berekening aan dat de fietskarren na twee jaar nog € 18 waard zijn als de verwachting van Ilja uitkomt. Schrijf ook je berekening op.
Bekijk het antwoord
voorbeeld van een juiste berekening:
- aantal afschrijvingen in twee jaar: (52 × 2) / 4 = 26 keer
- 26 × € 7 = € 182 totaal afgeschreven
- De waarde van de twee fietskarren is € 200 – € 182 = € 18.
Na de eerste vier weken vindt Ilja dat ze de prijs moeten verlagen van € 14 naar € 12. Door deze prijsverlaging komen er in totaal 20 honden per week. De winst van de eerste vier weken is € 265. Ilja verwacht dat de prijsverlaging een positieve invloed heeft op de winst.
verwacht resultaat na de prijsverlaging
| omzet | € … |
| inkoopwaarde hondenbrokken | € 18 |
| afschrijvingskosten 2 fietskarren | € 7 |
| huur terrein | € 30 |
| loonkosten | € 495 |
| winst | € … |
Gebruik bovenstaande tabel.
Vraag 22 2 punten
Bereken de winst per vier weken als ze de prijs verlagen van € 14 naar € 12. Schrijf ook je berekening op.
Bekijk het antwoord
voorbeeld van een juiste berekening:
- omzet per vier weken: € 12 × 20 × 4 = € 960
- kosten: € 18 + € 7 + € 30 + € 495 = € 550
- winst na prijsverlaging is: € 960 – € 550 = € 410
2025, tijdvak 1: Exportboeren
Opgavetekst
Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms gebruikmaken van informatiebron 8 in de bijlage.
Nederland is de grootste exporteur van agrarische goederen in de Europese Unie (EU). En de op-een-na grootste in de wereld.
Internationale handel in de agrarische sector betreft de export van vlees, zuivel en groenten (food), maar ook landbouwmachines en bloemen (non-food).
Bram de Boer heeft een agrarisch bedrijf met 80 koeien, die gemolken worden door een melkrobot. Dankzij deze melkrobot is de melkproductie van zijn koeien gestegen.
Vraag 32 1 punt
Volgens Bram kunnen Nederlandse zuivelboeren door de melkrobot de concurrentie met buitenlandse zuivelboeren beter aan. De melkrobot kan leiden tot een hogere afzet. Hier staan drie economische verschijnselen:
- 1 hogere arbeidsproductiviteit
- 2 lagere kosten per product
- 3 betere concurrentiepositie van Nederlandse zuivelboeren
In welke regel staan de verschijnselen zo, dat er een logische gedachtegang ontstaat?
Bekijk het antwoord
Antwoord: A
A
2025, tijdvak 1: Een huis zonder gas
Opgavetekst
Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms gebruikmaken van informatiebron 9 en 10 in de bijlage.
In Nederland is een groot tekort aan huurwoningen. Daardoor gaan mensen op zoek naar een koopwoning. Germaine is al twee jaar op zoek naar een koopwoning. Zij is niet de enige. De vraag naar koopwoningen stijgt, maar het aanbod blijft vrijwel gelijk.
De Rijksoverheid wil dat huishoudens overstappen op duurzame energie (energietransitie). Germaine wil alvast een warmtepomp aanschaffen, met subsidie. Een warmtepomp verwarmt je huis, bespaart aardgas en dus energiekosten. Zij is benieuwd na hoeveel jaren zij de investering in de warmtepomp terugverdient.
Vraag 36 1 punt
Wat is de juiste manier om te berekenen in hoeveel jaar zij de investering in de warmtepomp terugverdient?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
C
2025, tijdvak 2: DROPshipping
Vraag 23 1 punt
Jarno had het idee om drop te verkopen aan winkels in het buitenland. Twee jaar geleden opende hij zijn webshop ‘DuoMix’. Jarno heeft inmiddels veel klanten, dus is er ook een werknemer aangenomen. Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste woorden te kiezen. Kies uit de woorden die tussen haakjes staan.
Bekijk het antwoord
- 1. ondernemingsvorm
- 2. wel
Alleen het scorepunt toekennen als beide antwoorden juist zijn.
Vraag 24 1 punt
Jarno maakt gebruik van een relatief nieuwe verkooptechniek, namelijk dropshipping. Bij dropshipping plaatst de klant een bestelling in de webshop van Jarno. Vervolgens laat Jarno het product door zijn leverancier direct naar de klant versturen. Met dropshipping bespaart DuoMix op de bedrijfskosten. Noem een voorbeeld van bedrijfskosten waarop DuoMix bespaart en leg dit uit.
Bekijk het antwoord
- Noemt een van de volgende voorbeelden van bedrijfskosten en legt uit waarop DuoMix bespaart: personeelskosten, want DuoMix heeft geen personeel nodig voor het inpakken van bestellingen; huisvestingskosten, want DuoMix hoeft geen huur/energiekosten te betalen; verzendkosten, want DuoMix laat de producten direct verzenden naar de klanten (de drop hoeft niet twee keer verzonden te worden). (1p)
Bron 4
| gegevens afgelopen jaar | |
|---|---|
| aantal verkochte dozen met zakken drop | …(a)… |
| gemiddelde verkoopprijs per doos met drop | € 17,50 |
| gemiddelde inkoopprijs per doos met drop | € 11,50 |
| gemiddelde brutowinstmarge per doos met drop | …(b)…% |
| resultaat afgelopen jaar | |
| omzet | € 127.750 |
| inkoopwaarde | …(c)… |
| brutowinst | € 43.800 |
| bedrijfskosten | € 4.300 |
| nettowinst | € 39.500 |
Vraag 25 3 punten
In onderstaand overzicht staan gegevens en het resultaat van DuoMix over het afgelopen jaar. Gebruik het bovenstaande overzicht. Bereken welke getallen er bij de letters (a), (b) en (c) ingevuld moeten worden. Doe het zo: noteer de letters (a), (b) en (c) op je antwoordblad. Vul bij de letters het juiste antwoord in. Schrijf ook je berekening op.
Bekijk het antwoord
- (a) aantal verkochte dozen: € 127.750 / € 17,50 = 7.300 dozen drop. (1p)
- (b) gemiddelde brutowinstmarge per doos: (€ 17,50 - € 11,50) / € 11,50 × 100% = 52,2%. (1p)
- (c) inkoopwaarde: € 127.750 - € 43.800 = € 83.950. (1p)
Een andere manier van afronden bij (b) ook goed rekenen.
2024, tijdvak 1: Waar zet ik mijn strandtent?
Opgavetekst
Informatiebron 7 totale dagelijkse vraag naar ijsjes bij 20 en 25 graden

Lijngrafiek met de gevraagde hoeveelheid ijsjes per dag op de horizontale as (0 tot 1.000) en de prijs in euro’s op de verticale as (0 tot 7). Doorgetrokken lijn: 20 graden Celsius, van € 5,00 bij 0 ijsjes tot 0 bij 500 ijsjes. Stippellijn: 25 graden Celsius, van € 6,00 bij 0 ijsjes tot 0 bij 1.000 ijsjes. Bij 25 graden hoort bij een prijs van € 3,00 een vraag van 500 ijsjes.
Vraag 19 1 punt
Op het Zuidzeestrand staan twee strandtenten, die van Henk en de strandtent van Ingrid. Ze verkopen één soort ijsje aan de badgasten op het strand. Elke week spreken ze een vaste verkoopprijs af. Ze blijven beiden aan hun eigen kant van het strand, maar de badgasten kunnen wel van de ene naar de andere kant wandelen. De badgasten kopen hun ijsje bij de dichtstbijzijnde strandtent als de prijzen gelijk zijn. Henk en Ingrid staan even ver van het midden van het strand af en verkopen dus evenveel, beiden 50% van de totale afzet op het strand. Gebruik informatiebron 7. Vandaag is het warm met 25 graden. Henk en Ingrid hebben een verkoopprijs afgesproken van € 3 per ijsje. Bereken de totale omzet van Henk en Ingrid op deze dag. Schrijf je berekening op.
Bekijk het antwoord
- Leest uit informatiebron 7 af dat er bij 25 graden en een prijs van € 3 in totaal 500 ijsjes gevraagd worden, en berekent de omzet: € 3 × 500 = € 1.500 (1p)
Vraag 22 2 punten
Ingrid houdt de verkoopprijs per ijsje vandaag op € 3. De vaste kosten bedragen € 200 per dag. De variabele kosten zijn € 0,50 per ijsje. Het wordt vandaag 20 graden, dus er worden in totaal 200 ijsjes verkocht. Bereken het nettoresultaat van Ingrid vandaag als zij 40% van de totale omzet behaalt. Schrijf je berekening op.
Bekijk het antwoord
- Berekent de omzet van Ingrid: 0,40 × 200 × € 3 = € 240 (1p)
- Berekent de kosten (vaste kosten € 200 en variabele kosten 0,40 × 200 × € 0,50 = € 40) en komt op een nettoresultaat van € 0 (1p)
2024, tijdvak 2: Glamping Het roer om
Vraag 16 1 punt
Arjun werkt al 15 jaar in loondienst en wil voor zichzelf beginnen. Hij wil een glamping (een luxe, trendy camping) starten op Schierland.
De overstap van werknemer naar ondernemer kan financiële gevolgen met zich meebrengen. Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste woorden te kiezen. Doe het zo: noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes staan.
Bekijk het antwoord
- 1. geen
- 2. wel
Vraag 18 1 punt
Arjun werkt al 15 jaar in loondienst en wil voor zichzelf beginnen. Hij wil een glamping (een luxe, trendy camping) starten op Schierland.
Arjun wil een bestaande camping overnemen en die gaan moderniseren tot een glamping. De huidige eigenaar wil tegen betaling het klantenbestand aan hem overdragen.
Noem een voordeel voor Arjun van het overnemen van het klantenbestand van de huidige eigenaar.
Bekijk het antwoord
- Noemt een voordeel voor Arjun, bijvoorbeeld: hij kan gemakkelijker reclame maken bij bestaande klanten voor de nieuwe glamping (1p)
informatiebron 5 verwachte bezettingsgraad en de prijs van een plaats
| maanden | januari tot en met maart | april tot en met juni en oktober | juli tot en met september | november tot en met december |
|---|---|---|---|---|
| aantal dagen | 90 dagen | 122 dagen | 92 dagen | 61 dagen |
| bezettingsgraad | 0% | 40% | 80% | 0% |
| prijs per nacht | € 40 | € 60 |
- De bezettingsgraad geeft weer hoeveel procent van de totale plaatsen is bezet.
- Er zijn 150 campingplaatsen.
Vraag 19 2 punten
Arjun werkt al 15 jaar in loondienst en wil voor zichzelf beginnen. Hij wil een glamping (een luxe, trendy camping) starten op Schierland.
Arjun heeft een lening van de bank nodig om de investeringen voor de glamping te kunnen financieren. Daarvoor moet hij een begroting laten zien aan de bank.
Gebruik informatiebron 5.
Bereken de verwachte omzet van het aantal overnachtingen. Schrijf je berekening op.
Bekijk het antwoord
- Berekent de omzet van de twee periodes: 122 dagen x € 40,00 x 0,4 x 150 = € 292.800 en 92 dagen x € 60,00 x 0,8 x 150 = € 662.400 (1p)
- Berekent de totale omzet: € 292.800 + € 662.400 = € 955.200 (1p)
informatiebron 6 verwachting financiële gegevens
| Post | Bedrag |
|---|---|
| omzet glamping en horeca | € 1.050.000 |
| brutowinstmarge op de inkoopwaarde | 275% |
| bedrijfskosten | € 400.000 |
Het roer om (exclusief btw)
Vraag 20 1 punt
Arjun werkt al 15 jaar in loondienst en wil voor zichzelf beginnen. Hij wil een glamping (een luxe, trendy camping) starten op Schierland.
De bank wil van Arjun een verwachting van het nettoresultaat. Op basis daarvan beslist de bank of Arjun een lening kan krijgen.
Gebruik informatiebron 6.
Bereken voor de glamping het verwachte nettoresultaat. Schrijf je berekening op.
Bekijk het antwoord
- Berekent het verwachte nettoresultaat: (€ 1.050.000 x 275 : 375) − € 400.000 = € 370.000 (1p)
2023, tijdvak 1: Uitbreiden?
Vraag 37 1 punt
Kaj en Koen zijn eigenaar van het bedrijf K2 bv, dat kunststof producten maakt. Kaj en Koen hebben twee jaar geleden hun bedrijf omgezet van een vennootschap onder firma (vof) naar een besloten vennootschap (bv).
Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes staan.
Bij een bv zijn de eigenaren normaal gesproken …(1)… (alleen privé / alleen zakelijk) aansprakelijk voor schulden van de bv. Bij een bv wordt door de bv …(2)… (inkomstenbelasting / vennootschapsbelasting) betaald over de behaalde winst.
Bekijk het antwoord
- Kiest (1) alleen zakelijk en (2) vennootschapsbelasting. (1p)
informatiebron 12 financiële gegevens K2 bv
| omzet | € 5.000.000 |
| maximaal te behalen omzet op basis van productiecapaciteit, bij huidige bedrijfstijd | € 6.000.000 |
| verkoopprijs product | € 200 |
Vraag 39 1 punt
Ondanks de concurrentie blijft de vraag naar de producten van K2 bv stijgen. Kaj en Koen denken dat, als de verkoopprijzen gelijk blijven, binnenkort de productiecapaciteit volledig zal zijn benut.
Gebruik informatiebron 12.
Bereken met hoeveel producten, bij gelijkblijvende prijzen, de afzet nog kan worden uitgebreid totdat de productiecapaciteit volledig is benut. Schrijf je berekening op.
Bekijk het antwoord
- Berekent de extra afzet: (€ 6.000.000 − € 5.000.000) : € 200 = 5.000 producten. (1p)
informatiebron 13 productie gegevens K2 bv
| voor uitbreiding | na uitbreiding | |
|---|---|---|
| vaste kosten | € 900.000 | € 1.350.000 |
| variabele kosten per product | € 3 | daling van 10% |
| aantal producten | 25.000 | 45.000 |
Vraag 41 2 punten
Kaj: “Ik heb de financiële gevolgen van productie-uitbreiding onderzocht. Uitbreiding leidt tot een flinke daling van de totale kostprijs.”
Gebruik informatiebron 13.
Bereken de totale kostprijs per product na de productie-uitbreiding. Schrijf je berekening op.
Bekijk het antwoord
- Berekent de vaste kosten per product na de uitbreiding: € 1.350.000 : 45.000 = € 30. (1p)
- Berekent de variabele kosten per product na de uitbreiding (€ 3 × 0,9 = € 2,70) en de totale kostprijs: € 30 + € 2,70 = € 32,70. (1p)
Vraag 42 1 punt
Kaj vervolgt: “Bovendien blijft de vraag naar onze producten stijgen, dus het is wijs om de verkoopprijs na productie-uitbreiding gelijk te houden.”
Welk gevolg voor de winstmarge van K2 bv heeft het gelijk houden van de verkoopprijs na de productie-uitbreiding?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
2023, tijdvak 2: Weinig poen voor katoen
Vraag 11 1 punt
De boeren in Burkina Faso exporteren nu vooral ruwe, onbewerkte katoen. Als de boeren de katoen eerst zouden bewerken tot een kant-en-klaar eindproduct is de opbrengst veel hoger. Verklaar dat kant-en-klare katoen meer oplevert dan ruwe, onbewerkte katoen. Gebruik het begrip toegevoegde waarde.
Bekijk het antwoord
- Verklaart met het begrip toegevoegde waarde dat kant-en-klare katoen een hogere toegevoegde waarde heeft dan onbewerkte katoen, omdat eindproducten meer bewerkingen hebben ondergaan (1p)
2022, tijdvak 1: Produceren zonder afval
Vraag 8 2 punten
De aandeelhouders van HAL nv zijn bij elkaar gekomen om het jaarverslag van 2017 te bespreken. HAL nv produceert met een beperkt aantal werknemers en veel techniek één type machine die computerchips produceert.
Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste woorden te kiezen. Doe het zo: Noteer de nummers (1), (2), (3) en (4) op je antwoordblad. Vul bij de nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes staan.
Bij HAL is sprake van …(1)… (arbeidsintensieve / kapitaalintensieve) productie. HAL is het enige bedrijf ter wereld dat dit type machine produceert. Deze marktvorm noemen we …(2)… (een monopolie / monopolistische concurrentie / een oligopolie). HAL produceert …(3)… (heterogene / homogene) goederen. Vanwege de jarenlange noodzakelijke miljardeninvesteringen in het bedrijf is toetreding tot deze markt door andere aanbieders …(4)... (gemakkelijk / moeilijk).
Bekijk het antwoord
- Minstens twee van de vier woorden juist (zie aiContext) (1p)
- Alle vier woorden juist: (1) kapitaalintensieve, (2) een monopolie, (3) homogene, (4) moeilijk (1p)
Beide subcriteria zijn cumulatief. Vier juist: 2 punten. Drie of twee juist: 1 punt. Een of geen juist: 0 punten. De juiste woorden zijn (1) kapitaalintensieve, (2) een monopolie, (3) homogene, (4) moeilijk.
Informatiebron 3 Indexcijfers loonkosten en omvang productie HAL
| Jaar | Loonkosten | Omvang productie |
|---|---|---|
| 2015 | 100 | 100 |
| 2016 | 102 | 101,5 |
| 2017 | 104 | 102 |
| 2018 | 105 | … |
Vraag 10 1 punt
Aandeelhouder Julia vraagt zich af bij welke productieomvang de loonkosten per product kunnen dalen. Gebruik informatiebron 3.
Wat zou het indexcijfer van de productieomvang in 2018 moeten zijn, zodat de loonkosten per product dalen in vergelijking met 2015?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 11 1 punt
Aandeelhouder Karim komt met een ander voorstel: 'HAL moet anders gaan produceren door afvalstoffen te hergebruiken als grondstof. Daardoor kan onze winst stijgen.'
Leg uit dat door hergebruik van afvalstoffen de winst kan stijgen.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat hergebruik een lagere kostprijs (en dus meer winst) per product oplevert (1p)
Vraag 12 1 punt
Karim overtuigt de andere aandeelhouders van zijn voorstel met het argument dat ook de negatieve externe effecten van de productie kunnen dalen.
Geef een voorbeeld van een negatief extern effect van de productie van chipmachines door HAL.
Bekijk het antwoord
- Noemt een negatief extern effect van de productie, zoals milieuvervuiling, geluidsoverlast door het transport of uitputting van schaarse grondstoffen (1p)
Eén voorbeeld is genoeg; alleen het eerst gegeven voorbeeld telt.
2022, tijdvak 1: Vof Storm
Vraag 30 2 punten
Youri: 'Als ons bedrijf kapitaalkrachtiger is, kunnen we ook grotere CG's gaan produceren en verhuren. Voor grotere boerenbedrijven in de omgeving kan dat een aantrekkelijk alternatief zijn: huren in plaats van te moeten kopen. Behalve voordelen voor ons zijn er ook nadelen aan verbonden.'
Noem voor Storm bv een financieel nadeel om de CG's te verhuren. Geef een verklaring voor je antwoord.
Bekijk het antwoord
- Noemt een financieel nadeel voor Storm bv: er ontstaan extra kosten voor Storm bv, of de inkomsten zijn minder zeker (1p)
- Geeft een verklaring die bij het nadeel past: omdat Storm bv eigenaar blijft van de CG's, of omdat de huur tijdelijk kan zijn (1p)
Het nadeel en de verklaring moeten bij elkaar passen: extra kosten, omdat Storm bv eigenaar blijft van de CG's; of minder zekere inkomsten, omdat de huur tijdelijk kan zijn. Een verklaring die niet bij het genoemde nadeel past, telt niet mee.
2022, tijdvak 1: Indiase boer
Opgavetekst
Informatiebron 7 Gegevens India in 2017
| Gegeven | 2017 |
|---|---|
| Nationaal inkomen | $ 2.264,04 miljard |
| Aantal inwoners | 1.324 miljoen |
| Aandeel landbouw in nationaal inkomen | 15% |
| Aandeel bevolking werkzaam in de landbouw | 50% |
Tabel
| Rijst | Appels | |
|---|---|---|
| Benodigde hoeveelheid water | 34 liter | 10 liter |
| Verkoopprijs | $ 0,35 | $ 0,50 |
Gegevens van boer Arjun voor 1 kilogram rijst en 1 kilogram appels
Vraag 33 2 punten
Een groeiend probleem in de Indiase landbouw is het tekort aan water. In de deelstaat Haryana wordt om die reden gewerkt aan een project om rijst, het belangrijkste exportproduct, te vervangen door andere producten zoals appels. Ook boer Arjun denkt erover appels te gaan telen in plaats van rijst te verbouwen.
Boer Arjun in Haryana verbouwt nu uitsluitend rijst en gebruikt 13,6 miljoen liter water. Zijn omzet bedraagt $ 140.000. Gebruik de tabel.
Bereken in een decimaal hoeveel miljoen liter water boer Arjun per jaar kan besparen als hij appels gaat telen in plaats van rijst te verbouwen en dezelfde omzet wil behouden. Schrijf je berekening op.
Bekijk het antwoord
- Berekent de productie van appels: $ 140.000 : $ 0,50 = 280.000 kg (1p)
- Berekent het waterverbruik voor appels (280.000 kg × 10 liter = 2,8 miljoen liter) en de besparing: 13,6 − 2,8 = 10,8 miljoen liter (1p)
2022, tijdvak 2: De vliegtaks
Informatiebron 3 De vraag naar vliegtickets van Amsterdam naar Londen

Dalende rechte lijn. Horizontale as: aantal vliegtickets (x 1.000), van 95 tot 125, met een afbreking tussen 0 en 95. Verticale as: prijs in euro, van 57,50 tot 77,50. Afleesbaar op de lijn: bij 100.000 vliegtickets € 75,00; bij 110.000 vliegtickets € 67,50; bij 120.000 vliegtickets € 60,00.
Vraag 9 1 punt
Er is veel vraag naar vliegreizen binnen Europa, want soms is het spotgoedkoop. Mensen vliegen om een weekend te shoppen naar Londen. Vliegverkeer heeft negatieve externe effecten, zoals de uitstoot van broeikasgassen als CO2. De evenwichtsprijs op deze markt ligt momenteel op € 60 enkele reis. Gebruik informatiebron 3. Bereken de omzet van alle enkele reis vluchten van Amsterdam naar Londen. Schrijf je berekening op.
Bekijk het antwoord
- Berekent de omzet: € 60 × 120.000 = € 7.200.000 (1p)
Een antwoord zonder berekening krijgt geen punten.
2022, tijdvak 2: Betalingsproviders
Vraag 19 1 punt
Betalingsproviders zijn bedrijven die online-betalen verzorgen met softwareprogramma's als iDEAL en PayPal. Hun klanten zijn kleine en ook grote internationale webshops, zoals Ebay, Amazon en Alibaba.com. Betalingsprovider Doekoe startte twaalf jaar geleden in Amsterdam en was al snel een groot succes. Wereldwijd werden kantoren geopend. Er waren jaren bij dat de nettowinst met 67% groeide en de omzet met 51%. Leg uit hoe de nettowinst sneller kan groeien dan de omzet.
Bekijk het antwoord
- Legt uit hoe de nettowinst sneller kan groeien dan de omzet, bijvoorbeeld: de bedrijfskosten groeien minder snel dan de omzet; of: de inkoopwaarde groeit minder snel dan de omzet (1p)
Eén juiste uitleg is voldoende.
Informatiebron 5 Prijsoverzicht van betalingsprovider Doekoe
| Betaalmethode | Eenmalige kosten | Prijzen per transactie | Minimale maandelijkse prijzen |
|---|---|---|---|
| iDEAL | geen | € 0,45 | € 100,- |
| PayPal | geen | 1,3% van het bedrag + € 0,10 per betaling | € 100,- |
Vraag 20 2 punten
Betalingsproviders zijn bedrijven die online-betalen verzorgen met softwareprogramma's als iDEAL en PayPal. Een Nederlandse webshop ontving in een maand via betalingsprovider Doekoe de volgende betalingen: € 17.000 via iDEAL in 210 betalingen en € 15.000 via PayPal in 150 betalingen. Gebruik informatiebron 5. Bereken welk bedrag de webshop in deze maand aan Doekoe betaalt. Schrijf je berekening op.
Bekijk het antwoord
- Berekent de kosten via iDEAL: 210 × € 0,45 = € 94,50, en past de minimale kosten van € 100 toe (1p)
- Berekent de kosten via PayPal: (€ 15.000 × 0,013) + (150 × € 0,10) = € 210, en telt die op bij de kosten van iDEAL tot een totaal van € 310 (1p)
Een antwoord zonder berekening krijgt geen punten.
2022, tijdvak 3: Avocado’s uit Peru
Vraag 5 1 punt
Avocado’s worden niet alleen geconsumeerd, maar ook als grondstof gebruikt in verschillende verzorgingsproducten, zoals haarshampoo. De prijs van avocado-olie is echter veel hoger dan de prijs van avocado’s. Om een flesje van 200 ml. avocado-olie te maken, zijn 5 avocado’s nodig. Er gaan precies 5 avocado’s in 1 kilo. Een kilo avocado’s kost € 5 een flesje avocado-olie kost € 12,50. Bereken hoeveel een flesje avocado-olie duurder is dan een kilo avocado’s. Schrijf je berekening op.
Bekijk het antwoord
- Berekent hoeveel een flesje avocado-olie duurder is dan een kilo avocado’s: € 12,50 − € 5 = € 7,50 (1p)
2022, tijdvak 3: Elektrisch naar het mbo
Opgavetekst
Informatiebron 4 Overzicht kosten elektrische scooter en busvervoer
| Elektrische scooter | Kosten | Totaal per jaar | Busvervoer | Totaal per jaar |
|---|---|---|---|---|
| verzekering | € 11 per maand | € 132 | 40 × week-abonnement | € 450 |
| onderhoud | € 15 per maand | € 180 | ||
| elektriciteit | € 0,50 per volle accu voor 75 km. | € …a… | ||
| afschrijving | € 4 per week | € 208 | ||
| kosten per kilometer | € …b… | kosten per kilometer | € 0,15 |
Vraag 12 2 punten
Kelly gaat volgend jaar naar het mbo en ze heeft een plek gevonden bij een leerwerkbedrijf, vijftien kilometer verderop. Zij komt echter niet in aanmerking voor een studentenreisproduct (de ov-chipkaart). Nu staat ze voor de keus: reizen met de bus of met een nieuwe elektrische scooter. Eerst maakt ze een overzicht van de kosten van een scooter vergeleken met een jaarabonnement van de bus. Ze berekent de verschillende uitgaven voor een scooter zoals elektriciteit, verzekering en onderhoud. Kelly rijdt 3.000 kilometer per jaar. Gebruik informatiebron 4. Bereken de prijs per kilometer van de elektrische scooter. Neem de letters a en b over op je antwoordblad en schrijf je berekening op.
Bekijk het antwoord
- a: berekent de elektriciteitskosten: 3.000 / 75 × € 0,50 = € 20 (1p)
- b: berekent de prijs per kilometer van de scooter: (€ 132 + € 180 + € 20 + € 208) = € 540, € 540 / 3.000 = € 0,18 (1p)
Doorrekenfout bij b (€ 20) niet fout rekenen.
2022, tijdvak 3: Schrok bv
Vraag 40 1 punt
Schrok bv produceert verschillende soorten hondenvoer. De laatste twee jaar daalde de winst. De twee directeuren Patricia en Yamina zijn daar niet blij mee en bedenken een nieuwe strategie zodat de winst weer gaat stijgen. Eerst gaan ze de financiële gegevens bekijken. Welke gegevens hebben Patricia en Yamina nodig om te beoordelen hoeveel de verschillende producten bijdragen aan de totale winst?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Informatiebron 7 Gegevens bij de productie van Crispy hondenvoer per jaar
| Gegeven | Waarde |
|---|---|
| aantal werknemers | 4 |
| productietijd per jaar | 48 weken en 5 dagen per week |
| loonkosten | € 122.400 |
| overige kosten | € 250.000 |
| aantal zakken hondenvoer | 124.800 |
Vraag 41 1 punt
Schrok bv produceert verschillende soorten hondenvoer. De laatste twee jaar daalde de winst. De twee directeuren Patricia en Yamina zijn daar niet blij mee en bedenken een nieuwe strategie zodat de winst weer gaat stijgen. Ze kijken ook naar de arbeidsproductiviteit bij de productie van de verschillende producten. Het product met de laagste arbeidsproductiviteit willen ze uit productie nemen. Volgens Yamina is dat het product Crispy hondenvoer. Gebruik informatiebron 7. Bereken de arbeidsproductiviteit per dag bij de productie van Crispy hondenvoer. Schrijf je berekening op.
Bekijk het antwoord
- Berekent de arbeidsproductiviteit per dag: 124.800 / (4 × 48 × 5) = 130 zakken per werknemer per dag (1p)
Informatiebron 8 Ontwikkeling loonkosten en arbeidsproductiviteit Schrok bv

Lijngrafiek met indexcijfers (2015 = 100). Horizontale as: jaren 2015 tot en met 2020. Verticale as: index. Volle lijn: indexcijfer loonkosten. Stippellijn: indexcijfer arbeidsproductiviteit. Afleesbaar, ongeveer:
| Jaar | Indexcijfer loonkosten | Indexcijfer arbeidsproductiviteit |
|---|---|---|
| 2015 | 100 | 100 |
| 2016 | 104 | 102 |
| 2017 | 106 | 102 |
| 2018 | 110 | 103 |
| 2019 | 111 | 103 |
| 2020 | 112 | 104 |
Vraag 42 2 punten
Schrok bv produceert verschillende soorten hondenvoer. De laatste twee jaar daalde de winst. De twee directeuren Patricia en Yamina zijn daar niet blij mee en bedenken een nieuwe strategie zodat de winst weer gaat stijgen. Patricia zegt: “De arbeidsproductiviteit en de loonkosten zijn een belangrijk gegeven voor het bepalen van de verkoopprijs van een product.” Gebruik informatiebron 8. Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste woorden te kiezen.
Bekijk het antwoord
- 1. minder gestegen
- 2. dalen
Vraag 43 2 punten
Schrok bv produceert verschillende soorten hondenvoer. De laatste twee jaar daalde de winst. De twee directeuren Patricia en Yamina zijn daar niet blij mee en bedenken een nieuwe strategie zodat de winst weer gaat stijgen. Volgens Patricia moet de arbeidsproductiviteit stijgen, dan zal ook de winst toenemen. Het best kun je dan een nieuwe, computergestuurde machine aanschaffen. Gegevens bij aanschaf nieuwe machine: er werken 22 werknemers in de productie; de gemiddelde loonkosten per werknemer bedragen € 2.600 per maand; een nieuwe machine neemt het werk van 5 werknemers over; de nieuwe machine kost € 240.000; de bijkomende kosten voor deze machine bedragen € 1.000 per maand. Bereken na hoeveel maanden de aanschaf van de machine wordt terugverdiend. Schrijf je berekening op.
Bekijk het antwoord
- Berekent de kostenbesparing per maand: 5 × € 2.600 − € 1.000 = € 12.000 (1p)
- Berekent de terugverdientijd: € 240.000 / € 12.000 = 20, dus na 20 maanden (1p)
Vraag 44 1 punt
Schrok bv produceert verschillende soorten hondenvoer. De laatste twee jaar daalde de winst. De twee directeuren Patricia en Yamina zijn daar niet blij mee en bedenken een nieuwe strategie zodat de winst weer gaat stijgen. Yamina zegt: “De arbeidsproductiviteit kan worden verhoogd door de aanschaf van een nieuwe machine, maar er zijn ook nog andere manieren.” Noem nog een andere manier om de arbeidsproductiviteit te verhogen.
Bekijk het antwoord
- Noemt een andere manier om de arbeidsproductiviteit te verhogen, bijvoorbeeld: scholing van werknemers; verbetering van de arbeidsomstandigheden; prestatieloon; verbetering van de arbeidsverdeling (1p)
2021, tijdvak 1: Happy Handdoek
Vraag 2 1 punt
Met zijn bedrijf Happy Handdoek heeft ondernemer Erik Giessen een belangrijke prijs voor maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) gewonnen. Met Happy Handdoek produceert Erik duurzame handdoeken van hoge kwaliteit die in zijn eigen winkels verkocht worden.
Erik Giessen verwacht dat op langere termijn zijn duurzame manier van produceren beter is voor het milieu. Deze manier is ook goedkoper dan de traditionele productiewijze van handdoeken. Daarvoor heeft hij verschillende redenen.
Welke onderstaande reden ondersteunt deze verwachting van Erik het best?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Vraag 4 1 punt
Met zijn bedrijf Happy Handdoek heeft ondernemer Erik Giessen een belangrijke prijs voor maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) gewonnen. Met Happy Handdoek produceert Erik duurzame handdoeken van hoge kwaliteit die in zijn eigen winkels verkocht worden.
In zijn ondernemingsplan beschrijft Erik verder dat hij, naast verkoop via zijn fysieke winkels, gaat investeren in een online winkel. Hij kan dan meer informatie geven over MVO en de bestelling binnen 24 uur leveren bij de consument thuis.
Noem een voorbeeld van bedrijfskosten waarop Erik kan besparen met een online winkel ten opzichte van een fysieke winkel.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juiste bedrijfskost waarop Erik kan besparen met een online winkel, bijvoorbeeld huisvestingskosten, personeelskosten of energiekosten (1p)
2021, tijdvak 1: Texels werk
Vraag 27 1 punt
Texel is het grootste Nederlandse Waddeneiland. Voor de eilandbewoners is toerisme een belangrijke bron van inkomsten. Het eiland trekt jaarlijks meer dan een miljoen toeristen, van wie 20% verblijft in een hotel.
Tot welke productiesector behoren hotels?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Informatiebron 8 leegstand winkels op Texel

Staafdiagram van de leegstand van winkels op Texel, in procenten van het totale winkelvloeroppervlak. De waarden staan op de staven: 2012 2,4%; 2013 1,7%; 2014 1,9%; 2015 3,2%; 2016 4,3%.
| Jaar | Leegstand |
|---|---|
| 2012 | 2,4% |
| 2013 | 1,7% |
| 2014 | 1,9% |
| 2015 | 3,2% |
| 2016 | 4,3% |
Vraag 32 1 punt
Texel is het grootste Nederlandse Waddeneiland. Voor de eilandbewoners is toerisme een belangrijke bron van inkomsten. Het eiland trekt jaarlijks meer dan een miljoen toeristen, van wie 20% verblijft in een hotel.
Gebruik informatiebron 8.
Mirthe, vriendin van Bart, stelt hem voor om in 2016 samen een winkel te beginnen. Ze zoeken eerst een geschikt huurpand. Een makelaar laat hun een grafiek zien. Uit de grafiek concludeert Mirthe dat het relatief goedkoop zal zijn om een winkelpand te huren.
Noem een argument dat deze conclusie van Mirthe kan ondersteunen.
Bekijk het antwoord
- Noemt een argument dat de conclusie ondersteunt, bijvoorbeeld: er is sprake van toenemende leegstand, waardoor de huurprijzen kunnen dalen (1p)
In het antwoord moet informatie uit informatiebron 8 gebruikt zijn.
2021, tijdvak 1: De carwash
Vraag 43 2 punten
De school van Eric en Danah houdt een kerstactie waarvan de opbrengst naar Serious Request gaat. Eric heeft een leuk idee: de auto’s van het personeel van de school wassen voor een mooi bedrag. Economiedocente Eva zegt: “Dan combineer ik de carwash met een les over vraag, aanbod en het ontstaan van de evenwichtsprijs.”
De volgende les komt Eva binnen en zegt: “De andere klas doet niet met ons mee, maar er is wel iets anders: de directeur van onze school heeft zich ermee bemoeid. Gezien de kosten van water en wasmiddelen, wil hij een minimumprijs instellen van € 4,50 per wasbeurt.”
Gebruik informatiebron 11.
Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste getallen of woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1), (2) en (3) op je antwoordblad. Vul bij de nummers de juiste getallen of woorden in. Kies uit de getallen of woorden die tussen haakjes staan.
Bij een minimumprijs van € 4,50 is de vraag naar wasbeurten …(1)… (12 / 20 / 28) en het aanbod van wasbeurten …(2)… (12 / 20 / 28). Dat betekent dat een deel van de klas …(3)… (geen auto’s hoeft te wassen / meerdere auto’s moet wassen).
Bekijk het antwoord
- Kiest bij (1) 12, bij (2) 28 en bij (3) geen auto’s hoeft te wassen (2p)
Indien drie juist 2; indien twee juist 1; indien een of geen juist 0.
2021, tijdvak 2: Monopolie op Monopoly?
Vraag 3 1 punt
Het miljardenbedrijf Hasbro, bekend van het spel Monopoly, wil in 2018 Mattel, fabrikant van onder meer Barbie, overnemen. De twee Amerikaanse bedrijven vormen na de overname nog geen monopolie, maar zijn samen wel het grootste speelgoedbedrijf ter wereld.
De omzet van Hasbro was in 2017 met 7% gestegen tot € 1,8 miljard.
Bereken de omzet van Hasbro in 2016. Schrijf je berekening op.
Bekijk het antwoord
- Berekent de omzet van Hasbro in 2016: € 1,8 miljard / 107 × 100 = € 1,7 miljard (of: € 1.800.000.000 / 107 × 100 = € 1.682.242.990,65) (1p)
Afrondingsverschillen niet fout rekenen.
2021, tijdvak 3: Aart Beij
Opgavetekst
Informatiebron 1 omzet enkele biologische productgroepen in miljoenen euro’s
| productgroepen | 2014 | 2015 |
|---|---|---|
| AGF* | 137,5 | 156 |
| eieren | 27 | 28 |
| vis | 7 | 8 |
| vlees | 100 | 93 |
| totaal | 550 | 600 |
- AGF = Aardappelen, Groente en Fruit
Vraag 1 2 punten
De vraag naar gezonde en diervriendelijke producten groeit al jaren. Steeds meer consumenten kiezen daarom voor biologisch. Aart Beij is al drie jaar eigenaar van een biologische supermarkt.
Aart zegt: “In 2015 is, vergeleken met 2014, het aandeel van AGF in de totale omzet gestegen met maar liefst 4%.”
Gebruik informatiebron 1.
Toon met een berekening aan, dat de uitspraak van Aart juist is. Schrijf je berekening op.
Tip: Bereken eerst de aandelen AGF en vervolgens de procentuele toename.
Bekijk het antwoord
- Berekent het aandeel van AGF in de totale omzet: 2014: € 137,5 mln / € 550 mln × 100% = 25%; 2015: € 156 mln / € 600 mln × 100% = 26% (1p)
- Berekent de procentuele toename: (26% − 25%) / 25% × 100% = 4%, dus de uitspraak van Aart is juist (1p)
Informatiebron 2 omzet biologische producten in 2015 in indexcijfers, met als basisjaar 2014
| verkooppunt | index |
|---|---|
| in biologische supermarkten | 117 |
| in andere supermarkten | 104 |
| in overige winkels | 140 |
Vraag 2 1 punt
De vraag naar gezonde en diervriendelijke producten groeit al jaren. Steeds meer consumenten kiezen daarom voor biologisch. Aart Beij is al drie jaar eigenaar van een biologische supermarkt.
Aart specialiseert zich in biologische streekproducten en doet zelf de inkoop bij de boeren. De concurrentie tussen de biologische winkels is sterk toegenomen. Aart ziet de toekomst van zijn bedrijf echter met vertrouwen tegemoet.
Gebruik informatiebron 2.
Geef een verklaring voor de optimistische kijk van Aart voor zijn bedrijf.
Bekijk het antwoord
- Geeft een juiste verklaring, bijvoorbeeld: de omzet van biologische producten is (flink) toegenomen, of de omzet van biologische supermarkten is meer toegenomen dan bij andere supermarkten (1p)
Vraag 3 2 punten
De vraag naar gezonde en diervriendelijke producten groeit al jaren. Steeds meer consumenten kiezen daarom voor biologisch. Aart Beij is al drie jaar eigenaar van een biologische supermarkt.
Aart heeft nu gemiddeld per maand 3.950 klanten en volgens onderzoek zijn deze klanten bereid om meer te betalen voor biologische producten.
Aart is tevreden over zijn bedrijf. In 2015 bedroeg zijn brutowinst € 150.000. De inkoopwaarde was € 96.000 en de totale bedrijfskosten waren € 59.500.
Bereken in één decimaal voor Aarts bedrijf het nettowinstpercentage van de omzet in 2015. Schrijf je berekening op.
Bekijk het antwoord
- Berekent de omzet: € 150.000 + € 96.000 = € 246.000 (1p)
- Berekent het nettowinstpercentage: (€ 150.000 − € 59.500) / € 246.000 × 100% = 36,8% (1p)
2021, tijdvak 3: Pindapasta als hulp
Vraag 17 2 punten
Het kan de redding zijn voor ondervoede kinderen: Plumpy’Nut, een pasta van pinda’s, verrijkt met vitaminen en mineralen. UNICEF, de kinderhulporganisatie van de Verenigde Naties (VN) verspreidt Plumpy’Nut wereldwijd onder ondervoede kinderen. Ondervoeding bij de bevolking is een kenmerk van ontwikkelingslanden.
Volgens UNICEF zijn wereldwijd 161 miljoen kinderen ondervoed, van wie 17 miljoen ernstig. Een ernstig ondervoed kind heeft drie zakjes pindapasta per dag nodig. “Na gemiddeld twee maanden is een kind voldoende aangesterkt om over te schakelen op normaal voedsel”, zegt een woordvoerder van UNICEF. UNICEF verspreidde in 2014 ongeveer 300 miljoen zakjes Plumpy’Nut. Het kost slechts € 0,30 om één zakje pindapasta te produceren.
Gebruik de informatie hierboven.
Bereken de gemiddelde productiekosten om alle ernstig ondervoede kinderen in de wereld voldoende aan te sterken met Plumpy’Nut. Schrijf je berekening op.
Bekijk het antwoord
- Berekent het aantal zakjes per ernstig ondervoed kind: 3 zakjes × 365 / 12 × 2 = 182,5 zakjes (1p)
- Berekent de productiekosten: 182,5 × 17.000.000 × € 0,30 = € 930.750.000 (1p)
Een andere manier van afronden of een berekening met 364 dagen ook goed rekenen.
Vraag 18 1 punt
Het kan de redding zijn voor ondervoede kinderen: Plumpy’Nut, een pasta van pinda’s, verrijkt met vitaminen en mineralen. UNICEF, de kinderhulporganisatie van de Verenigde Naties (VN) verspreidt Plumpy’Nut wereldwijd onder ondervoede kinderen. Ondervoeding bij de bevolking is een kenmerk van ontwikkelingslanden.
De grootste Plumpy’Nut-fabriek staat momenteel in Frankrijk. UNICEF is van plan meerdere fabrieken op te zetten in ontwikkelingslanden met een grote vraag naar de pindapasta, zoals in het Afrikaanse land Malawi. Dit heeft meerdere voordelen, zowel voor UNICEF als ook voor Malawi.
Noem een voordeel voor UNICEF van productie van de pindapasta in Malawi.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juist voordeel voor UNICEF, bijvoorbeeld: in ontwikkelingslanden zijn de (loon)kosten lager, of door de nabijheid van het ondervoedingsprobleem kan de fabriek beter / sneller inspelen op de vraag naar pindapasta (1p)
Vraag 19 1 punt
Het kan de redding zijn voor ondervoede kinderen: Plumpy’Nut, een pasta van pinda’s, verrijkt met vitaminen en mineralen. UNICEF, de kinderhulporganisatie van de Verenigde Naties (VN) verspreidt Plumpy’Nut wereldwijd onder ondervoede kinderen. Ondervoeding bij de bevolking is een kenmerk van ontwikkelingslanden.
De grootste Plumpy’Nut-fabriek staat momenteel in Frankrijk. UNICEF is van plan meerdere fabrieken op te zetten in ontwikkelingslanden met een grote vraag naar de pindapasta, zoals in het Afrikaanse land Malawi. Dit heeft meerdere voordelen, zowel voor UNICEF als ook voor Malawi.
Noem een economisch voordeel voor Malawi van productie van de pindapasta in Malawi zelf.
Bekijk het antwoord
- Noemt een economisch voordeel voor Malawi, bijvoorbeeld: de productie in Malawi levert werkgelegenheid op, of de productie levert inkomsten op voor Malawi (1p)
2021, tijdvak 3: Zeg het met bloemen!
Informatiebron 4 snijbloemen vooral verkocht via de bloemenwinkel
De binnenlandse markt van snijbloemen en planten heeft in 2016 een omzet van € 750 miljoen. Het marktaandeel van supermarkten in de totale binnenlandse markt is 18% voor snijbloemen en 15% voor planten.
Vraag 28 1 punt
De lagere economische groei in Europa leidt tot minder groei van de totale bloemenmarkt. Roos Blom, dochter van rozenkwekers in het Westland, heeft wel vertrouwen in de toekomst van de bloemenwinkels.
Met moeder Marjolein bespreekt Roos de kansen van een eigen bloemenwinkel. Marjolein: “Je moet de markt goed kennen en weten wat je concurrentie doet. En let op: het marktaandeel snijbloemen van de supermarkten neemt toe.”
Gebruik informatiebron 4.
Bereken voor supermarkten de omzet van snijbloemen in 2016. Schrijf je berekening op.
Bekijk het antwoord
- Berekent de omzet van snijbloemen voor supermarkten in 2016: € 750.000.000 × 0,18 = € 135.000.000 (1p)
Vraag 29 1 punt
De lagere economische groei in Europa leidt tot minder groei van de totale bloemenmarkt. Roos Blom, dochter van rozenkwekers in het Westland, heeft wel vertrouwen in de toekomst van de bloemenwinkels.
Marjolein: “Ons rozenkweekbedrijf maakt winst. Dat komt voornamelijk doordat we de productie voor een groot deel verplaatst hebben naar Kenia in Afrika. De kostprijs is daardoor laag.”
Noem een reden voor de lage kostprijs van de rozenproductie in Kenia.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juiste reden, bijvoorbeeld: arbeidskrachten zijn goedkoper; de landbouwgrond is goedkoper; het klimaat is geschikter voor de kweek van rozen; of in Kenia zijn minder milieumaatregelen (1p)
Vraag 30 2 punten
De lagere economische groei in Europa leidt tot minder groei van de totale bloemenmarkt. Roos Blom, dochter van rozenkwekers in het Westland, heeft wel vertrouwen in de toekomst van de bloemenwinkels.
De kwekerij van Roos’ ouders heeft een nieuw product ontwikkeld: de regenboogroos. De productiekosten zijn nu nog hoog, maar de rozen verkopen goed. Roos wil deze nieuwe rozen gaan gebruiken in boeketten. Ze vraagt zich af of de winstmarge hoog genoeg is.
De consumentenprijs van een boeket met tien regenboogrozen bedraagt € 36,30. De inkoopprijs per roos is € 1,50 exclusief 21% btw.
Bereken de brutowinstmarge in procenten van de verkoopprijs voor het regenboogboeket. Schrijf je berekening op.
Bekijk het antwoord
- Berekent de verkoopprijs exclusief btw: € 36,30 / 1,21 = € 30, en de inkoopprijs van tien rozen: 10 × € 1,50 = € 15 (1p)
- Berekent de brutowinstmarge: (€ 30 − € 15) / € 30 × 100% = 50% (1p)
2021, tijdvak 3: Dalende melkprijzen
Vraag 36 1 punt
Door de dalende melkprijzen kwamen de Europese melkveehouders in financiële problemen.
Noem een reden waarom de Nederlandse melkveehouders de melk na 1 april 2015 toch onder de kostprijs verkopen.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juiste reden, bijvoorbeeld: de melkveehouders kunnen dan nog wel een deel van de kosten goedmaken, of zij zullen anders nog grotere verliezen lijden (1p)
2019, tijdvak 1: Op de beroepenmarkt
Vraag 2 1 punt
Selma is leerling in 4 vmbo op het Koningin Maxima College. De school organiseert een beroepenmarkt, waar mensen vertellen over hun beroep. De leerlingen worden zo geholpen om een juiste studiekeuze te maken. Selma kiest voor een presentatie in de richting ‘commercieel’. Een bloemenverkoper vertelt hoe hij met zijn bedrijf begon. Hij vertelt over de verschillende juridische ondernemingsvormen waaruit hij moest kiezen. De bloemenverkoper legt uit dat hij niet rijk wordt van zijn handel. De mensen rekenen toch op ‘mooie bloemen voor een zacht prijsje’ op de zaterdagse bloemenmarkt langs de Oudegracht. Stel dat hij 50 bossen bloemen inkoopt voor € 150 (exclusief btw). Bereken hoeveel bossen bloemen à € 4,95 (exclusief btw) hij dan minstens moet verkopen om op deze partij een positieve brutowinst te maken. Schrijf je berekening op.
Bekijk het antwoord
- Berekent $\frac{150}{4{,}95} = 30{,}3$ en concludeert dat hij minstens 31 bossen bloemen moet verkopen om brutowinst te maken. (1p)
Geen scorepunt toekennen voor het antwoord: 30.
oktober
| verkoopopbrengst inclusief 6% btw | € 13.250 |
| omzetbelasting | …(1)… |
| omzet exclusief 6% btw | …(2)… |
| inkoopwaarde | € 3.100 |
| brutowinst | …(3)… |
| bedrijfskosten | € 3.200 |
| nettowinst | …(4)… |
Vraag 3 3 punten
Selma is leerling in 4 vmbo op het Koningin Maxima College. De school organiseert een beroepenmarkt, waar mensen vertellen over hun beroep. De leerlingen worden zo geholpen om een juiste studiekeuze te maken. Selma kiest voor een presentatie in de richting ‘commercieel’. Een bloemenverkoper vertelt hoe hij met zijn bedrijf begon. Hij vertelt over de verschillende juridische ondernemingsvormen waaruit hij moest kiezen. De leerlingen vinden het een boeiend verhaal. De bloemenverkoper laat nu ook een deel van zijn administratie zien. Bekijk onderstaand deel van zijn administratie. Bereken welk bedrag er bij de nummers ingevuld moet worden. Schrijf je berekeningen op.
Bekijk het antwoord
- Berekent de omzetbelasting bij (1): $\frac{13.250}{106} \times 6 = 750$ (euro). (1p)
- Berekent de omzet exclusief 6% btw bij (2): $13.250 - 750 = 12.500$ (euro). (1p)
- Berekent de nettowinst bij (4): $9.400 - 3.200 = 6.200$ (euro). (1p)
Doorberekeningen kunnen juist zijn. Het bedrag bij (3) krijgt geen eigen scorepunt.
2019, tijdvak 2: Looneisen
Opgavetekst
informatiebron 1 schatting van een deel van de financiële gegevens van Ali & Co in 2018
| Gegeven | Waarde |
|---|---|
| omzet | € 2.700.000 |
| inkoopwaarde omzet | € 1.700.000 |
| nettowinst | € 175.500 |
| aantal werknemers | 10 |
| gemiddelde loonkosten per werknemer | € 48.000 |
Vraag 8 1 punt
Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms gebruikmaken van informatiebron 1 in de bijlage.
Ali heeft samen met zijn vader een bouwbedrijf: Ali & Co.
Ze doen verbouwingen aan bestaande woningen en bedrijfspanden.
Nadat Ali zijn opleiding had afgerond, kwam hij bij zijn vader in de zaak als mede-eigenaar.
Ali heeft de verwachtingen voor 2018 op papier gezet.
Bereken de verwachte bedrijfskosten van Ali & Co voor 2018. Schrijf je berekening op.
Gebruik informatiebron 1.
Bekijk het antwoord
- Juiste berekening: € 2.700.000 − € 1.700.000 − € 175.500 = € 824.500. (1p)
Vraag 9 2 punten
Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms gebruikmaken van informatiebron 1 in de bijlage.
Ali heeft samen met zijn vader een bouwbedrijf: Ali & Co.
Ze doen verbouwingen aan bestaande woningen en bedrijfspanden.
Nadat Ali zijn opleiding had afgerond, kwam hij bij zijn vader in de zaak als mede-eigenaar.
Op nu.nl komt Ali dit krantenartikel tegen:
Vakbonden stellen forse looneisen
De tijd dat werknemers bescheiden looneisen bij de cao-onderhandelingen stellen, is voorbij volgens voorzitter Piet Fortuin van vakbond CNV.
Fortuin: “In 2018 zullen we loonsverhogingen eisen van minstens 4 procent per jaar, vooral in de sectoren waar het goed gaat, zoals in de bouwsector.”
“Het is leuk dat het goed gaat in mijn sector, maar dit gaat ons flink geld kosten”, zegt Ali. Als de loonkosten in 2018 bij Ali & Co stijgen, zal ook de nettowinst veranderen.
Gebruik informatiebron 1.
Ali rekent op een stijging van de loonkosten met 4%.
Bereken de verwachte nettowinst van Ali & Co in 2018 na de verhoging van de loonkosten met 4%. Schrijf je berekening op.
Bekijk het antwoord
- Berekent de extra loonkosten: loonkosten per jaar 10 ⋅ € 48.000 = € 480.000 en extra loonkosten € 480.000 ⋅ 0,04 = € 19.200. (1p)
- Berekent de nettowinst na de verhoging: € 175.500 − € 19.200 = € 156.300. (1p)
Vraag 10 1 punt
Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms gebruikmaken van informatiebron 1 in de bijlage.
Ali heeft samen met zijn vader een bouwbedrijf: Ali & Co.
Ze doen verbouwingen aan bestaande woningen en bedrijfspanden.
Nadat Ali zijn opleiding had afgerond, kwam hij bij zijn vader in de zaak als mede-eigenaar.
Ali: “In de bouwsector zullen de loonstijgingen er toe leiden dat alle bouwbedrijven de prijzen van verbouwingen moeten verhogen. Met als gevolg dat de afzet bij alle bouwbedrijven kan dalen.”
Welke keuze kunnen consumenten maken waardoor de afzet van alle bouwbedrijven kan gaan dalen?
Bekijk het antwoord
- Noemt een juiste keuze van consumenten, bijvoorbeeld: zelf verbouwen; de verbouwing uitstellen. (1p)
Vraag 11 2 punten
Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms gebruikmaken van informatiebron 1 in de bijlage.
Ali heeft samen met zijn vader een bouwbedrijf: Ali & Co.
Ze doen verbouwingen aan bestaande woningen en bedrijfspanden.
Nadat Ali zijn opleiding had afgerond, kwam hij bij zijn vader in de zaak als mede-eigenaar.
Ali & Co concurreert flink met bouwbedrijven uit de omgeving. Om die reden wil Ali proberen om zijn prijzen weinig te laten stijgen, ondanks die verwachte loonstijging.
Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1), (2) en (3) op je antwoordblad. Vul bij de nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes staan.
De prijs van een verbouwing kan, ondanks een stijging van de loonkosten, gelijk blijven als de arbeidsproductiviteit gaat …(1)… (dalen / stijgen). Ali wil dit bereiken door …(2)… (meer / minder) kapitaalintensief te gaan produceren. Daardoor hoeven de …(3)… (afschrijvingen op machines / investeringen in kapitaal / loonkosten per eenheid product) niet te stijgen.
Bekijk het antwoord
- Vult de drie juiste woorden in: (1) stijgen, (2) meer, (3) loonkosten per eenheid product. (2p)
Puntentabel: drie juist = 2 punten; twee juist = 1 punt; een of geen juist = 0 punten. Let op doorwerkfouten.
2019, tijdvak 2: Ondernemen in de klas
Vraag 28 2 punten
Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave hoef je geen gebruik te maken van een informatiebron in de bijlage.
Docente economie Albas introduceert in klas 4TL een landelijke wedstrijd. Leerlingen schrijven in groepjes een ondernemingsplan. Het beste ondernemingsplan met de hoogste winst maakt kans op de hoofdprijs: een weekend New York.
Bij de productie van goederen en diensten heb je vaste en variabele kosten, legt de docente uit.
Geef van onderstaande kosten aan of het vaste of variabele kosten zijn.
Doe het zo: Neem de letters over op je antwoordblad en schrijf daarachter ‘vast’ of ‘variabel’.
a maandelijkse huur van een bedrijfspand
b maandelijkse rekening van de glazenwasser
c kosten van het overwerk van het personeel
d kosten van verpakkingsmateriaal
Bekijk het antwoord
- Geeft bij de vier kosten de juiste soort: a vast, b vast, c variabel, d variabel. (2p)
Puntentabel: vier juist = 2 punten; drie juist = 1 punt; twee, een of geen juist = 0 punten.
Vraag 29 1 punt
Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave hoef je geen gebruik te maken van een informatiebron in de bijlage.
Docente economie Albas introduceert in klas 4TL een landelijke wedstrijd. Leerlingen schrijven in groepjes een ondernemingsplan. Het beste ondernemingsplan met de hoogste winst maakt kans op de hoofdprijs: een weekend New York.
In elk ondernemingsplan is het bepalen van de kostprijs per eenheid product belangrijk, zegt Albas.
Welke twee gegevens zijn noodzakelijk om de kostprijs per eenheid product te bepalen?
Bekijk het antwoord
- Noemt twee juiste gegevens, bijvoorbeeld: de gemiddelde vaste kosten en de gemiddelde variabele kosten; of de totale kosten en het aantal (geproduceerde) producten. (1p)
Bron 6

Vraag- en aanbodgrafiek zonder toelichting bij de assen. Horizontale as: waarden 0 tot 200 en verder, met stappen van 50. Verticale as: waarden 0 tot 30, met stappen van 5. Lijnen: aanbodlijn (doorgetrokken, rechte lijn van het begin 0,0 omhoog naar 25 bij de rand van de grafiek); oorspronkelijke vraaglijn (gestippeld); verschoven vraaglijn a (stippel-streep, ligt onder de oorspronkelijke vraaglijn); verschoven vraaglijn b (gestreept, ligt boven de oorspronkelijke vraaglijn). De oorspronkelijke vraaglijn snijdt de aanbodlijn bij 150 op de horizontale as en 15 op de verticale as. Verschoven vraaglijn b snijdt de aanbodlijn bij 170 en 17.
Vraag 30 2 punten
Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave hoef je geen gebruik te maken van een informatiebron in de bijlage.
Docente economie Albas introduceert in klas 4TL een landelijke wedstrijd. Leerlingen schrijven in groepjes een ondernemingsplan. Het beste ondernemingsplan met de hoogste winst maakt kans op de hoofdprijs: een weekend New York.
Albas tekent op het digibord vraag- en aanbodlijnen. Ze laat zien dat de omzet verandert als de vraag toeneemt.
Gebruik bovenstaande grafiek.
Bereken de verandering van de omzet na de stijging van de vraag. Schrijf je berekening op.
Bekijk het antwoord
- Altijd 2 scorepunten, ongeacht het antwoord (zie de aanvulling in aiContext). (2p)
Aanvulling op het correctievoorschrift bij vraag 30: altijd 2 scorepunten toekennen, ongeacht of er een antwoord is gegeven en ongeacht het gegeven antwoord. Ter referentie: omzet eerst 150 ⋅ € 15 = € 2.250; omzet daarna 170 ⋅ € 17 = € 2.890 (vraaglijn b); verandering € 2.890 − € 2.250 = € 640.
Vraag 31 2 punten
Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave hoef je geen gebruik te maken van een informatiebron in de bijlage.
Docente economie Albas introduceert in klas 4TL een landelijke wedstrijd. Leerlingen schrijven in groepjes een ondernemingsplan. Het beste ondernemingsplan met de hoogste winst maakt kans op de hoofdprijs: een weekend New York.
Esmée maakt deel uit van een groepje leerlingen die gepimpte telefoonhoesjes gaat verkopen aan de plaatselijke telefoonwinkel. De vaste kosten van de reclamecampagne bedragen € 126.
gegevens productie telefoonhoesjes
verkoopprijs per stuk € 7,50
inkoopprijs per stuk € 4
materialen per stuk € 0,52
reclamecampagne € 126
Bereken het minimale aantal hoesjes dat dit groepje moet verkopen om winst te maken. Schrijf je berekening op.
Bekijk het antwoord
- Berekent het break-even aantal: € 126 : (€ 7,50 − € 4,52) = 42,3 (afgerond). (1p)
- Geeft als minimum: ten minste 43 telefoonhoesjes. (1p)
Vraag 32 1 punt
Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave hoef je geen gebruik te maken van een informatiebron in de bijlage.
Docente economie Albas introduceert in klas 4TL een landelijke wedstrijd. Leerlingen schrijven in groepjes een ondernemingsplan. Het beste ondernemingsplan met de hoogste winst maakt kans op de hoofdprijs: een weekend New York.
De verkoop van de hoesjes verloopt goed. Binnen een week zijn er al 150 verkocht. Esmée redeneert: “Als we de verkoopprijs verhogen naar € 10 stijgt onze omzet en stijgt de brutowinst.”
Onder welke voorwaarde stijgt de brutowinst?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
2018, tijdvak 1: De Boskabouter
Vraag 11 1 punt
Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms gebruikmaken van informatiebron 5 en 6 in de bijlage.
In Groningen ligt attractiepark De Boskabouter. Het is een park waar veel gezinnen komen voor een gezellig dagje uit. Het park heeft een speeltuin, een kinderboerderij en een snackrestaurant.
Vijftien jaar geleden begon Berend Botje met het park. Het eerste jaar was er alleen een speeltuin en een verkooppunt voor ijsjes en drankjes. De omzet in het eerste jaar was € 75.000.
Welke omschrijving van het begrip omzet is juist?
Bekijk het antwoord
Antwoord: B
Vraag 12 1 punt
Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms gebruikmaken van informatiebron 5 en 6 in de bijlage.
In Groningen ligt attractiepark De Boskabouter. Het is een park waar veel gezinnen komen voor een gezellig dagje uit. Het park heeft een speeltuin, een kinderboerderij en een snackrestaurant.
In de beginjaren ging het goed met het park. Berend heeft flink kunnen investeren in het attractiepark en het snackrestaurant. Hierdoor zijn de bedrijfskosten wel gestegen.
Welke bedrijfskosten zijn gestegen als gevolg van deze investeringen? Leg je antwoord uit.
Bekijk het antwoord
- Noemt een bedrijfskost die door de investeringen is gestegen, met de juiste uitleg: afschrijvingskosten (door investeringen moet de waardevermindering van deze nieuwe bezittingen als bedrijfskosten worden opgevoerd); rentekosten (mogelijk heeft De Boskabouter geld geleend); loonkosten (mogelijk heeft De Boskabouter meer personeel in dienst genomen). (1p)
Het scorepunt alleen toekennen als bij het juiste antwoord ook de juiste uitleg is gegeven.
informatiebron 5 gemiddelde besteding op een gemiddelde dag door bezoekers snackrestaurant

Staafdiagram met vier staven van elk 25% van de bezoekers. Verticale as: gemiddelde besteding op een gemiddelde dag in €, van 0 tot 12,00. Van links naar rechts: € 5, € 7, € 10 en € 12. Onder elke staaf staat 25%; de horizontale as heet bezoekers.
Vraag 13 2 punten
Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms gebruikmaken van informatiebron 5 en 6 in de bijlage.
In Groningen ligt attractiepark De Boskabouter. Het is een park waar veel gezinnen komen voor een gezellig dagje uit. Het park heeft een speeltuin, een kinderboerderij en een snackrestaurant.
Behalve aan de opbrengst uit entreegelden verdient het attractiepark ook aan het snackrestaurant. Per dag komen er gemiddeld 460 bezoekers naar het snackrestaurant.
Gebruik informatiebron 5.
Bereken de totale bestedingen in het snackrestaurant op een gemiddelde dag. Schrijf je berekening op.
Bekijk het antwoord
- Berekent de gemiddelde besteding per bezoeker: $\frac{5 + 7 + 10 + 12}{4} = 8{,}50$ euro. (1p)
- Berekent de totale bestedingen: $8{,}50 \cdot 460 = 3.910$ euro. (1p)
informatiebron 6 aantal betalende bezoekers bij verschillende entreeprijzen

Lijndiagram. Verticale as: entreeprijs in euro’s, van 2,50 tot 13,00. Horizontale as: aantal bezoekers, met als ijkpunten 40, 180, 320, 460 en 600. Eén rechte, dalende lijn van ongeveer 40 bezoekers bij € 12,50 naar 600 bezoekers bij € 2,50. Afleesbaar: 180 bezoekers bij € 10,00; 320 bezoekers bij € 7,50; 460 bezoekers bij € 5,00.
Vraag 15 2 punten
Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms gebruikmaken van informatiebron 5 en 6 in de bijlage.
In Groningen ligt attractiepark De Boskabouter. Het is een park waar veel gezinnen komen voor een gezellig dagje uit. Het park heeft een speeltuin, een kinderboerderij en een snackrestaurant.
Het lukt De Boskabouter het laatste jaar niet om winst te maken. Het aantal bezoekers loopt terug en de kosten stijgen. Berend zoekt, samen met zijn vrouw Barbara, naar oplossingen om het park weer winstgevend te maken.
Barbara wil de entreeprijs verhogen, maar Berend wil de prijs juist verlagen. Zij willen meer informatie. Daarom laten ze studenten van het ROC Zuidlaren een onderzoekje uitvoeren over de hoeveelheid bezoekers bij verschillende entreeprijzen.
Gebruik informatiebron 6.
Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste woorden of getallen te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1), (2) en (3) op je antwoordblad. Vul bij de nummers de juiste woorden of getallen in. Kies uit de woorden of getallen die tussen haakjes staan.
Barbara: “Stel dat we onze entreeprijs van € 5 met 50% verhogen. Het aantal bezoekers …(1)… (daalt / stijgt) dan met …(2)… (30,4% / 43,8%). De ontvangsten aan entreegelden worden na de prijsstijging …(3)… (€ 2.400 / € 3.450).”
Bekijk het antwoord
- Vult de juiste woorden of getallen in: (1) daalt, (2) 30,4%, (3) € 2.400. (2p)
Drie juist: 2 punten. Twee juist: 1 punt. Één of geen juist: 0 punten.
Vraag 16 1 punt
Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms gebruikmaken van informatiebron 5 en 6 in de bijlage.
In Groningen ligt attractiepark De Boskabouter. Het is een park waar veel gezinnen komen voor een gezellig dagje uit. Het park heeft een speeltuin, een kinderboerderij en een snackrestaurant.
Barbara wil de entreeprijs verhogen, maar Berend wil de prijs juist verlagen. Zij willen meer informatie. Daarom laten ze studenten van het ROC Zuidlaren een onderzoekje uitvoeren over de hoeveelheid bezoekers bij verschillende entreeprijzen.
De student-onderzoekers voorspellen dat de omzet ook zal stijgen door de prijsstijging van 50%. Wat zal dan, volgens de studenten, het gevolg zijn voor de brutowinst, als de inkoopwaarde van de verkopen gelijk blijft?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
2018, tijdvak 2: De winkel uit de mode?
Vraag 1 1 punt
Het gaat goed met de detailhandel. Sinds 2008 was de omzetgroei niet zo hoog. Vooral de onlineverkoop steeg spectaculair. In 2015 bedroeg de omzet in de online detailhandel € 4,62 miljard. Dit was 5,5% van de totale omzet in de detailhandel.
Bereken voor 2015 de totale omzet in de detailhandel. Schrijf je berekening op.
Bekijk het antwoord
- Berekent de totale omzet in de detailhandel in 2015: $\frac{€ 4{,}62 \text{ miljard}}{5{,}5} \cdot 100 = € 84 \text{ miljard}$. Ook juist: € 8,4 · 10^10 (opmerking bij het correctievoorschrift). (1p)
Vraag 2 1 punt
De modebranche laat een heel ander beeld zien. De totale omzet van de modebranche daalde in 2015 met 1,2% ten opzichte van 2014. Volgens onderzoek zijn vriendelijk personeel en shopbeleving bij de doelgroep erg belangrijk.
Barbara van Nistelrode heeft aan de rand van Tilburg een grote modewinkel met diverse extra’s geopend. Zo schenkt zij koffie en heeft zij een verkooppunt voor belegde broodjes. Op deze extra investeringen moeten ook afschrijvingen plaatsvinden.
Wat wordt verstaan onder afschrijvingen?
Bekijk het antwoord
Antwoord: C
Bron 10

Schema met de opbouw van de nettowinst. Boven staat nettowinst. Daaronder staan brutowinst, een minteken en bedrijfskosten. Onder brutowinst staan omzet, een minteken en inkoopwaarde van de afzet. Onder omzet staan afzet x verkoopprijs. Onder inkoopwaarde van de afzet staan afzet x inkoopprijs. Onder bedrijfskosten staan inkoopkosten + algemene kosten + verkoopkosten.
Vraag 3 1 punt
Toen Barbara startte kreeg zij de volgende kritiek:
“Dat zijn allemaal extra bedrijfskosten die je maakt. Dat gaat allemaal ten koste van je winst.”
Gebruik bovenstaand schema.
Onder welke voorwaarde kan de nettowinst van Barbara’s modewinkel toenemen, ondanks de stijging van de bedrijfskosten?
Bekijk het antwoord
- Geeft de voorwaarde dat de brutowinst (of omzet) meer stijgt dan de bedrijfskosten, waardoor de nettowinst kan toenemen. (1p)
Vraag 5 2 punten
De omzet van online winkels die ook fysieke winkels hebben, groeide met 23%. Om die reden overweegt Barbara om ook een online kledingwinkel op te zetten. Volgens deskundigen zijn er voor de consument vele voordelen van de combinatie fysieke winkel en online winkel.
Geef twee voordelen van de combinatie van een online winkel en fysieke winkel voor de consument.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee van de volgende voordelen van de combinatie van een online winkel en een fysieke winkel voor de consument, elk 1 punt: (a) De consument kan in de fysieke winkel de kleding beoordelen en deze later kopen via internet. (b) De consument kan ruilen en terugbrengen in de fysieke winkel wat hij via internet heeft besteld. (c) Er is minder kans op fraude door malafide internetbedrijven. (d) Een fysieke winkel schept meer vertrouwen bij de online consument. (2p)
Per juist argument 1 punt, maximaal 2 punten.
2018, tijdvak 2: Elke steen anders
Vraag 11 1 punt
Derck Goudberg heeft de oude steenfabriek van zijn vader in 2012 overgenomen. Een baksteen kost bij Goudberg bv gemiddeld € 1,50 terwijl een moderne, vergelijkbare baksteen maar € 0,30 kost. Bij de renovatie in Den Bosch zijn 50.000 bakstenen gebruikt.
Bereken hoeveel procent de renovatie in Den Bosch duurder is, door gebruik te maken van de bakstenen van Goudberg bv in plaats van moderne bakstenen. Schrijf je berekening op.
Bekijk het antwoord
- Berekent het percentage: $\frac{€ 1{,}50 - € 0{,}30}{€ 0{,}30} \cdot 100\% = 400\%$, dus 400% duurder. (1p)
Vraag 13 1 punt
Vroeger werd een ouderwetse, op kolen gestookte, oven gebruikt. De kolen geven metalen af die een mooi effect hebben op de stenen. “Helaas kan ik deze kolenoven niet meer gebruiken, want deze levert me te weinig winst op”, zegt Derck.
Wat betekent in dit verband “levert me te weinig winst op”?
Bekijk het antwoord
Antwoord: D
Vraag 14 1 punt
De bedrijfskosten van Goudberg bv verschillen van andere, moderne steenfabrieken. De moderne steenfabrieken zijn, anders dan bij Goudberg bv, grotendeels geautomatiseerd.
→ Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes staan.
De arbeidsproductiviteit van moderne steenfabrieken is in verhouding …(1)… (hoger / lager) dan bij Goudberg bv. De moderne steenfabrieken kunnen daardoor …(2)… (meer / minder) produceren met hetzelfde personeelsbestand.
Bekijk het antwoord
- 1. hoger
- 2. meer
Hoe vaak productie en kosten in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 13-16, 22, 26, 28, 30 | 8 | 20% |
| 2026, tijdvak 2 | 2-5, 13 | 5 | 13% |
| 2025, tijdvak 1 | 19-20, 22, 32, 36 | 5 | 12% |
| 2025, tijdvak 2 | 23-25 | 3 | 7% |
| 2024, tijdvak 1 | 19, 22 | 2 | 5% |
| 2024, tijdvak 2 | 16, 18-20 | 4 | 10% |
| 2023, tijdvak 1 | 37, 39, 41-42 | 4 | 11% |
| 2023, tijdvak 2 | 11 | 1 | 2% |
| 2022, tijdvak 1 | 8, 10-12, 30, 33 | 6 | 14% |
| 2022, tijdvak 2 | 9, 19-20 | 3 | 7% |
| 2022, tijdvak 3 | 5, 12, 40-44 | 7 | 16% |
| 2021, tijdvak 1 | 2, 4, 27, 32, 43 | 5 | 13% |
| 2021, tijdvak 2 | 3 | 1 | 3% |
| 2021, tijdvak 3 | 1-3, 17-19, 28-30, 36 | 10 | 27% |
| 2019, tijdvak 1 | 2-3 | 2 | 5% |
| 2019, tijdvak 2 | 8-11, 28-32 | 9 | 23% |
| 2018, tijdvak 1 | 11-13, 15-16 | 5 | 12% |
| 2018, tijdvak 2 | 1-3, 5, 11, 13-14 | 7 | 20% |
In 18 van de 18 ingedeelde examens economie vmbo-gl/tl staat een vraag over productie en kosten, samen 87 vragen (12% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2021, tijdvak 3: 10 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 11% van de vragen over productie en kosten, daarvoor 12%. Dat aandeel is dus stabiel.
Oefenen met productie en kosten
Maak de 15 nieuwste examenvragen over productie en kosten online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over productie en kosten
Andere onderwerpen economie vmbo-gl/tl
- Inkomen en consumptie
- Internationale handel
- Overheid en belastingen
- Arbeidsmarkt
- Geld en inflatie
- Vraag en aanbod
- Conjunctuur
- Marktvormen
- Risico en verzekeren
Productie en kosten op andere niveaus
- Examenvragen productie en kosten economie havo
- Examenvragen productie en kosten economie vmbo-bb
- Examenvragen productie en kosten economie vmbo-kb
- Examenvragen productie en kosten economie vwo
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen economie vmbo-gl/tl onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Hoe ToetsChecker economie per vraagtype nakijkt, lees je op economie toetsen nakijken met AI.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op economie oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt productie en kosten voor in het eindexamen economie vmbo-gl/tl?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 87 vragen over productie en kosten, 12% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 18 van die examens.
In welk examen economie vmbo-gl/tl stonden de meeste vragen over productie en kosten?
In het examen van 2021, tijdvak 3, met 10 vragen: 1-3, 17-19, 28-30, 36.
Hoe oefen ik examenvragen over productie en kosten?
Op deze pagina staan alle vragen over productie en kosten met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.