Examenvragen productie en kosten economie vwo
42 vragen over productie en kosten uit 15 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Productie en kosten komt in 15 van de 18 examens economie vwo voor, met 42 vragen (8% van alle examenvragen). Het meest in 2025, tijdvak 1 (5 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over productie en kosten
Per examen de vragen over productie en kosten, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Solo
Opgavetekst
Monopolist Solo is een rederij die personen vervoert per boot tussen verschillende Indonesische eilanden. De directeur overweegt vanwege het milieu de vervuilende diesel te vervangen door een schonere, duurdere biobrandstof. In figuur 1 zijn de kosten en opbrengsten van Solo geschetst.
Solo streeft naar maximale winst en behaalt deze bij het gebruik van diesel bij een prijs van 58.000 roepia per ticket. De winst is dan 690.000 roepia.
Vraag 2 2 punten
Bereken de totale vaste (constante) kosten.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juiste berekening is:
GO = 58 \rightarrow 58 = -2Q + 100 \rightarrow Q = 21
TO = 58 \times 21 = 1.218 \ (\times 1.000)
TVK = 16 \times 21 = 336 \ (\times 1.000)
TW = TO - TK
1.218.000 - (336.000 + TCK) = 690.000 \rightarrow TCK = 192.000 \text{ roepia}
2026, tijdvak 2: Opgave 4 Waarvan akte
Opgavetekst
Legenda:
MB₀ = MB-curve in uitgangssituatie (bij Y = Y*) IS₀ = IS-curve in uitgangssituatie IS₁ = IS-curve tijdens laagconjunctuur GA₀ = geaggregeerd aanbod Y = inkomen
Een notaris heeft als taak om officiële documenten op te stellen zoals een hypotheekakte. Hierin staan alle voorwaarden waaraan zowel de bank als het huishouden dat een hypotheek wil afsluiten moeten voldoen. Er zijn op de markt 1.227 notarissen actief. Bij het zoeken naar een notaris kijken mensen niet alleen naar de prijs, maar ook naar reiskosten en persoonlijk contact.
Gebruik bovenstaande tekst.
Notarissen stellen jaarlijks twee miljoen hypotheekakten op. In de uitgangssituatie verkoopt Athena 3% van de totale hoeveelheid hypotheekakten. Het opstellen van een hypotheekakte kost drie uur zonder AI. Het uurloon van notarissen is € 200. Athena hanteert een gemiddelde winst van € 100 bovenop de kosten.
Door AI zijn er geen loonkosten meer en worden de variabele kosten per akte € 50 waardoor de prijs van Athena daalt. Athena blijft een gemiddelde winst van € 100 hanteren. Athena sluit 20% van de totale hoeveelheid hypotheekakten af. Constante kosten blijven buiten beschouwing.
Vraag 19 3 punten
Bereken de procentuele verandering van Athena’s omzet als gevolg van de investering in AI.
Bekijk het antwoord
Een juist antwoord bevat in relatie tot de context:
- een berekening van de oude omzet. (1)
- een berekening van de nieuwe omzet. (1)
- een berekening van de procentuele verandering van de omzet. (1)
Een voorbeeld van een juiste berekening is:
- oude prijs = 200 x 3 + 100 = € 700 per akte oude omzet = 700 x 2 mln x 0,03 = € 42 miljoen (1)
- nieuwe prijs = 50 + 100 = € 150 per akte nieuwe omzet = 150 x 0,2 x 2 mln = € 60 miljoen (1)
(−)/42 60 42 x100% = 42,9%
- procentuele verandering van de omzet = (1)
2025, tijdvak 1: IJssalon
Opgavetekst
Een onderneemster opent in 2023 ijssalon Guarda. Guarda is de eerste ijssalon binnen een groot gebied, waardoor ze een monopoliepositie heeft. Op basis van een marktonderzoek heeft Guarda de vraag naar ijsjes bepaald (zie tabel 1 en figuur 1).
Tabel 1 Gegevens marktonderzoek Guarda
| Qv = −50P + 210 | Qv = vraag naar ijsjes in duizenden; P = prijs per ijsje in euro's |
| TK = 0,005Q² + 1,2Q + 30 | TK = totale kosten in duizenden euro's; Q = het aantal ijsjes in duizenden |
Figuur 1 Opbrengsten en kostenfuncties van Guarda
Guarda behaalt maximale winst bij een prijs van € 3 per ijsje.
Vraag 12 2 punten
Bereken de winst per ijsje.
Grafiek van de opbrengst- en kostenfuncties van Guarda: GO, GVK en GTK tegen het aantal ijsjes Q (x 1.000). Bekijk in Opgaven, pagina 6
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juiste berekening is:
- Qv = (−50 x 3) + 210 = 60 (x 1.000)
- TK = 0,005 x 60² + 1,2 x 60 + 30 = 120 (x 1.000); GTK = 120.000 / 60.000 = 2
- GW = GO − GTK = 3 − 2 = € 1
indien drie elementen juist: 2; indien twee elementen juist: 1; indien een of geen elementen juist: 0
of via aflezen:
- Bij een prijs van € 3 bij de GTK-functie geldt dat GTK = 2.
- GW = GO − GTK = 3 − 2 = € 1
Aanvulling: De scoring wordt vervangen door: “Uit het antwoord moet blijken (via berekening of aflezen): GW = GO − GTK = 3 − 2 = € 1” (2 scorepunten).
Vraag 13 1 punt
Arceer in de uitwerkbijlage de totale vaste (constante) kosten bij een verkoopprijs van € 3 per ijsje.
Kopie van de grafiek van figuur 1 (P, GO, GVK en GTK tegen Q) waarin de totale vaste kosten gearceerd moeten worden. Bekijk in Uitwerkbijlage, pagina 1
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is een arcering van een rechthoek van Q = 0 tot Q = 60 (x 1.000), tussen ongeveer € 1,50 en € 2 in de grafiek van het correctievoorschrift (de arcering zelf is hier niet overgenomen).
In 2024 stijgen voor Guarda de variabele kosten ten opzichte van 2023 met € 0,25 per ijsje. De overige gegevens blijven hetzelfde.
Vraag 14 4 punten
Bereken hoeveel procent van de gestegen variabele kosten wordt doorberekend in de verkoopprijs.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juiste berekening is:
- De variabele kosten stijgen met 0,25Q. TKnieuw = 0,005Q² + 1,2Q + 0,25Q + 30, dus MK = 0,01Q + 1,45
- Qv = −50P + 210, dus P = −0,02Q + 4,2 en TO = −0,02Q² + 4,2Q, dus MO = −0,04Q + 4,2
- MO = MK: −0,04Q + 4,2 = 0,01Q + 1,45, dus Q = 55 en Pnieuw = −0,02 x 55 + 4,2 = 3,10
- De gestegen variabele kosten worden doorberekend met ((3,1 − 3) / 0,25) x 100% = 40%.
2025, tijdvak 1: Groenten
Opgavetekst
Een econoom onderzoekt de mogelijkheid voor boeren om over te stappen van traditioneel geteelde groente (met milieuschade) naar biologisch geteelde groente (zonder milieuschade). Dit betekent een forse investering omdat biologische telers meer grond nodig hebben om dezelfde hoeveelheid groenten te produceren. Voor de biologische teelt is dit nodig, omdat stukken grond langere tijd niet worden gebruikt, waardoor de grond langer vruchtbaar blijft.
Vraag 26 2 punten
Leg uit of er bij een investering voor biologische teelt sprake is van verzonken kosten.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is: Bij biologische teelt wordt extra land aangeschaft, dat eventueel (als de biologische teelt niet doorgaat) alternatief kan worden aangewend (voor andere teelt / verhuur / verkoop / woningbouw). Er is dus geen sprake van verzonken kosten.
De econoom stelt een model op voor twee boeren om de keuze voor traditionele of biologische teelt te onderzoeken (zie tabellen 1 en 2).
Tabel 1 verkoopprijs en variabele kosten per kg
| traditionele teelt | biologische teelt | |
|---|---|---|
| verkoopprijs per kg | € 2,20 | € 3,00 |
| variabele kosten per kg | € 0,75 | € 1,00 |
Tabel 2 pay-off matrix van behaalde winsten (in €) en afzetten (in kg)
| boer B: traditionele teelt | boer B: biologische teelt | |
|---|---|---|
| boer A: traditionele teelt | € 80.000 ; € 80.000 65.000 kg ; 65.000 kg | € 87.250 ; € 75.000 70.000 kg ; 46.050 kg |
| boer A: biologische teelt | € 75.000 ; € 87.250 46.050 kg ; 70.000 kg | € 92.900 ; € 92.900 55.000 kg ; 55.000 kg |
Stel dat boer B investeert in biologische teelt, terwijl boer A voorlopig traditioneel blijft telen. De oude vaste (constante) kosten, voordat de investering wordt gedaan, zijn € 14.250.
Gebruik tabellen 1 en 2.
Vraag 27 2 punten
Bereken de procentuele stijging van de totale vaste (constante) kosten bij boer B als gevolg van de investering in biologische teelt.
Bekijk het antwoord
Een juiste berekening bevat:
- Een berekening van de nieuwe vaste (constante) kosten.
- Een berekening van de procentuele stijging van de constante kosten.
Een voorbeeld van een juiste berekening is:
- In de nieuwe situatie zijn bij de afzet van 46.050 kg de TCK: TCK = TO − TVK − TW = 46.050 kg x (3 − 1) − 75.000 = 17.100.
- Dit is een stijging van: (17.100 − 14.250) / 14.250 x 100 = 20%.
2025, tijdvak 2: Safetybell
Opgavetekst
Tabel 1 Financiële gegevens Safetybell
| prijsafzetfunctie | GO = -50Q + 400 |
|---|---|
| gemiddelde variabele kosten (in €) | GVK = 12,5Q + 100 |
| totale constante kosten (in €) | TCK = 600.000 |
| P (=GO) | verkoopprijs in € |
| Q | afzet in tienduizenden stuks. |
Figuur 1

Assenstelsel met op de horizontale as Q (x 10.000), van 0 tot 9, en op de verticale as de prijs in €, van 0 tot 450. Lijnen: MK loopt stijgend van 100 bij Q = 0 naar 300 bij Q = 8. MO loopt dalend van 400 bij Q = 0 naar 0 bij Q = 4. GO loopt dalend van 400 bij Q = 0 naar 0 bij Q = 8. De lijnen zijn in de figuur met hun letters aangegeven.
Vraag 1 2 punten
Safetybell heeft een patent op de productie (en verkoop) van video-deurbellen en streeft naar maximale winst. Gegeven zijn de prijsafzetfunctie $GO = -50Q + 400$ (P = GO), de gemiddelde variabele kosten $GVK = 12{,}5Q + 100$ (in €) en de totale constante kosten $TCK = 600.000$ (in €). Q is de afzet in tienduizenden stuks. Is hier sprake van degressief, proportioneel of progressief variabele kosten? Leg je antwoord uit.
Bekijk het antwoord
- Kiest progressief en legt uit dat de MK-lijn stijgt, waardoor ook de gemiddelde variabele kosten toenemen per extra geproduceerd product (2p)
2025, tijdvak 2: Hulplijn
Figuur 1

Schema van links naar rechts. Links: Europa, met een overdracht van € 500. Midden: het GOB, met een commissie van € 7. Rechts: Afrika, via de wisselkoers.
Vraag 13 2 punten
Een migrant in de EU maakt € 500 over naar de familie in een Afrikaans land. Het GOB rekent eerst een commissie van € 7, en hanteert daarna een wisselkoers van € 1 = 10,36 frank. De officiële wisselkoers is € 1 = 10,81 frank. Het verschil tussen de wisselkoersen plus de commissie vormt de winst van het GOB. Bereken hoeveel het GOB verdient in euro's aan de transactie van € 500.
Bekijk het antwoord
- Berekent de ontvangst in franks en de ontvangst bij de officiële koers: 493 x 10,36 = 5.107,48 frank en 500 x 10,81 = 5.405 frank, dus kosten van 297,52 frank (1p)
- Rekent het verschil om naar euro's: 297,52 / 10,81 = € 27,52 (1p)
Ook goed (2 punten): 7 + 493 x (10,81 - 10,36) / 10,81 = € 27,52.
2025, tijdvak 2: Strijd om de leerling
Bron 1 Gegevens en aannames model
Onderstaande gegevens gelden voor het vorige schooljaar en het huidige schooljaar.
- De afzetfuncties zijn gelijk aan:
q_{Vrij} = 800 + 2M_{rij} - 0{,}5M_{kolom}
q_{Vkolom} = 800 + 2M_{kolom} - 0{,}5M_{rij}
- $q_v$ = het aantal leerlingen per school
- M = het percentage van het maximale marketingbudget (M = 100 als een school het volledige marketingbudget inzet)
- De school ontvangt een lumpsum van € 6.000 per leerling per jaar.
- Het maximale budget voor marketing bestaat uit 10% van de lumpsum van het vorige schooljaar. Marketingkosten zijn constante kosten.
- De kostenfunctie voor elke school luidt:
$TK = 3.000q + 2.510.000 + marketingkosten$ (q = aantal leerlingen)
Matrix 1 Verandering financiële reserve (x € 1.000) bij inzet marketing
| Rij-college / Kolom-college | M = 0% | M = 50% | M = 100% |
|---|---|---|---|
| M = 0% | -110 ; -110 (A)1) | -185 ; -50 (B) | -260 ; 10 (C) |
| M = 50% | -50 ; -185 (D) | -125 ; -125 (E) | -200 ; -65 (F) |
| M = 100% | 10 ; -260 (G) | -65 ; -200 (H) | -140 ; -140 (I) |
noot 1: In het vorige schooljaar is de financiële reserve van beide scholen met € 110.000 afgenomen.
In het vorige schooljaar voerden beide scholen geen marketing (cel A).
Vraag 19 3 punten
Een econoom maakt een model om de gevolgen van het marketingbeleid aan te tonen (zie bron 1 en matrix 1). In het model zijn er twee scholen: het Rij-college en het Kolom-college. Zij ervaren uitsluitend concurrentie van elkaar. In het vorige schooljaar voerden beide scholen geen marketing (cel A). Toon met een berekening aan dat de financiële reserve van het Rij-college in cel G in het huidige schooljaar stijgt met € 10.000.
Bekijk het antwoord
- Berekent de totale vraag en omzet van het Rij-college in cel G, waar het Rij-college een marketingbudget van 100% hanteert en het Kolom-college 0%: qv = 800 + 2 x 100 - 0,5 x 0 = 1.000 leerlingen en TO = 6.000 x 1.000 = 6.000.000 (1p)
- Berekent de marketingkosten: vorig jaar had de school 800 leerlingen, dus de totale marketingkosten zijn 800 x 6.000 x 0,1 = 480.000 (1p)
- Berekent de totale kosten TK = (3.000 x 1.000) + 2.510.000 + 480.000 = 5.990.000 en de toename van de reserve: 6.000.000 - 5.990.000 = € 10.000 (1p)
Vraag 21 2 punten
De scholen besluiten te fuseren tot één school met 1.600 leerlingen. De school zal dan geen marketingkosten hebben. De totale constante kosten moeten afnemen om break-even te draaien. De school ontvangt een lumpsum van € 6.000 per leerling per jaar en de kostenfunctie is TK = 3.000q + 2.510.000 + marketingkosten (zie bron 1). Bereken met welk bedrag de totale constante kosten na de fusie moeten afnemen om break-even te draaien.
Bekijk het antwoord
- Berekent de totale opbrengst TO = 1.600 x 6.000 = 9.600.000 en de totale variabele kosten TVK = 1.600 x 3.000 = 4.800.000, zodat de totale constante kosten na de fusie hoogstens 9.600.000 - 4.800.000 = 4.800.000 mogen bedragen (1p)
- Berekent de totale constante kosten voor de fusie: 2 x 2.510.000 = 5.020.000, en de afname die nodig is: 5.020.000 - 4.800.000 = € 220.000 (1p)
2024, tijdvak 1: Duurzaamheid stimuleren
Vraag 5 2 punten
De econoom bekijkt hoe de heffing uitwerkt voor een individueel bedrijf op de markt van product A (zie figuur 1). Bedrijf Knop had voor de heffing € 12 constante kosten per product en € 5 proportioneel variabele kosten per product. Leg met behulp van getallen uit of bedrijf Knop het komende jaar door zal gaan met de productie, als de heffing wordt ingevoerd.
Bekijk het antwoord
- Berekent de variabele kosten per product met de heffing: € 5 + € 4 (heffing) = € 9, bij een prijs van € 20. (1p)
- Concludeert dat Knop doorgaat met produceren, omdat de prijs (P) groter is dan de gemiddelde variabele kosten (GVK) en dit tot een lager verlies leidt dan stoppen met produceren. (1p)
2024, tijdvak 1: Valutaverzekering
Vraag 16 1 punt
Arco is een bedrijf dat handelt in tweedehands-landbouwapparatuur. Arco onderhandelt al enkele maanden met Tradesure over een aantal voorwaarden. Beargumenteer of de onderhandelingskosten van Arco verzonken kosten zijn.
Bekijk het antwoord
- Beargumenteert dat de onderhandelingskosten verzonken kosten zijn, omdat ze niet (op een andere manier) terugverdiend kunnen worden als er geen verzekering of exportcontract wordt afgesloten. (1p)
2024, tijdvak 1: Groeien tot de top
Opgavetekst
Figuur 1 Economische kringloop (pijlen zijn geldstromen)

Schema met Y (nationaal inkomen) en EV (effectieve vraag) bovenaan, met een pijl van EV naar Y. Binnen een stippellijnkader staan C, I, O, E en M, met de tekens + en - ertussen. Buiten dat kader staan B (belastingen), met een pijl naar C. Onder het kader staan Co, lo en Oo, die met pijlen omhoog wijzen naar C, I en O. Pijlen geven geldstromen aan. De legenda staat in bron Legenda.
Legenda
| Y | nationaal inkomen | E | export |
|---|---|---|---|
| EV | effectieve vraag | M | import |
| C | consumptie | B | belastingen |
| I | investeringen | Co | autonome consumptie |
| O | overheidsbestedingen | lo | autonome investeringen |
| Oo | autonome overheidsbestedingen |
Figuur 2 Productiefunctie

Grafiek met Y op de verticale as en arbeid L op de horizontale as. Twee stijgende curven die bij lage L nagenoeg samenvallen en daarna uit elkaar lopen. Y2 (doorgetrokken lijn) ligt boven Y1 (stippellijn). Beide curven worden vlakker naarmate L groter wordt.
Vraag 28 2 punten
De economische groei op lange termijn kan worden bestudeerd met de productiefunctie Y = A*f(K,L), waarbij Y = potentieel nationaal inkomen, A = factorproductiviteit, K = de hoeveelheid beschikbaar kapitaal en L = de hoeveelheid beschikbare arbeid. Leg aan de hand van de productiefunctie Y1 (figuur 2) uit dat de marginale winst van extra productie zal afnemen, als de inzet van de productiefactor arbeid toeneemt.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat bij toenemende inzet van arbeid afnemende meeropbrengsten optreden: de extra productie per arbeider wordt steeds kleiner (de curve vlakt af). (1p)
- Legt uit dat de (arbeids)kosten per product van de extra arbeider toenemen bij een gelijkblijvend loon, waardoor de marginale winst afneemt. (1p)
2023, tijdvak 1: Content
Opgavetekst
Bron 1
Superstream is een internationaal opererend bedrijf dat abonnementen aanbiedt waarbij klanten tegen een vast jaarbedrag onbeperkt content (films en series) kunnen kijken op telefoon, tablet en tv (streamen). Superstream koopt deze content in bij productiemaatschappijen, deels gefinancierd met nieuw afgesloten kredieten. Het aanbieden van streamingsdiensten vereist forse investeringen in content (eigen films en series) en serverparken (voor het opslaan van data / de content).
Superstream opereert op een oligopolistische markt en voert een niet-kostendekkende prijs. Onder invloed van het stijgende marktaandeel en de aanwezigheid van schaalvoordelen verwacht het bestuur de komende jaren echter wel winst te boeken.
Vraag 1 2 punten
Leg uit dat er sprake is van ruilen over tijd bij het beleid van Superstream.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat Superstream nieuwe kredieten heeft afgesloten en via deze leningen bedrijfsinvesteringen naar voren haalt. (1p)
- Noemt dat Superstream deze leningen later moet aflossen (en rentebetalingen moet doen), waardoor het later minder besteedt of investeert. (1p)
2023, tijdvak 1: Circulaire economie
Opgavetekst
Bron 19
Milieueconomen pleiten voor een circulaire economie. Bij een circulaire economie wordt afval zoveel mogelijk vermeden en het afval dat nog ontstaat, wordt hergebruikt. Een onderzoeksbureau analyseert de mogelijkheden om de economie meer circulair te maken (zie figuur 1). Het onderzoeksbureau neemt aan dat recycling minder milieuvervuilend is dan productie met niet-hernieuwbare grondstoffen.
Figuur 1 de lineaire en circulaire economie

Schema van de lineaire economie met volle pijlen: voorraad niet-hernieuwbare grondstoffen, productie, consumptie en niet gerecycled afval. Daarboven staat recycling in een kringloop. De gestippelde pijlen A, B en C geven de goederenstromen aan die de economie circulair maken; pijl A loopt van de consumptie naar recycling.
Legenda: volle pijl = goederenstroom bij een lineaire economie; gestippelde pijl = goederenstroom die de economie circulair maakt.
Bron 21
Het onderzoeksbureau bekijkt een casus van twee bedrijven. Bedrijf ‘Cirkel’ heeft een productieproces waarbij afval vrijkomt, maar heeft tot nu toe niet zelf geïnvesteerd in het scheiden van het afval. Nu levert het bedrijf het afval aan bedrijf ‘Schoon’, die het afval kan scheiden. Daarvoor moet bedrijf Schoon wel investeren in een nieuwe verwerkingsinstallatie, die specifiek wordt gemaakt om het afval van Cirkel te verwerken.
Relevante gegevens van bedrijf Schoon:
- Opbrengst: € 6 per kilogram verwerkt afval.
- Variabele kosten: € 2 per kilogram verwerkt afval + de inkoopkosten van afval per kilogram (van Cirkel).
- Vaste (constante) kosten: € 180.000 per jaar, waarvan driekwart als verzonken kosten kunnen worden aangemerkt.
- Er wordt 100.000 kilogram afval per jaar verwerkt.
Vraag 28 2 punten
Bereken de maximale prijs die Schoon kan bieden voor de inkoop van afval per kilogram om break-even te kunnen produceren.
Bekijk het antwoord
- Berekent de break-even (TO = TK): de opbrengst is 6 x 100.000 = 600.000 en de kosten zijn 180.000 + 2 x 100.000 + de inkoopkosten. De inkoopkosten mogen dus maximaal € 220.000 bedragen, een inkoopprijs van maximaal € 2,20 per kilogram. (2p)
Vraag 29 2 punten
Schoon wil anticiperen op mogelijke concurrenten en besluit na een mondeling overleg met Cirkel de verwerkingsinstallatie aan te schaffen. Bij de definitieve contractonderhandelingen eist Cirkel een hogere prijs dan Schoon bereid is te betalen. Leg uit dat Schoon te maken heeft met een berovingsprobleem.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat Schoon een specifieke investering met verzonken kosten heeft gedaan in een verwerkingsinstallatie voor het afval van Cirkel. Als Cirkel een hogere prijs eist, kan de kostprijs hoger worden dan de verkoopprijs en kan Schoon die investering niet meer terugverdienen. Ook goed: bij een prijs van bijvoorbeeld € 2,50 per kilogram ontstaat een verlies van € 30.000 (na de investering), beter dan het verlies van € 135.000 zonder contract. Een van beide uitleggen is volledig goed. (2p)
2023, tijdvak 2: Kostenpost
Vraag 13 3 punten
De overheid van een land vindt het belangrijk dat brievenpost dagelijks wordt bezorgd tegen een voor iedereen betaalbare prijs en heeft PostNV een tijdelijk wettelijk monopolie gegeven. PostNV streeft naar maximale totale winst. Bureau Economisch Onderzoek (BEO) hanteert het model: $Q_{v0} = -500P + 1.225$, $Q_{v1} = -500P + 1.125$, $TK = 0,66Q + 300$, waarbij Qv0 = aantal bezorgde brieven in miljoenen in de uitgangssituatie, Qv1 = aantal bezorgde brieven in miljoenen bij afgenomen behoefte, TK = totale kosten in miljoenen euro’s en P = prijs per brief in euro’s. In de uitgangssituatie worden er 447,5 miljoen brieven bezorgd. BEO rekent in het model met een prijs van € 1,56 (afgerond). PostNV streeft naar maximale winst, maar aandeelhouders willen daarbij dat de winst per product minstens 10% van de gemiddelde totale kosten is. Toon met een berekening aan dat de winst per product in de nieuwe situatie lager is dan 10% van de gemiddelde totale kosten (GTK).
Bekijk het antwoord
- Leidt uit Qv1 de gedaante van GO af (GO = −0,002Q + 2,25), stelt TO = GO x Q op en leidt daaruit MO = −0,004Q + 2,25 af (1p)
- Stelt MO = MK = 0,66 en berekent het aantal brieven bij maximale winst: Q = 397,50 miljoen (1p)
- Berekent GO = 1,46 en GTK = 1,41, de winst per product (1,46 − 1,41) / 1,41 x 100% = 3,55%, en concludeert dat die lager is dan 10% van de GTK (1p)
Rekent de kandidaat met de onafgeronde nieuwe prijs van € 1,455, dan ook de scorepunten toekennen.
Figuur 1

Lijngrafiek met twee lijnen. Verticale as: index, van 0 tot 120. Horizontale as: de jaren 2011 tot en met 2015. Legenda: omzet (doorgetrokken lijn) en afzet (gestippelde lijn). In 2011 liggen beide lijnen op ongeveer hetzelfde niveau. Daarna daalt de afzet sterker dan de omzet, zodat in 2015 de omzet boven de afzet ligt.
Figuur 2

Lijngrafiek met twee lijnen. Verticale as: index, van 0 tot 160. Horizontale as: de jaren 2012 tot en met 2016. Legenda: omzet (doorgetrokken lijn) en afzet (gestippelde lijn). Beide lijnen beginnen in 2012 op 100. De afzet stijgt sterker dan de omzet, zodat in 2016 de afzet boven de omzet ligt.
Vraag 15 2 punten
Naast brievenpost is PostNV ook actief in pakketbezorging waar PostNV een grote speler is. Het is daarom mogelijk dat PostNV aan kruissubsidie heeft gedaan om de concurrentiepositie op de markt van pakketbezorging te versterken. Kruissubsidie betekent dat PostNV brievenpost relatief duurder maakt om pakketpost relatief goedkoper te maken om zo beter te kunnen concurreren op de markt van pakketpost. Leg op basis van figuur 1 en figuur 2 uit hoe er kan worden afgeleid dat er sprake kan zijn geweest van kruissubsidie.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat uit figuur 1 blijkt dat de omzet procentueel minder is gedaald dan de afzet, waardoor de brievenpost duurder is geworden, en dat uit figuur 2 blijkt dat de afzet van pakketpost procentueel meer is gestegen dan de omzet, waardoor pakketpost relatief goedkoper is geworden, zodat kruissubsidie mogelijk is (2p)
2022, tijdvak 1: Leasefiets
Opgavetekst
Tabel 1 Resultaten marktonderzoek Bike Mobility
| groep | aantal potentiële klanten in de groep | geschatte gemiddeld aantal reparaties per jaar bij fietsen in eigen bezit | geschatte gemiddeld aantal reparaties per jaar bij gebruik van leasefietsen | geschatte vraagvergelijking |
|---|---|---|---|---|
| groep 1 studenten | 80.000 | 2,5 | 4 | Qv1 = 60.000 - 1.500P |
| groep 2 overigen | 35.000 | 2 | 4 | Qv2 = 27.500 - 250P |
Toelichting:
Qv1, Qv2 = de gevraagde hoeveelheid leasefietsen per maand van groep 1, respectievelijk 2.
P = de prijs per maand in euro's van een abonnement op een leasefiets.
Vraag 26 2 punten
Ellen en Daphne discussiëren aan de hand van de gegevens uit tabel 1 of het toepassen van prijsdiscriminatie mogelijk is. Ellen zegt op basis van tabel 1 dat prijsdiscriminatie mogelijk is. Ze wijst op het verschil in maximale betalingsbereidheid van de twee groepen, waardoor voor groep 2 een hogere prijs gerekend kan worden. Daphne zegt dat prijsdiscriminatie niet mogelijk is omdat aan één van de voorwaarden van prijsdiscriminatie niet is voldaan. Geef voor beide stellingen een verklaring.
Bekijk het antwoord
- Verklaart Ellens stelling: de maximale betalingsbereidheid is € 40 voor groep 1 en € 110 voor groep 2 (uit de vraagvergelijkingen), dus bij groep 2 kan een hogere prijs worden gerekend. (1p)
- Verklaart Daphnes stelling: prijsdiscriminatie is niet mogelijk omdat onderlinge doorverkoop mogelijk is (een klant uit groep 1 zou een leasecontract kunnen tekenen voor iemand uit groep 2). (1p)
Vraag 27 3 punten
Ellen en Daphne zien af van prijsdiscriminatie en besluiten voor maximale winst te gaan op basis van de collectieve vraag: Qv = 87.500 - 1.750P (voor 17.500 < Qv ≤ 87.500), met P de prijs per maand in euro's. Overige gegevens: de reparatiekosten bedragen € 20 per reparatie, de klanten betalen € 5 per reparatie, de overige variabele kosten bedragen € 10 per geleasete fiets per maand, de vaste kosten bedragen € 150.000 per maand, en het geschatte aantal reparaties bij gebruik van leasefietsen is 4 per jaar. Toon met een berekening aan dat Bike Mobility maximale winst behaalt bij een leasetarief van € 32,50 per maand.
Bekijk het antwoord
- Leidt de marginale opbrengst af uit de totale opbrengst (TO = P x Q = 50Q - Q^2 / 1.750), dus MO = 50 - Q / 875. (1p)
- Berekent de marginale kosten (MK = 4 x (20 - 5) / 12 + 10 = 15) en komt uit op MO = MK, dus 50 - Q / 875 = 15, met Q = 30.625 per maand. (1p)
- Vult Q = 30.625 in de vraagfunctie in (30.625 = 87.500 - 1.750P) en komt op een prijs van € 32,50 per maand. (1p)
Vraag 28 2 punten
Ellen stelt voor om de prijs voor groep 1 lager vast te stellen dan de winstmaximaliserende prijs, om de kans te vergroten dat Bike Mobility ook op de lange termijn winst kan behouden. Verklaar het voorstel van Ellen.
Bekijk het antwoord
- Verklaart dat een lage prijs ertoe leidt dat meer fietsen bij Bike Mobility worden gehuurd, waardoor nieuwe aanbieders minder afzet kunnen realiseren en toetreding niet winstgevend is (nieuwe toetreders worden geweerd). (1p)
- Verklaart dat hierdoor de kans op het behalen van winst op de lange termijn groter wordt. (1p)
2022, tijdvak 2: CO2 ondergronds
Opgavetekst
Bron 3
| Gegeven | Waarde |
|---|---|
| Aanleg pijpleiding en capaciteit | |
| investering aanleg pijpleiding door Leport | € 450 miljoen |
| maximale opslagcapaciteit in leeg gasveld | 37 miljoen ton |
| Afvangen CO2 | |
| totale investering afvanginstallatie per bedrijf | € … |
| investeringsbedrag afvanginstallatie per bedrijf per ton CO2 | € 65 |
| tarief voor onderhoud en transport per ton CO2 | € 10 |
| totale productie CO2 van de vier bedrijven samen per jaar | 2,4 miljoen ton |
| Emissie CO2 | |
| emissierecht per ton CO2 (Om een ton CO2 uit te kunnen stoten, moeten bedrijven daartoe uitstootrechten kopen bij de overheid) | € 25 |
Vraag 7 1 punt
De overheid van een land heeft een klimaatplan opgesteld met een totale landelijke reductie van 49% van de CO2-uitstoot in 2030. Leport, het bedrijf dat een grote haven exploiteert, wil samenwerken met vier grote bedrijven in het havengebied om de CO2-uitstoot bij die vier bedrijven af te vangen en op te slaan in een oud gasveld diep onder de grond in de zee. Leport investeert € 450 miljoen voor de aanleg van een pijpleiding. Leport verzorgt het onderhoud en transport en vraagt aan de vier deelnemende bedrijven een tarief per ton CO2. De vier bedrijven moeten zelf investeren in eigen afvanginstallaties. De vier bedrijven produceren ieder evenveel CO2. Econoom Sacha Dumas presenteert de gegevens uit de bron. Toon met een berekening aan dat de aanleg van een afvanginstallatie per bedrijf € 39 miljoen bedraagt.
Bekijk het antwoord
- Berekent de investering per bedrijf: 2,4 miljoen ton CO2 / 4 = 0,6 miljoen ton per bedrijf, x € 65 per ton = € 39 miljoen (1p)
Bron 2

Schema van vier bedrijven die via één pijpleiding CO2 afvoeren. Bedrijf 1 en bedrijf 2 staan boven het schema, bedrijf 3 en bedrijf 4 onder het schema. De vier aftakkingen komen samen in een kruispunt in het midden. Vanuit het kruispunt loopt de pijpleiding naar links naar de opslaglocatie in zee. De pijlen wijzen van de bedrijven naar het midden en van daar naar de opslaglocatie. Rechts staat het opschrift: transport pijpleiding van Leport voor afvangen CO2 naar opslaglocatie.
Vraag 8 3 punten
De overheid van een land heeft een klimaatplan opgesteld met een totale landelijke reductie van 49% van de CO2-uitstoot in 2030. Leport investeert € 450 miljoen in de aanleg van een pijpleiding en verzorgt het onderhoud en transport van de CO2 van vier deelnemende bedrijven naar de opslaglocatie in het oude gasveld onder de zee (zie het schema in de bron). De vier bedrijven investeren zelf in afvanginstallaties van € 39 miljoen per bedrijf. Als een van de bedrijven zich na de aanleg van de installaties zou terugtrekken, moeten de overgebleven bedrijven elk een hoger transporttarief gaan betalen, zodat Leport de pijpleiding kostendekkend houdt. Bij een mogelijke verhoging van het tarief kunnen de deelnemende bedrijven dreigen met opzegging van de samenwerking. Econoom Sacha Dumas concludeert: i Leport kan te maken krijgen met een berovingsprobleem. ii De dreiging om de samenwerking op te zeggen is niet geloofwaardig. Verklaar de conclusies van Dumas.
Bekijk het antwoord
- Verklaart dat Leport € 450 miljoen investeert in een pijpleiding die alleen voor het transport van de CO2 dient, zodat Leport die investering bij opzegging van de samenwerking op geen andere manier kan terugverdienen en dus beroofd kan worden van de investering (2p)
- Verklaart dat de dreiging niet geloofwaardig is, omdat de deelnemende bedrijven zelf verzonken kosten (€ 39 miljoen) hebben die zij ook niet kunnen terugverdienen (1p)
2022, tijdvak 3: Insectenburgers, niet voor de poes
Opgavetekst
Opgave 1 Insectenburgers, niet voor de poes
In een land heeft het bedrijf Grasshoppers in samenwerking met een landbouwuniversiteit een ‘insectenburger’ ontwikkeld. Er is marktonderzoek verricht in het universiteitsrestaurant. Daaruit blijkt dat er een markt kan zijn voor insectenburgers. De onderneming besluit dan ook de insectenburgers te gaan produceren, maar streeft in het eerste jaar nog niet naar maximale totale winst. Voor de start van de productie gaat het management van Grasshoppers uit van de gegevens in tabel 1.
Toelichting: de vraagfunctie is afgeleid uit het gehouden marktonderzoek. De huidige verkoopprijs per kilo voor een hamburger van vlees is € 7,50 en deze burger wordt gezien als een substituut van de insectenburger. Voor de insectenburger wordt een introductieprijs van € 10 per kilo gekozen. De onderzoeker beseft dat de vraagfunctie van insectenburgers slechts een schatting is van de werkelijke vraagfunctie van consumenten in het land: studenten die meededen aan het onderzoek zijn qua eetgewoonten en inkomen mogelijk niet representatief voor de Nederlandse bevolking. Hij stelt: “Hierdoor zou de waarde van de autonome vraag van 100.000 kilo zowel een onderschatting als een overschatting kunnen zijn.”
De gekozen prijs zal naar verwachting in het eerste productiejaar leiden tot een verlies van € 25.000. De directie heeft berekend dat bij elke andere verkoopprijs ook verlies zou zijn gedraaid.
De directie besluit om in het eerste jaar niet te streven naar maximale winst, maar naar maximale omzet.
tabel 1 Verwachte gegevens bij introductie van insectenburgers
| Gegeven | Betekenis |
|---|---|
| Qv = -5.000P + 100.000 | Qv = totale vraag insectenburgers in kilo’s; P = verkoopprijs in euro’s per kilo insectenburger |
| TVK = 2,5Q | totale variabele kosten van de productie (en afzet) van de insectenburgers in euro’s |
| TCKl = 140.000 | totale constante loonkosten in euro’s |
| TCKo = 260.000 | totale overige vaste kosten in euro’s (met name ontwikkelingskosten) |
Vraag 2 3 punten
Gegeven (tabel 1): $Q_v = -5.000P + 100.000$, $TVK = 2,5Q$, $TCK_l = 140.000$ en $TCK_o = 260.000$. Bij de gekozen prijs van € 10 is er in het eerste productiejaar een verlies van € 25.000, en bij elke andere verkoopprijs is er ook verlies. Bereken op basis van de gegevens in tabel 1 bij welke prijs sprake zou zijn geweest van minimaal verlies voor Grasshoppers in het eerste jaar.
Bekijk het antwoord
- Stelt de marginale opbrengst op uit de vraagfunctie: $MO = -0,0004Q + 20$, en stelt de marginale kosten vast op $MK = 2,5$. (1p)
- Stelt MO gelijk aan MK en berekent de hoeveelheid bij minimaal verlies: $Q = 43.750$. (1p)
- Vult deze hoeveelheid in de vraagfunctie in en berekent de prijs: $P = 11,25$, dus € 11,25 per kilo. (1p)
Vraag 3 2 punten
De directie besluit om in het eerste jaar niet te streven naar maximale winst, maar naar maximale omzet. Geef een argument voor de directie om in het eerste jaar te kiezen voor het streven naar maximale omzet in plaats van maximale winst.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat bij het streven naar maximale omzet een lagere prijs past dan bij maximale winst; een lagere prijs trekt meer klanten, en dit biedt uitzicht op een vaste klantenkring of meer naamsbekendheid, wat uiteindelijk kan leiden tot een toename van de winst. (2p)
Subsidievoorstel voor insectenburgers
De overheid wil het op de markt brengen van insectenburgers door Grasshoppers steunen, met het oog op de maatschappelijke zorg over de milieuoverlast door vleesproductie. Er ligt een voorstel op tafel voor toekenning van een tijdelijke subsidie van € 1,75 per kilo als gedeeltelijke dekking van de variabele kosten, onder de voorwaarde dat de verkoopprijs van insectenburgers wordt verlaagd naar € 9 per kilo.
Vier aspecten worden in beschouwing genomen:
a de verwachte winstgevendheid van Grasshoppers
b de verwachte kosten van de subsidie, gegeven de verwachte vraag
c het bewaken van de concurrentie op de markt
d de wens van de overheid om negatieve externe effecten te beperken
Het ministerie van Economische Zaken is op basis van aspecten a en b tegenstander van het subsidievoorstel.
Het ministerie van Milieu is op basis van aspecten c en d vóór het subsidievoorstel. Het ministerie van Economische Zaken is op basis van dezelfde aspecten tegen het subsidievoorstel.
Vraag 4 2 punten
Het subsidievoorstel: de overheid geeft een subsidie van € 1,75 per kilo, onder de voorwaarde dat de verkoopprijs wordt verlaagd naar € 9 per kilo. Het ministerie van Economische Zaken is op basis van aspecten a en b tegenstander van het subsidievoorstel. Gegeven (tabel 1): $Q_v = -5.000P + 100.000$, $TVK = 2,5Q$, $TCK_l = 140.000$ en $TCK_o = 260.000$. Geef op basis van aspecten a en b een argument tegen het voorstel. Licht het antwoord toe met behulp van een berekening.
Bekijk het antwoord
- Berekent de winst onder de voorwaarde: $Q_v = 55.000$, $TO = 55.000 × 9 = 495.000$, $TK = (55.000 × 0,75) + 400.000 = 441.250$ en $TW = 53.750$. (1p)
- Berekent de subsidie: $55.000 × 1,75 = 96.250$, en stelt vast dat dit subsidiebedrag groter is dan de winst die onder de gestelde voorwaarde kan ontstaan. (1p)
Als de toename van de winst is berekend op € 70.937,50 (op basis van het minimale verlies bij vraag 2), ook het eerste scorepunt toekennen.
Vraag 5 2 punten
Het ministerie van Milieu is op basis van aspecten c en d vóór het subsidievoorstel. Het ministerie van Economische Zaken is op basis van dezelfde aspecten tegen het subsidievoorstel. Geef op basis van aspecten c en d een argument vóór en een argument tegen het voorstel.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juist argument vóór het voorstel. Voorbeelden: een tijdelijke subsidie kan de nieuwe onderneming in staat stellen om de concurrentie later op eigen kracht aan te kunnen; de milieuschade kan worden beperkt als de introductie van insectenburgers een succes wordt. (1p)
- Noemt een juist argument tegen het voorstel. Voorbeelden: de verlening van subsidie verstoort de concurrentie, want producenten van vlees kunnen bezwaar maken dat zij niet worden gesubsidieerd; het beperken van de negatieve externe effecten door middel van een subsidie legt een beslag op de belastingbetaler. (1p)
2021, tijdvak 1: Groene bussen
Opgavetekst
Figuur 1 aanschaf- en variabele kosten van elektrische en dieselbussen

Grafiek met twee rechte lijnen. Horizontaal: aantal gereden kilometers per bus, van 0 tot 550.000. Verticaal: kosten per bus in euro's. De stippellijn is elektrisch, de doorgetrokken lijn is diesel. Diesel begint bij 340.000 euro en loopt bij 550.000 kilometer op tot 780.000 euro. Elektrisch begint bij 500.000 euro en loopt bij 550.000 kilometer op tot 720.000 euro. De lijnen kruisen elkaar bij ongeveer 400.000 kilometer.
| Kilometers | Diesel | Elektrisch |
|---|---|---|
| 0 | 340.000 | 500.000 |
| 550.000 | 780.000 | 720.000 |
Vraag 6 1 punt
In een grote stad wil het gemeentebestuur dat dieselbussen vervangen worden door elektrische bussen. De variabele kosten per kilometer zijn voor een elektrische bus weliswaar lager dan voor een dieselbus, maar de aanschafprijs van een elektrische bus (€ 500.000) is veel hoger dan van een dieselbus (€ 340.000). De aanschafprijs wordt hier gezien als constante kosten. Naar verwachting wordt er 60.000 kilometer per jaar per bus gereden. Figuur 1 laat het verloop van de kosten van beide typen bussen zien. Bereken hoeveel euro de variabele kosten per kilometer van het rijden met een elektrische bus lager zijn dan van het rijden met een dieselbus.
Bekijk het antwoord
- Berekent het verschil in kosten per kilometer, bijvoorbeeld: (€ 500.000 − € 340.000) / 400.000 = € 0,40 per kilometer. Of: diesel € 160.000 / 200.000 km = € 0,80 en elektrisch € 200.000 / 500.000 km = € 0,40, dus een verschil van € 0,40 per kilometer (1p)
Het verschil is € 0,40 per kilometer (diesel € 0,80, elektrisch € 0,40). Ook de berekening via twee afgelezen punten van de grafiek is goed.
Vraag 7 1 punt
De gemeente kiest voor het verlenen van een concessie voor een periode van vijf jaar. Naar verwachting wordt er 60.000 kilometer per jaar per bus gereden. Figuur 1 laat het verloop van de kosten van beide typen bussen zien. Bepaal met een berekening hoelang de concessieperiode minimaal moet zijn voordat het rijden met elektrische bussen goedkoper is dan met dieselbussen.
Bekijk het antwoord
- Berekent dat binnen de concessieperiode minimaal 400.000 kilometer gereden moet worden, zoals figuur 1 laat zien, en komt op 400.000 / 60.000 = 6,67 jaar (1p)
Het antwoord is minimaal 400.000 kilometer, dus een concessieperiode van minimaal 6,67 jaar (400.000 / 60.000).
2021, tijdvak 3: Vrouwenvoetbal
Tabel 1 Resultatenbegroting 2021 zonder extra speelster (in euro’s)
| Kosten | Bedrag | Opbrengsten | Bedrag |
|---|---|---|---|
| Vaste salarissen | 480.000 | Sponsorbijdragen* | 466.000 |
| Overige constante kosten* | 216.000 | Televisierechten* | 80.000 |
| Totale variabele kosten (proportioneel afhankelijk van aantal bezoekers) | 18.000 | Entreegelden: 18.000 bezoekers x €10* | 180.000 |
| Winst | 12.000 | ||
| 726.000 | 726.000 |
- Deze bedragen worden verondersteld niet te veranderen bij onderstaande vragen.
Vraag 4 2 punten
De club wil een extra speelster aantrekken met beloningsvariant 1: een vast salaris van € 30.000 per jaar. Directeur Verheijen zegt: “De begroting in Tabel 1 laat nu een kleine plus zien zonder de extra speelster. Als we geen verlies willen lijden en toch een extra speelster willen aantrekken, dan zullen de bezoekersaantallen omhoog moeten.” Bereken met hoeveel procent het bezoekersaantal moet stijgen om break-even te bereiken, als de nieuwe speelster gecontracteerd wordt met beloningsvariant 1.
Bekijk het antwoord
- Stelt TO = TK op en berekent het break-even aantal bezoekers: 466.000 + 80.000 + 10q = 30.000 + 480.000 + 216.000 + q, dus 9q = 180.000 en q = 20.000 (1p)
- Berekent de procentuele stijging: (20.000 – 18.000) / 18.000 x 100% = 11,1% (1p)
2021, tijdvak 3: Gezonde zorg
Vraag 17 2 punten
Ziekenhuiszorg wordt in Nederland aangeboden door meer dan 300 ziekenhuizen. De ziekenhuizen zijn zelfstandige, particuliere organisaties. Zorgverzekeraars sluiten contracten met ziekenhuizen over de prijs en de hoeveelheid zorg die wordt geboden aan de vragers naar zorg (de verzekerden). De vier grootste zorgverzekeraars hebben samen 80% van de zorgverzekeringsmarkt in handen. Een redactrice van een economisch magazine schrijft een artikel over specialisatie van behandelingen bij ziekenhuizen. Ze richt zich op een bepaalde behandeling waarin patiënten uit een regio alleen terecht kunnen bij één ziekenhuis. Voor 2021 onderhandelen de vier grootste zorgverzekeraars gezamenlijk met het ziekenhuis over een contract. De gezamenlijke zorgverzekeraars stellen een prijs van € 1.000 per behandeling voor. Het ziekenhuis vindt dat onacceptabel, omdat er dan verlies wordt geleden op deze behandeling. Het ziekenhuis dreigt het aantal behandelingen te beperken. Hierdoor zullen de wachtlijsten langer worden. Voor deze behandeling geldt in 2021 de volgende kostenfunctie: $TK = 101Q^2 - 10Q + 3.500$ TK = totale kosten per dag in euro’s, Q = aantal behandelingen per dag. Bereken het aantal behandelingen per dag waarbij het verlies minimaal is bij een prijs van € 1.000 per behandeling.
Bekijk het antwoord
- Stelt de voorwaarde voor minimaal verlies op, MK = MO, met $MK = TK' = 202Q - 10$ en de opbrengst per extra behandeling MO = 1.000 (1p)
- Komt uit op 1.000 = 202Q - 10, dus Q = 5: er is minimaal verlies bij vijf behandelingen per dag (1p)
Vraag 18 2 punten
Voor deze behandeling geldt in 2021 de kostenfunctie $TK = 101Q^2 - 10Q + 3.500$ (TK = totale kosten per dag in euro’s, Q = aantal behandelingen per dag). Het ziekenhuis komt met een voorstel aan de zorgverzekeraars. De prijs van deze behandeling wordt zodanig vastgesteld dat de winst 15% van de omzet van deze behandeling bedraagt. Voor de overige zorg gaat het ziekenhuis akkoord met een lagere prijs. De zorgverzekeraars gaan akkoord met dit voorstel en stellen twee voorwaarden voor de hogere prijs van deze behandeling. Het aantal behandelingen moet worden uitgebreid naar 10 per dag. Het ziekenhuis moet deze behandelmethode innoveren. Als gevolg van deze specifieke investering zullen de constante (vaste) kosten van deze behandeling stijgen met 20%. Bereken de prijs van deze behandeling als het ziekenhuis akkoord gaat met de voorwaarden van de zorgverzekeraars.
Bekijk het antwoord
- Berekent de constante kosten (3.500 x 1,20 = 4.200), stelt TK = 101Q^2 - 10Q + 4.200 op en berekent voor Q = 10 dat TK = 14.200 (1p)
- Stelt TW = 0,15 x TO op, met TW = TO - TK, berekent TO = 14.200 / 0,85 = 16.705,88 en de prijs per behandeling GO = 16.705,88 / 10 = € 1.670,59 (1p)
2019, tijdvak 2: Rookremmers
Tabel 1 scenario’s van een antirookbeleid
| scenario | omschrijving | MKBA |
|---|---|---|
| 1 | voortzetting van het huidige beleid | - € 1,2 miljard* |
| 2 | € 2 extra accijnsverhoging op een pakje sigaretten | + € 2,5 miljard |
| 3 | scenario 2 + aanvullende maatregelen (rookverboden, marketingbeperkingen) | + € 1,7 miljard |
- Per saldo zijn de kosten hoger dan de baten.
Tabel 2 financiële gegevens Mores in 2017 (scenario 1)
| verkoopprijs | € 11,20 |
|---|---|
| afzet | q = 120 |
| totale omzet | € 134,4 miljoen |
| totale winst | € 62 miljoen |
| totale kosten in euro’s (inclusief € 2,50 accijns) | TK = ( 0,01q² + 4q + 100 ) × 100.000 |
| prijs-afzetfunctie | P = -0,04q + 16 |
| q is het aantal pakjes sigaretten (× 100.000) |
Figuur 1 kosten en opbrengsten voor Mores, scenario 1 en 2

Grafiek met op de verticale as MO, MK, P (€ per pakje sigaretten), met de waarden 0, 1,5, 4 en 16. Op de horizontale as q (x 100.000 pakjes sigaretten), met de waarden 0, 120, 200 en 400. Lijnen: MKzonder accijns is een stippellijn die bij 1,5 begint. MKscenario1 is een doorgetrokken lijn die bij 4 begint. MKscenario2 is een stippellijn die boven MKscenario1 begint. P is de prijs-afzetlijn die van 16 bij q = 0 naar q = 400 loopt. MO is de marginale opbrengstlijn die van 16 bij q = 0 naar q = 200 loopt. Een stippellijn loopt bij q = 120 van het snijpunt van MO en MKscenario1 naar de horizontale as.
Vraag 2 1 punt
De overheid van het land heeft sigaretten belast met € 2,50 accijns per pakje. De onderzoeker heeft berekend dat, zonder verder ontmoedigend beleid, de maatschappelijke kosten de baten zullen blijven overtreffen. Hij presenteert in tabel 1 scenario’s van antirookbeleid. Hieruit blijkt dat de verhoging van de accijns met nog eens € 2, eventueel in combinatie met aanvullende maatregelen, de negatieve balans tussen maatschappelijke kosten en baten positief kan doen omslaan. De directie van sigarettenproducent Mores bestudeert de voorgestelde scenario’s om de gevolgen voor de eigen bedrijfsvoering door te rekenen. De financieel directeur stelt daartoe tabel 2 op, met de huidige financiële gegevens, en hij geeft een grafische weergave daarvan in figuur 1. Daarin schetst hij de marginale kostenlijn zonder accijns en de marginale kostenlijnen van scenario 1 en 2. Hij schetst ook de marginale opbrengstenlijn waar hij ervan uitgaat dat die niet verandert in scenario 2 ten opzichte van scenario 1. Mores kan in deze markt van heterogene producten enige invloed uitoefenen op de prijs van zijn eigen sigaretten.
Is er bij Mores sprake van proportioneel variabele kosten of progressief variabele kosten? Licht je keuze toe.
Bekijk het antwoord
- Kiest progressief variabele kosten en licht die keuze toe, bijvoorbeeld: de TK-functie heeft een progressief verloop (is een kwadratische functie), of de MK-functie is een stijgende lijn. (1p)
Vraag 3 3 punten
De overheid van het land heeft sigaretten belast met € 2,50 accijns per pakje. De onderzoeker heeft berekend dat, zonder verder ontmoedigend beleid, de maatschappelijke kosten de baten zullen blijven overtreffen. Hij presenteert in tabel 1 scenario’s van antirookbeleid. Hieruit blijkt dat de verhoging van de accijns met nog eens € 2, eventueel in combinatie met aanvullende maatregelen, de negatieve balans tussen maatschappelijke kosten en baten positief kan doen omslaan. De directie van sigarettenproducent Mores bestudeert de voorgestelde scenario’s om de gevolgen voor de eigen bedrijfsvoering door te rekenen. De financieel directeur stelt daartoe tabel 2 op, met de huidige financiële gegevens, en hij geeft een grafische weergave daarvan in figuur 1. Daarin schetst hij de marginale kostenlijn zonder accijns en de marginale kostenlijnen van scenario 1 en 2. Hij schetst ook de marginale opbrengstenlijn waar hij ervan uitgaat dat die niet verandert in scenario 2 ten opzichte van scenario 1. Mores kan in deze markt van heterogene producten enige invloed uitoefenen op de prijs van zijn eigen sigaretten.
Toon met een berekening aan dat Mores in scenario 2 maximale totale winst behaalt bij een productie van 10 miljoen pakjes.
Bekijk het antwoord
- Geeft de marginale opbrengst MO = -0,08q + 16. Maximale winst wordt behaald als MO = MK. (1p)
- Geeft de marginale kosten MK = 0,02q + 4 + 2 (accijns). Ook goed: de MK met (x 100.000) berekend, dus MK = 2000q + 400.000 + 200.000. (1p)
- Stelt -0,08q + 16 = 0,02q + 6 op, komt op q = 100 en dus op 100 × 100.000 = 10 miljoen pakjes. (1p)
Deze deelscore krijgt altijd 1 scorepunt, ongeacht of er wel of geen antwoord is gegeven en ongeacht het gegeven antwoord.
Vraag 4 2 punten
De overheid van het land heeft sigaretten belast met € 2,50 accijns per pakje. De onderzoeker heeft berekend dat, zonder verder ontmoedigend beleid, de maatschappelijke kosten de baten zullen blijven overtreffen. Hij presenteert in tabel 1 scenario’s van antirookbeleid. Hieruit blijkt dat de verhoging van de accijns met nog eens € 2, eventueel in combinatie met aanvullende maatregelen, de negatieve balans tussen maatschappelijke kosten en baten positief kan doen omslaan. De directie van sigarettenproducent Mores bestudeert de voorgestelde scenario’s om de gevolgen voor de eigen bedrijfsvoering door te rekenen. De financieel directeur stelt daartoe tabel 2 op, met de huidige financiële gegevens, en hij geeft een grafische weergave daarvan in figuur 1. Daarin schetst hij de marginale kostenlijn zonder accijns en de marginale kostenlijnen van scenario 1 en 2. Hij schetst ook de marginale opbrengstenlijn waar hij ervan uitgaat dat die niet verandert in scenario 2 ten opzichte van scenario 1. Mores kan in deze markt van heterogene producten enige invloed uitoefenen op de prijs van zijn eigen sigaretten.
Bereken de maximale totale winst voor Mores in scenario 2.
Bekijk het antwoord
- Berekent de prijs in scenario 2 (P = -0,04 × 100 + 16 = € 12,00) en de totale opbrengst: 12 × 100 × 100.000 = € 120 miljoen. (1p)
- Berekent de totale kosten met de nieuwe TK = 0,01q² + 6q + 100 door de accijnsverhoging van € 2: (0,01 × 100² + 6 × 100 + 100) × 100.000 = € 80 miljoen, en daaruit de totale winst van € 40 miljoen. (1p)
Als bij de uitwerking sprake is van doorwerkfouten uit vraag 3 (q), hiervoor geen scorepunten in mindering brengen.
2019, tijdvak 2: Drukte in de spits
Tabel 1 bezettingsgraad van vervoersmaatschappij Trains
Bezettingsgraad gedurende de dag:
| spitsuren 06:00 uur tot 10:00 uur | daluren 10:00 uur tot 16:00 uur | spitsuren 16:00 uur tot 19:00 uur | daluren na 19:00 uur |
|---|---|---|---|
| 109%* | 45% | 109%* | 30% |
*Er zijn gemiddeld 9% meer reizigers dan er zitplaatsen beschikbaar zijn.
Tabel 2 prijselasticiteiten van de vraag naar treinreizen
| prijselasticiteit van de vraag naar reizen tijdens spitsuren | kruislingse prijselasticiteit van de vraag naar reizen tijdens spitsuren als reactie op de prijs van reizen tijdens daluren |
|---|---|
| - 0,2 | + 0,3 |
Vraag 13 3 punten
Vervoersmaatschappij Trains heeft het wettelijk monopolie op het verzorgen van het treinvervoer in een land gekregen. In een overeenkomst heeft de overheid opgenomen dat Trains voorafgaand aan een geplande prijsstijging eerst de noodzaak daarvan moet aantonen.
De minister van Verkeer hoort veel klachten over de kwaliteit van het treinvervoer. Uit tabel 1 blijkt dat de treinen tijdens de spits steeds overvol zijn en reizigers dan moeten staan. De minister wil dat daar iets aan gebeurt. De directie van Trains buigt zich over de kritiek. Een directielid stelt voor om reizen tijdens de spitsuren 10% duurder te maken en reizen tijdens de daluren 10% goedkoper: “Reizigers zullen voor hun reis steeds meer de spits mijden en voor de daluren kiezen, waardoor de overbezetting tijdens de spitsuren vermindert. Bovendien is tijdens de daluren extra afzet te verwachten door een toeloop van extra reizigers.” De minister betwijfelt of dit voorstel het probleem kan oplossen: “Berekening op basis van prijselasticiteiten (tabel 2) laat zien dat er bij dit prijsvoorstel sprake blijft van overbezetting tijdens de spits.”
Bereken aan de hand van tabel 2 de bezettingsgraad tijdens de spits als gevolg van het prijsvoorstel.
Bekijk het antwoord
- Berekent dat bij de stijging van het tarief in de spits met 10% de gevraagde hoeveelheid in de spits daalt met 2% (Ev = -0,2). (1p)
- Berekent dat bij de daling van het tarief in de daluren met 10% de gevraagde hoeveelheid in de spits daalt met 3% (Ek = +0,3). (1p)
- Berekent de bezettingsgraad: 109 × 0,98 × 0,97 = 103,62, of 109 × 0,95 = 103,55. (1p)
2018, tijdvak 1: Zakelijk boeren
Opgavetekst
Figuur 1 marktsituatie voor het geselecteerde landbouwproduct

Economiegrafiek. Verticale as: prijs. Horizontale as: hoeveelheid. De lijn 'binnenlands aanbod' loopt omhoog, de lijn 'binnenlandse vraag' loopt omlaag. De stippellijn 'wereldmarktprijs 25 UR' is horizontaal. De letters A t/m H staan in de vlakken en bij de lijnen zoals in de figuur.
Vraag 5 1 punt
De econome meent dat voor de binnenlandse voedselproducenten de gemiddelde variabele kosten kunnen dalen dankzij een importverbod.
Verklaar dat ook de gemiddelde vaste kosten kunnen dalen als gevolg van het importverbod.
Bekijk het antwoord
- Verklaart dat binnenlandse producenten dankzij het importverbod op grotere schaal kunnen produceren, waardoor schaalvoordelen worden gerealiseerd / de gemiddelde vaste kosten kunnen dalen. (1p)
Vraag 6 1 punt
Een importverbod wordt tijdelijk ingesteld. Dat gaat weliswaar tijdelijk ten koste van de welvaart van de consumenten, maar geeft binnenlandse producenten de gelegenheid om in de periode waarin het importverbod van kracht is, hun productie efficiënter te maken.
Voor het slagen van dit protectionistische beleid moet het voor de marktpartijen voldoende geloofwaardig zijn dat de overheid na een bepaalde periode een einde zal maken aan het importverbod.
Leg dit uit.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat voedselproducenten alleen mogelijk doordrongen zijn van de noodzaak om de nodige investeringen te verrichten als zij ervan uitgaan dat het importverbod wordt afgeschaft, om de kosten te verlagen / te kunnen concurreren nadat de import weer wordt vrijgegeven. (1p)
2018, tijdvak 2: Arbeidsproductiviteit in de lift
Opgavetekst
Figuur 1 Arbeidsproductiviteit en loonkosten, ontwikkelingen 2003-2014

| Jaar | Arbeidsproductiviteit per uur | Reële loonkosten per uur |
|---|---|---|
| 2003 | 100 | 100 |
| 2004 | 102,1 | 101,8 |
| 2005 | 104,9 | 101,1 |
| 2006 | 106,7 | 101,5 |
| 2007 | 108,1 | 103,2 |
| 2008 | 108,7 | 104,4 |
| 2009 | 105,9 | 105,0 |
| 2010 | 108,6 | 103,9 |
| 2011 | 109,6 | 103,8 |
| 2012 | 109,3 | 103,6 |
| 2013 | 109,6 | 103,3 |
| 2014 | 110,4 | 104,5 |
Tabel 1 verandering arbeidsproductiviteit (%) per verklarende factor
| factor | 2003-2008 2) | 2009 | 2010-2014 2) |
|---|---|---|---|
| ICT | +1,26 | +0,27 | +1,00 |
| scholing van de beroepsbevolking | +3,03 | +0,80 | +2,53 |
1) Percentages, toe te rekenen aan de genoemde factoren. Andere factoren die de arbeidsproductiviteit bepalen, blijven onbenoemd. 2) De percentages gelden voor het geheel van de periode, niet per jaar.
Tabel 2 jaarlijkse verandering van het aantal gewerkte uren (%)
| 2003-2008 | 2009 | 2010-2014 | |
|---|---|---|---|
| jaarlijkse verandering gewerkte uren | + 0,7 | -1,4 | -0,2 |
Vraag 6 2 punten
In een land publiceert een onderzoeksbureau gegevens over de gemiddelde arbeidsproductiviteit, de beloning van arbeid en de situatie op de arbeidsmarkt in de periode 2003-2014 (figuur 1 en tabellen 1 en 2). Als veroorzakende factoren voor de verandering van de arbeidsproductiviteit wordt alleen gekeken naar de ontwikkeling van de informatie- en communicatietechnologie (ICT) en van de scholing van de beroepsbevolking. Andere factoren blijven hier onbenoemd. Het bureau stelt: “In de periode van 2009-2013 heeft de stijging van de arbeidsproductiviteit niet geleid tot hogere reële loonkosten per uur.” Een econoom concludeert op basis van de figuur dat de reële loonkosten per eenheid product zijn gedaald, waardoor de winstgevendheid van bedrijven moet zijn gestegen.
Bereken de procentuele verandering van de reële loonkosten per eenheid product in 2014 ten opzichte van 2009.
Bekijk het antwoord
- Berekent de reële loonkosten per eenheid product in 2009 als 105,0 / 105,9 × 100 = 99,2 en in 2014 als 104,5 / 110,4 × 100 = 94,7, en komt daarmee op een daling van 4,5% (van 99,2 naar 94,7). (2p)
Bij onjuiste afronding(en) maximaal 1 scorepunt aftrekken.
Vraag 7 2 punten
In een land publiceert een onderzoeksbureau gegevens over de gemiddelde arbeidsproductiviteit, de beloning van arbeid en de situatie op de arbeidsmarkt in de periode 2003-2014 (figuur 1 en tabellen 1 en 2). Als veroorzakende factoren voor de verandering van de arbeidsproductiviteit wordt alleen gekeken naar de ontwikkeling van de informatie- en communicatietechnologie (ICT) en van de scholing van de beroepsbevolking. Andere factoren blijven hier onbenoemd. Het bureau stelt: “In de periode van 2009-2013 heeft de stijging van de arbeidsproductiviteit niet geleid tot hogere reële loonkosten per uur.” Een econoom concludeert op basis van de figuur dat de reële loonkosten per eenheid product zijn gedaald, waardoor de winstgevendheid van bedrijven moet zijn gestegen.
Leg uit onder welke voorwaarde een daling van de reële loonkosten per eenheid product kan leiden tot vergroting van de reële winst per eenheid product. Neem hierbij aan dat de overige kosten gelijk blijven.
Bekijk het antwoord
- Legt uit dat de reële winst per eenheid product stijgt als gevolg van een daling van de reële loonkosten per product, zolang de verkoopprijzen niet even sterk of sterker dalen. (2p)
Vraag 8 2 punten
In een land publiceert een onderzoeksbureau gegevens over de gemiddelde arbeidsproductiviteit, de beloning van arbeid en de situatie op de arbeidsmarkt in de periode 2003-2014 (figuur 1 en tabellen 1 en 2). Als veroorzakende factoren voor de verandering van de arbeidsproductiviteit wordt alleen gekeken naar de ontwikkeling van de informatie- en communicatietechnologie (ICT) en van de scholing van de beroepsbevolking. Andere factoren blijven hier onbenoemd. Het bureau stelt: “In de periode van 2009-2013 heeft de stijging van de arbeidsproductiviteit niet geleid tot hogere reële loonkosten per uur.” Een econoom concludeert op basis van de figuur dat de reële loonkosten per eenheid product zijn gedaald, waardoor de winstgevendheid van bedrijven moet zijn gestegen.
Bereken voor welk deel de stijging van de arbeidsproductiviteit in 2014 ten opzichte van 2003 werd veroorzaakt door ICT. Druk het antwoord uit in een percentage.
Bekijk het antwoord
- Berekent de totale stijging door ICT in 2003-2014 als 1,0126 × 1,0027 × 1,01 = 1,0255, dus 2,55% stijging, en berekent het deel daarvan in de stijging van de arbeidsproductiviteit als 2,55 / (110,4 − 100) × 100% = 24,5%. (2p)
Voor een andere correcte wijze van afronden ook scorepunten toekennen.
Hoe vaak productie en kosten in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 2 | 1 | 4% |
| 2026, tijdvak 2 | 19 | 1 | 4% |
| 2025, tijdvak 1 | 12-14, 26-27 | 5 | 17% |
| 2025, tijdvak 2 | 1, 13, 19, 21 | 4 | 14% |
| 2024, tijdvak 1 | 5, 16, 28 | 3 | 11% |
| 2023, tijdvak 1 | 1, 28-29 | 3 | 12% |
| 2023, tijdvak 2 | 13, 15 | 2 | 7% |
| 2022, tijdvak 1 | 26-28 | 3 | 11% |
| 2022, tijdvak 2 | 7-8 | 2 | 7% |
| 2022, tijdvak 3 | 2-5 | 4 | 14% |
| 2021, tijdvak 1 | 6-7 | 2 | 7% |
| 2021, tijdvak 3 | 4, 17-18 | 3 | 11% |
| 2019, tijdvak 2 | 2-4, 13 | 4 | 15% |
| 2018, tijdvak 1 | 5-6 | 2 | 6% |
| 2018, tijdvak 2 | 6-8 | 3 | 11% |
In 15 van de 18 ingedeelde examens economie vwo staat een vraag over productie en kosten, samen 42 vragen (8% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2025, tijdvak 1: 5 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 8% van de vragen over productie en kosten, daarvoor 8%. Dat aandeel is dus stabiel.
Oefenen met productie en kosten
Maak de 15 nieuwste examenvragen over productie en kosten online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over productie en kosten
Andere onderwerpen economie vwo
- Overheid en belastingen
- Geld en inflatie
- Internationale handel
- Conjunctuur
- Inkomen en consumptie
- Risico en verzekeren
- Arbeidsmarkt
- Vraag en aanbod
- Speltheorie
- Marktvormen
Productie en kosten op andere niveaus
- Examenvragen productie en kosten economie havo
- Examenvragen productie en kosten economie vmbo-bb
- Examenvragen productie en kosten economie vmbo-gl/tl
- Examenvragen productie en kosten economie vmbo-kb
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen economie vwo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Hoe ToetsChecker economie per vraagtype nakijkt, lees je op economie toetsen nakijken met AI.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op economie oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt productie en kosten voor in het eindexamen economie vwo?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 42 vragen over productie en kosten, 8% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 15 van die examens.
In welk examen economie vwo stonden de meeste vragen over productie en kosten?
In het examen van 2025, tijdvak 1, met 5 vragen: 12-14, 26-27.
Hoe oefen ik examenvragen over productie en kosten?
Op deze pagina staan alle vragen over productie en kosten met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.