Examenvragen stoffen en eigenschappen scheikunde havo

45 vragen over stoffen en eigenschappen uit 17 centrale examens van 2018 tot en met 2026.

Kort antwoord

Stoffen en eigenschappen komt in 17 van de 18 examens scheikunde havo voor, met 45 vragen (7% van alle examenvragen). Het meest in 2018, tijdvak 1 (8 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.

Alle examenvragen over stoffen en eigenschappen

Per examen de vragen over stoffen en eigenschappen, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.

Oefen de vragen over dit onderwerp online

2026, tijdvak 1: Groen staal

Opgavetekst

Staal is een legering die bestaat uit ijzer en koolstof. Staal wordt geproduceerd uit ijzererts ($\mathrm{Fe_2O_3}$) en steenkool. De productie van staal in het traditionele hoogovenproces (figuur 1) kan worden samengevat met de volgende stappen:

  • stap I: IJzererts wordt vermalen en gemengd met hulpstoffen. Door verhitting van dit mengsel ontstaan zogenaamde ijzererts-pellets. Steenkool wordt verhit en samengeperst tot cokes, die voornamelijk uit koolstof bestaat.
  • stap II: De hoogoven wordt gevuld met lagen ijzererts-pellets en cokes, waarna hete lucht wordt ingeblazen. Een deel van de cokes reageert met zuurstof uit de lucht, waardoor koolstofmonooxide (CO) ontstaat. $\mathrm{Fe_2O_3}$ reageert met CO. Uit de onderzijde van de hoogoven komt een mengsel van ijzer met nog 4 tot 5 massaprocent koolstof.
  • stap III: In een afzonderlijke reactor reageert een deel van de koolstof in het mengsel met zuiver zuurstof, waardoor uiteindelijk staal met 2,0 massaprocent koolstof ontstaat.

De belangrijkste reacties in stap II zijn:

$\mathrm{2\,C + O_2 \rightarrow 2\,CO}$ (reactie 1)

$\mathrm{Fe_2O_3 + 3\,CO \rightarrow 2\,Fe + 3\,CO_2}$ (reactie 2)

Reactie 1 en 2 zijn beide exotherm, waardoor de temperatuur van de hoogoven oploopt tot 2197-2397 °C. Op de uitwerkbijlage staat een tabel over ijzer.

Vraag 19 2 punten

Vul in de tabel op de uitwerkbijlage de vier ontbrekende gegevens in en geef aan in welke fase de stof ijzer zich bevindt in het mengsel dat de hoogoven verlaat. Gebruik Binas-tabel 40a of ScienceData-tabel 8.1.

Tabel over ijzer met de smelt- en kookpunten in kelvin en in °C, en de fase van het mengsel dat de hoogoven verlaat; de vier ontbrekende gegevens moeten worden ingevuld. Bekijk in Uitwerkbijlage, pagina 4

Bekijk het antwoord
temperatuur (K)temperatuur (°C)fase (s, l, g of aq)
smeltpunt Fe18111538
kookpunt Fe31342861
de fase van het mengsel dat de hoogoven verlaatl

Vraag 19 in het hele examen

2026, tijdvak 1: Textielverfrisser

Opgavetekst

Onaangename luchtjes in huis tegengaan, kan op verschillende manieren. De eenvoudigste manier is met een geurstof in een oplosmiddel, waarbij de geurstof de onaangename geuren verhult. Een voorbeeld van zo’n geurstof is de ester van ethaanzuur en octaan-1-ol. De structuurformule van octaan-1-ol is gegeven in figuur 1.

PEI reageert met aldehyden. Dit zijn koolstofverbindingen met een dubbel gebonden O-atoom aan het eerste koolstofatoom, zoals pentanal (figuur 4). Aldehyden ontstaan bijvoorbeeld bij het bakken van vis. De reactie tussen PEI en pentanal is in figuur 4 onvolledig weergegeven.

Vraag 29 1 punt

Geef de formule van de ontbrekende stof.

Figuur 4: onvolledige reactie van PEI met pentanal; na de pijl ontbreekt de formule van de tweede stof. Bekijk in Opgaven, pagina 14

Bekijk het antwoord

Voorbeelden van een juist antwoord zijn:

  • $\mathrm{H_2O}$
  • structuurformule van water (H-O-H)

Opmerking

De bindingshoek van de structuurformule van water niet beoordelen.

Vraag 29 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Terugwinning van lithium

Opgavetekst

Door de toename van het aantal elektrische auto’s zijn er steeds meer lithium-ion-accu’s (LIA’s) nodig. Het metaal lithium is echter vrij schaars. Daarom wordt veel onderzoek gedaan naar methodes voor het terugwinnen van lithium en andere metalen uit oude LIA’s. Veel van deze methodes gebruiken sterke zuren, zoals zoutzuur. Bij de methodes met zoutzuur ontstaat het gevaarlijke gas chloor (Cl₂). Voor chloor gelden onder andere de gevarenaanduidingen H318 en H319.

Op basis van deze aanduidingen kunnen werknemers van recyclebedrijven specifieke voorzorgsmaatregelen nemen.

Vraag 13 2 punten

Geef de nummers van twee P-zinnen die twee verschillende van deze voorzorgsmaatregelen beschrijven. Gebruik Binas-tabel 96E of ScienceData-tabel 38.3.

Bekijk het antwoord

Voorbeelden van juiste P-zinnen zijn: − P-262

− P-280

  • eerste P-zin juist (1)
  • tweede P-zin juist (1)

Opmerking

Algemene voorzorgsmaatregelen of voorzorgsmaatregelen die niet specifiek zijn gericht op het ontstaan van chloorgas in een fabriek niet goedrekenen.

Vraag 13 in het hele examen

De Zweedse onderzoekers gebruiken elektrodemateriaal van een bepaald soort LIA. Hierin zijn grafiet, koper, aluminium en het zout NMC111 aanwezig. NMC111 is een oxide van de metalen lithium, nikkel, mangaan en kobalt, met de verhoudingsformule Li₃NiMnCoO₆.

Het Co-ion in NMC111 heeft de lading 3+.

Vraag 15 2 punten

Leid de lading af van het mangaan-ion in NMC111. Gebruik Binas-tabel 40A of ScienceData-tabel 8.1.

Bekijk het antwoord

Voorbeelden van een juiste afleiding zijn: De lading van het oxide-ion is 2–. De totale negatieve lading is 6 × 2 −= 12 . − (Dan is de totale positieve lading dus 12+.) De lading van het kobalt-ion is 3+. De lading van 3 lithium-ionen is 3 1 ×+= 3 . + De lading van het nikkel-ion is 2+.

Het mangaan-ion heeft dus een lading van 12 − (3 ++ 3 2) = 4+.

of

De lading van het oxide-ion is 2–.

De totale negatieve lading is dus 6 × 2 −= 12 . − Volgens het informatieboek is de lading van het mangaan-ion 2+ of 4+. Als de lading 2+ is, dan is de lading van het zout:

12 − (2 ×3) − (2 ×2) = 2 . −

Dat kan niet, dus dan is de lading van het mangaan-ion 4+.

  • juiste ladingen van het oxide-ion, het lithium-ion en het nikkel-ion (1)
  • consequente afleiding van de lading van het mangaan-ion (1)

Vraag 15 in het hele examen

De methode die de Zweedse onderzoekers bedachten, is op de uitwerkbijlage bij vraag 21 met een onvolledig blokschema weergegeven. Als eerste wordt het elektrodemateriaal fijngemalen en gezeefd. Het verkregen mengsel wordt ‘zwarte massa’ genoemd.

De zwarte massa wordt in reactor 1 (R1) met oxaalzuur-oplossing gemengd. Het mengsel in R1 wordt intensief geroerd, zie figuur 1. NMC111 uit de zwarte massa reageert met oxaalzuur.

figuur 1
figuur 1

Als het elektrodemateriaal is fijngemalen, hoeft het minder lang in de reactor te verblijven voor volledige omzetting dan wanneer het niet fijngemalen zou zijn. Dit kan met het botsende-deeltjesmodel worden verklaard.

Vraag 16 2 punten

Geef deze verklaring.

Bekijk het antwoord

Voorbeelden van een juist antwoord zijn:

− Fijngemalen elektrodemateriaal/zwarte massa heeft een groter (reactie/contact)oppervlak. Hierdoor zijn er meer deeltjes beschikbaar voor botsingen.

− Fijngemalen elektrodemateriaal/zwarte massa heeft een grotere verdelingsgraad. Hierdoor zijn er meer deeltjes beschikbaar voor botsingen.

  • juist verband gegeven tussen het fijnmalen en het (reactie/contact)oppervlak / en de verdelingsgraad (1)
  • juist verband gegeven tussen het (reactie/contact)oppervlak en het aantal deeltjes dat beschikbaar is voor botsingen / tussen de verdelingsgraad en het aantal deeltjes dat beschikbaar is voor botsingen (1)

Indien slechts een juist verband is gegeven tussen het fijnmalen en het aantal botsingen / tussen de reactiesnelheid en het aantal botsingen (1)

Vraag 16 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Plaatstaal maken

Opgavetekst

Staal is een legering die voornamelijk uit ijzer bestaat. Plaatstaal is een toepassing van staal die onder andere in auto’s en treinen wordt gebruikt. Plaatstaal wordt gemaakt door middel van walsen. Hierbij worden langwerpige blokken staal verhit tot 1200 °C en vervolgens tussen verwarmde rollen geperst. Zo ontstaat een lange plaat. Door het staal meerdere malen achter elkaar te walsen, kan de gewenste plaatdikte worden verkregen. De lange plaat wordt vervolgens opgerold en afgekoeld. Zie figuur 1.

De reden dat staal eerst wordt verhit voordat het geperst wordt, is dat staal bij kamertemperatuur moeilijk vervormbaar is.

Tijdens het walsen reageert het hete staal met zuurstof uit de lucht. Hierbij ontstaat een dun laagje ijzeroxide (mengsel van $\mathrm{FeO}$ en $\mathrm{Fe_2O_3}$). Voor sommige toepassingen van plaatstaal moet dit laagje worden verwijderd. Dit gebeurt tijdens een proces dat beitsen wordt genoemd. Hierbij wordt een rol plaatstaal afgerold, door een bad met beitsvloeistof geleid en weer opgerold. Zie figuur 2. Beitsvloeistof is een oplossing van $\mathrm{HCl}$ in water.

Vraag 2 2 punten

Voer de volgende opdrachten uit:

  • Noteer het nummer of de omschrijving van een gevarenpictogram dat past bij beitsvloeistof. Maak gebruik van Binas-tabel 96A en B of ScienceData-tabel 38.1.
  • Licht je antwoord toe.

Beitsen: plaatstaal met laagje ijzeroxide gaat door een beitsbad en komt er gebeitst uit. Bekijk in Opgaven, pagina 3

Bekijk het antwoord

Voorbeelden van een juist antwoord zijn:

Binas:

  • Het pictogram dat hoort bij de omschrijving: “corrosief; fysisch/gezondheid”. De beitsvloeistof bevat een (sterk) zuur (en is dus corrosief).
  • Het pictogram dat hoort bij de omschrijving: “schadelijk; gezondheid”. De beitsvloeistof bevat zoutzuur (en is dus schadelijk).
  • (Pictogram) 5, want de beitsvloeistof bevat (een hoge concentratie) $\mathrm{H^+}$(-ionen) / bevat zoutzuur.
  • (Pictogram) 7, want beitsvloeistof heeft een (zeer) lage pH.

ScienceData:

  • Het pictogram dat past bij een bijtende stof. De beitsvloeistof bevat zoutzuur (en zoutzuur is bijtend).
  • Het pictogram dat past bij “acute gezondheidseffecten”, want beitsvloeistof bevat (een hoge concentratie) $\mathrm{H^+}$(-ionen) / bevat zoutzuur / bevat een (sterk) zuur / heeft een (zeer) lage pH (en dat is schadelijk).

Opmerkingen

  • Als in plaats van het juiste nummer of de juiste omschrijving een tekening van het juiste pictogram is gegeven of een beschrijving van wat er in het pictogram te zien is, dit goed rekenen.
  • Als juist pictogram ook goed rekenen: pictogram 6 of 9 (Binas) / “acuut giftig” of “milieu-gevaarlijk” (ScienceData).

Vraag 2 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Zeewater-accu

Figuur 1

Figuur 1
Figuur 1 Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, 2025

Schema van een zeewater-accu tijdens het opladen. Links de natriumelektrode (grijs), rechts de koolstofelektrode (zwart). De elektroden zijn via een spanningsbron verbonden, waarbij elektronen (e-) via de draden stromen. Tussen de elektroden staat een gearceerde scheidingswand. De pijlen Na+ geven aan dat Na+-ionen uit oplossing A naar de natriumelektrode bewegen. Onder in het midden staat oplossing A. Rechts zijn de toevoer zeewater in en de afvoer zeewater uit getekend.

Vraag 10 1 punt

Oplossing A bevat het zout natriumtrifluormethaansulfonaat ($NaCF_3SO_3$), zie figuur 1. Dit zout bevat twee soorten ionen: Na+-ionen en trifluormethaansulfonaat-ionen. Geef de formule van het trifluormethaansulfonaat-ion.

Bekijk het antwoord
  • $CF_3SO_3^-$ (1p)

Vraag 10 in het hele examen

Figuur 2

Figuur 2
Figuur 2 figuur 2b: Hou, H., Jing, M., Huang, Z., Yang, Y., Zhang, Y., Chen, J., Wu, Z., & Ji, X. (2015). One-Dimensional Rod-Like Sb2S3-Based Anode for High-Performance Sodium-Ion Batteries. ACS Applied Materials & Interfaces, 7(34), 19362-19369.

Figuur 2a: een massieve staaf van een Sb2S3-elektrode. Figuur 2b: een elektronenmicroscoop-opname van een Sb2S3-elektrode die uit dunne naaldjes bestaat. In 2b staat een maatbalkje naast de opname en is de dikte van een naaldje aangegeven met de letter k.

Vraag 16 2 punten

De gemiddelde diameter van de atomen in de naaldjes is 3,7 Å (1,0 Å = 0,1 nm). Bepaal hoeveel atomen dik een naaldje minimaal is. Gebruik de dikte van het naaldje aangegeven met k in figuur 2b.

Bekijk het antwoord
  • Berekening van de dikte van het naaldje in nm, met de maatbalk van 200 nm als schaal (1p)
  • Omrekening naar het aantal atomen: dikte / 0,37 nm = $4{,}2 \cdot 10^2$ atomen (1p)

Volgens de aanvulling A1 is het maatbalkje 13,5 mm lang (13,0 tot 14,0 mm) en de dikte van het naaldje bij k 10,5 mm (10,0 tot 11,0 mm). Dat geeft $10{,}5 \times \frac{200}{13{,}5} = 1{,}56 \cdot 10^2$ nm en $\frac{1{,}56 \cdot 10^2}{0{,}37} = 4{,}2 \cdot 10^2$ atomen. Een uitkomst binnen de marges met de juiste berekening is goed.

Vraag 16 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Mondkapjes

Opgavetekst

Figuur 1

Figuur 1
Figuur 1 Topuria Design, Shutterstock (1819609211)

Foto van een mondkapje type IIR. Met lijnen zijn de drie lagen aangegeven: laag 3 (binnenlaag), laag 2 (middenlaag) en laag 1 (buitenlaag).

Figuur 2

Figuur 2
Figuur 2 Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, 2025

Structuurformule van een deel van polymeer A: een keten van koolstofatomen met de herhalende eenheid -CH2-CH(CH3)-, het begin en einde van de keten met ~ aangegeven.

Vraag 26 1 punt

Bij de productie van laag 2 wordt aan polymeer A een hulpstof toegevoegd. Deze hulpstof is opgebouwd uit magnesium-ionen en stearaat-ionen ($C_{17}H_{35}COO^-$). Geef de verhoudingsformule van deze hulpstof.

Bekijk het antwoord
  • $Mg(C_{17}H_{35}COO)_2$ (of $Mg(C_{18}H_{35}O_2)_2$) (1p)

Beide verhoudingsformules zijn goed.

Vraag 26 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Lithium-ion-accu’s recyclen

figuur 2

figuur 2
figuur 2 Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, 2024.

Schematische tekening van de oven met drie temperatuurzones. Toevoer: LIA's (30-50%), zand, aluminiumoxide, ongebluste kalk en lucht met extra O2. Afvoer: gassen (boven), vaste stoffen en gesmolten metalen (onder). Zone 1: T < 300 °C (elektrolyt verdampt). Zone 2: T ≈ 700 °C (plastics ontleden). Zone 3: T = 1200 tot 1400 °C (behuizing reageert).

Bron 5

temperatuur (K)temperatuur (°C)fase (s, l, g of aq)
smeltpunt aluminium
kookpunt aluminium
de fase in zone 2

Vraag 20 2 punten

Het Belgische bedrijf Umicore heeft een proces ontwikkeld om nikkel en kobalt terug te winnen uit LIA's. De LIA's worden samen met zand, aluminiumoxide en ongebluste kalk van bovenaf in een oven gebracht, die drie temperatuurzones heeft. Figuur 2 toont de oven. In zone 2 (T ≈ 700 °C) ontleden de plastics.

Op de uitwerkbijlage staat een tabel over aluminium.
Vul de vier ontbrekende gegevens aan in de tabel op de uitwerkbijlage en geef aan in welke fase de stof aluminium zich bevindt in zone 2. Gebruik figuur 2 en Binas-tabel 40a of ScienceData-tabel 8.1.

Bekijk het antwoord
  • De smelt- en kookpunten van aluminium zijn juist in kelvin (933 K en 2792 K). (1p)
  • De omrekening naar °C is juist (660 °C en 2519 °C) en de fase in zone 2 is consequent met de temperatuur (vloeibaar, l). (1p)

Smeltpunt aluminium: 933 K, 660 °C. Kookpunt aluminium: 2792 K, 2519 °C. Zone 2 (700 °C) ligt boven het smeltpunt en onder het kookpunt, dus aluminium is vloeibaar (l). Indien slechts een juist smeltpunt of kookpunt in K en in °C en een juiste fase zijn gegeven: 1 punt.

Vraag 20 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Producten uit bischofiet

Vraag 8 2 punten

In hoogovens wordt ijzererts omgezet tot vloeibaar ijzer. De wanden van hoogovens moeten dus bestand zijn tegen zeer hoge temperaturen. Deze wanden worden daarom gemaakt van een hittebestendige stof zoals magnesiumoxide ($MgO$). Voer de volgende opdrachten uit: • Geef de minimumtemperatuur waartegen een hoogovenwand bestand moet zijn. Gebruik Binas-tabel 40A of ScienceData-tabel 8.1. • Leg uit aan de hand van een getalwaarde uit Binas-tabel 42A of ScienceData-tabel 8.3 dat magnesiumoxide vast is bij deze minimumtemperatuur.

Bekijk het antwoord
  • Minimumtemperatuur 1811 K / 1538 °C (1p)
  • Smeltpunt van magnesiumoxide juist (3098 K / 2825 °C) en een uitleg waarom magnesiumoxide bij deze minimumtemperatuur een vaste stof is, omdat het pas bij een hogere temperatuur smelt (1p)

Vraag 8 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Fosfine in binnenvaartschepen

Opgavetekst

tekstfragment

Fosfine ($PH_3$) is een brandbaar en zeer giftig gas. Het wordt gebruikt voor bestrijding van ongedierte, bijvoorbeeld in de lading van een schip. Bij een meting op een schip in Utrecht werden concentraties fosfine gemeten van meer dan 300 massa-ppm. Voor mensen is de stof al gevaarlijk vanaf een concentratie van 0,5 massa-ppm. Fosfine wordt niet als gas in het ruim van een schip verspreid, maar er worden pillen met magnesiumfosfide in het ruim van het schip gelegd. Het magnesiumfosfide in de pillen zal langzaam reageren met waterdamp, waarbij gasvormige fosfine wordt gevormd.

naar: nos.nl (zomer 2021)

Vraag 15 2 punten

Fosfine ($PH_3$) is een brandbaar en zeer giftig gas. Het wordt gebruikt voor bestrijding van ongedierte, bijvoorbeeld in de lading van een schip. De verhoudingsformule van magnesiumfosfide is $Mg_3P_2$. Leid met behulp van de verhoudingsformule $Mg_3P_2$ de formule van het fosfide-ion af.

Bekijk het antwoord
  • De totale positieve lading is juist: 3 magnesium-ionen met elk lading 2+ geven 6+ (1p)
  • Consequente lading van het fosfide-ion en consequente formule: de twee fosfide-ionen hebben samen een lading van 6-, dus elk fosfide-ion heeft lading 3- en de formule is $P^{3-}$ (1p)

Een formule van een fosfide-ion die is weergegeven als P26-, reken dit goed. Het antwoord P3- zonder afleiding of met een foutieve afleiding levert geen punten op voor het tweede subcriterium.

Vraag 15 in het hele examen

Vraag 18 2 punten

Op de veiligheidskaart van fosfine staan de volgende H-zinnen vermeld: H220, H250, H280, H314, H318, H330, H400. Niet alle H-zinnen zijn van belang voor de gezondheid van de veiligheidsinspecteur. Geef het nummer van een van deze H-zinnen die niet van belang is voor de gezondheid van de veiligheidsinspecteur en leg uit waarom deze H-zin niet van belang is. Gebruik Binas-tabel 97E of ScienceData-tabel 38.3. Noteer je antwoord als volgt: nummer H-zin: … uitleg: …

Bekijk het antwoord
  • Altijd 2 scorepunten toekennen, ongeacht het gegeven antwoord (aanvulling op het correctievoorschrift) (2p)

Aanvulling op het correctievoorschrift: bij deze vraag worden altijd 2 scorepunten toegekend, ongeacht of er wel of geen antwoord is gegeven en ongeacht het gegeven antwoord.

Vraag 18 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Chemie in olieverf

Opgavetekst

Chemie in olieverf

Olieverf is een vloeibaar mengsel van kleurpigmenten en een olie, meestal lijnzaadolie. Lijnzaadolie bestaat uit triglyceriden. Triglyceriden zijn tri-esters van glycerol en vetzuren. In figuur 1a is de structuurformule weergegeven van een triglyceridemolecuul dat in lijnzaadolie voorkomt. In figuur 1b is een triglyceridemolecuul schematisch weergegeven.

De triglyceriden in lijnzaadolie bevatten veel C=C-bindingen.

In het verleden werd in gele olieverf het kleurpigment Pb3O4 gebruikt. Nadat de gele olieverf op het doek is aangebracht, treden verschillende soorten reacties op waardoor de olieverf langzaam hard wordt. In deze opgave worden drie soorten reacties besproken, die in willekeurige volgorde kunnen plaatsvinden:
reactie 1: vorming van crosslinks
reactie 2: hydrolyse van triglyceriden
reactie 3: reactie van Pb3O4 met vetzuren

Bij reactie 1 reageren de CH2-groepen náást de C=C-bindingen in triglyceridemoleculen met zuurstofmoleculen uit de lucht. Hierbij worden crosslinks tussen triglyceridemoleculen gevormd, zoals schematisch is weergegeven in figuur 2 op de volgende bladzijde.

figuur 1a

figuur 1a
figuur 1a

Structuurformule van een triglyceridemolecuul uit lijnzaadolie. Bovenaan: H2C-O-C(=O)-C17H33. In het midden: H29C17-C(=O)-O-CH. Onderaan: H2C-O-C(=O)-C17H29.

figuur 1b

figuur 1b
figuur 1b

Schematische weergave van een triglyceridemolecuul: drie lijnen die vanuit een centraal punt naar de vetzuurketens lopen.

Vraag 19 2 punten

Geef de formules van de twee soorten loodionen die in $Pb_3O_4$ aanwezig zijn en geef de molverhouding waarin deze twee ionsoorten in $Pb_3O_4$ voorkomen. Noteer je antwoord als volgt: Pb… : Pb… = … : …

Bekijk het antwoord
  • Noemt de formules van de twee loodionen: $Pb^{2+}$ en $Pb^{4+}$ (1p)
  • Geeft de molverhouding $Pb^{2+}$ : $Pb^{4+}$ = 2 : 1, in overeenstemming met de ionladingen (1p)

Vraag 19 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Kunstgrasmat

Opgavetekst

Kunstgrasmat

Al sinds 1964 worden kunstgrasmatten gebruikt, bijvoorbeeld voor voetbalvelden. Een bepaald type kunstgrasmat bestaat uit een onderlaag van bijvoorbeeld rubber of polypropeen waaraan kunstgrassprieten zijn bevestigd. Een grondstof voor rubber is buta-1,3-dieen.

Het materiaal waarmee de kunstgrassprieten worden gemaakt, is in de loop der jaren verbeterd. De sprieten worden steeds sterker, veerkrachtiger en duurzamer. LLDPE is een veelgebruikte materiaalsoort voor kunstgrassprieten. LLDPE is een copolymeer dat wordt gevormd door additie van voornamelijk etheen en een kleine hoeveelheid oct-1-een (figuur 1a). De aanwezigheid van oct-1-een zorgt ervoor dat de polymeerketens van LLDPE zijketens bevatten (figuur 1b).

Door middel van extruderen worden van het copolymeer lange polymeervezels gevormd. Deze vezels worden verwerkt in de kunstgrasmat.

Vraag 26 1 punt

Bas meent dat bovenstaand recycle-proces past bij het cradle-to-cradle-principe. Alina is het hier niet mee eens. Geef een argument dat Bas kan gebruiken om zijn bewering te ondersteunen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een juist argument, bijvoorbeeld: het kunstgras wordt volledig verwerkt tot granulaat dat een grondstof is voor verkeerspaaltjes (1p)

Bij het cradle-to-cradle-principe is alles een grondstof voor iets anders. Juiste argumenten: het kunstgras wordt volledig verwerkt tot kunststofgranulaat, een grondstof voor verkeerspaaltjes; het materiaal wordt nuttig ingezet voor een ander product zonder dat er afval ontstaat.

Vraag 26 in het hele examen

Vraag 27 1 punt

Bas meent dat bovenstaand recycle-proces past bij het cradle-to-cradle-principe. Alina is het hier niet mee eens. Geef een argument dat Alina kan gebruiken om haar bewering te ondersteunen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een juist argument, bijvoorbeeld: het granulaat is een mengsel waaruit de monomeren niet meer teruggewonnen kunnen worden, of het samensmelten is downcycling (1p)

Juiste argumenten: het granulaat is een mengsel van polypropeen en LLDPE, waaruit de monomeren niet meer terug te winnen zijn, zodat er geen continue kringloop is; verkeerspaaltjes worden op den duur alsnog gestort of verbrand; het samensmelten van LLDPE en polypropeen is downcycling, de kwaliteit gaat achteruit.

Vraag 27 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Ammoniak en mest

Vraag 13 2 punten

In stallen waar urine en mest van varkens niet gescheiden worden, wordt ammoniakgas gevormd. Dit komt doordat ureum uit urine wordt omgezet tot ammoniak door een enzym uit mest. Er zijn verschillende maatregelen mogelijk om de uitstoot van ammoniak in het milieu te verminderen. Wanneer bijvoorbeeld de hoeveelheid van één soort voedingsstof in varkensvoer wordt verminderd, zal de urine van de varkens minder ureum bevatten.
Ureum ($CH_4N_2O$) ontstaat bij de afbraak van een van de volgende voedingsstoffen: vetten, koolhydraten of eiwitten.

13 Leg uit bij welke van de drie genoemde voedingsstoffen dit het meest waarschijnlijk is. Gebruik in je uitleg de elementsamenstelling.

Bekijk het antwoord
  • Eiwitten noemen als de voedingsstof waaruit ureum het meest waarschijnlijk ontstaat (1p)
  • Uitleg aan de hand van het element stikstof ($N$): ureum bevat stikstofatomen, en eiwitten zijn de enige van de drie voedingsstoffen die altijd stikstofatomen bevatten (1p)

Indien het antwoord koolhydraten (chitine bevat net als ureum stikstofatomen) of vetten (fosfolipiden bevatten net als ureum stikstofatomen) noemt, krijgt de leerling 1 punt. Het volgende antwoord goed rekenen (2 punten): vetten en koolhydraten bevatten uitsluitend C- en H-atomen, dus het is het meest waarschijnlijk dat eiwitten de bron van ureum zijn.

Vraag 13 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Booglassen

Opgavetekst

Figuur 1 Booglassen

Booglassen
Figuur 1

Schets van booglassen: een laselektrode met bekleding en ijzeren kerndraad, boven de naad tussen twee ijzeren voorwerpen. Onderaan de elektrode is de lasboog, de las zit in de naad. De laselektrode en een van de voorwerpen zijn aangesloten op een stroombron.

Vraag 25 2 punten

Tijdens het booglassen houdt men de laselektrode vlak boven de naad. Er ontstaat dan een felle hete vlam, die lasboog wordt genoemd. Door de hitte smelten de randen van de voorwerpen en het uiteinde van de kerndraad, waardoor de naad wordt gevuld met vloeibaar ijzer. Nadat het ijzer is gestold, vormen de twee voorwerpen één geheel. Het gestolde ijzer wordt ‘las’ genoemd.

25 Leid de temperatuur in °C af die de lasboog minimaal moet hebben. Gebruik Binas-tabel 40A of ScienceData-tabel 8.1.

Bekijk het antwoord
  • Smeltpunt van ijzer juist opgezocht: 1811 K (1p)
  • Omrekening naar °C juist: 1538 °C (1p)

Voorbeeld van een juist antwoord: smeltpunt van ijzer 1811 K, dus 1811 - 273 = 1538 °C.

Vraag 25 in het hele examen

Vraag 29 2 punten

In de rook is een stof aangetoond met de formule $MnFe_2O_4$. Deze stof bestaat uit $Mn^{2+}$-ionen, ijzerionen en oxide-ionen.

29 Leg uit welke lading de ijzerionen in $MnFe_2O_4$ hebben.

Bekijk het antwoord
  • Berekening van de totale lading van een mangaan-ion en vier oxide-ionen: $Mn^{2+} + 4\,O^{2-} = -6$ (1p)
  • Consequente conclusie: een ijzer-ion heeft lading $3+$ (1p)

Voorbeeld van een juist antwoord: oxide-ionen hebben lading 2-, mangaan-ionen hebben lading 2+; samen hebben ze lading 2+ + 4 x (2-) = 6-. De twee ijzerionen hebben samen lading 6+, dus een ijzer-ion heeft lading 3+.

Vraag 29 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Power-to-ammonia

Opgavetekst

Figuur 1

Figuur 1
Figuur 1

Vereenvoudigd blokschema van het power-to-ammonia-proces. H2O gaat naar stap 1 (elektrolyse), waarbij O2 vrijkomt en H2 naar stap 3 gaat. Lucht gaat naar stap 2; daar gaat N2 naar stap 3 en blijft gasmengsel X over. In stap 3 ontstaat NH3(g), dat naar stap 4 gaat; in stap 4 ontstaat NH3(l), dat naar de opslag gaat.

Figuur 2

Figuur 2
Figuur 2

Vereenvoudigd blokschema van het hele proces. Het deel van figuur 1 (stap 1 tot en met 4 en de opslag) komt terug. Vanuit de opslag gaat NH3(l) naar stap 5, waar NH3(g) ontstaat. NH3(g) gaat naar stap 6; daar komt gas Y bij en gaan N2 en H2O weg. Bij stap 1 komt O2 vrij; bij stap 2 gaat gasmengsel X af.

Vraag 9 2 punten

In figuur 2 is het gehele proces met een vereenvoudigd blokschema weergegeven. Gasmengsel X ontstaat bij stap 2. Leg uit of gasmengsel X (stap 2) in plaats van gas Y gebruikt kan worden om de gewenste stoffen in stap 6 te produceren.

Bekijk het antwoord
  • Geeft een juiste onderbouwing met een consequente conclusie over het gebruik van gasmengsel X in plaats van gas Y in stap 6 (2p)

Beide onderbouwingen zijn goed, mits met een consequente conclusie: (a) gasmengsel X bevat zuurstof en voor de verbranding is zuurstof nodig, dus X kan in plaats van Y worden gebruikt; of (b) gasmengsel X bevat ook andere gassen dan zuurstof, waardoor bij de verbranding in stap 6 nevenproducten ontstaan, dus X kan niet zonder meer worden gebruikt. Een conclusie zonder onderbouwing telt niet.

Vraag 9 in het hele examen

Vraag 10 1 punt

Ammoniakgas wordt in stap 6 onder gecontroleerde omstandigheden verbrand tot stikstof en water (reactie 1: $4NH_3 + 3O_2 \rightarrow 2N_2 + 6H_2O$). Geef de formule van een ongewenst bijproduct dat zou kunnen ontstaan bij verbranding van ammoniakgas.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de formule van een ongewenst bijproduct uit stikstof en zuurstof (1p)

Een juiste formule van een bestaande verbinding die uitsluitend uit stikstof- en zuurstofatomen bestaat, bijvoorbeeld $NO_x$, $NO_2$, $N_2O_5$, $NO$ of $N_2O$.

Vraag 10 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Alcohol in de auto

Opgavetekst

figuur 1 Energievoorziening van de auto

Energievoorziening van de auto
figuur 1 figuur 1

Schema van een auto met de energievoorziening: alcohol-tank, reformer, H2, SOFC, batterij en motor. Vanuit de lucht gaat lucht naar de SOFC.

figuur 2 Schema van de SOFC

Schema van de SOFC
figuur 2 figuur 2

Schema van de SOFC met halfcel A links en halfcel B rechts, met de elektrolyt daartussen. Boven de halfcellen een energieverbruiker die de elektroden verbindt. Halfcel A: inkomend waterstof, uitgaand waterdamp. Halfcel B: inkomende lucht, uitgaande stoffen die in de figuur niet zijn ingevuld.

De SOFC

In figuur 2 is de SOFC schematisch weergegeven. De gevormde waterstof reageert bij elektrode A van de SOFC. Bij elektrode B reageert zuurstof uit de lucht. Hierbij treden de volgende halfreacties op:
elektrode A: H2 + O2– → H2O + 2 e–
elektrode B: O2 + 4 e– → 2 O2–

De elektrolyt in de SOFC is vast en kan bestaan uit zirkoniumoxide (ZrO2) waaraan een kleine hoeveelheid yttriumoxide (Y2O3) is toegevoegd. In figuur 3 zijn de roosters van zuiver ZrO2 en van het mengsel van ZrO2 en Y2O3 schematisch weergegeven.

De wijze waarop de elektrolyt elektrische stroom geleidt, is als volgt:

  • De SOFC wordt verhit tot 600 °C.
  • Bij deze temperatuur kunnen O2–-ionen naar een volgende lege plek springen.
  • Netto verplaatsen zich op deze manier O2–-ionen door de elektrolyt heen, van de ene elektrode naar de andere elektrode.

Vraag 25 1 punt

In figuur 2 ontbreken de stoffen die halfcel B verlaten. Geef de naam van een van deze stoffen. Neem aan dat O2 volledig reageert.

Bekijk het antwoord
  • Stikstof (N2), argon (Ar) of koolstofdioxide (CO2) (1p)

Een juiste formule in plaats van de naam telt ook. Van de drie stoffen (stikstof, argon, koolstofdioxide) is één goed genoeg.

Vraag 25 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Brons

Vraag 1 3 punten

Malachiet kan worden opgevat als een mengsel van twee zouten. Geef de formules van deze twee zouten en geef de molverhouding waarin ze voorkomen in malachiet. Noteer je antwoord als volgt: formule zout 1: … formule zout 2: … molverhouding zout 1 : zout 2 = … : …

Bekijk het antwoord
  • Formule zout 1 is $Cu(OH)_2$ (1p)
  • Formule zout 2 is $CuCO_3$ (1p)
  • Molverhouding zout 1 : zout 2 = 1 : 1 (1p)

Vraag 1 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Lithium-ionbatterij

Opgavetekst

figuur 2

figuur 2
figuur 2

Schematische vergroting van het elektrolyt, met polymeerketens (keten 1, 2 en 3) naast elkaar. Links is een Li+-ion gebonden aan O-atomen van een polymeerketen. Een pijl met de tekst Li+ beweegt naar rechts in de batterij tijdens stroomlevering loopt naar rechts. Rechts is het Li+-ion gebonden aan O-atomen van een volgende polymeerketen. Legenda: O = O-atoom; R = CH2CH2; Li+ = Li+-ion.

Vraag 9 1 punt

Het elektrolyt in de lithium-ionbatterij bestaat uit het polymeer PEO, met de formule $(CH_2CH_2O)_n$, waarin een vloeibaar lithiumzout zit. In figuur 2 is een vergroting van het elektrolyt schematisch weergegeven. Leg uit of figuur 2 een weergave is op microniveau.

Bekijk het antwoord
  • Kiest een van de twee standpunten met een juiste onderbouwing: een weergave op microniveau, want er zijn ionen, moleculen of atomen afgebeeld of een structuurformule of bindingen getekend; of geen weergave op microniveau, want het is een schematische weergave waarbij niet alle atomen zijn weergegeven. (1p)

Een antwoord als 'Het is een weergave op microniveau, want er zijn deeltjes afgebeeld' is goed.

Vraag 9 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Bromide in grondwater

Vraag 18 2 punten

Bij fracking ontstaat afvalwater dat onder andere Br-, Cl- en I--ionen bevat. Deze ionen zijn afkomstig van goed oplosbare zouten die in het gesteente voorkomen. Geef de formule van een zout dat bromide-ionen bevat en goed oplosbaar is in water. Maak gebruik van Binas-tabel 45A of ScienceData-tabel 8.4d.

Bekijk het antwoord
  • Een positief ion dat met bromide een goed oplosbaar zout vormt. (1p)
  • De juiste verhoudingsformule van een bromide. (1p)

Voorbeelden van goede antwoorden: NaBr, NH4Br, KBr, CaBr2, MgBr2. Een formule als CaBrCl is ook goed.

Vraag 18 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Lood in wijn

Vraag 19 1 punt

De Oude Romeinen voegden sapa aan wijn toe. De sapa werd gemaakt door druivensap in te koken in loden ketels. Daarbij ontstaat als gevolg van een redoxreactie een oplossing van loodsuiker (Pb(CH3COO)2). Geef de naam van het negatieve ion in loodsuiker.

Bekijk het antwoord
  • Ethanoaat(ion), ook acetaat(ion) (1p)

Vraag 19 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Toner

Vraag 29 2 punten

In laserprinters en kopieerapparaten wordt toner gebruikt. De korreltjes toner bevatten een kern van voornamelijk Fe3O4. Geef de lading van elk van de twee soorten ijzerionen die aanwezig zijn in Fe3O4 en geef de verhouding waarin deze twee ionsoorten in dit zout voorkomen. Noteer je antwoord als volgt: Fe… : Fe… = …. : ….

Bekijk het antwoord
  • De ladingen 2+ en 3+ (Fe2+ en Fe3+) (1p)
  • Verhouding Fe2+ : Fe3+ = 1 : 2, in overeenstemming met de gegeven ladingen (1p)

Vraag 29 in het hele examen

Oven

Oven

Schematische tekening van de oven: een horizontale cilinder. Links stroomt argon de oven in (pijl naar rechts). Een houder steekt van links de oven in en draagt de toner-tablet, die in het midden van de oven ligt. Rechts verlaat het gasmengsel de oven (pijl naar rechts). In de oven zijn stippen getekend die het argon symboliseren. Het opschrift is OVEN.

Vraag 35 2 punten

Australische onderzoekers verwijderen de ontstane gassen uit de oven: door voortdurend argon door te leiden worden de ontstane gassen, samen met het argon, uit de oven verwijderd (zie de bron). Leg uit waarom argon niet deelneemt aan de reacties in de oven.

Bekijk het antwoord
  • Argon is een edelgas (staat in groep 18 van het periodiek systeem) (1p)
  • Edelgassen reageren niet met andere stoffen / zijn inert (1p)

Vraag 35 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Kopergehalte van een munt

Vraag 2 2 punten

Voor het onderzoek heeft Vera een risicoanalyse uitgevoerd volgens het GHS-systeem. Er blijkt een aantal veiligheidszinnen van toepassing, zoals H314 en H330. Geef voor elke van deze veiligheidszinnen aan op welke stof deze van toepassing is en geef een beschermende maatregel die genomen kan worden tijdens de uitvoering van dit onderzoek. Gebruik Binas-tabel 97E of ScienceData-tabel 38.3.

Noteer je antwoord als volgt:

  • H314 is van toepassing op de stof: ……… maatregel: ……………
  • H330 is van toepassing op de stof: ……… maatregel: ……………
Bekijk het antwoord
  • H314: juiste stof, (geconcentreerd) salpeterzuur, met een juiste maatregel (handschoenen, oogbescherming of werken in een zuurkast) (1p)
  • H330: juiste stof, NO2 of (geconcentreerd) salpeterzuur, met een juiste maatregel (werken in een zuurkast) (1p)

Per veiligheidszin 1 punt, alleen als de stof en de maatregel allebei juist zijn.

Vraag 2 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Grondstoffen uit spaarlampen

Vraag 29 2 punten

Hydroxy-apatiet bestaat uit calciumionen, fosfaationen en hydroxide-ionen. De fosfaationen en de hydroxide-ionen komen voor in de molverhouding 3 : 1. Leid de verhoudingsformule van hydroxy-apatiet af.

Noteer je antwoord als volgt:
totale lading van de negatieve ionen: ...
verhoudingsformule hydroxy-apatiet: ...

Bekijk het antwoord
  • Berekent de totale lading van de negatieve ionen (1p)
  • Geeft een verhoudingsformule die in overeenstemming is met die totale lading (1p)

Totale lading van de negatieve ionen: 10-. Verhoudingsformule: Ca5(PO4)3OH. De gegeven verhoudingsformule moet in overeenstemming zijn met de totale lading.

Vraag 29 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Sterretjes

Opgavetekst

Sterretjes

Rond ‘Oud en Nieuw’ worden zogenoemde sterretjes aangestoken. Een sterretje is een soort vuurwerk dat langzaam opbrandt en daarbij wegspringende vonken geeft. Een sterretje bestaat uit een stukje ijzerdraad dat voor een deel is bedekt met een zogenoemde sas.

De sas kan bestaan uit een zuurstofleverende stof (bariumnitraat), een bindmiddel (bijvoorbeeld dextrine), aluminiumpoeder en ijzervijlsel.

Bij een aangestoken sterretje treedt tegelijkertijd een aantal reacties op, waarbij veel energie vrijkomt. De vergelijking van één van de reacties die optreedt wanneer een sterretje wordt aangestoken is hieronder weergegeven:

$10Al + 3Ba(NO_3)_2$ → $3BaO + 3N_2 + 5Al_2O_3$

Hierdoor ontstaat gas waardoor gloeiende ijzerdeeltjes worden weggeschoten. De voor sterretjes kenmerkende vonken ontstaan door de snelle verbranding van deze wegvliegende ijzerdeeltjes met zuurstof uit de lucht.

Wanneer ijzer reageert met zuurstof treedt de volgende exotherme reactie op:

$4Fe + 3O_2$ → $2Fe_2O_3$

Guus onderzoekt of een sterretje kan branden in een kleine ruimte. Daarom steekt hij een sterretje aan en stopt dat, met de aangestoken kant naar beneden, in een smalle open fles.
Hij doet de volgende waarnemingen:
a In de fles is slechts enkele seconden een vonkenregen te zien. Daarna niet meer.
b Bij de halsopening komen af en toe vonken uit de fles.
c Het sterretje brandt helemaal ‘op’: de sas is verdwenen.

Het verbranden van ijzerdeeltjes veroorzaakt goudwitte vonken. Het ontstaan van de vonken heeft te maken met de bouw van de elektronenwolk van de aanwezige metaalatomen. Bij toevoer van energie kan een elektron overgaan naar een hogere energietoestand. Dit elektron zal echter snel teruggaan naar de oorspronkelijke energietoestand waarbij de overtollige energie vrijkomt. Een deel hiervan wordt uitgezonden in de vorm van licht.

Op de uitwerkbijlage is de kern van een ijzeratoom weergegeven met daaromheen een K-, L-, M- en N-schil. De K- en L-schil zijn volledig gevuld, de M-schil van een ijzeratoom bevat 14 elektronen en de N-schil 2 elektronen.

Om vonken met een andere kleur te laten ontstaan kunnen metaalverbindingen aan de sas worden toegevoegd. Ook wordt dan een chloorverbinding toegevoegd, waardoor bij hoge temperaturen metaalchloriden ontstaan die voor de kleureffecten zorgen. Zo kan bijvoorbeeld strontiumcarbonaat worden gebruikt om rode vonken te laten ontstaan.

Vraag 10 2 punten

Strontiumcarbonaat wordt gebruikt om rode vonken te laten ontstaan. Geef, met behulp van Binas-tabel 65A of ScienceData-tabel 8.9, de formule van een ander carbonaat dat bij het branden van een sterretje voor rode vonken zorgt.

Bekijk het antwoord
  • Een formule met Li of Ca (bijvoorbeeld $Li_2CO_3$ of $CaCO_3$). (1p)
  • De juiste verhoudingsformule van het carbonaat. (1p)

Voorbeelden van juiste antwoorden: $Li_2CO_3$ en $CaCO_3$. Indien het antwoord $Li^+$ of $Ca^{2+}$ is gegeven: 1 punt. Indien het antwoord lithiumcarbonaat of calciumcarbonaat is gegeven: 1 punt. Indien slechts het antwoord $Li$, lithium, $Ca$ of calcium is gegeven: 0 punten.

Vraag 10 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Beitsen en verzinken

Opgavetekst

Beitsen en verzinken

IJzeren voorwerpen kunnen tegen corrosie worden beschermd door ze te ‘verzinken’. Deze voorwerpen worden eerst enige tijd in een bad met ‘beitszuur’ gehangen om reeds aanwezig roest ($Fe_2O_3 \cdot 3H_2O$) te verwijderen. Beitszuur is zoutzuur dat ongeveer 50 gram opgelost HCl per liter bevat. Daarbij treedt een reactie op die hieronder onvolledig is weergegeven:

$Fe_2O_3 \cdot 3H_2O + … H^+$ → $… Fe^{3+} + … H_2O$

Na het beitsen worden de ijzeren voorwerpen in een bad met vloeibaar zink gedompeld. Hierdoor wordt een laagje ijzer-zinklegering gevormd op het voorwerp.

Op een website over thermisch verzinken wordt vermeld dat de temperatuur van het zink in het bad ongeveer 400 °C moet zijn. Piet merkt op dat dat niet juist kan zijn en zegt: “een temperatuur van 400 °C is niet hoog genoeg.”

De voorwerpen worden met behulp van gereedschappen uit het beitsbad gehaald en in het zinkbad gedompeld. Het beitsbad raakt daardoor verontreinigd. Hierbij ontstaan $ZnCl_4^{2-}$-ionen. Wanneer deze ionen niet verwijderd worden, moet het verontreinigde zuur uit het beitsbad worden afgevoerd als chemisch afval. Daarom wordt het verontreinigde afvalzuur door een zogenoemde selectieve ionenwisselaar geleid. De $ZnCl_4^{2-}$-ionen worden in de ionenwisselaar gebonden. Voor elk gebonden $ZnCl_4^{2-}$-ion komen twee $OH^-$-ionen vrij.

Het proces dat hiervoor is beschreven kan vereenvoudigd worden weergegeven met een blokschema. Dit blokschema bevat drie blokken en vijf stofstromen:
− bad met beitszuur
− bad met zink
− ionenwisselaar
$A$: afvalzuur zonder $ZnCl_4^{2-}$-ionen
$B$: afvalzuur met $ZnCl_4^{2-}$-ionen
C: ijzeren voorwerpen met roest
D: ijzeren voorwerpen zonder roest
E: verzinkte ijzeren voorwerpen

Het afvalzuur waaruit de $ZnCl_4^{2-}$-ionen zijn verwijderd, kan worden gebruikt voor de productie van ijzer(III)chloridesulfaat ($FeClSO_4$).

Piet vraagt zich af of de in deze opgave beschreven methode waarmee met het afvalzuur wordt omgegaan in overeenstemming is met het cradle-to-cradle principe. Hij vindt op www.duurzaamheid.nl dat de cradle-to-cradle ontwerpstrategie “ervan uitgaat dat alle materialen een voortdurende en blijvende waarde houden en steeds weer in gesloten kringlopen van productie, gebruik en recycling kunnen worden opgenomen.”

FeClSO4 wordt gebruikt in de afvalwaterzuivering om fosfaationen te verwijderen. De ijzer(III)ionen uit het ijzer(III)chloridesulfaat reageren met de fosfaationen, waarna het fosfaathoudende reactieproduct uit het afvalwater kan worden verwijderd. Het gezuiverde afvalwater wordt uiteindelijk op het oppervlaktewater geloosd.

Vraag 31 2 punten

Op een website over thermisch verzinken wordt vermeld dat de temperatuur van het zink in het bad ongeveer 400 °C moet zijn. Piet merkt op dat dat niet juist kan zijn en zegt: „een temperatuur van 400 °C is niet hoog genoeg.“ Geef aan of Piet gelijk heeft. Motiveer je antwoord met een gegeven uit Binas of ScienceData.

Bekijk het antwoord
  • De temperatuur van het vloeibare zink moet minstens gelijk zijn aan of hoger zijn dan het smeltpunt van zink. (1p)
  • Het smeltpunt van zink is 693 K, oftewel 420 °C; 400 °C (673 K) is dus niet hoog genoeg, Piet heeft gelijk. (1p)

Een antwoord als „Voor het vormen van een legering moet ook het ijzer (een beetje) smelten; IJzer heeft een smeltpunt van 1811 K, dit is 1538 °C, dus 400 °C is niet hoog genoeg“ goed rekenen.

Vraag 31 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Melkzuursensor

Vraag 4 2 punten

Zweet is een oplossing waarin verschillende stoffen zijn opgelost. Doordat in zweet een bepaald soort deeltjes voorkomt, kan zweet als elektrolyt dienen. Geef de naam van dit soort deeltjes en geef aan waardoor ze voor stroomgeleiding kunnen zorgen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat het ionen zijn. (1p)
  • Noemt dat ionen zich kunnen verplaatsen (bewegen) in het zweet of in de oplossing. (1p)

Een antwoord als 'Ionen, deze deeltjes (hebben een lading en) zorgen ervoor dat de stroomkring gesloten is' of 'Ionen, deze deeltjes hebben een lading' geeft 1 punt. 'Zouten, want een zoutoplossing geleidt de elektrische stroom' en 'Zout, want een zoutoplossing dient als zoutbrug' geven elk 1 punt. 'Elektronen, deze deeltjes (hebben een lading en) kunnen zich verplaatsen (in het zweet)' geeft 0 punten.

Vraag 4 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Arseen in drinkwater

Vraag 7 2 punten

Natriumarseniet is opgebouwd uit natriumionen en arsenietionen. Natriumarseniet heeft de formule $Na_3AsO_3$. Geef de formule van het arsenietion.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de formule $AsO_3^{3-}$ van het arsenietion. (2p)

Indien de formule $AsO_3^{2-}$, $AsO_3^{4-}$, $AsO_3^{5-}$ of $AsO_3^{6-}$ is gegeven: 1 punt. Indien $As^{3+}(O^{2-})_3$ is gegeven: 1 punt. Indien $AsO_3$ zonder lading, $As^{3+}$, $As^{3-}$ of $O^{2-}$ is gegeven: 0 punten.

Vraag 7 in het hele examen

Vraag 10 2 punten

In de Gutzeit-test worden teststrips met de vaste stof $HgBr_2$ gebruikt. Geef de systematische naam van $HgBr_2$. Gebruik hierbij een Romeins cijfer.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de naam kwikbromide (kwik en bromide). (1p)
  • Vermeldt het Romeinse cijfer II, juist geplaatst: kwik(II)bromide. (1p)

Het antwoord 'kwik(II)bromide' is volledig goed. 'Kwikdibromide' is goed te rekenen (opmerking in het CV). 'Kwikbromide' zonder Romeins cijfer geeft 1 punt; het Romeinse cijfer moet juist geplaatst zijn voor het tweede punt.

Vraag 10 in het hele examen

Vraag 11 2 punten

Eén van de storende factoren van de Gutzeit-test is de aanwezigheid van sulfide-ionen ($S^{2-}$) in het drinkwater. Deze ionen reageren met het overgebleven zoutzuur tot $H_2S$. $H_2S$ reageert ook met $HgBr_2$. Bij deze reactie ontstaat het grijsgekleurde $HgS$. De concentratie sulfide-ionen is zo klein dat ze niet schadelijk zijn voor de gezondheid, maar ze kunnen wel leiden tot een ongewenste conclusie na het uitvoeren van de Gutzeit-test. Geef een ongewenste conclusie waartoe de Gutzeit-test kan leiden wanneer het drinkwater behalve arseenverbindingen ook sulfide-ionen bevat. Motiveer je antwoord.

Bekijk het antwoord
  • Legt uit dat de grijze kleur van HgS de gele of bruine kleur van de teststrip niet goed zichtbaar maakt, of de kleur donkerder laat lijken. (1p)
  • Trekt de conclusie die bij die uitleg past: de arseenconcentratie lijkt te hoog, of is niet goed te bepalen. (1p)

Opmerking uit het CV: 'Door de reactie van HgBr2 met de sulfide-ionen is er minder HgBr2 over; daardoor kan niet alle arsaan reageren, dus wordt een te lage concentratie bepaald' goed rekenen (beide punten). Voorbeelden uit het CV: 'Dus kan er drinkwater worden afgekeurd dat wel veilig is', 'Dus kan er drinkwater worden goedgekeurd dat boven de norm ligt'.

Vraag 11 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Anatto

figuur 2

figuur 2
figuur 2

Dunne-laagchromatogram met een schaal in centimeters, van 0 tot 9 cm, aan de rechterkant. De startlijn ligt op 0 cm. De stippellijn bovenaan is het vloeistoffront, op ongeveer 8,5 cm. Links bij de startlijn is het mengsel bixine en norbixine aangebracht, met twee vlekken op ongeveer 4 cm. Rechts is anatto aangebracht, met één vlek op ongeveer 3,8 cm.

Vraag 22 2 punten

Teun heeft voor zijn profielwerkstuk een bepaalde soort anatto onderzocht met dunne-laagchromatografie. In figuur 2 is het chromatogram weergegeven. Op het chromatogram heeft bixine een Rf-waarde van 0,49 en norbixine een Rf-waarde van 0,45. Leg uit, aan de hand van figuur 2, of de onderzochte anatto alleen bixine of alleen norbixine is.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat de onderzochte anatto alleen norbixine bevat. (1p)
  • Geeft de juiste uitleg: de Rf-waarde van de anattovlek (3,8 / 8,5 = 0,45) is gelijk aan die van norbixine, en norbixine heeft een kleinere Rf-waarde dan bixine. (1p)

Indien het antwoord is 'Alleen norbixine, want de vlek (van anatto) zit op dezelfde hoogte als de vlek van norbixine in het mengsel': 1 punt. De Rf-waarde van de anattovlek is 3,8 / 8,5 = 0,45, en dat komt overeen met de Rf-waarde van norbixine.

Vraag 22 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Lignine

Opgavetekst

figuur 1

figuur 1
figuur 1

Structuurformule van een gedeelte van lignine. Het bestaat uit benzeenringen met zijgroepen (OH, OCH3 en CH2OH). De ringen zijn via etherbindingen (C-O-C) en koolstof-koolstofbindingen aan elkaar verbonden. De golflijnen aan de randen geven aan dat het een gedeelte is van een groter molecuul. Atomen (C, H, O) en de bindingen zijn afzonderlijk zichtbaar.

Vraag 23 2 punten

Hout bestaat voornamelijk uit cellulose en lignine. Lignine is een bio-polymeer. Het bevat veel crosslinks. In figuur 1 is een gedeelte van de structuur van lignine weergegeven. Leg uit of de structuur van lignine in figuur 1 een weergave op microniveau of op macroniveau is.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat het een weergave op microniveau is, omdat het een (gedeelte van een) structuurformule of molecuul is, met atomen, (atoom)bindingen en crosslinks. (1p)
  • Conclusie: het is een weergave op microniveau. (1p)

Een weergave op microniveau zonder juiste uitleg, of met een onjuiste uitleg, geeft 0 punten. Goed: 'Microniveau, want er zijn moleculen weergegeven' (CV-opmerking). Onjuist: 'macroniveau, want lignine bestaat uit macromoleculen'; 'microniveau, want het is geen structuur op macroniveau'; 'er is een stof weergegeven, dus macroniveau'; 'microniveau, want de structuur is niet met het blote oog te zien'.

Vraag 23 in het hele examen

reactievergelijking

reactievergelijking
reactievergelijking

Zuur-basereactie: 1 mol pyrrolidine + 1 mol ethaanzuur geeft 1 mol van een ion en 1 mol van het ethanoaat-ion CH3-COO-. Het ion is een vijfring met vier CH2-groepen en één stikstofatoom dat een positieve lading heeft en twee H-atomen draagt (de ring bevat dus N met H-atomen).

Vraag 26 2 punten

De ionische vloeistof wordt gemaakt door een zuur-basereactie van de base pyrrolidine met het zuur ethaanzuur (azijnzuur), zie de reactievergelijking. Uit deze reactie ontstaat een zout dat vloeibaar is bij kamertemperatuur. De molecuulformule van de base pyrrolidine is af te leiden uit de bovenstaande reactievergelijking. Geef de molecuulformule van de base pyrrolidine.

Bekijk het antwoord
  • Noemt de molecuulformule $C_4H_9N$ (of $C_4H_8NH$) van pyrrolidine. (2p)

Indien de formule $C_4H_9N^+$ of $C_4H_8NH^+$ is gegeven: 1 punt. Indien de formule $C_4H_{10}N$ of $C_4H_{10}N^+$ is gegeven: 0 punten. Een structuurformule in plaats van de molecuulformule goed rekenen.

Vraag 26 in het hele examen

2018, tijdvak 1: ETFE

Opgavetekst

figuur 1

figuur 1
figuur 1

Structuurformule van een gedeelte uit het midden van een ETFE-molecuul. De koolstofatomen vormen een keten. Van links naar rechts: twee koolstofatomen met elk twee H-atomen, daarna twee koolstofatomen met elk twee F-atomen, daarna weer twee met H en twee met F, enzovoort: CH2-CH2-CF2-CF2-CH2-CH2-CF2-CF2. De golflijnen aan beide uiteinden geven aan dat de keten doorloopt.

Vraag 34 2 punten

Er zijn verschillende soorten ETFE die met de formule $(C_4H_4F_4)_n$ kunnen worden weergegeven. Deze soorten verschillen van elkaar op microniveau en verschillen ook in stofeigenschappen. Geef een verschil op microniveau en een verschil in stofeigenschappen. Noteer je antwoord als volgt: verschil op microniveau: ...; verschil in stofeigenschappen: ...

Bekijk het antwoord
  • Noemt een juist verschil op microniveau. (1p)
  • Noemt een juist verschil in stofeigenschappen. (1p)

Voorbeelden van een juist verschil op microniveau: het aantal monomeereenheden per molecuul (de polymerisatiegraad, de index n, de ketenlengte, de sterkte van de vanderwaalsbindingen), of de volgorde van de twee soorten monomeereenheden (de structuurformule, de plaats van de H- en F-atomen aan de koolstofketen). Voorbeelden van een juist verschil in stofeigenschappen: de smelttemperatuur, de sterkte, de dichtheid, de doorlaatbaarheid van licht, de kleur.

Vraag 34 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Bodem bedekken

Vraag 1 1 punt

In de glastuinbouw wordt de bodem soms bedekt met piepschuimbolletjes. Deze bolletjes isoleren de grond en reflecteren het zonlicht, waardoor planten meer licht opvangen en omzetten tot chemische energie (de planten groeien). Geef de naam van dit proces waarbij lichtenergie in planten wordt omgezet tot chemische energie.

Bekijk het antwoord
  • Noemt fotosynthese of koolzuurassimilatie (1p)

Vraag 1 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Solar-Jet

Vraag 27 2 punten

Dit is echter geen veilige methode, omdat een gevaarlijk gasmengsel ontstaat bij het sterk verhitten van een mengsel van koolstofdioxide en water. Leg uit waarom het gevormde gasmengsel gevaarlijker is dan syngas, en vermeld daarbij welk extra gevaar daardoor kan ontstaan.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat het gasmengsel zuurstof bevat, en syngas niet (1p)
  • Noemt dat waterstof, koolstofmonoxide of syngas kan reageren met zuurstof, en vermeldt het soort gevaar: explosie of versnelde/spontane verbranding (1p)

Voorbeelden uit het correctievoorschrift: ‘Het gevormde gasmengsel bevat zuurstof (en syngas niet). Waterstof kan met zuurstof explosief reageren’ (2 punten). Of: ‘Koolstofmonoxide/syngas is brandbaar. Er is zuurstof aanwezig, dus kan het gasmengsel in brand vliegen’. Het gevaar moet genoemd zijn: explosie of versnelde/spontane verbranding.

Vraag 27 in het hele examen

Vraag 32 2 punten

Geef aan of cerium(IV)oxide in figuur 4b op microniveau is weergegeven. Licht je antwoord toe.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat er grotere structuren zijn weergegeven dan ionen, of dat 30 µm veel groter is dan het microniveau, of dat er geen ionen zichtbaar zijn (1p)
  • Conclusie: het is geen weergave op microniveau (1p)

Voorbeelden van juiste antwoorden: er zijn grotere structuren weergegeven dan ionen; 30 µm is veel groter dan het microniveau; er zijn geen ionen of moleculen zichtbaar. Indien ‘Het is geen weergave op microniveau, want er zijn geen cerium(IV)oxide-moleculen zichtbaar’: 1 punt. Indien ‘Het is geen weergave op microniveau’ zonder toelichting of met een onjuiste toelichting: 0 punten. Onjuist: ‘30 µm is heel klein, dus het is een weergave op microniveau’, ‘Ja, want figuur 4b is een weergave op micrometerschaal’, ‘de foto is gemaakt met een microscoop’, of ‘het is een weergave op mesoniveau’.

Vraag 32 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Natriumhydride

Vraag 36 2 punten

In ruimte II vindt een elektrolyse plaats. Hierbij worden natrium en chloorgas gevormd uit vloeibaar natriumchloride: 2 NaCl (l) → 2 Na (l) + Cl2 (g). Leg uit waarom natriumchloride als vloeistof (en niet als vaste stof) aanwezig moet zijn om het proces in ruimte II te kunnen laten plaatsvinden.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat er stroomgeleiding nodig is voor de elektrolyse (1p)
  • Noemt dat een vloeibaar zout vrije of beweegbare ionen bevat, en dat die de stroom geleiden (1p)

Voorbeelden uit het correctievoorschrift: voor elektrische stroomgeleiding zijn vrije of beweegbare ladingdragers nodig, en in een vloeibaar zout zijn de ionen vrij en beweegbaar; een vast zout geleidt geen stroom. Indien slechts ‘(alleen) gesmolten/vloeibaar natriumchloride geleidt elektrische stroom’ of ‘een vast zout geleidt geen elektrische stroom’ is gegeven: 1 punt.

Vraag 36 in het hele examen

Vraag 38 1 punt

In ruimte III wordt een suspensie gemaakt. De vloeistof in deze suspensie is olie. Vanwege een bepaalde stofeigenschap van natrium kon hiervoor geen water worden gebruikt. Geef deze stofeigenschap.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat natrium (zeer) onedel is, of dat natrium met water reageert (1p)

Opmerking uit het correctievoorschrift: wanneer het antwoord ‘natrium is corrosiegevoelig’ is gegeven, dit goed rekenen.

Vraag 38 in het hele examen

Hoe vaak stoffen en eigenschappen in het examen komt

Vragen over stoffen en eigenschappen per centraal examen scheikunde havo. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
ExamenVragenAantalAandeel
2026, tijdvak 119, 2926%
2026, tijdvak 213, 15-1639%
2025, tijdvak 1213%
2025, tijdvak 210, 16, 2638%
2024, tijdvak 12013%
2024, tijdvak 28, 15, 1839%
2023, tijdvak 119, 26-2739%
2023, tijdvak 213, 25, 2939%
2022, tijdvak 19-1025%
2022, tijdvak 22513%
2022, tijdvak 3113%
2021, tijdvak 19, 1825%
2021, tijdvak 219, 29, 3538%
2019, tijdvak 12, 2926%
2019, tijdvak 210, 3125%
2018, tijdvak 14, 7, 10-11, 22-23, 26, 34824%
2018, tijdvak 21, 27, 32, 36, 38513%

In 17 van de 18 ingedeelde examens scheikunde havo staat een vraag over stoffen en eigenschappen, samen 45 vragen (7% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2018, tijdvak 1: 8 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 6% van de vragen over stoffen en eigenschappen, daarvoor 7%. Dat aandeel is dus stabiel.

Oefenen met stoffen en eigenschappen

Maak de 15 nieuwste examenvragen over stoffen en eigenschappen online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.

Oefen de vragen over stoffen en eigenschappen

Andere onderwerpen scheikunde havo

Stoffen en eigenschappen op andere niveaus

Nakijken als docent

  1. Kies het examen in de vragenbank

    In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen scheikunde havo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Hoe ToetsChecker scheikunde per vraagtype nakijkt, lees je op scheikunde toetsen nakijken met AI.

Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op scheikunde oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak komt stoffen en eigenschappen voor in het eindexamen scheikunde havo?

In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 45 vragen over stoffen en eigenschappen, 7% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 17 van die examens.

In welk examen scheikunde havo stonden de meeste vragen over stoffen en eigenschappen?

In het examen van 2018, tijdvak 1, met 8 vragen: 4, 7, 10-11, 22-23, 26, 34.

Hoe oefen ik examenvragen over stoffen en eigenschappen?

Op deze pagina staan alle vragen over stoffen en eigenschappen met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.